Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học chương 7 sự tiến hóa của động vật sinh học 7

KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊNBÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN THAM GIA CUỘC THI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC NĂM HỌC 2013- 2014 /XÉT GIẢI THƯỞNG "TÀI NĂNG KHOA HỌC TRẺ

KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN THAM GIA CUỘC THI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC NĂM HỌC 2013-

2014 /XÉT GIẢI THƯỞNG "TÀI NĂNG KHOA HỌC TRẺ ĐẠI HỌC THỦ

DẦU MỘT"

NĂM 2014

ĐỀ TÀI:

THIẾT KẾ BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN

KỸ NĂNG PHÂN TÍCH, TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG 7 “SỰ TIẾN HÓA CỦA

KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN THAM GIA CUỘC THI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC NĂM HỌC 2013-

2014 /XÉT GIẢI THƯỞNG "TÀI NĂNG KHOA HỌC TRẺ ĐẠI HỌC THỦ

DẦU MỘT"

NĂM 2014

ĐỀ TÀI:

THIẾT KẾ BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN

KỸ NĂNG PHÂN TÍCH, TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG 7 “SỰ TIẾN HÓA CỦA

ĐỘNG VẬT” SINH HỌC 7

Thuộc nhóm ngành; KHOA HỌC GIÁO DỤC

Sinh viên thực hiện: Đoàn Thị Diệp Nam, Nữ: Nữ

Dân tộc: Kinh

Lớp, khoa: C11SH01 – Khoa khoa học tự nhiên Năm thứ: 3 /Số năm đào tạo: 3

Ngành học: Sư phạm sinh học

Người hướng dẫn: TS.Vũ Đình Luận

Ghi chú: phần nội dung chữ màu xanh của mẫu trang bìa dùng để đánh giá xét giải ở cấp Trường

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

1 Thông tin chung:

- Tên đề tài: Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng

hợp cho học sinh trong dạy học chương 7 “Sự tiến hóa của động vật” Sinh học 7

- Sinh viên thực hiện: Đoàn Thị Diệp

- Lớp: C11SH01 Khoa: Khoa học tự nhiên Năm thứ: 3 /Số năm đào tạo: 3

- Người hướng dẫn: TS.Vũ Đình Luận

- Đề xuất được quy trình thiết kế bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 7

- Đề xuất được quy trình sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp và vận dụng quy trình để tổ chức dạy học Sinh học 7

- Thiết kế một số giáo án tham khảo có sử dụng thêm bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp cho học sinh.

4 Kết quả nghiên cứu:

- Phân tích được bản chất của dạy học tình huống/sử dụng các tình huống trong dạy học Xác định được vai trò, ưu - nhược điểm của bài tập tình huống khi sử dụng để rèn luyện kỹ năng cho HS trong dạy học Sinh học.

- Điều tra thực trạng việc dạy - học của GV và HS cũng như phân tích cấu trúc chương trình chương 7 Sự tiến hóa của động vật Sinh học 7 THCS làm cơ sở cho việc xây dựng các bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp cho HS trong quá trình dạy học.

- Kết quả TN bước đầu cho thấy giả thuyết khoa học nêu ra là đúng đắn Khi sử dụng một số bài tập tình huống trong dạy học đã góp phần kích thích được tính chủ động, tích cực của HS, đồng thời tăng sự tương tác giữa GV và HS góp phần nâng cao chất lượng dạy học đặc biệt là có khả năng rèn luyện kỹ năng phân tích - tổng hợp cho HS trong học tập

5 Đóng góp về mặt kinh tế - xã hội, giáo dục và đào tạo, an ninh, quốc phòng và khả năng áp dụng của đề tài:

bài tập tình huống để rèn luyện các kỹ năng học tập.

- Đề tài xây bài tập tình huống trong dạy học chương 7 Sinh học 7 Đồng thời đề xuất được quy trình thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học chương

7 Sinh học 7 để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp cho học sinh nhàm nâng cao chất lượng dạy – học môn sinh học 7 THCS

6 Công bố khoa học của sinh viên từ kết quả nghiên cứu của đề tài (ghi rõ

họ tên tác giả, nhan đề và các yếu tố về xuất bản nếu có) hoặc nhận xét, đánh

giá của cơ sở đã áp dụng các kết quả nghiên cứu (nếu có):

Ngày tháng năm

Sinh viên chịu trách nhiệm chính

thực hiện đề tài

(ký, họ và tên)

Nhận xét của người hướng dẫn về những đóng góp khoa học của sinh viên

thực hiện đề tài (phần này do người hướng dẫn ghi):

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

THÔNG TIN VỀ SINH VIÊN CHỊU TRÁCH NHIỆM CHÍNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

I SƠ LƯỢC VỀ SINH VIÊN:

Họ và tên: Đoàn Thị Diệp

Sinh ngày : 25 tháng 1 năm 1993

Nơi sinh: Hà Nam

Lớp: C11SH01 Khóa: 2011 - 2014

Khoa: Khoa học tự nhiên

Địa chỉ liên hệ: An Bình – Dĩ An – Bình Dương

Điện thoại: 0986519155 Email: Doandiepa1@gmail.com

II QUÁ TRÌNH HỌC TẬP (kê khai thành tích của sinh viên từ năm thứ 1 đến năm

đang học):

* Năm thứ 1:

Ngành học: Sư phạm sinh học Khoa: Khoa học tự nhiên

Kết quả xếp loại học tập: Trung bình khá

Xác nhận của lãnh đạo khoa

(ký, họ và tên) Sinh viên chịu trách nhiệm chính thực hiện đề tài

(ký, họ và tên)

Ảnh 4x6

KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

Bình Dương, ngày tháng năm

Kính gửi: Ban tổ chức Giải thưởng “Tài năng

khoa học trẻ Đại học Thủ Dầu Một”

Tên chúng tôi là: Đoàn Thị Diệp Sinh ngày 25 tháng 01 năm 1993

Nguyễn Thị Thu Hường Sinh ngày 09 tháng 01 năm 1992 Nguyễn Thị Thu Nghiệp Sinh ngày 05 tháng 07 năm 1992 Sinh viên năm thứ: 3 /Tổng số năm đào tạo: 3

Lớp, khoa : C11SH01 Khoa : Khoa học tự nhiên

Ngành học: Sư phạm sinh học

Thông tin cá nhân của sinh viên chịu trách nhiệm chính:

Địa chỉ liên hệ: An Bình – Dĩ An – Bình Dương

Số điện thoại (cố định, di động): 0986519155

Địa chỉ email: Doandiepa1@gmail.com

Chúng tôi làm đơn này kính đề nghị Ban tổ chức cho chúng tôi được gửi

đề tài nghiên cứu khoa học để tham gia xét Giải thưởng “Tài năng khoa học trẻ Đại học Thủ Dầu Một” năm 2014

Tên đề tài: Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học chương 7 “Sự tiến hóa của động vật” Sinh học 7.

Chúng tôi xin cam đoan đây là đề tài do chúng tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Vũ Đình Luận; Đề tài này chưa được trao bất kỳ một giải thưởng nào khác tại thời điểm nộp hồ sơ và không phải là luận văn, đồ án tốt nghiệp.

Nếu sai, chúng tôi xin chịu trách nhiệm trước khoa và Nhà trường.

(ký, họ và tên) (ký và ghi rõ họ tên)

MỤC LỤC

Trang

DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT iii

DANH MỤC BẢNG BIỂU iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực đề tài 2

3 Mục tiêu đề tài 4

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

6 Bố cục của đề tài 8

NỘI DUNG 9

Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 9

1.1 Cơ sở lí luận 9

1.1.1 Sơ lược về lịch sử nghiên cứu 9

1.1.2 Tình huống và tình huống dạy học 10

1.1.3 Dạy học bằng tình huống 14

1.1.4 Kỹ năng học tập của học sinh 17

1.1.5 Vai trò của việc rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp trong DHSH 24

1.2 Cơ sở thực tiễn 27

1.2.1 Thực trạng DHSH của giáo viên và học sinh trường THCS An Bình 27

1.2.2 Mục tiêu, cấu trúc nội dung và định hướng thực hiện nội dung giảm tải chương trình chương 7 Sinh học 7 31

Chương 2: THIẾT KẾ BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG PHÂN TÍCH, TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG 7 “SỰ TIẾN HÓA CỦA ĐỘNG VẬT” SINH HỌC 7 35

2.1 Quy trình thiết kế bài tập tình huống 35

2.1.1 Xác định nội dung kiến thức có thể thiết kế bài tập tình huống 35

2.1.2 Thiết kế bài tập tình huống 35 2.2 Đề xuất sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng

hợp cho học sinh trong DHSH chương 7 Sinh học 7 40

2.2.1 Quy trình sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp cho học sinh 40

2.2.2 Vận dụng quy trình sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp cho học sinh 42

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 46

3.1 Mục đích thực nghiệm 46

3.2 Nộ dung và phương pháp thực nghiệm 46

3.2.1 Đối thượng thực nghiệm 46

3.2.2 Tổ chức thực nghiệm 46

3.2.3 Phương pháp tiến hành 46

3.3 Kết quả thực nghiệm 47

3.4 Phân tích kết quả thực nghiệm 50

3.4.1 Phân tích định lượng 50

3.4.2 Phân tích định tính 50

3.5 Kết luận chương 3 52

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 53

1 Kết luận 53

2 Khuyến nghị 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

PHỤ LỤC 1 57

PHỤ LỤC 2 59

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Kết quả điều tra về phương pháp dạy học của giáo viên 29Bảng 1.2 Kết quả điều tra thực trạng thiết kế giáo án có sử dụng phương

pháp để rèn luyện kỹ năng phân tích – tổng hợp cho học sinh khi dạy học

chương 7 Sự tiến hóa của động vật

29

Bảng 1.3 Kết quả điều tra ý kiến của học sinh về phương pháp dạy học

chương Sự tiến hóa của động vật của giáo viên Sinh học 30Bảng 3.1 Bảng phân phối tần số điểm các lần kiểm tra 47Bảng 3.2 Bảng phân phối tần suất điểm các lần kiểm tra 48Hình 3.1: Đồ thị biểu diễn tần suất điểm các lần kiểm tra trong thực nghiệm 48Bảng 3.3 Bảng tần suất hội tụ điểm kiểm tra 48Hình 3.2: Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ điểm các lần kiểm tra trong

Bảng 3.4 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng 49

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay, khối lượng tri thức của nhân loại cứ 4-5 năm tăng gấp đôi, nội dungkiến thức trong chương trình phổ thông cũng tăng lên, nên chúng ta không thể hi vọngtrong một thời gian nhất định ở trường THCS GV có thể cung cấp cho HS cả một khotàng tri thức mà loài người đã tích lũy được, tuy đã được chọn lọc Nhiệm vụ của GVhiện nay không chỉ cung cấp cho HS tri thức mà quan trọng là cung cấp cho HSphương pháp học, rèn cho các em hệ thống kỹ năng nhận thức để HS chủ động giảiquyết những vấn đề trong học tập cũng như trong thực tiễn Để thực hiện được mụctiêu này thì cần phải đổi mới giáo dục toàn diện, trên mọi mặt từ mục tiêu, nội dung,phương pháp, hình thức tổ chức và phương tiện dạy học….Trong đó, đổi mới phươngpháp dạy học là trọng tâm và có ý nghĩa chiến lược

Nhằm đào tạo những con người có tri thức, năng lực, tư duy đáp ứng nhanh với

sự phát triển của xã hội ngày nay, nghị quyết TW 2, khóa VIII đã chỉ rõ giáo dục phải

“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều,rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học”

Việc đổi mới phương pháp dạy học một mặt nhằm tăng tính tích cực, chủ động,sáng tạo trong học tập cho người học, mặt khác, các phương pháp dạy học cần phảinhấn mạnh vào việc rèn luyện các kỹ năng cho người học Các kỹ năng cần rèn luyệncho người học bao gồm các kỹ năng tư duy logic (phân tích, tổng hợp, so sánh, kháiquát hóa, trừu tượng hóa), các kỹ năng học tập (kỹ năng tự học, kỹ năng hoạt độngnhóm, kỹ năng làm việc với sách,….) và một số kỹ năng khác như kỹ năng giao tiếp,

Trong chương trình Sinh học THCS, chương 7 Sự tiến hóa của động vật – Sinhhọc 7 là nội dung kiến thức tương đối khó và trừu tượng đối với cả GV và HS Trênthực tế, rất nhiều GV THCS khi dạy học phần này chủ yếu là sử dụng phương phápdạy học thuyết trình theo SGK, coi trọng việc truyền thụ nội dung kiến thức hơn rènluyện kỹ năng nhận thức Chính vì vậy khi dạy học chương 7 Sự tiến hóa của động vật,

về phía GV rất khó lôi cuốn học sinh tham gia tư duy tích cực, phát huy tính chủ độngvào bài giảng Về phía HS cũng gặp rất nhiều khó khăn trong việc thu nhận kiến thứcbài giảng, các em thường ghi nhớ kiến thức một cách máy móc nên việc học phần tiếnhóa của động vật gặp rất nhiều khó khăn

Việc sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống để dạy học chương 7 Sự tiếnhóa của động vật sẽ đặt HS vào tư thế chủ động tìm kiếm và phân tích, tư duy, thảoluận/tranh luận để giải quyết vấn đề đặt ra, các em hiểu được mối quan hệ giữa nguyênnhân, cơ chế tiến hóa và quá trình phát sinh, phát triển của động vật trên trái đất thôngqua các bằng chứng tiến hóa nên HS có thể vận dụng được kiến thức lý thuyết vào thựctiễn, đem lại niềm vui hứng thú học tập

Xuất phát từ những lý do trên, đặc biệt với mong muốn góp phần vào việc nângcao chất lượng dạy học Sinh học ở trường THCS, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu:

“Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp cho HS trong dạy học chương 7 Sự tiến hóa của động vật - Sinh học 7”.

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực đề tài

Phương pháp giảng dạy truyền thống với vai trò người thầy làm trung tâm phátthông tin, và học viên bị động tiếp nhận thông tin đã trở nên lạc hậu trước yêu cầu đàotạo của xã hội ngày nay Nghị quyết TW 2, khóa VIII đã chỉ rõ giáo dục phải “Đổi mớimạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyệnthành nếp tư duy sáng tạo cho người học” Với thách thức của xã hội hiện nay thì giáodục đào những con người có tri thức, năng lực là chưa đủ Ngoài những tri thức, nănglực phải có năng lực tư duy sáng tạo và khả năng tự tiếp thu cái mới, hay cao hơn nữa

là khả năng tự hoàn thiện

Phương pháp sử dụng tình huống trong giảng dạy đã được nhiều trường đại học,cao đẳng trên thế giơi và cả ở Việt Nam sử dụng nhiều trong giảng dạy nhiều môn học.Trường ĐH Bách khoa TP.HCM, việc sử dụng bài tập tình huống trong rất nhiều mônhọc (quản trị học, kinh tế học,…) Nhưng đối với bậc THCS thì việc sử dụng bài tập

tình huống trong giảng dạy rất ít, nhất là trong bộ môn sinh học vẫn chưa được sửdụng Để đáp ứng nhu cầu gđào tạo trong tương lai, nhóm nghiên cứu chúng tôi đãthực hiện đề tài nghiên cứu việc sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học 7nói chung và chương 7 Sự tiến hóa của độn vật nói riêng.

Sau khi thực nghiệm phương pháp Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện kỹnăng phân tích, tổng hợp cho học sinh trong dạy học chương 7 Sự tiến hóa của độngvật - Sinh học 7 cho thấy phương pháp sử dụng tình huống này có những ưu điểm nổibậc so với phương pháp truyền thống nhưng đồng thời cũng còn gặp nhiều thách thức

 Ưu điểm

- Nâng cao tính thực tiễn của môn học Sau khi đã được cung cấp các kiến thức

lý thuyết, một bài tập tình huống sẽ giúp học viên có cái nhìn sâu hơn và thực tiễn hơn về vấn đề lý thuyết đã được học

- Nâng cao tính chủ động, sáng tạo và sự hứng thú của học viên trong quá trình

học Khác với việc tiếp thu lý thuyết một cách thụ động, khi được giao các bài tập tình huống, các em HS hay nhóm HS phải đạt mình vào tình huống và phải chủ động tìm kiếm , phân tích, tổng hợp các thông tin để đi đến giải pháp cho tình huống Để đáp ứng được yêu cầu này, HS phải chủ động tư duy, thảo luận -tranh luận trong nhóm hay với GV, tìm hiểu thêm về lý thuyết, những nội dung liên quan đến bài tập để hoàn thành bài tập được giao

Chính trong quá trình tư duy, tranh luận, HS (hay nhóm HS) đã tham gia vào quá trình nhận thức Sự tham gia tích cực đó đã góp phần tạo ra sự hứng thú và say mê học tập, sáng tạo của HS Đây chính là lúc quá trình dạy và học tập trung vào học phương pháp học, phương pháp tiếp cận, phân tích, tổng hợp và tìm giải pháp chứ không chỉ giới hạn ở việc học các nội dung cụ thể

- Nâng cao kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng phân tích, tổng hợp, giải quyết vấn

đề, kỹ năng trình bày trước đám đông Để giải quyết tình huống, HS được yêu cầu làm việc trong nhóm thì cả nhóm cùng phân tích, thảo luận và tổng hợp để

đi đến kết quả, sau đó trình bày kết quả của nhóm mình cho cả lớp nghe

Lúc này HS tiếp thu được kinh nghiệm làm việc theo nhóm, chia sẻ kiến thức, thông tin để cùng đạt đến mục tiêu chung Các kỹ năng như trình bày cũng được hình thành trong tình huống này HS cũng học được cách tôn trọng và

lắng nghe ý kiến của người khác để làm cho vốn kiến thức của mình phong phú hơn.

- Các bài tập tình huống có tính chất liên kết kiến thức rất cao Để giải quyết tốt

một bài tập tình huống, người học có thể phải vận dụng các kiến thức Đây chính là lúc các kiến thức rời rạc của một môn học được nối lại thành bức tranh tổng thể

 Thách thức:

- Sử dụng bài tập tình huống không những gia tăng khối lượng làm việc của GV

(GV phải mất nhiều thời gian và vận dụng nhiều kiến thức) mà còn đòi hỏi GV phải luôn chấp nhận đổi mới, cập nhật các thông tin, kiến thức và kỹ năng mới

Để có những bài tập tình huống sát với bài học và mở rộng thêm kiến thức có liên quan

Mặt khác, sử dụng bài tập tình huống đòi hỏi những kỹ năng phức tạp hơn tronggiảng dạy như cách tổ chức lớp học, phân phối thời gian, dẫn dắt mạch kiến thức thảoluận, nhận xét [26]

3 Mục tiêu đề tài

Nghiên cứu thiết kế các bài tập tình huống theo hướng rèn luyện kĩ năng phântích, tổng hợp cho HS và sử dụng các bài tập đó trong dạy học chương 7 Sự tiến hóacủa động vật bậc THCS nhằm nâng cao chất lượng dạy - học

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu về chủ trương đường lối của Đảng và chính sách phápluật của Nhà nước về công tác giáo dục trong việc nâng cao chất lượng dạy và học ởtrường THCS Các tư liệu sách báo, tạp chí liên quan đến đề tài

- Phân tích cấu trúc chương trình chương 7 “Sự tiến hóa của động vật” Sinh học 7

để xác định kiến thức chính cần rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp

- Nghiên cứu các tài liệu về về lý luận dạy học đặc biệt là xây dựng và sử dụngbài tập tình huống trong dạy học để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp Nghiên cứucác tài liệu về kỹ năng phân tích, tổng hợp: bản chất, vai trò của chúng trong quá trìnhdạy học Nghiên cứu nội dung SGK và các tài liệu tham khảo liên quan đến chương 7

“Sự tiến hóa của động vật” Sinh học 7 để thiết kế và sử dụng chúng cho phù hợp trongrèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp.

4.2 Phương pháp chuyên gia

- Gặp gỡ, trao đổi với các thầy (cô) về lĩnh vực mình đang nghiên cứu, lắng nghe

sự tư vấn của các thầy (cô) để định hướng cho việc triển khai đề tài

- Trao đổi trực tiếp với các GV đang giảng dạy Sinh học 7 về hệ thống các câuhỏi, bài tập tình huống đã sử dụng làm cơ sở chỉnh sửa và hoàn thiện giáo án

4.3 Phương pháp điều tra

Điều tra về thực trạng dạy - học Sinh học nói chung và chương 7 Sự tiến hoá củađộng vật nói riêng ở một số trường THCS

Sự tiến hoá của động vật – Sinh học 7

- Thu thập và xử lý các số liệu để xác định các kết quả về định tính, định lượngcủa kết quả thực nghiệm sư phạm

4.4.2 Đối tượng thực nghiệm

- HS lớp 7 năm học 2013 - 2014, trường THCS An Bình ở Thị xã Dĩ An - TỉnhBình Dương

- Chúng tôi tiến hành tìm hiểu chất lượng học tập bộ môn Sinh học của lớp 7 quaviệc thống kê kết quả học tập ở sổ điểm trong học kì I Chúng tôi đã chọn trường

THCS An Bình hai lớp có số lượng, chất lượng tương đương nhau Một lớp thựcnghiệm (TN) và một lớp đối chứng (ĐC).

4.4.3 Tổ chức thực nghiệm sư phạm

Đối tượng nghiên cứu được chia làm hai đối tượng: ĐC và TN

- Lớp TN được dạy theo giáo án có sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện

kỹ năng phân tích, tổng hợp trình bày trong đề tài

- Lớp ĐC dạy theo giáo án do GV phụ trách lớp học đã chuẩn bị (sử dụngphương pháp thuyết trình, giải thích minh họa)

- Lớp ĐC và lớp TN được tiến hành song song, cùng thời gian và do cùng một

GV giảng dạy

- Trong quá trình TN chúng tôi kết hợp với GV bộ môn thảo luận thống nhất nộidung, phương pháp dạy

- Chúng tôi tiến hành chọn dạy 3 bài lý thuyết ở mỗi lớp

- Trong 3 bài này chúng tôi sử dụng các bài tập tình huống đã thiết kế nhằm phát huytính tích cực học tập và rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp của HS

- Trong TN, sau mỗi tiết dạy lí thuyết chúng tôi tiến hành kiểm tra 1 bài 15 phút ở cảlớp TN và lớp ĐC, tiến hành cùng 1 đề kiểm tra, một thời điểm đánh giá và cùng thờigian làm bài

4.4.4 Thời gian thực nghiệm

Chúng tôi tiến hành thực nghiệm từ tháng 02 đến tháng 04 năm 2014

4.5 Phương pháp thống kê toán học

Các số liệu điều tra cơ bản được xử lý thống kê toán học trên bảng Excel, tính sốlượng và % số bài đạt các loại điểm làm cơ sở định lượng, đánh giá chất lượng lĩnh hộikiến thức từ đó tìm ra nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng học tập

Các số liệu xác định chất lượng của lớp ĐC và lớp TN được chi tiết hoá trong đáp

án bài kiểm tra và được chấm theo thang điểm 10

Tính các tham số đặc trưng: Điểm trung bình X : Là tham số xác định giá trịtrung bình của dãy số thống kê, được tính theo công thức sau:

- Điểm trung bình:

10 1

1

i i i

n 

 

- Sai số trung bình cộng:

Cv = 0 - 10%: Độ dao động nhỏ, độ tin cậy cao.

Cv = 10% - 30%: Dao động trung bình

Cv = 30% - 100%: Dao động lớn, độ tin cậy nhỏ

- Độ tin cậy (td): Kiểm định độ tin cậy về sự chênh lệch của 2 giá trị trung bìnhcộng của TN và ĐC bằng đại lượng kiểm định td theo công thức:

n s

n s

x x

t

DC

DC TN

TN

DC TN

ĐC: Phương sai của lớp ĐC

NTN: Số bài kiểm tra của lớp TN

NĐC: Số bài kiểm tra của lớp ĐCGiá trị tới hạn của td là ta tra trong bảng phân phối student với a= 0.05 và bậc tự

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: quy trình thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống đểrèn luyện kĩ năng phân tích, tổng hợp trong dạy - học chương 7 Sự tiến hoá của độngvật Sinh học 7

- Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy học Sinh học 7 THCS

5.2 Phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn đề tài: Thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện kĩ năng

phân tích, tổng hợp cho HS khi dạy học chương 7 Sự tiến hóa của động vật – Sinh học7

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 09 năm 2013 đến tháng 04 năm 2014

6 Bố cục đề tài: Gồm 3 phần:

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và thực tiễn của đề tài.

Chương 2: Thiết kế bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợpcho học sinh trong dạy học chương 7 “ Sự tiến hóa của động vật” Sinh học 7

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

KẾT LUẬN

- Tài liệu tham khảo

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1.1 Sơ lược về lịch sử nghiên cứu.

Tình huống vốn đã được sử dụng từ lâu trong lịch sử giáo dục thế giới, thậm chí

từ thời Cổ đại

Ở phương Đông, phương pháp xử lí tình huống đã được đề cập đến trong nhiềukinh sách, văn học cổ qua các thời đại của Trung Quốc mà tiêu biểu là Đức Khổng Tử(551-487 TCN), với nhiều tình huống theo hướng nêu vấn đề đặc sắc, cá thể hóa tiếpnhận, phương pháp xử lí tình huống là những bài học quý báu về răn dạy con người,được xem là tấm gương về phương pháp giáo dục tích cực cho hậu thế Nhật Bản cũng

đã thực hiện phương pháp tình huống trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt trong ngành quản

lí, du lịch Bí quyết thành công trong xử lí tình huống của người Nhật Bản bao gồmbốn bước: Tình huống – Phân tích – Tổng hợp – Hành động Với Hàn Quốc, để hướngtới một nền giáo dục hiện đại phục vụ cho việc phát triển đất nước, họ đã rất quan tâmđến việc giúp cho người học có năng lực giải quyết vấn đề.Ở phương Tây, Mĩ là nướcsớm nghiên cứu và áp dụng tình huống trong giáo dục – đào tạo Năm 1870, giáo sưChristopher Columbus Langdell đã khởi xướng phương pháp dạy học tình huống chokhoa Luật của Trường Đại học Kinh doanh Havard và đã được chấp nhận một vài nămsau đó Năm 1919, Trường Đại học Western Ontario của Canada cũng đã bắt đầu ápdụng phương pháp tình huống trong dạy học kinh doanh nhờ sự dũng cảm tiên phongcủa W Sherwood Fox - Trưởng khoa Cơ bản, và K.P.R Neville - Trưởng phòng Giáodục Tại Pháp, ngay đầu thế kỉ XX, phương pháp tình huống cũng đã được áp dụngrộng rãi nhưng tình huống đưa ra bấy giờ phần nhiều là giả định nên ít có sức thuyếtphục Từ những năm 1960, Gaston de Vilard đã xây dựng một giáo trình luân lí mà nộidung là những tình huống có thật, trong đó thầy giáo xác định một số vấn đề lí thuyếtngắn gọn, nêu tình huống cụ thể cho học sinh tranh luận với nhau, cuối cùng thầy làngười đưa ra kết luận

Phương pháp này đã gây được tiếng vang trong toàn nước Pháp và sau đó đượcnghiên cứu, áp dụng trong nhiều ngành học khác nhau Dạy học tình huống cũng rấtđược các nhà khoa học Liên Xô (cũ) và Ba Lan quan tâm [20]

Ở Việt Nam, từ một số năm trở lại đây, phương pháp nghiên cứu tình huống cũng

đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu và đưa vào áp dụng trong giảng dạy ở cáclĩnh vực như Quản trị kinh doanh với những tác giả như Nguyễn Hữu Lam (2003), Vũ

Từ Huy (2003), Ngô Quí Nhâm, Vũ Thế Dũng (2007, Nguyễn Thị Lan (2006),Nguyễn Quang Vinh (2008), ở lĩnh vực Luật với tác giả Vũ Thị Thúy (2010),… hay ởlĩnh vực Quản lý giáo dục với các tác giả Trần Văn Hà (2002), Đặng Quốc Bảo(2002), Phan Thế Sủng và Lưu Xuân Mới (2000),… Ngoài ra, còn một số những côngtrình nghiên cứu khác về việc áp dụng phương pháp nghiên cứu tình huống vào nhữngmôn học cụ thể như môn Toán của tác giả Nguyễn Bá Kim (1998), Đỗ Thế Hưng(2003) hay môn Kỹ thuật công nghiệp của tác giả Nguyễn Đức Thọ (2002),… [21],

môn Sinh của các tác giả Phan Đức Duy, Đinh Quang Báo: Tình huống sư phạm – Phương tiện rèn luyện kỹ năng tổ chức bài lên lớp Sinh học cho sinh viên và giáo viên, Thông báo Khoa học, ĐHSP Hà Nội, Số 2/1992, Qui trình sử dụng bài tập tình huống

sư phạm để rèn luyện kỹ năng tổ chức bài lên lớp Sinh học, Thông báo Khoa học,

ĐHSP Hà Nội, Số 2/1994….Nhưng nhìn chung các thiết kế bài tập cho dạy học sinhhọc mới chỉ được áp dụng ở bậc Trung học phổ thông và cao hơn Còn đối với bậcTrung học cơ sở phương pháp này chưa được áp dụng

1.1.2 Tình huống và tình huống dạy học

Xét về mặt tâm lí học: “Tình huống là một hệ thống gồm những điều kiện bên trong quan hệ với chủ thể, những điều kiện này tác động một cách gián tiếp lên tính tích cực của chủ thể đó”.

Theo Boehrer (1995) “Tình huống là một câu chuyện, có cốt chuyện và nhân vật, liên hệ đến một hoàn cảnh cụ thể, từ góc độ cá nhân hay nhóm, và thường là hành động chưa hoàn chỉnh Đó là một câu chuyện cụ thể và chi tiết, chuyển nét sống động

và phức tạp của đời thực vào lớp học”[11].

Nói một cách khái quát hơn: “Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại một nơi, trong một thời gian buộc người ta phải suy nghĩ, hoạt động, đối phó, chịu đựng”[16].

Tình huống được chia thành 2 dạng chính: tình huống đã xảy ra (là những khảnăng đã xảy ra được tích lũy lại trong vốn tri thức của loài người) và tình huống sẽ xảy

ra (dự kiến chủ quan)[18]

Như vậy, tình huống là sự kiện có thực trong đời sống xã hội, với những đặctrưng vật lí, sinh lí, tâm lí hay xã hội Theo nghĩa đó, mọi cá nhân và xã hội luôn luônsống trong các tình huống nhất định, thường xuyên phải đối mặt và chịu sự tác độngcủa nó Sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân, xã hội gắn liền với việc giải quyếttình huống Đó có thể là những tình huống đơn giản xảy ra trong bữa ăn, trong sinhhoạt, giao tiếp hàng ngày, đến những tình huống phức tạp trong hoạt động nghềnghiệp, trong nghiên cứu khoa học,…Đó có thể là tình huống ở các cấp độ vật lí, sinh

lí, tâm lí hay xã hội

1.1.2.2 Tình huống dạy học/Bài tập tình huống

Tình huống trong dạy học có phổ rất rộng: có thể là một bài tập toán học, bài tập

làm văn, bài học đạo đức, một thí nghiệm, thực hành, một ví dụ trong bài giảng củagiảng viên…Trong phổ rộng lớn các tình huống như vậy, có tình huống sẽ trở thành cóvấn đề khi nó được thiết lập trong mối quan hệ với chủ thể hành động

Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xã hội

cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thành chủ thểhoạt động với đối tượng nhận thức trong một trường dạy học nhằm một mục đích dạyhọc cụ thể Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong đượcsinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức

Theo lý luận dạy học Xô Viết, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế bào củabài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết, đó là mục đích dạy học, nộidung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn chế, riêng biệt[12]

Bài tập tình huống là những tình huống xảy ra trong quá trình dạy học được cấu

trúc dưới dạng bài tập Trong dạy học các môn học, những tình huống được đưa ra làtình huống giả định hay tình huống thực đó xảy ra trong thực tiễn dạy học môn học ởTHCS HS giải quyết được những tình huống trên, một mặt vừa giúp HS hình thànhkiến thức mới, vừa củng cố và khắc sâu kiến thức Trong rèn luyện kỹ năng dạy học,

bài tập tình huống vừa là phương tiện, vừa là công cụ, vừa là cầu nối giao tiếp giữa

GV và HS

Ví dụ về một tình huống trong dạy học: “Sau khi hoàn thành bảng so sánh một số

hệ cơ quan của động vật Cô giáo yêu cầu 1 bạn nhận xét về sự tiến hóa của tổ chức cơthể ở động vật

Bạn Minh hăng hái trả lời: “Sự tiến hóa của các hệ cơ quan như hô hấp, tuần hoàn,thần kinh, sinh dục…thể hiện ở sự phức tạp hóa trong tổ chức cơ thể Mỗi tổ chứctrong cơ thể động vật tiến hóa để thích nghi với điều kiện sống thay đổi”

Theo em bạn Minh trả lời đúng chưa Nếu đúng em hãy lấy ví dụ để chứng minh tổchức cơ thể động vật có tiến hóa.” (củng cố phần tiến hóa về tổ chức cơ thể)

1.1.2.3 Các yếu tố cấu thành bài tập tình huống/tình huống dạy học

Dạy học bằng phương pháp tình huống là đặt ra cho nguời học câu hỏi “Bạn sẽ làm gì trong tình huống này?” Vì vậy, một tình huống trong dạy học thường bao gồm

có ba yếu tố cơ bản sau:[4]

a) Một ngữ cảnh thật: Các tình huống trong dạy học thường được thiết kế trên

nền một ngữ cảnh có thật Từ đó, có thể điều chỉnh một số chi tiết nhằm đơn giản hoátình huống hay tạo được mối liên hệ tình huống với lý thuyết và quá trình vận dụng trithức của người học Tuy nhiên, tình huống trong dạy học phải độ tin cậy cao, bởi vìkhi người học có sự nghi ngờ về tính có thực của tình huống, sự chú ý và tính nghiêmtúc của họ sẽ giảm và phương pháp dạy học tình huống sẽ không còn phát huy đượctác dụng của nó

b) Nội dung thông tin và dữ kiện: Một tình huống phải cung cấp cho người học

vấn đề và những thông tin cần thiết để giải quyết được vấn đề ấy Những dữ liệu ở đây

có thể chỉ đơn giản là những chi tiết, dữ kiện được diễn đạt bằng lời, một bảng biểu,những tài liệu tham khảo, hình ảnh minh họa, một đoạn băng… hay bất cứ một tư liệunào khác có thể trợ giúp người học trong quá trình giải quyết vấn đề

c) Một kết thúc mở chứa đựng vấn đề: Vấn đề là trung tâm, là hạt nhân của tình

huống Vấn đề gợi ra, khiêu khích, đòi hỏi người học phải tìm tòi, suy nghĩ, phân tích,

so sánh, đánh giá để giải quyết tình huống Chính vì thế, hầu hết các tình huống đều cómột kết thúc mở dưới dạng một câu hỏi nhằm hướng người học đến vấn đề cần giảiquyết cũng như nhằm tạo điều kiện cho người học có thể tiếp cận và giải quyết vấn đề

theo nhiều phương hướng khác nhau chứ không bị gò bó, ép buộc đi theo một phươnghướng cụ thể nào cả

1.1.2.4 Phân loại tình huống dạy học

Theo Nguyễn Cương (2008), có thể phân ra nhiều loại tình huống dạy học, nhưngtựu chung có những loại tình huống vấn đề sau:

- Tình huống nghịch lý là tình huống vấn đề mới thoạt nhìn dường như vô lý,không phù hợp với lý thuyết, qui luật đã được thừa nhận

- Tình huống tranh luận vấn đề bao gồm tình huống lựa chọn và tình huống bác bỏ + Tình huống lựa chọn: là tình huống vấn đề xuất hiện khi HS phải đứng trướcmột sự lựa chọn rất khó khăn giữa hai hay nhiều phương án giải quyết Để có kết luậnchính xác đề đặt ra đòi hỏi học sinh phải phân tích vấn đề và tìm ra phương án chínhxác nhất

+ Tình huống bác bỏ: là tình huống đòi hỏi phải bác bỏ một luận điểm, kết luậnsai lầm Để đạt được điều đó, học sinh phải tìm ra được chỗ sai, chỗ thiếu chính xáccủa luận điểm hoặc kết luận đó và chứng minh tính chất sai lầm của chúng

Ví dụ: tình huống dạy học phần sinh sản hữu tính – Bài 55: Tiến hóa về sinh sản

“Cô giáo yêu cầu thảo luận nhóm và cho biết: Giun đất và giun đũa, con nào thụ tinhngoài, con nào thụ tinh trong?

Cúc cho rằng: Giun đất thụ tinh ngoài, giun đũa thụ tinh trong

Hồng không đồng ý với ý kiến của Cúc Hồng thì lại cho rằng: Giun đất thụ tinhtrong, giun đũa thụ tinh ngoài

Theo em, bạn nào đúng? Em hãy đưa ra ý kiến của mình.”

- Tình huống vận dụng (Xử lý tình huống giả định): tạo ra tình huống có vấn đềkhi học sinh phải tìm đường ứng dụng kiến thức trong học tập, thực tiễn hoặc tìm lờigiải đáp cho câu hỏi tại sao?

Ví dụ: Trong giờ học cô giáo hỏi học sinh: “ Có bao nhiêu hình thức sinh sản

ở động vật? Em hãy kể tên những hình thức sinh sản đó?”

Sau một hồi suy nghĩ, cô gọi Bích trả lời, nhưng do không chú ý nên Bích không trả lời được.

Nếu em là người được cô giáo gọi, em sẽ trả lời như thế nào?

Theo A.A Budarnưi (2002), các tình huống dạy học có thể phân chia làm 3 dạng:

- Dạng thứ nhất: Trong những tình huống dạy học thuộc dạng này GV diễn giảng,giải thích, kể chuyện hay biểu diễn các thí nghiệm, HS chỉ thụ động tiếp thu.

- Dạng thứ hai: Chính bản thân HS trực tiếp kiểm tra nội dung của tài liệu giáokhoa và không có tương tác bên ngoài giữa các em và GV trên cơ sở của tài liệu giáokhoa Trong những tình huống dạng này HS tự chủ tiếp thu kiến thức, không cần sựgiúp đỡ của GV

- Dạng thứ ba: Dạng này bao gồm sự phối hợp của các tình huống, trong đó có cảthầy lẫn trò đều tham gia vào quá trình xây dựng tri thức

Tóm lại, bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp, chứađựng mối liên hệ mục đích - nội dung - phương pháp theo chiều ngang tại một thờiđiểm nào đó với nội dung là một đơn vị kiến thức

1.1.3 Dạy học bằng tình huống

1.1.3.1 Phương pháp dạy học bằng tình huống (phương pháp tình huống/ phương pháp sử dụng bài tập tình huống trong dạy học

Theo Nguyễn Hữu Lam (2003), “Phương pháp tình huống là một kỹ thuật dạy

học trong đó các thành tố chủ yếu của nghiên cứu tình huống được trình bày với nhữngngười học với các mục đích minh họa hoặc các kinh nghiệm giải quyết vấn đề”[11]

Dạy học bằng tình huống là một phương pháp mà GV tổ chức cho HS xem xét, phân tích, nghiên cứu, thảo luận để tìm ra các phương án giải quyết cho các tình huống, qua đó mà đạt được các mục tiêu bài học đặt ra.

Một bài tập nghiên cứu tình huống tốt, theo như Boehrer and Linsky cần phảitrình bày được những vấn đề có tính khiêu khích và tạo được sự thấu cảm với nhân vậtchính Có học giả thậm chí đã minh hoạ điều này bằng một hình ảnh sinh động nhưsau: “Cũng giống như mồi cho cá, một tình huống tốt cần phải có một “lưỡi câu” đểgiúp cho những người tham gia cảm thấy thực sự thích thú với “con mồi” Muốn vậythì về mặt nội dung, tình huống không những phải chứa đựng vấn đề mà còn phải tạođiều kiện dẫn dắt người học tìm hiểu sâu qua nhiều tầng, lớp của vấn đề Người đó nóithêm: “Một tình huống hay tựa như một củ hành với nhiều lớp vỏ”, mỗi lần bóc mộtlớp vỏ này thì một lớp vỏ mới lại hiện ra, cứ thế cho đến khi người học có thể tiếp cậnđược lõi - tức là cốt lõi, bản chất của vấn đề

Cũng cần phải nói thêm là trong giảng dạy, tình huống không phải là nhữngtrường hợp bất kỳ trong thực tế mà là những tình huống đã được điều chỉnh, nghiên

cứu kỹ lưỡng để mang tính điển hình và phục vụ tốt cho mục đích và mục tiêu giáodục, tức là giúp cho người học có thể hiểu và vận dụng tri thức cũng như rèn luyệnđược các kỹ năng và kỹ xảo Tình huống được sử dụng để khiêu khích người học phântích, bình luận, đánh giá, suy xét và trình bày ý tưởng của mình để qua đó, từng bướcchiếm lĩnh tri thức hay vận dụng những kiến thức đã học vào những trường hợp thực

tế Tình huống yêu cầu người đọc phải từng bước nhập vai người ra quyết định cụ thể.Hay như cách nhận định gọn gàng mà sâu sắc của Herreid (1997) thì: “Tình huống lànhững câu chuyện ẩn chứa trong mình những thông điệp, chúng không phải là nhữngcâu chuyện chỉ để giải trí đơn thuần Tình huống là những câu chuyện để giáo dục”.Thông thường, các tình huống sử dụng trong giảng dạy được trình bày trong cácloại ấn bản rất đa dạng như dạng phim, băng video, CDROM, băng cassette, đĩa, haykết hợp các phương tiện trên Tuy nhiên, những tình huống được in ấn hiện nay vẫnphổ biến nhất do thuận tiện và chi phí thấp Việc viết tình huống tập trung trước tiêntrên loại tình huống truyền thống

1.1.3.2 Đặc điểm của dạy học bằng tình huống

- Dựa vào các tình huống để thực hiện chương trình học (HS lĩnh hội được cáctri thức, kỹ năng); những tình huống không nhằm kiểm tra kỹ năng mà giúp phát triểnchính bản thân kỹ năng

- Những tình huống có cấu trúc thật sự phức tạp: không phải chỉ có một giải phápcho tình huống (tình huống chứa các biến sư phạm)

- Bản thân tình huống mang tính chất gợi vấn đề, không phải HS làm theo ý thíchcủa thầy (cô) giáo; HS là người giải quyết tùy vấn đề theo phương thức thích nghi,điều tiết với môi trường; có hay không sự hỗ trợ của thầy (cô) giáo tùy thuộc vào tìnhhuống

- HS chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không có công thứcnào giúp HS tiếp cận với tình huống

- Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn

1.1.3.3 Ưu, nhược điểm của dạy học bằng tình huống

a) Ưu điểm

- Nâng cao tính thực tiễn của môn học

- Nâng cao tính chủ động, sáng tạo và hứng thú của HS trong quá trình học

- Nâng cao kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng phân tích, tổng hợp, giải quyết vấn

đề, kỹ năng trình bày, bảo vệ và phản biện ý kiến trước đám đông

- Người dạy trong vai trò người dẫn dắt cũng sẽ tiếp thu được nhiều kinh nghiệm

và những cách nhìn, giải pháp mới từ phía người học để làm phong phú bài giảng vàđiều chỉnh nội dung tình huống nghiên cứu

- Các tình huống tốt có tính chất liên kết lý thuyết rất cao

- Dạy học tình huống còn được ví như là kiểu dạy học chẳng tốn kém gì nhưng có

ý nghĩa sư phạm rất lớn vì nó sinh động, cụ thể, thực tế

Đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự tham gia tích cực của

HS vào quá trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập như: kỹ năng tư duy logic,đặc biệt là kỹ năng phân tích, so sánh, tổng hợp; kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năngđánh giá; kỹ năng giao tiếp như nghe, nói, trình bày; của HS; tăng cường khả năngsuy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp cận tình huống dưới nhiều góc độ; cho phép pháthiện ra những giải pháp cho những tình huống phức tạp; chủ động điều chỉnh được cácnhận thức, hành vi, kỹ năng của HS Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhậnthức bậc cao

Như vậy, phương pháp sư phạm này có thể phát huy được tính dân chủ, năngđộng và tập thể để đạt được mục đích dạy học

b) Nhược điểm

Tập thể

+ Làm việc theo nhóm+Thông tin qua lại+Trao đổi ý tưởng

Năng động

Không nghe, tiếp thu một cách thụ động

Dân chủ

+ Sự bình đẳng mọi người tham gia

+ Trao đổi ý tưởng

Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu đào tạo, trình độ của HS,kích thích được tính tích cực của HS đòi hỏi cần nhiều thời gian và công sức Đồngthời GV cần phải có kiến thức, kinh nghiệm sâu, rộng; có kỹ năng kích thích, phối hợptốt trong quá trình dẫn dắt, tổ chức thảo luận và giải đáp để giúp học sinh tiếp cận kiếnthức, kỹ năng Trên thực tế, không phải GV nào cũng hội đủ phẩm chất trên.

Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của HS do quáquen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc áp dụng phương phápnày

1.1.3.4 Những yêu cầu khi thiết kế bài tập tình huống

Khi soạn thảo các tình huống trong dạy học cần đảm bảo các yêu cầu sau:

- Tình huống phải thể hiện được chủ đề (mô tả điểm nổi bật của tình huống), mụcđích dạy học đạt được thông qua tình huống Nội dung tình huống phải đủ thông tin đểphân tích và giải quyết tình huống và thể hiện được nhiệm vụ HS cần giải quyết

- Một tình huống tốt là tình huống có tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài họctạo khả năng để HS đưa ra nhiều giải pháp và điều quan trọng là nội dung của tìnhhuống phải phù hợp với trình độ của HS

1.1.4 Kỹ năng học tập của học sinh

Theo Nguyễn Đình Chỉnh: “Kỹ năng là một thao tác đơn giản hoặc phức tạp mang tính nhận thức hoặc mang tính hoạt động chân tay, nhằm thu được một kết quả ”

Có nhiều quan điểm khác nhau về kỹ năng, nhưng tựu trung lại bất kì kỹ năngnào cũng dựa trên cơ sở lý thuyết - đó là kiến thức Sở dĩ như vậy là vì xuất phát từ cấutrúc kỹ năng (phải hiểu mục đích, biết cách thức đi đến kết quả và hiểu được nhữngđiều kiện cần thiết để triển khai các cách thức đó)

Mỗi kỹ năng chỉ được biểu hiện thông qua một nội dung, tác động của kỹ nănglên nội dung chúng ta sẽ đạt được mục tiêu đặt ra

Mục tiêu = Kỹ năng x Nội dung

Kỹ năng là yếu tố quyết định đến kết quả hành động, nó biểu thị năng lực cánhân Bất kì một kỹ năng nào cũng có hai thuộc tính cơ bản là:

Kỹ năng học tập có các đặc trưng:

- Là tổ hợp các hành động học tập đã được HS nắm vững, biểu hiện mặt kỹ thuậtcủa hành động học tập và năng lực học tập của mỗi em Có kỹ năng học tập là có nănglực học tập ở một mức độ nào đó

- Kỹ năng học tập có mối quan hệ chặt chẽ với kết quả học tập Nó là yếu tố cótính mục đích, luôn hướng tới mục đích của hoạt động học tập và có ý nghĩa quyếtđịnh đến kết quả học tập

- Kỹ năng học tập là một hệ thống, trong đó có các kỹ năng học tập chuyên biệt

Có bao nhiêu loại hình học tập thì có bấy nhiêu kỹ năng học tập chuyên biệt, đến lượt

nó các kỹ năng học tập chuyên biệt như một hệ thống con được tạo bởi các kỹ năngthành phần Kỹ năng học tập là một hệ thống mở, mang tính phức tạp, nhiều tầng,nhiều bậc và mang tính phát triển Trong những điều kiện, hoàn cảnh học tập khácnhau, nhiều kỹ năng chuyên biệt hay kỹ năng thành phần có thể mất đi, thay thế hoặcđược điều chỉnh Trong hệ thống kỹ năng học tập có những kỹ năng khái quát, chungcho mọi môn học hoặc một nhóm môn học (kỹ năng chung) và có những kỹ năng đặcthù cho môn học

Theo Nguyễn Ngọc Quang, sự lĩnh hội kiến thức được thực hiện thông qua mộtchu trình gọi là chu trình hoạt động nhận thức - học tập, nó bao gồm các bước: sự trigiác, sự thông hiểu, sự ghi nhớ, sự vận dụng, sự khái quát hoá và sự hệ thống hoá.Điều kiện cơ bản để lĩnh hội kiến thức có kết quả là mỗi HS phải thực hiện toàn bộ chutrình hoạt động nhận thức, học tập khi nghiên cứu bài học từ tri giác đến hệ thống hoá

Trong đó, sự thông hiểu kiến thức diễn ra thông qua quá trình xử lý thông tin bằng cácthao tác trí tuệ: phân tích và tổng hợp, khái quát hoá, cụ thể hoá, trừu tượng hoá, sosánh đối chiếu, suy luận,

Trong thực tiễn dạy học, nhiều HS còn rất lúng túng ở khâu này vì thiếu phươngpháp xử lý thông tin và GV cũng ít chú ý cung cấp và huấn luyện cho các em cácphương pháp thích hợp và hiệu nghiệm

Có thể nêu hệ thống kỹ năng học tập chung của HS THCS như sau:

1- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng nhận thức liên quan đến việc thu thập,

xử lý, sử dụng thông tin: kỹ năng làm việc với sách giáo khoa, kỹ năng quan sát, kỹnăng tiến hành thí nghiệm, kỹ năng phân tích - tổng hợp, kỹ năng so sánh, kỹ năngkhái quát hoá, kỹ năng suy luận, kỹ năng áp dụng kiến thức đã học

2 - Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng tổ chức, tự điều chỉnh quá trình họctập liên quan đến việc quản lý phương tiện học tập, thời gian, sự hỗ trợ từ bên ngoài vàchất lượng: kỹ năng tự kiểm tra, tự đánh giá, kỹ năng tự điều chỉnh

3 - Các kỹ năng phục vụ chức năng tương tác trong học tập hợp tác: Kỹ năng họcnhóm, kỹ năng thuyết trình, kỹ năng giao tiếp

Người GV chỉ có thể hình thành các kỹ năng học tập trên cho HS qua một haynhiều nội dung nhất định trong một hay nhiều tình huống có ý nghĩa Tình huống có ýnghĩa đối với HS là tình huống gần gũi với HS hoặc là những tình huống mà HS sẽgặp về sau

Trong hệ thống kỹ năng trên, chúng tôi quan tâm đến việc thiết kế và sử dụng bàitập tình huống để rèn luyện một số kỹ năng trong nhóm kỹ năng học tập phục vụ chứcnăng nhận thức liên quan đến thu thập, xử lý, sử dụng thông tin

1.1.4.3 Một số kỹ năng nhận thức của HS

1.1.4.3.1 Kỹ năng phân tích - tổng hợp[2]

Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành những yếu

tố hợp thành, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của đối tượng hay hiện tượng đóthành những yếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể và bộ phận, quan

hệ giống loài nhằm tìm kiếm bản chất của chúng

Trong dạy học, vấn đề hình thành kỹ năng phân tích cho HS cần phải được coitrọng Tuỳ đặc điểm từng môn học và nhiệm vụ học tập cụ thể, các GV đã đề ra nhữngyêu cầu phân tích khác nhau Nhưng mục đích chủ yếu của việc rèn luyện kỹ năng

phân tích là hình thành ở các em thói quen tìm hiểu sự vật, hiện tượng có chiều sâu,nhằm nắm được bản chất của đối tượng nghiên cứu, cho nên nhiệm vụ chủ yếu củahoạt động phân tích trước hết là nắm được cấu trúc của đối tượng, nghĩa là:

- Xác định các yếu tố tạo thành đối tượng

- Tìm mối liên hệ giữa các yếu tố đó

- Yếu tố trung tâm, yếu tố điều khiển của hệ thống nằm ở đâu

- Hoạt động trong những môi trường nào, điều kiện nào

Trên cơ sở ấy mà xác định được tính chất, mâu thuẫn nội tại, động lực phát triển

và các vấn đề khác

Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố, các thành phần của sự vật hay

hiện tượng trong một chỉnh thể Trong thực tế mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại đồngthời các yếu tố cũng như các mặt khác nhau tác động lẫn nhau Để nhận thức đầy đủ sựvật, hiện tượng, con người thường bắt đầu xem xét từ một tổng thể toàn vẹn, nghĩa làtổng hợp sơ bộ, sau đó mới phân tích từng yếu tố, cuối cùng tổng hợp cao hơn, đầy đủhơn

Rèn luyện kỹ năng tổng hợp nhằm giúp HS sắp xếp những số liệu, những sự kiệnlộn xộn, rời rạc và đa dạng mà các em thu thập được qua nghiên cứu lý luận và khảosát thực tiễn thành những sự vật, những hiện tượng, những quá trình hoàn chỉnh, thốngnhất

Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự liên

hệ mật thiết với nhau Tổng hợp sơ bộ ban đầu cho ta ấn tượng chung về đối tượngnhờ đó mà xác định được phương hướng phân tích cho đối tượng Từ sự phân tích đốitượng sẽ giúp ta có một nhận thức đầy đủ hơn về đối tượng, phân tích càng sâu thì sựtổng hợp cuối cùng càng cao, càng đầy đủ Sự tổng hợp hoàn chỉnh sẽ ảnh hưởng đếnchất lượng của sự phân tích tiếp theo Cứ như vậy, nhận thức ngày càng tiến sâu vàobản chất của sự vật, hiện tượng

Phân tích và tổng hợp trong Sinh học thường được dùng để phân tích cấu tạo cơquan, hệ cơ quan, cơ thể ; phân tích cơ chế, quá trình sinh học

Phân tích và tổng hợp có các hình thức diễn đạt sau đây:

- Diễn đạt bằng lời

- Phân tích bằng bảng hệ thống: vừa thể hiện được sự phân tích qua việc đặt têngọi các cột, vừa thể hiện được sự tổng hợp thông qua việc trình bày chúng ở các ô, các

cột, các dòng tương ứng Hình thức này giúp chúng ta hệ thống các kiến thức và đặcbiệt là rất hiệu quả cho việc thực hiện biện pháp so sánh.

- Diễn đạt dưới dạng tranh sơ đồ: Tranh sơ đồ là một hình vẽ sơ lược thể hiệnnhững nét chính của đối tượng, hiện tượng

- Diễn đạt bằng sơ đồ phân tích: Diễn đạt một cách trực quan bằng một sơ đồlogic với nguyên tắc cái toàn thể được chia nhỏ thành các bộ phận Phép chia ấy đượcbiểu diễn bằng mũi tên

1.1.4.3.2.Kỹ năng so sánh

Trong nhận thức cùng với sự hiểu biết sự vật, hiện tượng là cái gì và như thế nào, còn phải hiểu được sự vật, hiện tượng này không giống sự vật, hiện tượng khác ở chỗ nào thì phải sử dụng đến phương pháp so sánh

So sánh là sự phân tích những điểm giống nhau và khác nhau giữa các đốitượng nhằm phân loại sự vật, hiện tượng thành những loại khác nhau

Tuỳ mục đích mà phương pháp so sánh có thể nặng về tìm sự giống nhau hay

sự khác nhau So sánh điểm khác nhau chủ yếu dùng trong phân tích, so sánh điểmgiống nhau thường dùng trong tổng hợp

Các bước thực hiện biện pháp so sánh:

Bước 1: Nêu định nghĩa đối tượng cần so sánh.

Bước 2: Phân tích đối tượng, tìm ra dấu hiệu bản chất của mỗi đối tượng so

sánh

Bước 3: Xác định những điểm khác nhau của từng dấu hiệu tương ứng.

Bước 4: Xác định những điểm giống nhau của từng dấu hiệu tương ứng.

Bước 5: Khái quát các dấu hiệu quan trọng giống và khác nhau của 2 đối tượng

so sánh

Bước 6: Nếu có thể thì nêu rõ nguyên nhân của sự giống và khác nhau đó.

Qua sự so sánh giúp HS phân biệt, hệ thống hoá và củng cố các khái niệm đồngthời so sánh là một thao tác tư duy rất quan trọng giúp HS tìm ra cái mới

Các hình thức diễn đạt so sánh: Diễn đạt so sánh bằng lời; Diễn đạt so sánh bằngbảng hệ thống hay bảng phân tích; Diễn đạt so sánh bằng tranh sơ đồ; Diễn đạt so sánhbằng biểu đồ; Diễn đạt so sánh bằng sơ đồ logic [2]

Theo TS.Vũ Đình Luận, phương pháp so sánh hay nhận ra sự giống và khác nhau được sử dụng khá nhiều trong dạy học, tuy nhiên việc am hiểu để sử dụng nó có

hiệu quả trong GV còn hạn chế, nếu có sử dụng thì mới sử dụng được ở những cấp độ thấp, mà "Nhận ra sự giống nhau và khác nhau được xem là cốt lõi cuả quá trình học tập", có ít nhất bốn khái quát từ nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn về vấn đề này:

1 Cung cấp cho HS những hướng dẫn rõ ràng để nhận ra sự giống nhau và khácnhau (GN&KN) để mở rộng hiểu biết cuả HS và khả năng áp dụng những hiểu biết ấy,

do đó những điểm GN&KN cần có sự thảo luận và tìm hiểu từ HS

2 Yêu cầu HS tự nhận ra sự GN&KN, mặc dù kết quả cuả HS thường đa dạng

và không thống nhất, cho nên nếu mục tiêu bài học khuyến khích những ý kiến phongphú cuả HS thì GV nên để HS tự làm điều này

3 Sắp xếp những điểm GN&KN bằng bảng hoặc biểu đồ để giúp HS hiểu rõhơn và áp dụng kiến thức đó tốt hơn

4 Nhận ra sự GN&KN có thể thực hiện bằng nhiều cách khác nhau và là hoạtđộng đòi hỏi sự tập trung cao

Các hình thức hoạt động có hiệu quả cao (có thể xem là các mức độ từ thấp đếncao) trong sử dụng nhận ra sự GN&KN là:

1 So sánh là quá trình nhận ra sự GN&KN giữa hai hoặc nhiều sự vật và hiện

tượng Chìa khóa cuả so sánh là nhận ra các đặc tính quan trọng cuả sự vậthiện tượng, các đặc tính này là cơ sở cuả nhận ra sự GN&KN

2 Phân loại là quá trình tập hợp các sự vật sự kiện giống nhau vào cùng một

loại dựa trên các đặc tính chung cuả chúng Dựa trên cơ sở giống nhau là cơ

sở quan trọng để tìm ra quy tắc cuả việc sắp xếp các yếu tố cùng loại vàothành từng nhóm

3 Tạo ra các ẩn dụ là quá trình nhận ra những mẫu chung hoặc cơ bản cuả

một vấn đề nào đó, sau đó tìm ra một vấn đề khác có hình thức hoàn toànkhác nhưng lại có chung khuôn mẫu với nó Chìa khoá cuả việc tạo ra ẩn dụgiữa hai sự vật trong ẩn dụ có mối quan hệ trừu tượng hoặc hiển thị không

rõ ràng

4 Tạo ra các liên hệ tương đồng là quá trình nhận ra các mối quan hệ giữa các

quan hệ (ví dụ nhận ra các mối quan hệ giữa hai cặp khái niệm) Sự tươngđồng giúp chúng ta thấy những cái dường như không giống nhau nhưng lại

có những đặc tính chung nào đó, nhờ vậy mà gia tăng hiểu biết về nhữngcặp phạm trù mới

Như vậy, phương pháp so sánh hay nhận ra sự GN&KN thực ra không dễ dàngnhư sự nhầm tưởng cuả một số GV mà đây là quá trình cần phải có sự gia công sưphạm, am hiểu sâu sắc kiến thức cuả GV Thực ra, trong quá trình giảng dạy GV chỉ

chú ý và áp dụng được dạng so sánh và phân loại là chính Việc tạo ra các ẩn dụ và các liên hệ tương đồng hầu như chưa thực hiện được, hoặc rất ít được chú ý!

Nhận ra sự GN&KN đòi hỏi ở HS óc nhanh nhạy, nó rèn luyện được tư duykhái niệm, tư duy phán đoán và suy luận sâu sắc, rèn luyện sự kết hợp cả quy nạp, diễndịch và loại suy, nó cũng rèn luyện được các thao tác tư duy lôgíc khác.[22]

1.1.4.3.3 Kỹ năng khái quát hoá[21]

Khái quát hoá là hoạt động trí tuệ cấp cao nhằm gom các đối tượng có cùng thuộctính và bản chất vào một nhóm, là quá trình chuyển từ cái đơn nhất lên cái chung

Sự khái quát hoá, giữ vai trò chủ yếu trong khi hình thành các khái niệm mới Ở

HS khái quát hoá diễn ra trên cơ sở phân tích, so sánh

Người ta phân biệt các hình thức sau đây của khái quát hoá:

* Sơ bộ: Diễn ra khi tri giác tài liệu mới, kết quả là hình thành biểu tượng chung

về đối tượng nghiên cứu

* Cục bộ: Khi phát hiện ra bản chất bên trong của đối tượng nghiên cứu, dẫn tớiviệc hình thành khái niệm cục bộ, tức là khái niệm riêng rẽ

* Chuyên đề: Dẫn tới việc lĩnh hội một hệ thống khái niệm về những đối tượngcùng loại

* Tổng kết: Khi hình thành hệ thống những khái niệm thuộc về một môn học

* Liên môn: Nhờ đó mà lĩnh hội một hệ thống khái niệm giữa các môn

Kỹ năng khái quát hoá ở mỗi HS luôn đóng vai trò quan trọng trong quá trình họctập Khi được phát triển tới mức cao độ, chính kỹ năng này sẽ giúp HS tách được cáichung, cái bản chất, những mối liên hệ bên trong mang tính quy luật của tài liệunghiên cứu, học tập bằng con đường phân tích chỉ một sự vật, hiện tượng điển hình

mà thôi Bằng cách đó HS sẽ tiết kiệm được sức lực, thời gian học tập của mình, biếtkhám phá các tri thức khoa học bằng những phương pháp tối ưu

1.1.4.3.4 Kỹ năng suy luận [16]

Suy luận là hình thức của tư duy nhờ đó rút ra phán đoán mới từ một hay nhiềuphán đoán theo các quy tắc lôgic xác định

Bất kỳ suy luận nào cũng gồm tiền đề, kết luận và lập luận Tiền đề (còn gọi làphán đoán xuất phát) là phán đoán chân thực từ đó rút ra phán đoán mới Kết luận làphán đoán mới thu được bằng con đường lôgic từ các tiền đề Cách thức lôgic rút rakết luận từ các tiền đề gọi là lập luận.

Quan hệ suy diễn lôgic giữa các tiền đề và kết luận được quy định bởi mối liên hệgiữa các tiền đề về mặt nội dung Nếu các phán đoán không có liên hệ về mặt nội dungthì không thể lập luận để rút ra kết luận

Căn cứ vào cách thức lập luận, suy luận được chia ra thành suy luận suy diễn vàsuy luận quy nạp Suy luận suy diễn là suy luận trong đó lập luận từ cái chung đến cáiriêng, cái đơn nhất Suy luận quy nạp là suy luận trong đó lập luận từ cái riêng, cái đơnnhất đến cái chung

Khi HS được trang bị kỹ năng suy luận, HS có thể thu được tri thức mới từ các trithức đã biết nhờ suy luận

1.1.5 Vai trò của việc rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp trong dạy học Sinh học

1.1.5.1 Vai trò của việc rèn luyện kỹ năng phân tích, tổng hợp trong dạy học Sinh học

Trong dạy học nói chung và dạy học Sinh học nói riêng, hoạt động lĩnh hội kiếnthức và hình thành kỹ năng tư duy có tác động qua lại với nhau, vì lĩnh hội là một dạnghoạt động nhận thức, hoạt động nhận thức chỉ có thể thực hiện trên cơ sở các tài liệulĩnh hội được, nhưng được gia công ở trình độ khái quát lí luận cao hơn, hai mặt đólàm cơ sở cho nhau để cùng phát triển

Khi chúng ta đứng trước một đối tượng nghiên cứu, chúng ta cảm giác đượcnhiều hiện tượng đan xen nhau, chồng chéo nhau làm lu mờ bản chất của nó.Vậymuốn hiểu được bản chất của một đối tượng nghiên cứu chúng ta cần phải phân chia

nó theo cấp bậc Nhiệm vụ của phân tích là thông qua cái riêng để tìm ra được cáichung, thông qua hiện tượng để tìm ra bản chất, thông qua cái đặc thù để tìm ra cáiphổ biến

Bước tiếp theo của phân tích là tổng hợp Tổng hợp là quá trình ngược với quátrình phân tích, nhưng lại hỗ trợ cho quá trình phân tích để tìm ra cái chung cái kháiquát Từ những kết quả nghiên cứu từng mặt, phải tổng hợp lại để có nhận thức đầy