Truyện ngắn cánh đồng bất tận của nguyễn ngọc tư từ tác phẩm văn học sang điện ảnh

Đặc biệt khi truyện ngắn Cánh đồng bất tận được chuyển thể thành phim điện ảnh cùng tên của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình, được quay trên chính quê hương của người viết lại càng thôi

TỪ TÁC PHẨM VĂN HỌC SANG ĐIỆN ẢNH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TỪ TÁC PHẨM VĂN HỌC SANG ĐIỆN ẢNH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SỸ

BÌNH DƯƠNG - 2018

TỪ TÁC PHẨM VĂN HỌC SANG ĐIỆN ẢNH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS VÕ VĂN NHƠN

BÌNH DƯƠNG - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn: Truyện ngắn Cánh đồng bất tận của Nguyễn

Ngọc Tư từ tác phẩm văn học sang điện ảnh là công trình nghiên cứu của tôi

dưới sự hướng dẫn của thầy PGS.TS Võ Văn Nhơn Công trình này chưa được công bố và không trùng lặp với bất cứ một công trình nào trước đây Những ý kiến tham khảo, trích dẫn của các tác giả đều có nguồn gốc và chú thích cụ thể,

và hoàn thành luận văn của tôi

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Vân

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Kí hiệu chữ viết tắt Chữ viết tắt

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Danh mục chữ viết tắt iv

Mục lục i

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 12

1.1 Một số vấn đề chung về chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh 13

1.1.1 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh 13

1.1.2 Quan niệm về chuyển thể 17

1.1.3 Những điểm cần chú ý khi chuyển thể 20

1.2 Nhân vật trong tác phẩm văn học và nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 22 1.2.1 Khái niệm và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 22

1.2.1.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học 22

1.2.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 24

1.2.2 Khái niệm và vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 25

1.2.2.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 25

1.2.2.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 26

1.3 Kết cấu trong tác phẩm văn học và kết cấu trong tác phẩm điện ảnh 27

1.3.1 Kết cấu trong tác phẩm văn học 27

1.3.2 Kết cấu trong tác phẩm điện ảnh 29

1.4 Cốt truyện trong tác phẩm văn học và cốt truyện trong phim điện ảnh 31

1.4.1 Khái niệm và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học 31

1.4.1.1 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm văn học 31

1.4.1.2 Vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học 32

1.4.2 Khái niệm và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 33

1.4.2.1 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 33

1.4.2.2 Vai trò của cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 34

1.5 Không gian - thời gian trong tác phẩm văn học và điện ảnh 36

1.5.1 Không gian - thời gian trong tác phẩm văn học 36

1.5.2 Không gian - thời gian trong tác phẩm điện ảnh 37

1.6 Tác giả Nguyễn Ngọc Tư cùng truyện ngắn Cánh đồng bất tận và đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình cùng phim truyện Cánh đồng bất tận 38

1.6.1 Tác giả Nguyễn Ngọc Tư và truyện ngắn Cánh đồng bất tận 38

1.6.2 Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình và tác phẩm điện ảnh Cánh đồng bất tận 40

Chương 2 NGHỆ THUẬT CHUYỂN THỂ NHÂN VẬT TÁC PHẨM VĂN HỌC CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN SANG TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH CÙNG TÊN 2.1 Hệ thống nhân vật: tiếp thu, bổ sung và chuyển thể 44

2.2 Tính cách nhân vật: tiếp thu, bổ sung và chuyển thể 47

2.2.1 Nhân vật Út Võ 47

2.2.2.Nhân vật vợ của Út Võ 55

2.2.3 Nhân vật Sương 58

2.2.4 Nhân vật Nương 65

2.2.5 Nhân vật Điền 69

Chương 3 NGHỆ THUẬT CHUYỂN THỂ KẾT CẤU TÁC PHẨM VĂN HỌC CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN SANG TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH CÙNG TÊN 74

3.1 Mở đầu và kết thúc: bổ sung và chuyển thể 74

3.2 Đường dây cốt truyện chính: bổ sung và chuyển thể 79

3.3 Chi tiết nghệ thuật: bổ sung và chuyển thể 84

3.4 Nghệ thuật chuyển thể qua tổ chức không gian - thời gian 96

3.4.1 Nghệ thuật chuyển thể qua tổ chức không gian 96

3.4.2 Nghệ thuật chuyển thể qua tổ chức thời gian 106

KẾT LUẬN 111

TÀI LIỆU THAM KHẢO 115 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, xã hội phát triển, đời sống của con người ngày càng được nâng cao về vật chất và tinh thần, từ đó nhu cầu thẩm mỹ của con người ngày một thay đổi, cụ thể là “món ăn tinh thần” của nghệ thuật thứ 7 đòi hỏi sự chắt lọc kĩ lưỡng, tỉ mỉ về chất lượng Vì vậy, một bộ phim không chỉ dừng lại phản ánh tính hiện thực, ý nghĩa của nhân văn, truyền tải thông điệp, chủ đề tư tưởng của tác phẩm điện ảnh mà còn là cả sự trau chuốt về từng khung hình, âm thanh, ánh sáng, nhạc phim, bối cảnh, đạo cụ, phục trang, thiết kế mỹ thuật,… Cho nên đòi hỏi đạo diễn ngoài sự chuyên nghiệp, phong cách cá nhân, kinh nghiệm riêng thì còn phải hết sức nghiêm túc, có tâm và bền bỉ theo đuổi mục đích xây dựng một

bộ phim có chất lượng về nội dung phim và đầu tư bài bản về kĩ thuật dựng phim Vì thế, trước khi khởi quay một bộ phim đòi hỏi đạo diễn, nhà biên kịch phải hết sức cẩn trọng, tính toán kỹ lưỡng, chắc chắn kịch bản sẽ thành công đáp ứng được yêu cầu của xã hội, đem lại sự mãn nhãn cho người xem và lợi nhuận cho nhà đầu tư Từ đó, đánh dấu sự thăng hoa, tên tuổi, vị trí của đạo diễn, biên kịch, diễn viên và cả đoàn làm phim Đồng nghĩa bộ phim đó sẽ thành công và

mở ra một bước tiến mới, tên tuổi cho đạo diễn nối tiếp thành công ở những bộ phim sau

Bên cạnh đó, tác phẩm văn học là cả một kho tàng văn chương nghệ thuật,

từ bao đời nay từ những câu chuyện văn học dân gian, thần thoại cho đến những tác phẩm bất hủ, tuyệt tác, kinh điển Tất cả hòa chung tạo thành một “khối vàng ròng” có giá trị không bị bào mòn bởi năm tháng Ngược lại, những “khối vàng ròng” này lại như viên ngọc sáng giá, quý báu càng mài giũa lại càng thêm tỏa sáng lấp lánh, đẹp đẽ từ những trang viết đến từng khuôn hình, thước phim trên màn ảnh nhỏ

Nhà văn, nhà biên kịch, đạo diễn đều là những con người làm nghệ thuật, sản sinh nghệ thuật, yêu quý trân trọng nghệ thuật, nâng niu và gìn giữ, bảo lưu cái đẹp, những tâm hồn cao quý ấy đã gặp gỡ, đồng điệu, giao hòa và trở thành

tri âm tri kỉ qua những tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh Đó chính là sự chuyển thể từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh Từ con đẻ nghệ thuật của ngôn từ, câu chữ sang một thế giới điện ảnh với hình ảnh, âm thanh nhưng ở

đó người ta vẫn bắt gặp được cái hồn cốt, bóng dáng, hình hài của tác phẩm văn học mặc dù tác phẩm đó đã có một đời sống tái sinh mới

Văn học là cái nôi sáng tác và truyền cảm hứng, khởi nguồn của bao nhiêu nhạc sĩ, hoạ sĩ sau này là bộ môn nghệ thuật thứ 7 - điện ảnh, truyền hình Có thể nói, chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh đã và đang là hiện tượng hết sức phổ biến và phát triển rộng lớn trong đời sống văn hoá nghệ thuật

ở Việt Nam và trên thế giới Do vậy, chuyển thể tác phẩm văn học từ những tác phẩm nổi tiếng đã được khán giả biết đến rộng rãi Từ cuối thế kỷ XIX, từ khi điện ảnh ra đời, văn học và điện ảnh vẫn luôn đi song hành, hỗ trợ cùng nhau trên con đường nghệ thuật Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh đã trở thành quan

hệ cộng sinh khi mà thông qua nó, giá trị của các tác phẩm văn học và điện ảnh càng được khẳng định, nhân lên và phát huy thế mạnh độc lập của riêng mình Tuy có những đặc trưng riêng biệt nhưng văn học đã tự nhiên đi vào thế giới điện ảnh để tỏa sáng Cho nên, nghiên cứu về vấn đề chuyển thể từ tác phẩm văn học đến điện ảnh như một chiếc cầu nối để đưa hai ngành nghệ thuật này gắn kết tạo thành mối tơ duyên Từ đó, người viết mong muốn đóng góp một phần nhỏ đưa tác phẩm văn học lên màn ảnh với giá trị thực tiễn cao hơn cho sự phát triển của thế giới nghệ thuật thứ 7 được thăng hoa và cất cánh bay cao

Trải qua bao thời kì biến đổi của hoàn cảnh lịch sử xã hội và truyền thống, văn học Nam Bộ như một dòng suối mát rượi từ bao đời nay, ấp ủ bao tâm hồn của những người con hào sảng, ngay thẳng nghĩa hiệp, bình dị, đằm thắm đậm chất Nam Bộ Từ đó, sinh ra những cây đại thụ tiên phong, đặt nền móng cho tiểu thuyết Nam Bộ như nhà văn Nguyễn Trọng Quản, Phú Đức, Hồ Biểu Chánh, Phi Vân, Bình Nguyên Lộc và những nhà văn giữ lửa như Đoàn Giỏi, Sơn Nam,…

đã dày công vun đắp cho văn học phương Nam trở thành huyết mạch không thể thiếu được của nền văn học nước nhà Độc giả đã từng say mê các tác phẩm văn học Nam Bộ chắc hẳn không thể nào quên được sắc thái riêng của vùng đất

phương Nam ngọt ngào, chân chất, mộc mạc mang hương vị sông nước Cửu Long Giang, mát rượi của những dòng sông chở nặng phù sa Ở đó có những câu chuyện về con người Nam Bộ với tấm lòng thơm thảo, giàu tình nghĩa, hi sinh đầy cao thượng, thương ai thương hết lòng, chịu phần thiệt về mình mà không một lời hờn trách Đó còn là cả một bức tranh miệt vườn thiên nhiên, xanh mướt của ruộng đồng, chân chất rơm rạ, mùi mặn phèn chua cùng những món ăn dân

dã đậm đà hương vị miền sông nước không nhầm lẫn vào đâu được tạo nên một nét văn hóa đậm màu sắc Nam Bộ Tất cả hồn hậu, mộc mạc và nghĩa tình ấy chúng ta bắt gặp, tìm thấy ở nhà văn trẻ đương thời Nguyễn Ngọc Tư Nguyễn Ngọc Tư là sự tiếp nối của thế hệ trẻ, của những người con sinh ra và lớn lên gắn

bó, sâu nặng với vùng đất Nam Bộ

Nguyễn Ngọc Tư sinh tại xã Tân Duyệt, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau và

là nữ nhà văn trẻ của Hội nhà văn Việt Nam Nguyễn Ngọc Tư được coi như một

“Đặc sản Nam Bộ” (Trần Hữu Dũng, 2004), vẫn cái giọng văn mềm mại, đặc sệt chất Nam Bộ, chị như cây đước bình dị mà quý báu của làng văn vùng sông nước miền Tây, sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư thu hút sự chú ý rất nhiều đến các nhà

văn và đông đảo bạn đọc Nhưng khi tập truyện ngắn Cánh đồng bất tận ra đời

tên tuổi của Nguyễn Ngọc Tư mới thật sự được biết đến rộng rãi và gây tiếng vang lớn và trở thành hiện tượng văn học trong cả nước và lan rộng cả nước

ngoài Tập truyện ngắn Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư đạt giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm 2006 Năm 2010 Cánh đồng bất tận được dựng

thành phim cùng tên bởi đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình và dành được nhiều

giải thưởng Đặc biệt năm 2018, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư đoạt

giải văn học tại Đức

Nhiều tác phẩm văn học của Nguyễn Ngọc Tư đã được dựng thành phim

như Cải ơi và Biển đời mênh mông chuyển thể thành phim Cải ơi Truyện ngắn Hiu hiu gió bấc chuyển thể thành phim Gió bấc, Đời như ý chuyển thể từ tác phẩm cùng tên, Nước gì như nước mắt chuyển thể thành phim Nước 2030 Nhưng có thể nói bộ phim điện ảnh Cánh đồng bất tận là bộ phim thành công

nhất trong những tác phẩm chuyển thể từ tác phẩm văn học của Nguyễn Ngọc Tư

sang điện ảnh nói riêng và là một thành công mới của điện ảnh Việt Nam nói chung với một nội dung gây xúc động cùng những khung hình đẹp như tranh, âm thanh giàu cảm xúc và diễn xuất tâm huyết của dàn diễn viên

Từ nhỏ, người viết đã có niềm say mê yêu mến hai lĩnh vực văn học và điện ảnh, hơn nữa được sinh ra, tắm mát giữa những trưa hè trên dòng sông Vàm

Cỏ Tây cả một tuổi thơ êm đềm và thời thanh xuân tươi đẹp lớn lên và gắn bó học tập ở mảnh đất miền Tây Nam Bộ Vì vậy, người viết có một sự đồng cảm dành nhiều tình cảm và sự trân trọng đến những sáng tác của nhà văn Nguyễn

Ngọc Tư Đặc biệt khi truyện ngắn Cánh đồng bất tận được chuyển thể thành

phim điện ảnh cùng tên của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình, được quay trên chính quê hương của người viết lại càng thôi thúc người viết khao khát đi sâu khám phá, tìm hiểu vào “lãnh thổ” của thế giới điện ảnh này như một món quà dành tặng cho quê hương cũng như để bổ sung cho người viết cùng những người yêu văn học và tác phẩm điện ảnh có thêm cái nhìn sâu sắc thấu đáo, đa chiều về vấn đề chuyển thể văn học lên màn ảnh Từ đó, người viết phát hiện ra vẻ đẹp tiềm ẩn còn ẩn chứa trong mỗi tác phẩm văn học và điện ảnh Bên cạnh đó, người viết cũng mong muốn khám phá ra những hướng đi mới mẻ, bắt nhịp với xu hướng chung của điện ảnh đem lại những món ăn tinh thần có giá trị chất lượng

về nội dung tư tưởng, sự đầu tư bài bản gọt dũa, trau chuốt phần cảm thụ thẩm

mỹ hình thức nghe nhìn, để phim chuyển thể từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh ngày càng gặt hái thành công hơn, đặc biệt là phương diện nhân vật và kết cấu phim

Từ những lý do trên, người viết đã quyết định chọn đề tài: “Truyện ngắn Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư - Từ tác phẩm văn học sang điện ảnh”

cho luận văn Thạc sĩ của mình

2 Lịch sử vấn đề

Văn học và điện ảnh có mối quan hệ mật thiết, đa chiều Văn học là nguồn chất liệu trực tiếp, phong phú và vô cùng quan trọng trong điện ảnh Chính vì vậy, mối quan hệ đa chiều giữa văn học và điện ảnh là một thực tế sống động không thể phủ nhận Ngay từ những ngày đầu văn học - điện ảnh đã có mối quan hệ đặc biệt

gắn bó, đã có nhiều công trình nghiên cứu một cách bài bản, có hệ thống về việc chuyển thể này Tiếp nhận và thừa kế từ những công trình nghiên cứu và bài báo viết về vấn đề chuyển thể văn học sang điện ảnh, người viết đã đi tìm hiểu một số công trình nghiên cứu dưới đây nhằm học hỏi, bổ sung kiến thức để luận văn của mình được hoàn chỉnh hơn:

Luận văn thạc sĩ Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (Từ góc nhìn tự sự) của Đỗ Thị Ngọc Điệp (2010) đã nghiên cứu vấn đề

chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh từ góc nhìn tự sự, vận dụng

lý thuyết tự sự để tìm hiểu và lý giải quá trình chuyển thể tác phẩm văn học thành phim điện ảnh Tác giả chú ý đến cấu trúc tự sự, kết cấu của tầng bậc trần thuật,

mô hình trần thuật, ngôn ngữ tự sự, loại hình cốt truyện điện ảnh Từ đó làm sáng

tỏ vấn đề cơ bản: những yếu tố tự sự nào của tác phẩm văn học có thể đi vào môi trường điện ảnh, những yếu tố tự sự nào sẽ bị lược bỏ hoặc phải biến đổi cho phù hợp với ngôn ngữ biểu đạt của điện ảnh trong quá trình chuyển thể và tác giả cũng lí giải nghệ thuật điện ảnh đang ảnh hưởng đến cách viết, cách kể chuyện, cách cấu trúc tác phẩm,… của nhiều nhà văn hiện đại như thế nào

Cuốn dẫn luận và nghiên cứu“Điện ảnh và văn học” của Timothy

Corrigan (2011) đã chỉ ra khá nhiều điểm tương đồng cũng như khác biệt giữa văn học và điện ảnh trên cơ sở tái hiện một loạt giai đoạn lịch sử, các phong tục văn hoá và phương pháp phê bình Tuy nhiên, xét về phương diện nhân vật và cốt truyện trong việc chuyển thể dường chưa được người viết chú trọng

Quyển sách kỉ yếu Những lằn ranh văn học - Kỉ yếu hội thảo quốc tế

(2011) đã có hai bài viết phân tích mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh như: bộ

phim truyện chuyển thể Cánh đồng bất tận và cuộc đối thoại giữa văn học - điện ảnh của Lê Thị Dương, Nhìn lằn ranh giữa văn học và điện ảnh qua Sắc, Giới

của Phan Thu Vân

Luận án tiến sĩ Từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh (Khảo sát việc chuyển thể truyện văn học thành phim truyện điện ảnh trong lịch sử văn học

và điện ảnh Việt Nam) của Phan Bích Thủy (2012) đã đề cập một cách căn bản

và chi tiết về mối quan hệ giữa văn học - điện ảnh, chỉ ra những điểm tương đồng

và khác biệt của hai loại hình này Từ đó, tác giả đánh giá những ảnh hưởng tác động to lớn và tích cực của lý luận văn học và tác phẩm văn học trong việc xây dựng kịch bản văn học điện ảnh và phim truyện chuyển thể điện ảnh Đồng thời, tác giả phân tích sự tương đồng gần gũi và khác biệt cơ bản giữa tác phẩm văn học và phim truyện điện ảnh để từ đó thấy được quá trình sáng tạo nghệ thuật trong văn chương và điện ảnh đều vô cùng vất vả, đòi hỏi người nghệ sĩ phải có ý thức, tinh thần trách nhiệm cao

Quyển sách Chuyển thể văn học – điện ảnh (Nghiên cứu liên văn bản) của

Lê Thị Dương (2016) đã tiếp cận vấn đề chuyển thể từ lí thuyết liên văn bản Từ

đó, tác giả đi sâu vào chuyển thể từ những góc nhìn đa dạng khác nhau như chuyển thể trung thành và chuyển thể tự do kiến tạo trong văn học qua những tác phẩm chuyển thể tiêu biểu Qua đó, tác giả cung cấp một cái nhìn khá đầy đủ của liên văn bản trong phim chuyển thể từ tác phẩm văn học

Luận văn thạc sĩ Phim truyện chuyển thể từ tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, thành công và hạn chế của Lê Anh Tuấn (2016) đã phân tích mối quan

hệ giữa văn học và điện ảnh Từ đó, đưa ra những thành công và hạn chế của phim truyện được chuyển thể từ tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh dựa trên tiêu chí về tính sáng tạo của tác phẩm điện ảnh và giữ được tinh hoa của tác phẩm văn học

Công trình nghiên cứu Chân trời của hình ảnh Từ văn chương đến điện ảnh qua trường hợp Kurosawa Akir của Đào Lê Na (2017) đã cho độc giả một

cái nhìn mới mẻ về cải biên Trước đây, mọi người vẫn thường dùng khái niệm chuyển thể, phóng tác, phỏng theo và cho rằng khi chuyển thể tác phẩm văn học sáng tác phẩm điện ảnh thì nó vẫn ảnh hưởng nhiều đến tác phẩm gốc Nhưng với tác giả Đào Lê Na lại cho rằng: tác phẩm điện ảnh phải có đời sống mới, cải biên, sáng tạo theo dụng ý của đạo diễn và xã hội đương thời Vì vậy, tác phẩm điện ảnh có một cuộc sống mới hoàn toàn Bên cạnh đó, tác giả soi chiếu cụ thể vào loại hình nghệ thuật điện ảnh, góc nhìn mới về mối liên hệ văn hoc và điện ảnh

Từ những lý thuyết đó tác giả soi chiếu vào trường hợp của Kurôsawa Akira - một nhà làm phim người Nhật Ông được coi là một trong những nhà làm phim

quan trọng nhất và có ảnh hưởng trong lịch sử điện ảnh Đây là một công trình có

sự đầu tư bài bản và am hiểu kĩ lưỡng về loại hình nghệ thuật thứ 7 cũng như có cái nhìn mới mẻ từ phương diện liên văn bản, văn học, luận giải,… tương quan với điện ảnh

Bên cạnh những công trình khoa học mà người viết tìm hiểu và đề cập trên thì người viết cũng đã tiếp cận thêm rất nhiều bài báo, chuyên luận về vấn đề chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh, mối liên hệ của hai ngành nghệ thuật này:

Trong bài viết Xem, cảm nhận và ngẫm về Cánh đồng bất tận của Thu Hiền (2010), tác giả dành nhiều lời khen ngợi cho phim điện ảnh Cánh đồng bất tận Theo tác giả, bộ phim đã dựng được một khung cảnh sông nước miền Tây

quá sinh động và quá đẹp với những nét đặc trưng của sông nước miền Ngoài ra, tác giả còn đánh giá kết cấu phim chặt chẽ, nút thắt mở hợp lý, các nhà làm phim

đã rất tôn trọng những nét hay nét đẹp của tác phẩm thổi hồn cho tác phẩm điện ảnh, diễn xuất của các diễn viên đáng ngạc nhiên Tác giả kết luận, đây là tác phẩm điện ảnh đẹp từ nội dung đến hình ảnh, rất đáng xem và đáng trân trọng Một bộ phim của người Việt Nam, chuyển thể từ tác phẩm của người Việt Nam mang đậm nét Việt Nam khiến chúng ta có thể tự hào về con người Việt Nam

Bài viết Cảm nhận Cánh đồng bất tận của Trần Luân Kim (2010) đưa ra

những cảm nhận về bộ phim, bộ phim đã gây được chú ý dư luận với rất nhiều ý kiến khen cũng nhiều và chê cũng không ít Bên cạnh đó, tác giả cũng cho rằng nguyên tác được chuyển thể gần như trọn vẹn, từ cốt truyện, nhân vật, từ mâu thuẫn trung tâm đến hình tượng tác phẩm Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa truyện

và phim là tần suất thể hiện mâu thuẫn trên phim gây cấn và dồn dập hơn, so với truyện ngắn Từ đó, tác giả mổ xẻ những thành công, hạn chế của diễn viên khi hóa thân vào nhân vật và những hạn chế về góc quay bối cảnh

Bài viết Văn học - điện ảnh: Hiệu ứng cộng sinh của Tiểu Quyên (2010)

chỉ ra mối quan hệ văn học và những áp lực của nhà làm phim trước áp lực từ phía

khán giả khi chuyển thể một bộ phim từ tác phẩm văn học nổi tiếng Bài viết Tiếc nuối từ phim Cánh đồng bất tận của Anh Thư (2010) đưa ra quan điểm của mình

đó là không nên so sánh giữa truyện và phim vì nó là hai món riêng biệt, hai sản phẩm độc lập Thế nhưng, phim được dựng từ truyện mà truyện thì đã gây ấn tượng quá sâu trong lòng những ai đã đọc qua Phim dựng theo ý tưởng của truyện và lại mang cùng tên nên khi xem phim, nên khán giả không thể không nhớ tới truyện Từ đó, tác giả phân tích những mặt hạn chế mà phim không chuyển thể hết cái “hồn” của truyện như: xây dựng hình tượng nhân vật, xây dựng bối cảnh cho đến bỏ qua những chi tiết đắt giá của truyện Tác giả cũng đặt

ra câu hỏi: có cần kết thúc lạc quan hay không?

Bài viết Xem Cánh đồng bất tận: Cái “khó” của đoạn kết phim? của tác

giả Kim Ửng (2010) đã bàn luận rằng ưu thế của ngôn ngữ điện ảnh sẽ đa nghĩa hơn khi chọn cách thể hiện hình ảnh, không gian, thời gian nghệ thuật Chính vì vậy, đoạn kết phim quá nhanh, không đúng với tâm lý của một cô bé vừa rời khỏi tuổi vị thành niên Tác giả nhấn mạnh nhà làm phim cần mạnh dạn phát huy ưu thế của ngôn ngữ điện ảnh và suy nghĩ về tình người mang tính cộng đồng, hơn

là lờ đi cái ác Phải chăng đó cũng là cái “khó” của một đoạn kết phim?

Bài viết Vấn đề cải biên từ các tác phẩm văn học Việt Nam sang điện ảnh

của tác giả Hoàng Anh (2011) cho rằng sự cải biên có thể khiến cho tác phẩm điện ảnh mang tầm nghĩa sâu hơn tác phẩm văn học nguyên gốc Tác giả dẫn

chứng qua những bộ phim chuyển thể tiêu biểu Bài viết Những tác phẩm văn học Việt chuyển thể phim gây chú ý của tác giả Lam Thu (2015) đề cập về nội

dung của những tác phẩm chuyển thể và đánh giá những thành công mà các bộ

phim chuyển thể đạt được Bài viết Tác phẩm văn học - Kho vàng của điện ảnh Việt của tác giả Hoài Hương (2016), đưa ra ý kiến về tác phẩm văn học là kho

vàng của điện ảnh Việt và tác giả đưa ra những dẫn chứng về các bộ phim nổi tiếng đã được chuyển thể Tuy nhiên, tác giả cũng khẳng định, không phải bộ phim nào chuyển thể cũng thành công

Bài viết Tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ văn học: Cần sự cộng hưởng

của tác giả Mai Hoàng Hoàng (2017), có ý kiến muốn chuyển thể thành công, tâm hồn của khán giả rung lên thổn thức khi sự cộng hưởng giữa văn học và điện ảnh Đồng thời, sự thành công còn phụ thuộc vào tài năng và tâm huyết của

những người làm nghệ thuật thứ bảy Bài viết Làm phim chuyển thể: Tưởng dễ hóa khó của tác giả Minh Khuê (2017) cho rằng: Tuy nỗ lực nhưng nhiều người

trong giới nhận định phim chuyển thể Việt chưa thành công trong việc mang hơi thở cuộc sống hôm nay vào tác phẩm Chuyển thể vẫn còn nặng tính an toàn,

bám sát tác phẩm gốc, chưa dám bứt phá, sáng tạo Bài viết “Chuyển thể” hay

“cải biên” của tác giả Mai Quỳnh Nga (2017) đặt ra vấn đề về thuật ngữ “chuyển

thể” vốn được sử dụng phổ biến giờ đây bị cho là làm sai lệch bản chất và vị thế

của tác phẩm sinh sau đẻ muộn đúng hay sai? Bài viết Hướng đi chung của văn học, điện ảnh của tác giả Tường Vi (2017), cho rằng: sau thành công của một số

tác phẩm chuyển thể vừa qua, cả điện ảnh lẫn văn học Việt đang tìm được một hướng đi chung

Mỗi công trình nghiên cứu hay bài báo của các tác giả dù ở góc độ nào cũng là những tài liệu quý giá, cần thiết để người viết có cách nhìn tổng thể, trọn vẹn và sâu sát hơn về vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh là một phạm trù phức tạp và rộng lớn Việc chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh là công việc đòi hỏi trình

độ chuyên môn cao, kiến thức hiểu biết rộng Hơn nữa, người viết không có tham vọng tìm hiểu tất cả những vấn đề chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh

Vì vậy, trong khả năng của mình, người viết luận văn chỉ nghiên cứu nghệ

thuật chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh từ phương diện nhân vật và kết cấu là đối tượng nghiên cứu chính Để làm rõ nội dung của hai đối tượng trên, người viết khảo sát qua trường hợp: Chuyển thể truyện ngắn Cánh đồng bất tận của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư sang bộ phim cùng tên của đạo diễn

Nguyễn Phan Quang Bình

4 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng trong luận văn:

Phương pháp phân tích tổng hợp, phân tích những nghiên cứu về nhân vật

và kết cấu Từ đó, người viết tổng hợp và đưa ra những ý kiến đánh giá riêng

nhằm làm rõ một cách hệ thống những tương đồng và khác biệt của những tác phẩm văn học và phim chuyển thể trong quá trình thực hiện việc chuyển thể

Phương pháp kết hợp liên ngành các khoa học lý thuyết và lịch sử (lịch sử văn học, lịch sử điện ảnh, lịch sử văn hóa …) nhằm tìm hiểu lịch sử mối quan hệ giữa hai ngành nghệ thuật văn học và điện ảnh khi chuyển thể từ văn học sang điện ảnh

Phương pháp so sánh, đối chiếu: phân tích tác phẩm gốc và tác phẩm chuyển thể Nhằm làm rõ những thế mạnh của hai loại hình nghệ thuật văn học

và điện ảnh, tìm ra những nét tương đồng và khác biệt Từ đó, phân tích giá trị của những tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh

Phương pháp hệ thống, thống kê: nhằm giúp người nghiên cứu làm rõ một cách hệ thống những tương đồng và khác biệt của tác phẩm văn học và phim chuyển thể trong quá trình thực hiện việc chuyển thể

5 Đóng góp mới của luận văn

Từ sự kế thừa những kết quả nghiên cứu trước đây cùng kiến thức, vốn hiểu biết và kinh nghiệm của người viết về hai loại hình nghệ thuật văn học và điện ảnh, người viết đã đi sâu và tìm hiểu những khía cạnh cùng một số vấn đề

mà chưa được các nhà nghiên cứu đề cập và đi khai thác sâu Từ đó, người viết tìm ra những đóng góp mới mẻ, sáng tạo có ý nghĩa cho mối quan hệ giữa văn học và phim chuyển thể

Luận văn có những đóng góp mới như sau:

- Phân tích những tương đồng gần gũi và khác biệt cơ bản giữa tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh, làm sáng tỏ vấn đề cơ bản: những yếu tố, chi tiết nào của tác phẩm văn học có thể đi vào môi trường điện ảnh, những yếu tố, chi tiết nào sẽ bị lược bỏ hoặc phải biến đổi cho phù hợp với ngôn ngữ biểu đạt của điện ảnh trong quá trình chuyển thể

- Soi chiếu cụ thể, chi tiết vào phim Cánh đồng bất tận Từ đó, người viết phát hiện những điểm sáng những yếu tố, chất liệu có sẵn của truyện ngắn Cánh đồng bất tận tạo nên thành công khi chuyển thể sang phim điện ảnh ở phương

diện nhân vật và kết cấu

- Từ việc đi sâu nghiên cứu phương diện nhân vật và kết cấu, người viết lý giải những yếu tố thành công của một tác phẩm chuyển thể và tác động “ngược trở lại” của nó đối với tác phẩm văn học, giúp nhà văn hiện đại có góc nhìn khi xây dựng nhân vật, kết cấu

6 Kết cấu luận văn

Luận văn gồm ba phần chính: phần Mở đầu, phần Nội dung và phần Kết luận Phần Nội dung gồm ba chương như sau:

Người viết đi vào nghiên cứu phương diện tiếp thu, bổ sung và chuyển thể

nhân vật trong phim điện ảnh Cánh đồng bất tận

Chương 3 Nghệ thuật chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh nhìn từ

kết cấu trong phim điện ảnh Cánh đồng bất tận

Người viết đi vào nghiên cứu phương diện bổ sung và chuyển thể kết cấu

trong phim điện ảnh Cánh đồng bất tận

Ngoài ra, còn có những phần phụ khác như lời cam đoan, lời cảm ơn, danh

mục viết tắt, phần mục lục, phụ lục

CHƯƠNG 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

Thế kỉ XIX đánh dấu một bước ngoặt đối với “gia đình nghệ thuật” đó là

sự ra đời của bộ môn nghệ thuật thứ 7, sự ra đời của khoa học kĩ thuật phát triển

về hình ảnh và âm thanh Điện ảnh xuất hiện khi những loại hình nghệ thuật khác như điêu khắc, hội họa, văn chương, âm nhạc, múa, sân khấu đã rất phát triển và gặt hái được rất nhiều thành tựu Vì vậy, điện ảnh có rất nhiều thuận lợi cơ hội vận dụng những thành tựu nghệ thuật sẵn có, đồng thời phát triển bắt nhịp với nhu cầu thưởng thức món ăn nghệ thuật mới của đại chúng Cho nên, điện ảnh phải tạo ra cho mình một bước đi đột phá mới mẻ hiện đại, phong phú, đa dạng nhiều màu sắc

Hơn một thế kỉ trôi qua, rất nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời và gây tiếng vang lớn cùng những thành công rực rỡ để lại những dấu ấn đặc sắc sâu đậm trong lòng khán giả Bên cạnh đó, không thể không kể đến những tác phẩm văn học chuyển thể góp phần tạo nên những thành công cho nền điện ảnh Điện ảnh Việt Nam cũng không nằm ngoại lệ, phim truyện nước nhà đã gặt hái rất nhiều

thành công với những bộ phim chuyển thể từ tác phẩm văn học như Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài, Chị Dậu của nhà văn Ngô Tất Tố, Mẹ vắng nhà của nhà văn Nguyễn Thi, Làng Vũ Đại ngày ấy chuyển thể từ ba tác phẩm văn học nổi tiếng của nhà văn Nam Cao với Chí Phèo, Lão Hạc và Giăng sáng Nối tiếp

đó là những bộ phim nổi tiếng như: truyện dài Một chuyện dài chép ở bệnh viện của nhà văn Anh Đức chuyển thể thành phim Chị Tư Hậu của đạo diễn Phạm Kì Nam, truyện ngắn Câu chuyện một bài ca của nhà văn Nguyễn Văn Thông chuyển thể thành phim Con chim vành khuyên của đạo diễn Trần Vũ, tiểu thuyết Bến không chồng được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Dương Hướng, truyện ngắn Tướng về hưu của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp và phim cùng tên của đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi Đặc biệt, phim Thời xa vắng của đạo diễn

Việt kiều Hồ Quang Minh chuyển thể từ tiểu thuyết của nhà văn Lê Lựu là một

trong những tác phẩm được giới làm phim ở trong nước đánh giá cao và được khán giả yêu mến

1.1 Một số vấn đề chung về chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh

1.1.1 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh

Từ lâu, văn học đã có mối quan hệ gắn bó mật thiết với điện ảnh Văn học

có thể được coi là mảnh đất màu mỡ, hấp dẫn cho nhiều ngành nghệ thuật khai thác trong đó có điện ảnh Đối tượng của cả hai loại hình nghệ thuật đó đều là con người, cuộc sống Bởi vậy, có rất nhiều tác phẩm đã được chuyển thể thành công và thăng hoa Qua mỗi giai đoạn lịch sử của dân tộc, văn học đã cung cấp cho điện ảnh những mẫu hình tượng nhân vật đa dạng, phong phú và sinh động

từ diện mạo lẫn tính cách Vì vậy, các loại hình nghệ thuật tuy khác nhau song giữa chúng luôn có sự giao thoa, cộng hưởng và nhiều điểm chung tương đồng

Theo sách Kỷ lục Guinness thì cuốn phim ghi lại hình ảnh chuyển động đầu tiên còn được biết tới ngày nay là đoạn phim được quay với tốc độ 12 khung hình trên giây tại Anh năm 1888 Đây là thử nghiệm của nhà phát minh người Pháp Louis Le Prince Sau đó 5 năm, năm 1893 tại Hội chợ thế giới tổ chức tại Hoa Kỳ, Thomas Edison đã giới thiệu với công chúng hai phát minh mang tính đột phá là một dạng máy ghi lại hình chuyển động và một thiết bị bao gồm các cuộn phim Năm 1895, anh em nhà Louis và Augustr Lumière cho chiếu ra mắt công chúng môn ảnh động đầu tiên và ngày đó được coi là ngày khai sinh ra nghệ thuật điện ảnh thứ 7 Ngôn ngữ điện ảnh tuy cũng có khả năng phản ánh giống văn học nhưng bị một số hạn chế bởi đặc trưng của loại hình nghệ thuật điện ảnh, nên không thể chuyển thể tất cả những gì văn học miêu tả lên phim, mà phải chọn lựa những chi tiết phù hợp Chuyển thể thành công một tác phẩm văn học lên màn ảnh là điều không hề đơn giản nhưng chúng ta phải cộng nhận rằng

đã có rất nhiều bộ phim điện ảnh thế giới đã thành công rực rỡ như những pho tượng đài trong thế giới điện ảnh từ các tác phẩm văn học được chuyển thể như:

Chiến tranh và hòa bình là một trong những tác phẩm kinh điển của nền điện ảnh

Nga do đạo diễn huyền thoại Sergey Bondarchuk dàn dựng Đây là bộ phim đầu tiên của điện ảnh Nga được trao giải Oscar cho phim nói tiếng nước ngoài hay

nhất Tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió được xuất bản lần đầu tiên vào năm 1936,

đây là cuốn tiểu thuyết lãng mạn mang về giải thưởng danh giá Pulitzer về lĩnh vực văn học và báo chí cho nữ nhà văn Margaret Mitchell vào năm 1937 Cuốn truyện này được chuyển thể thành bộ phim cùng tên vào năm 1937 và nhanh chóng trở thành một tác phẩm điện ảnh kinh điển Tác phẩm điện ảnh kinh điển này giành tới 10 giải Oscar, chinh phục khán giả trên toàn thế giới Cho tới ngày

nay, bộ phim Gone with the Wind vẫn luôn đứng vững trong top những bộ phim

tình cảm chuyển thể hay nhất mọi thời đại, là món ăn tinh thần của rất nhiều

người hâm mộ Bố già của nhà văn Mario Puzzo đã là một best-seller với hàng triệu bản được bán ra Bộ phim chuyển thể Bố già với cốt truyện hay cùng dàn

diễn viên vô cùng tài năng đã nhanh chóng đem về nhiều giải thưởng điện ảnh

danh giá Đến nay, bộ phim Bố già vẫn là một trong những bộ phim hay chuyển thể từ những tác phẩm văn học kinh điển Tác phẩm văn học kinh điển Oliver Twist của nhà văn nổi tiếng Charles Dickens được chuyển thể thành bộ phim điện

ảnh bởi đạo diễn Roman Polanski, những đoạn nhạc kịch trong Oliver Twist cho

đến nay vẫn được coi như kho báu của văn hóa Anh Bộ phim tiểu thuyết The Great Gatsby được viết bởi nhà văn nổi tiếng F Scott Fitzerald, chuyển thể thành phim cùng tên The Great Gatsby Bộ phim Kiêu hãnh và định kiến được xây

dựng dựa trên tiểu thuyết kinh điển cùng tên của nữ nhà văn Jane Austen Bên

cạnh đó Đồi gió hú là cuốn tiểu thuyết đầu tiên và duy nhất của nữ nhà văn người Anh Emily Bronte Đồi gió hú nhanh chóng được chuyển thể thành tác phẩm điện ảnh đen trắng cùng năm với bộ phim Cuốn theo chiều gió Tiếng chim hót trong bụi mận gai là tác phẩm văn học kinh điển, được chuyển thể thành phim

truyền hình ngắn tập vào năm 1983 và đã trở thành một bộ phim truyền hình có tỉ

lệ người xem cao xếp thứ hai trong lịch sử truyền hình nước Mỹ Bộ phim Vũ điệu cuồng say đã giành tới 8 giải Oscar trong đó giải có đạo diễn xuất sắc Bộ phim Những người khốn khổ được chuyển thể từ bộ tiểu thuyết lẫn nhạc kịch kinh điển cùng tên của đại thi hào Victo Hugo Bộ phim Những người khốn khổ

quy tụ dàn diễn viên vô cùng xuất sắc và nổi tiếng của Hollywood Đây cũng chính là bộ phim nhạc kịch đột phá bậc nhất trong lịch sử điện ảnh thế giới

Chính vì nắm bắt được thế mạnh của phim chuyển thể từ văn học, đạo diễn nổi

tiếng Trương Nghệ Mưu từng phát biểu: “Một bộ phim hay không thể tách rời khỏi tiểu thuyết hay, đó là quan điểm mà tôi luôn kiên trì” (Lê Đình Tiến, 2017)

Vì thế, những bộ phim của ông đa phần được chuyển thể từ văn học đều thành công gây được tiếng vang trong nước và quốc tế

Ở Việt Nam, loại hình nghệ thuật thứ 7 có mặt từ cuối những năm 1890 Ngay từ thời kỳ đầu điện ảnh Việt Nam cũng đã nắm bắt lợi thế của việc chuyển thể tác phẩm văn học thành tác phẩm điện ảnh Mặc dù, không tạo nên một dòng chảy liên tục, mạnh mẽ nhưng đã để dấu ấn trong lòng khán giả yêu phim Việt qua các thời kì: cột mốc cho sự ra đời của nền điện ảnh Việt Nam là năm 1923,

khi xuất hiện bộ phim truyện đầu tiên: Kim Vân Kiều do Công ty Chiếu bóng Đông Dương thực hiện, dựa trên tác phẩm bất hủ Truyện Kiều của đại thi hào

Nguyễn Du Tiếp nối phải kể đến đóng nổi bật của những bộ phim được chuyển

thể từ tác phẩm văn học: Lục Vân Tiên (1957, phỏng theo truyện Nôm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu), Vợ chồng A Phủ (1961, chuyển thể từ truyện ngắn

Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài), Chim vành khuyên (1962, dựa trên truyện ngắn Câu chuyện một bài ca của Nguyễn Văn Thông) Ngoài ra còn phim chuyển thể khác như: Chị Tư Hậu (1963, chuyển thể từ tác phẩm Một chuyện chép ở bệnh viện của nhà văn Bùi Đức Ái), Loan mắt nhung (1970, dựa theo truyện Loan mắt nhung của Nguyễn Thuỵ Long), Trống mái và Gánh hàng hoa (1971, dựa theo tiểu thuyết của nhóm Tự lực văn đoàn), Điệu ru nước mắt và Vết thù trên lưng ngựa hoang (1971, chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Duyên Anh), chuyển thể từ tiểu thuyết Chân trời tím của Văn Quang) Giai đoạn

sau có những bộ phim chuyển thể để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng khán giả và

giới phê bình như: Đời cát (1999, chuyển thể từ truyện ngắn Ba người trên sân

ga của Hữu Phương), Thời xa vắng (2004, chuyển thể từ tiểu thuyết Thời xa vắng của nhà văn Lê Lựu), Mê Thảo - Thời vang bóng (2003, chuyển thể từ tác phẩm Chùa đàn của Nguyễn Tuân), Mùa len trâu (2004, dựa theo 2 truyện ngắn: Một cuộc bể dâu và Mùa len trâu của nhà văn Sơn Nam), Chuyện của Pao (2007, chuyển thể từ truyện ngắn Tiếng đàn môi bên bờ rào đá của nhà văn Đỗ Bích

Thúy), Trăng nơi đáy giếng (2008, chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nữ nhà văn Trần Thùy Mai), Cánh đồng bất tận (2010, chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư) Hương Ga (2014, chuyển thể từ tiểu thuyết Phiên bản của Nguyễn Đình Tú), Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh ( 2015,

chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh) Thương nhớ ở

ai (2017 chuyển thể tiểu thuyết nổi tiếng Bến không chồng của nhà văn Dương

Hướng)

Văn học và điện ảnh đều là các bộ môn nghệ thuật mang tính tổng hợp nhưng nếu như văn học là loại hình nghệ thuật mang tính tổng hợp gián tiếp thì điện ảnh là loại hình nghệ thuật mang tính tổng hợp trực tiếp Văn học sử dụng ngôn từ làm chất liệu, nó như là một điểm giao thoa của nhiều loại hình nghệ thuật khác Điện ảnh khác với văn học, điện ảnh vừa có khả năng tái hiện đời sống một cách khách quan, chân thực thông qua hệ thống âm thanh, hình ảnh sống động, ánh sáng,… tác động trực tiếp đến các giác quan thị giác, thính giác của người xem vừa có khả năng biểu hiện đời sống nội tâm phong phú của con người Chuyển thể là một quá trình lao động và sáng tạo tích cực của các nhà làm phim

Hiện nay, giới chuyên môn, khán giả và ngay cả tác giả cha đẻ của tác phẩm văn học cũng có cái nhìn “thông thoáng” so với phim chuyển thể và cho rằng: phim không phải minh họa tác phẩm văn học Tác giả Mỹ Trân trong bài

viết Chuyển thể tác phẩm văn học thành tác phẩm điện ảnh: Khó để so sánh,

trong bài phỏng vấn của mình cô đã có cuộc trao đổi với các nhà văn Nguyễn Văn Thọ, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Đình Tú Tác giả đặt câu hỏi: cảm xúc của nhà văn ra sao sau khi xem tác phẩm văn học của mình chuyển thể lên phim? Các nhà văn đều trả lời có quan điểm giống nhau Họ luôn coi điện ảnh là một tác phẩm độc lập, điện ảnh là một giá trị khác biệt Và các nhà văn cũng hy vọng tác phẩm

sẽ được nhìn bằng thứ ánh sáng khác Vì vậy, sự tranh cãi có sự khác biệt lớn giữa tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh là điều hoàn toàn không cần thiết Khán giả hãy hòa mình vào phim bằng hình ảnh và âm thanh, màu sắc đang hiện

hữu chứ không phải xem phim với tâm thế mang không gian tưởng tượng nằm trên trang giấy ra so sánh” (Mỹ Trân, 2015)

Sợi dây kết nối giữa điện ảnh với tác phẩm văn học có thể tạo nên những đột biến, diện mạo mới cho điện ảnh nước nhà nói chung, giới làm phim nói riêng Từ những hiệu ứng tích cực kể trên, công chúng tin rằng khi điện ảnh song hành, gắn kết với tác phẩm văn học sẽ tạo ra những trái ngọt vừa để phục vụ khán giả, đồng thời mở ra hướng đi mới cho giới trong nghề khi nguồn kịch bản hay rất khan hiếm Một tác phẩm văn học được đưa lên màn ảnh, một lần nữa trái tim, tâm hồn của khán giả lại được rung lên, thổn thức thì có nghĩa sự chuyển thể thành công Vì vậy, cần sự cộng hưởng, giao thoa, chung sức giữa văn học và điện ảnh, đồng thời còn phụ thuộc vào tài năng và tâm huyết của những người làm nghệ thuật thứ bảy

1.1.2 Quan niệm về chuyển thể

Chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh đã và đang là hiện tượng phổ biến trong đời sống nghệ thuật thế giới và Việt Nam Khó có thể thống

kê được con số chính xác những tác phẩm văn học đã được chuyển thể thành phim Văn học luôn là nguồn “khoáng sản” dồi dào cho điện ảnh Ngay từ khi bắt đầu hình thành, điện ảnh Việt Nam đã tựa lưng vào văn học để có những bước tiến vững chắc Càng ngày số lượng phim chuyển thể từ văn học ngày càng phong phú và đa dạng Có thể nói, việc chuyển thể văn học sang điện ảnh là một phương thức tiếp nhận và tái hiện nghệ thuật, có rất nhiều tác phẩm đã để lại dấu

ấn trong lòng khán giả Thời kỳ nào cũng có những tác phẩm văn học đặc sắc được chuyển thể sang điện ảnh Văn học Việt Nam thời kỳ sau đổi mới có nhiều thành tựu đáng kể cả về nội dung lẫn hình thức, đây cũng là lúc nhiều tác phẩm văn học được chuyển thể nhất và tạo ấn tượng tốt đối với người xem Thế nhưng, tới nay quan niệm về chuyển thể vẫn còn nhiều ý kiến bàn luận, tranh cãi chưa đi đến được thống nhất

Chuyển thể hay cải biên, cải tác (Adap/ Adapter) là một thuật ngữ được sử dụng rộng rãi hiện nay khi bàn về các tác phẩm điện ảnh được sáng tạo trên nền tác phẩm văn học Bàn luận về khuynh hướng chuyển thể, tại Pháp quốc gia có

nền điện ảnh với trên 50% tác phẩm lấy từ nguồn văn học, tồn tại hai khuynh hướng đối lập: một số nhà lí luận và nhà làm phim lựa chọn khuynh hướng hiện đại hoá các tác phẩm văn học quá khứ Nghĩa là thay đổi thời gian sự kiện, hình tượng thậm chí cả phong cách của tác phẩm văn học Khuynh hướng này được đạo diễn Pháp áp dụng khá phổ biến, song bộ phận tri thức tiến bộ lại phản lại kịch liệt phản đối và cho rằng một tác phẩm chuyển thể phải trung thành với tinh thần của tác phẩm gốc Các đạo diễn Mỹ thì cho rằng: yếu tố được họ đặc biệt quan tâm trong quá trình chuyển thể đưa tác phẩm văn học lên màn ảnh đó chính là đáp ứng nhu cầu của người xem, làm thế nào bộ phim hấp dẫn được đông đảo quần chúng

Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học đến điện ảnh ở Việt Nam cũng đã

có rất nhiều ý kiến tranh luận trong Hội điện ảnh tổ chức vào năm 1985 Nổi bật là ý kiến của hai nhà văn nổi tiếng, nhà văn Nguyễn Khải cho rằng:

“Không nên làm những tác phẩm văn học xuất sắc, nên làm những tác phẩm trung bình thôi vì nếu ta làm những tác phẩm văn học lớn mà người làm phim không có nội lực văn học mạnh mẽ sẽ bị các tác phẩm văn học hút mất sinh lực” (Lê Thị Dương, 2016, tr.76) Nhà thơ Chế Lan Viên lại có ý kiến khác:

“Chúng ta nên làm theo các tác phẩm văn học lớn Nhưng các nhà làm phim nên làm đúng như tác phẩm văn học để tránh điều chê bai của dư luận, ai thắc mắc thì nói theo chúng tôi làm theo tác phẩm đó” (Lê Thị Dương, 2016, tr.76) Rõ ràng rất khó để có sự thống nhất, đồng thuận trong cách hiểu vấn

đề chuyển thể từ văn học sang điện ảnh

Tuy vẫn còn sự bất đồng về quan điểm chuyển thể nhưng lịch sử điện ảnh thế giới đã tổng kết hai phương thức chuyển thể cơ bản nhất là chuyển thể trung thành và chuyển thể tự do Hiện nay, khái niệm chuyển thể tồn tại hai cách hiểu:

Chuyển thể sát với văn bản gốc hay trung thành với nguyên tác văn bản gốc: là cách thức dựng phim dựa chủ yếu vào chất liệu văn học những khuôn mẫu

có sẵn, hầu như rất ít thay đổi các đường dây cốt truyện, vấn đề đã được đặt ra trong tác phẩm văn học

Trường hợp này được nhà nghiên cứu Phan Bích Thủy trong công trình

nghiên cứu Từ tác phẩm văn học sang điện ảnh, gọi “chuyển thể” hoặc “dựa

theo” Nhà nghiên cứu cho rằng: “Nhà biên kịch theo sát đường dây câu chuyện, tôn trọng chiều sâu, thậm chí cả hình thức của tác phẩm văn học gốc Điều này thường được áp dụng đối với những tác phẩm văn học đã nổi tiếng thế giới như

Cuốn theo chiếu gió, Chiến tranh và hòa bình, Hội chợ phù hoa, Những người khốn khổ, Bố già ” (Phan Bích Thủy, 2012)

Trong điện ảnh Việt Nam có những tác phẩm điện ảnh chuyển thể giữ

nguyên nội dung, tư tưởng từ tác phẩm văn học như Bến không chồng phim của

đạo diễn Lưu Trọng Ninh từ tiểu thuyết của Dương Hướng, nhà văn Nguyễn

Quang Thiều chuyển thể thành kịch bản phim Người đàn bà mộng du từ truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của nhà văn Nguyễn Minh Châu

Chuyển thể tự do: là cách thức dựng phim chỉ dựa trên một số ý tưởng, hoặc một vài gợi ý nhỏ của một hay nhiều tác phẩm văn học Chuyển thể tự do dành sự tự do sáng tạo nhiều hơn cho chủ thể, chủ yếu hướng về sự phóng tác, sáng tác và những ý tưởng gợi ý của một hoặc vài ý tưởng văn học theo ý đồ của đạo diễn Do vậy, chúng ta sẽ thấy tác phẩm điện ảnh thấp thoáng tác phẩm văn học chứ không phải toàn bộ tác phẩm gốc

Trường hợp này theo nhà nghiên cứu Lê Thị Dương trong công trình

nghiên cứu Văn học và điện ảnh gọi là thuật ngữ “tự do, phỏng theo”, còn Đào

Lê Na, trong công trình nghiên cứu Chân trời của hình ảnh, từ văn chương đến điện ảnh qua trường hợp Kurosawa Akira thì tác giả dùng thuật ngữ “cải biên”

Tác giả cho rằng: khi một tác phẩm văn học chuyển sang đời sống của một tác phẩm điện ảnh thì nó buộc phải thay đổi nội dung và hình thức để thích nghi với loại hình nghệ thuật mới Ngược lại, khi nói cải biên là nói về quá trình chủ động rất rõ ràng của của nguời cải biên Điều này có nghĩa là: các tác giả cải biên thường không xin phép và tùy ý sử dụng chất liệu có trước để làm tác phẩm cho

riêng mình Tác giả cũng lấy ví dụ Nguyễn Du cải biên Kim Vân Kiều truyện thành Truyện Kiều mà không cần phải xin phép Thanh Tâm Tài Nhân hoặc Kurosawa Akira cải biên Hamlet thành Những kẻ xấu ngủ ngon, cải biên

Macbeth thành Ngai vàng đẫm máu (Đào Lê Na, 2018, tr.100-101) Tác giả nhấn

mạnh: chính vì thế, sử dụng thuật ngữ “cải biên” sẽ bao hàm trong đó ý nghĩa về

sự thay đổi, viết lại nên nó thể hiện được sự sáng tạo của nhà làm phim

Từ đó, cho thấy quan niệm chuyển thể trên thế giới và trong nước vẫn chưa được thống nhất Thế nên, mỗi nhà làm phim lựa chọn trong tác phẩm gốc những yếu tố, sự kiện, chi tiết phù hợp theo cách riêng của mình hoặc theo ý muốn của nhà sản xuất, nhà đầu tư để đưa lên màn ảnh nhằm đạt giá trị hiệu quả cao nhất Tùy theo từng trường hợp, nhà làm phim có thể thay đổi từng phần

trong tác phẩm Ví dụ như phim Mê thảo - Thời vang bóng, phỏng theo tác phẩm Chùa Đàn của nhà văn Nguyễn Tuân, phim Đừng đốt của đạo diễn Đặng Nhật Minh phỏng theo Nhật ký Đặng Thùy Trâm, Mùa len trâu của đạo diễn Nguyễn

Võ Nghiêm Minh dựa trên tập truyện Hương rừng Cà Mau của nhà văn Sơn

Nam

1.1.3 Những điểm cần chú ý khi chuyển thể

Tác phẩm văn học có những lợi thế hơn khi miêu tả diễn biến tâm trạng nhân vật, trong khi đó điện ảnh lại có lợi thế khi sử dụng được rất nhiều yếu tố nghệ thuật nhằm đem tới không chỉ nội dung, cảm xúc mà còn cả sự ấn tượng cho người xem Trong truyện, ngôn ngữ của nhân vật có thể được mô tả cả trang, tâm lý nhân vật được miêu tả cả chương Phim điện ảnh thì lại chú trọng động tác hành vi, ngôn ngữ phải đơn giản và phải được sinh động hóa Vì vậy, không phải tác phẩm văn học nào cũng được chuyển thể cũng thành công: có những tác phẩm được nâng cao hơn, mang nghĩa khái quát hơn, thu hút, lôi cuốn khán giả hơn bởi cách thể hiện đầy nghệ thuật nhưng cũng có những tác phẩm chuyển thể thất bại, không những không giúp truyền đạt nội dung mà còn làm ý nghĩa tác phẩm mất đi Việc chuyển thể các truyện ngắn sang phim điện ảnh đòi hỏi một quá trình sáng tạo của người làm phim Tác phẩm điện ảnh mang phong cách và thể hiện ý đồ riêng của đạo diễn, mỗi đạo diễn có sự cảm nhận riêng để chọn lọc được những vấn đề ưng ý đưa lên màn ảnh Tất cả chỉ là những sự chọn lựa theo

ý cá nhân của đạo diễn, không có bất cứ nguyên tắc nào Tuy nhiên, tất cả những tác phẩm chuyển thể đều có các yếu tố chung để đánh giá sự thành công của việc

chuyển thể Đạo diễn cần khéo léo chọn cho mình một chủ đề vừa phải, không đi vào những chủ đề quá lớn, số phận nhân vật quá phức tạp với nhiều sự kiện

Kết cấu tác phẩm đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ truyền tải chủ

đề phim Nó như lời kể chuyện, đưa truyện phim đến với người xem bằng cách

kể riêng của đạo diễn Vì thế, đạo diễn cần có những quyết định sáng suốt, sắp đặt mọi chi tiết trong tác phẩm, chọn lựa chi tiết nào để đưa lên đầu phim Bởi vì,

có tác phẩm khi chuyển thể, kết cấu của nó được giữ nguyên như trong truyện nhưng cũng có những tác phẩm đạo diễn thấy cần phải thay đổi kết cấu văn bản gốc là do ý đồ của đạo diễn, để phục vụ chủ đề tư tưởng mà đạo diễn muốn đem tới cho khán giả Việc cảm thụ được những chi tiết đắt giá, chọn lọc và đưa nó lên màn ảnh là sự thành công của đạo diễn khi đem bộ phim của mình đến với công chúng Chuyển thể là một quá trình lao động và sáng tạo tích cực của các nhà làm phim Vì vậy, đạo diễn cần có sự cân nhắc, tính toán, thận trọng khi quyết định chuyển thể một tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh

Chuyển thể một tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh tức là việc chuyển thể từ ngôn ngữ biểu cảm này sang một ngôn ngữ biểu cảm khác là một việc vô cùng phức tạp Quá trình này đòi hỏi sự nhạy bén, trình độ cảm thụ của nhà làm phim để có thể xử lý các chi tiết một cách có hiệu quả nhất Đồng thời, cũng cần tài năng của đạo diễn để sáng tạo ra các chi tiết đắt giá khác, góp phần tạo nên giá trị tác phẩm điện ảnh Mỗi tác phẩm điện ảnh mang phong cách riêng của mỗi đạo diễn và mỗi đạo diễn lại chọn cho mình những cách thể hiện khác nhau Tất cả đều là những sự chọn lựa kỹ càng, đòi hỏi trình độ nhất định Nhưng xét cho cùng, tất cả những sự chuyển thể đều phải làm nổi bật được những yếu

tố, những xung đột, bước ngoặt của nhân vật và sự kiện, những chi tiết phải được khai thác làm nổi bật tính cách nhân vật, yếu tố trữ tình và chất thơ, hồn cốt cũng phải được chú ý tới để giúp mang lại cảm xúc cho phim

Điện ảnh lại có ngôn ngữ biểu đạt riêng là sự thể hiện hình thể nhân vật qua biểu lộ cảm xúc trên gương mặt, ánh mắt, nụ cười, lời thoại, hành động, trang phục, âm thanh, ánh sáng, hình ảnh bối cảnh,… để trực tiếp gây cảm xúc đến khán giả Vì vậy, chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh không nhất

định nguyên tác có gì thì tác phẩm điện ảnh cũng phải có như thế Các bộ phim chuyển thể phải thật sự hấp dẫn, lôi cuốn, ghi được dấu ấn và có vị trị riêng Cho nên, chất lượng của việc chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh còn phụ thuộc vào đạo diễn còn phải là một người am hiểu cả văn học và điện ảnh, có trình độ xử lý văn bản văn học, văn bản điện ảnh, có tri thức và có tầm hiểu biết cũng như nền tảng văn hoá rộng

Văn học và điện ảnh luôn có những mối quan hệ cộng sinh, tương tác và gần gũi là điều tất yếu và những tác phẩm văn học tiêu biểu, đặc sắc bao giờ cũng

là mảnh đất lành để các nhà làm phim chuyển thể sang điện ảnh Vậy nên, một tác phẩm điện ảnh đẹp về hình thức, về hình ảnh, âm nhạc, màu sắc bối cảnh hoành tráng chưa đủ mà còn phải có chất lượng về chiều sâu của một bộ phim

Bộ phim sẽ đọng lại những gì đối với khán giả và giới chuyên môn sẽ đánh giá như thế nào về sức hút của bộ phim Điều đó khẳng định sự cần thiết của tính văn học trong điện ảnh để duy trì sự sống còn của một tác phẩm nghệ thuật điện ảnh đích thực

1.2 Nhân vật trong tác phẩm văn học và nhân vật trong tác phẩm điện ảnh

1.2.1 Khái niệm và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

1.2.1.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhân vật văn học là hình thức miêu tả con người một cách tập trung, cơ bản nhất là phương tiện để nhà văn khái quát hình tượng một cách đầy đủ nhất Nhân vật là người sẽ dẫn dắt người đọc vào một thế giới của đời sống nghệ thuật, trong một thời kỳ lịch sử xã hội nhất định Khi đọc một tác phẩm cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện qua mỗi nhân vật và quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học Nhân vật là sự sáng tạo nghệ thuật, là sản phẩm của hoạt động có ý thức của nhà văn Nhân vật chính là cốt lõi của tác phẩm văn học, mọi diễn biến và miêu tả đều xoay quanh nhân vật Nhân vật trong các tác phẩm văn học nói chung và truyện ngắn nói riêng chính là hình tượng để nhà văn gửi gắm thông điệp và qua nhân vật, người đọc đi khám phá, khơi sâu, tìm hiểu những vấn đề nhà văn đặt ra

trong tác phẩm Nhân vật văn học là kết quả đứa con tinh thần của nhà văn, là nơi thể hiện tư tưởng nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về cuộc đời, con

người

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học tác giả cho rằng: “Nhân vật văn

học là con người cụ thể được miêu tả trong các tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không có tên

riêng như “thằng bán tơ”, “một mụ nào” trong Truyện Kiều (Lê Bá Hán và cs.,

2000, tr.27) Nhân vật trong tác phẩm văn học rất đa dạng và phong phú, có khi

là con người hoặc các loài cây, con vật, các sinh thể hoang đường nhưng mang những đặc điểm giống với con người Nhân vật ấy là đứa con tinh thần của nhà văn, là máu thịt của nhà văn để thể hiện quan niệm và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về cuộc đời và con người Nhân vật văn học không hoàn toàn giống với con người thật ngoài đời vì chúng có những đặc trưng nghệ thuật và được thể hiện trong tác phẩm bằng các phương tiện văn học thông qua quan niệm, biện pháp nghệ thuật của nhà văn nhưng cũng không vì thế mà chúng kém đi tính chân thật

Cuốn Giáo trình lý luận văn học cũng thể hiện rõ quan niệm nhân vật văn học:

“Đó không chỉ là con người có tên hoặc không có tên, mà có thể là những sự vật, loài vật khác nhau, ít nhiều mang bóng dáng tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người Đó là nhân vật dế mèn, võ sĩ bọ ngựa, con mèo lười trong truyện thiếu nhi của Tô Hoài; là vầng trăng, bông hoa hồng trong thơ Bác v.v… Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc có liên quan đến con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” (Phương Lựu, 2002, tr.46, 126)

Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn và mọi chi tiết các loại nhưng tựu chung thì vẫn là sự phản chiếu của con người nên được miêu tả: ngoại hình, nội tâm, hành động, tính cách, tiểu sử,… Đó có thể là mâu thuẫn nội tâm của nhân vật hay mâu thuẫn giữa các nhân vật này với các nhân vật khác, giữa những tuyến nhân vật với nhau Vì vậy, nhân vật luôn đi liền với cốt truyện, nhân vật được miêu tả qua những xung đột, mâu thuẫn nên khác với hình

tượng điêu khắc và hội họa Nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động có tính cách và bộc lộ dần qua không gian, thời gian thể hiện qua một tính chất quá trình

Đó chính là những đặc điểm quan trọng của nhân vật để tạo nên sự lôi cuốn mà người đọc luôn mong đợi ở mỗi tác phẩm Trong tiểu thuyết, nhân vật là con người trải qua qua những biến cố được đề cập trong cả quá trình đi qua nhiều hoàn cảnh, nhiều mối quan hệ và có nhiều sự thay đổi về tính cách, số phận và cuộc đời thì trong truyện ngắn, nhân vật thường có số lượng ít, chỉ xuất hiện trong các tình huống nên bản thân nhân vật rất đa dạng, linh hoạt Truyện ngắn chỉ miêu tả một “lát cắt” của cuộc sống, miêu tả một đoạn đời của nhân vật nên nó đòi hỏi phải chọn lọc chi tiết, bộc lộ rõ quan điểm Cho nên, nhân vật luôn là yếu tố hàng đầu của truyện ngắn

Có thể nói, nhân vật là linh hồn của tác phẩm, tác phẩm văn học không thể không có nhân vật bởi nhân vật là phương tiện cơ bản để nhà văn thể hiện hiện thực Nhà văn sáng tạo ra nhân vật là để thể hiện nhận thức về con người cũng như những quy luật của cuộc sống Một tác phẩm văn học được đánh giá là có giá trị, có chiều sâu, có sức sống lâu bền khi tác phẩm ấy khắc họa rõ nét chân thực và sinh động hình tượng nhân vật

1.2.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhân vật là yếu tố then chốt của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học Căn cứ vào vai trò của nhân vật trong triển khai cốt truyện có thể phân ra nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân vật phụ Nhân vật chính giữ vai trò chủ chốt, xuất hiện nhiều và là then chốt trong cốt truyện, cũng là cơ sở để tác giả triển khai đề tài Nhân vật trung tâm nằm trong những nhân vật chính là nơi hội

tụ tất cả các mâu thuẫn của tác phẩm và thể hiện tập trung nhất tư tưởng chủ đề tác phẩm Nhân vật phụ có vai trò không chủ chốt, xuất hiện ít nhưng không thể xem thường, đôi khi ở nhân vật phụ xuất hiện tư tưởng chủ đề quan trọng Đây là kiểu phân loại thường gặp và có tính tương đối, trên thực tế không phải bao giờ cũng phân định nhân vật một cách rạch ròi được như vậy Xét về mặt tư tưởng, nhân vật có nhân vật phản diện và nhân vật chính diện và trong bất kỳ tác phẩm văn học nào cũng luôn tồn tại cả hai loại nhân vật này Bởi vì, muốn thể hiện tính

cách nhân vật thì phải có đấu tranh, phát triển giữa các mặt đối lập, con người phải vượt lên hoàn cảnh nên các nhân vật đứng trên hai chiến tuyến sẽ cùng khắc họa và tô đậm cho nhau để làm nổi bật tư tưởng tác phẩm

Đánh giá, nhìn nhận về nhân vật trong tác phẩm văn học sẽ giúp cho nhà làm phim có những quyết định lựa chọn khi chuyển thể một tác phẩm văn học Bởi vì, tuy có nhiều điểm tương đồng, gần gũi nhưng nhân vật trong tác phẩm văn học và điện ảnh là hai loại hình khác nhau và có đời sống riêng Từ

đó, nhà làm phim không làm mất đi hồn cốt nhân vật trong tác phẩm văn học

mà còn tạo thêm độ sâu lắng, độ dày cho nhân vật khi lên màn ảnh nhỏ

1.2.2 Khái niệm và vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh

1.2.2.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm điện ảnh

Nhân vật là một trong những yếu tố quan trọng góp phần tạo nên thành công cho tác phẩm nghệ thuật Việc xây dựng nhân vật luôn được xem trọng và cần sự sáng tạo của người nghệ sĩ ở bất cứ bộ môn nghệ thuật nào Đặc biệt với nghệ thuật điện ảnh, nhân vật cần có sức cộng hưởng lớn với những yếu tố khác trong phim, thành công hay không phụ thuộc vào biên kịch, đạo diễn, diễn viên

có đầu tư nhiều và tâm huyết, cẩn trọng cùng khả năng sáng tạo của những người tạo ra sản phẩm, đứa con tinh thần Xây dựng thành công một nhân vật điện ảnh điển hình, khái quát với tính thẩm mỹ cao và có tầm ảnh hưởng sâu sắc, tác động đến người xem, không đơn giản chút nào đối với bất kỳ một nhà làm phim nào Công việc này đòi hỏi người nghệ sĩ phải suy nghĩ, trăn trở, mạnh dạn thay đổi đi đến tận cùng của sáng tạo

Một tác phẩm điện ảnh thành công là sự kết hợp của ba yếu tố: chủ đề, cốt truyện và nhân vật Trong đó, nhân vật là trung tâm bởi chủ đề tư tưởng của tác giả được thể hiện bằng nhân vật và cốt truyện, và sự phát triển của cốt truyện là do tính cách nhân vật thúc đẩy, kết quả của sự phát triển cốt truyện sẽ quay trở lại hoàn thành việc sáng tạo hình tượng nhân vật Nhân vật đó dù có là con người, con vật,

đồ vật, thiên nhiên… thì đều phải mang hơi thở của con người, của cuộc sống Nhân vật trong phim điện ảnh cũng giống như nhân vật trong tác phẩm văn học được chia làm nhiều loại: nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân

vật phụ hay nhân vật chính diện, nhân vật phản diện,… và bao giờ nhân vật cũng được đặt trong các mối quan hệ cũng như quá trình vận động để thể hiện tính cách nhân vật, chính hành động cũng như các mối quan hệ của nhân vật chính sẽ làm nên đường dây chính của cốt truyện và qua đó tư tưởng, chủ đề của bộ phim sẽ được toát lên Tuy nhiên, nếu nhân vật văn học được tạo dựng bằng ngôn từ, người đọc có thể hình dung ra những diện mạo khác nhau về nhân vật thì trong phim ảnh lại khác, nhân vật là do vai diễn tạo nên nhưng mỗi diễn viên tuy cùng nhận một kịch bản nhưng nhờ tài năng, khả năng diễn xuất sẽ tạo ra những nhân vật rất riêng Cho nên khắc họa được một nhân vật thành công là lao động sáng tạo quan trọng và khó khăn đối với tác giả điện ảnh Bởi vì, nhân vật trong phim là hạt nhân thuật kể, là động lực triển khai cốt truyện là hạt nhân của xung đột kịch tính và là cơ sở tạo hình của tác phẩm

1.2.2.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh

Điện ảnh là một loại hình nghệ thuật tổng hợp nên đặc trưng của nó là sự kết hợp cả âm thanh và hình ảnh Bên cạnh đó, điện ảnh tác động trực tiếp vào cả thị giác và thính giác người tiếp nhận nên nhân vật hiện ra phong phú và sống động hơn nhân vật của văn học Tuy nhiên, phim điện ảnh bị giới hạn thời lượng nên việc phân định tuyến nhân vật hay đường dây cốt truyện là cực kỳ quan trọng Nhân vật chính bao giờ cũng chiếm thời lượng nhiều hơn so với nhân vật phụ nhưng nhân vật phụ luôn có chỗ đứng trong phim điện ảnh và có vai trò quan trọng làm nổi bật nhân vật trung tâm, nhân vật chính và có khi sẽ mở ra các tính huống và góc khuất liên quan đến nhân vật chính nhưng về nguyên tắc, nhân vật phụ cần phải phối hợp nhịp nhàng, ăn khớp với nhân vật chính trong đường dây câu chuyện Bên cạnh đó, nhân vật chính cũng phải luôn phải thông qua đối thoại và hành động để bộc lộ tính cách, tư tưởng Có thể nói, lời thoại chính là nhân tố không thể thiếu trong việc thể hiện nhân vật Cho nên, người làm phim cũng cần phân định rạch ròi, hợp lý đường dây cốt truyện, các tuyến truyện, các đối thoại một cách hợp lý

Nhiều người thường cho rằng nhân vật điện ảnh là con người được phản ánh trong tác phẩm điện ảnh Thế nhưng, trong thực tế có nhiều tác phẩm nhân vật lại

không phải là con người Điển hình phim Tom and Jerry nhân vật ngộ nghĩnh là con mèo Tom và chuột Jerry Lion King nhân vật trung tâm là con sư tử con Tác phẩm điện ảnh Toy story nhân vật được xây dựng là đồ vật hay cây cỏ Nhân vật

trong điện ảnh là đối tượng được phản ánh với tính cách, đời sống tâm lý, số phận nhất định và có thể là con người, con vật hay đồ vật, cây cỏ đã được nhân cách hóa Vì vậy, nhân vật có vai trò làm cho câu chuyện phát triển theo tính

cách và hoạt động của nó Nhà phê bình điện ảnh Kristin Thompson trong Nghệ thuật điện ảnh đã khẳng định: “Trong bất cứ một phim tự sự nào kết cả phim hư

cấu hay phim tài liệu, các nhân vật đều tạo ra các nguyên cớ và biểu hiện kết quả Trong hệ thống hình thức phim, họ làm cho sự kiện xảy ra và phản ứng lại với các bước ngoặt của sự kiện” (Bordwell and Thompson, 2004, tr.99) Nhà làm phim nếu không tạo ra nhân vật đặc sắc, tiêu biểu thì bộ phim không thể thành công cho dù phim có cốt truyện hấp dẫn, hiệu ứng kỹ xảo hiện đại, hiệu ứng âm thanh Vì vậy,

từ nhân vật trong văn học đến nhân vật trong điện ảnh có thể nói là một bước lột xác, hồi sinh

Tác phẩm văn học và điện ảnh là một chỉnh thể thống nhất giữa hai mặt nội dung và hình thức, mà trong đó nhân vật là yếu tố trung tâm và quan trong hàng đầu Để khắc họa thành công một nhân vật, đòi hỏi nhà văn và đạo diễn luôn phải có sự kết hợp hài hòa, thống nhất giữa yếu tố vật chất tồn tại bên ngoài

và thế giới nội tâm và tinh thần phong phú bên trong của nhân vật Nhờ sự kết hợp khéo léo và tài tình này mà nhân vật trong tác phẩm văn học và điện ảnh luôn được nổi bật, tỏa sáng và ghi dấu sâu sắc trong lòng người đọc và khán giả

1.3 Kết cấu trong tác phẩm văn học và kết cấu trong tác phẩm điện ảnh

1.3.1 Kết cấu trong tác phẩm văn học

Kết cấu của tác phẩm văn học là một vấn đề đã được bàn đến từ rất

sớm trong các tài liệu nghiên cứu của các nhà lý luận Kết cấu của một tác phẩm là sự tổ chức hình thức bên ngoài với nội dung thành một chỉnh thể thống nhất Bên cạnh đó, kết cấu không chỉ là sự tổ chức tác phẩm mà còn là

phương tiện để nhà văn thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình Đối với truyện ngắn thì kết cấu nghệ thuật càng trở nên quan trọng hơn Việc xây dựng kết cấu cho truyện ngắn như thế nào để thể hiện đầy đủ nhất về hiện thực cuộc sống và tư tưởng nhà văn gửi gắm là một công việc chẳng dễ dàng chút nào

Đến nay, kết cấu vẫn còn là một khái niệm phức tạp trong giới nghiên cứu văn học và còn tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về kết cấu Nó được mượn từ thuật ngữ kết cấu trong nghệ thuật kiến trúc và hội họa

Lại Nguyên Ân cho rằng kết cấu là yếu tố gắn kết các yếu tố hình thức, là yếu tố cấu tạo tác phẩm tùy theo nội dung và thể tài thông qua: “Sự sắp xếp, phân

bố các thành phần hình thức nghệ thuật” (Lại Nguyên Ân, 2004, tr.167) Hiểu theo cách này thì kết cấu là phương tiện tổ chức, khái quát nghệ thuật của tác phẩm Điều đó cũng đồng nghĩa là kết cấu sẽ ra đời cùng một lúc với ý đồ nghệ thuật của nhà văn

Kết cấu được hình dung như là sự tổ chức, sự tạo thành và liên kết các bộ phận và có thể khẳng định nghệ thuật tổ chức kết cấu là một sự sáng tạo nghệ thuật độc đáo, sáng tạo của mỗi nhà văn Ngoài ra, kết cấu còn có thể được hiểu

là cách tổ chức, sắp xếp, liên kết các nhân vật, sự kiện, cảm xúc, các yếu tố trong tác phẩm thành một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất theo ý đồ nghệ thuật của nhà văn nhằm làm cho tác phẩm đạt giá trị nghệ thuật cao nhất

Để nắm rõ khái niệm kết cấu, cần phân biệt khái niệm kết cấu với một

số khái niệm gần nghĩa nhau như “bố cục” và “cấu trúc” Các nhà nghiên cứu

trong cuốn Lí luận văn học nhận định: “Kết cấu là toàn bộ tổ chức tác phẩm

trong tính độc đáo, sinh động, gợi cảm của nó Cấu trúc tác phẩm chỉ là cái phần

ổn định, bất biến của kết cấu tác phẩm, chứ không phải toàn bộ kết cấu” (Phương Lựu, 1997, tr.296) Nghĩa là khái niệm kết cấu rộng hơn cấu trúc, cấu trúc chỉ là phần bất biến, ổn định, vững bền của mối quan hệ giữa các yếu tố tham gia vào

tổ chức tác phẩm Kết cấu bao gồm cả phương diện bất biến các quy luật, các phương thức, các nguyên tắc tổ chức tác phẩm có tính ổn định và cả sự thể hiện đa dạng, sinh động, cá biệt của cái ổn định đó, tạo thành sức hấp dẫn không lặp lại của tác phẩm

Tác giả Hà Minh Đức đã chỉ rõ khi phân biệt với khái niệm bố cục: “Kết cấu là sự tạo thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tác phẩm là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tư tưởng nhất định” (Hà Minh Đức, 2002, tr.143) Thuật ngữ này được phân biệt với khái niệm bố cục, nó không chỉ là bố cục tác phẩm mà còn bao gồm cả sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm

Từ những nhận định trên cho thấy, bố cục cũng là một phương diện của kết cấu nhưng ngoài bố cục, kết cấu còn bao gồm: “Tổ chức hệ thống tính cách, tổ chức thời gian và không gian nghệ thuật của tác phẩm, nghệ thuật tổ chức những liên kết cụ thể của các thành phần cốt truyện; nghệ thuật trình bày, bố trí các yếu tố ngoài cốt truyện…” (Lê Bá Hán và cs., 2000, tr.132) Từ đó cho thấy: các công trình nghiên cứu hiện đại đều khẳng định vai trò quan trọng của kết cấu trong tác phẩm văn học Bên cạnh đó, đối với truyện ngắn - một thể loại tự sự - yêu cầu về ngắn gọn, hàm súc được đặc biệt đề cao thì sự hấp dẫn và chất lượng nghệ thuật của tác phẩm phụ thuộc rất nhiều vào kết cấu

Hình thức kết cấu của tác phẩm văn học rất phong phú, đa dạng, có thể

kể tên một số hình thức kết cấu tiêu biểu trong tác phẩm văn học như: kết cấu theo trình tự thời gian, kết cấu theo hai tuyến nhân vật đối lập, kết cấu đa tuyến, kết cấu tâm lí, kết cấu trong tác phẩm trữ tình Các hình thức kết cấu phong phú

và đa dạng tuỳ từng tác phẩm và phong cách sáng tác, nhà văn có thể vận dụng nhiều hình thức kết cấu khác nhau với sự sáng tạo nghệ thuật Vì vậy, không thể quy những tác phẩm cụ thể vào một dạng kết cấu riêng biệt nào mà cần phải xem xét tác động nghệ thuật của kết cấu đối với người đọc cũng như chức năng cụ thể của nó trong việc thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm

1.3.2 Kết cấu trong tác phẩm điện ảnh

Kết cấu phim điện ảnh cũng tương tự như trong tác phẩm văn học, được coi là sự tổ chức, sắp xếp hiệu quả tất cả các yếu tố nội dung và hình thức sao cho bộ phim trở thành một tác phẩm điện ảnh thẩm mỹ toàn vẹn Kết cấu phim chính là việc lựa chọn, sắp xếp, tổ chức khối “dữ liệu” phong phú

ấy thành một chỉnh thể thống nhất, có hiệu quả biểu đạt cao nhất Phim điện ảnh có kết cấu phức tạp của những ý nghĩa tạo nên từ truyện kể bằng hình ảnh động bao hàm nhiều ngôn ngữ khác nhau: nó sáp nhập những thông điệp bằng miệng những thông điệp bằng nhạc những âm thanh, hình ảnh, hội họa, hóa trang, đạo cụ,…

Trong công trình Nhập môn phân tích phim theo trần thuật học, tác

giả Manfred Jahn cũng đã định nghĩa phương thức kết cấu phim là “cách sắp xếp và tổ chức một bộ phim, được dẫn dắt bởi những nguyên tắc của việc cung cấp thông tin thích đáng, đầy đủ và hiệu quả Phương thức kết cấu phim lựa chọn những gì nó cần từ những nguồn thông tin khác nhau và sắp xếp, chọn lọc và tổ chức thông tin này cho việc kể câu chuyện của bộ phim” Ngoài ra, phương thức kết cấu phim có quyền năng và vai trò rất quan trọng:

“Để kể một câu chuyện của bộ phim, phương thức kết cấu phim có thể tự do chấp nhận, trích dẫn, thể hiện dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau theo sự sắp đặt của chính nó” Manfred Jahn đưa ra ba thực thể mang tính lý thuyết, thể hiện cho ba cấp độ “quyền lực” của bộ phim: phương thức kết cấu phim, người kể chuyện và nhân vật Mọi thông tin của một bộ phim rốt cuộc đều bắt nguồn từ sự sắp xếp, sự lựa chọn, sự tổ chức, sắp đặt của phương thức kết cấu phim” (Đỗ Thị Ngọc Điệp, 2010)

Đối với tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh, kết cấu chính là sự tổ chức và sắp xếp các yếu tố nội dung và hình thức của tác phẩm để làm nên một tác phẩm đạt hiệu quả biểu đạt cao nhất, nhằm phản ánh hiện thực cuộc sống và làm nổi bật chủ đề tư tưởng của tác phẩm Vì vậy, kết cấu có mặt ở nhiều phương diện của tác phẩm như tổ chức: sắp xếp các hành động, lựa chọn

sự kiện đến tổ chức hệ thống nhân vật, không gian - thời gian nghệ thuật Nhưng

do giới hạn của một luận văn, người viết dừng lại ở tìm hiểu quá trình chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh ở các phương diện: cốt truyện

và không gian - thời gian Qua đó, người viết phân tích đi sâu vào những thàng công và hạn chế trong quá trình tác phẩm điện ảnh tiếp thu và thừa kế

và tái tạo tác phẩm văn học cụ thể qua tác phẩm văn học Cánh đồng bất tận và

tác phẩm điện ảnh cùng tên

1.4 Cốt truyện trong tác phẩm văn học và cốt truyện trong phim điện ảnh

1.4.1 Khái niệm và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học

1.4.1.1 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm văn học

Vấn đề cốt truyện từ lâu đã được nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm và chú ý Aristote nhấn mạnh: “Cốt truyện là cơ sở, là linh hồn của bi kịch, sau đó mới tính đến tính cách, bi kịch bắt trước hành động và vì vậy nó phải bắt chước những con người hành động” (Phương Lựu, 2003, tr.13) Cốt truyện được tạo ra bởi sự kiện và hành động Aristote không chỉ quan tâm đến sự kiện mà còn chú ý đến cách sắp xếp, tổ chức, miêu tả các sự kiện ấy Vì vậy, có thể nói Aristote là người đầu tiên đặt nền móng cho lý thuyết nghiên cứu cốt truyện

Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử và

Nguyễn Khắc Phi cho rằng: “Hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu

tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành một bộ phận cơ bản, quan trọng trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc loại tự sự và kịch có thể tìm thấy qua một cốt truyện hai phương diện gắn bó hữu cơ: một mặt cốt truyện là phương diện bộc lộ tính cách, mặt khác cốt truyện còn là phương diện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội (Lê Bá Hán và cs., 2000, tr.88) Từ đó, cho thấy cốt truyện được hình thành bởi các sự kiện, những mâu thuẫn xã hội, những sự tác động qua lại giữa các nhân vật trong bối cảnh cụ thể và được tổ chức có hệ thống bởi tư duy nghệ thuật của tác giả

Đối với truyện ngắn, tác phẩm tự sự cỡ nhỏ cốt truyện luôn giữ vị trí “xương sống” nó liên kết các chi tiết, các sự kiện và nó tạo thành một hệ thống Vì vậy, tác

giả Bùi Việt Thắng trong quyển sách Truyện ngắn - những vấn đề lí thuyết và thực tiễn thể loại khẳng định: “Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những

diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó

các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề tư tuởng tác phẩm” (Bùi Việt Thắng, 2000, tr.72)

Theo quan niệm truyền thống, cốt truyện là cái khung của một cuốn tiểu

thuyết mà cốt lõi của nó chính là hệ thống các sự kiện: “Cốt truyện là hình thức

tổ chức cơ bản nhất của truyện bao gồm các giai đoạn phát triển chính, các sự kiện chính và hành động chính trong tác phẩm” (Lê Tiến Dũng, 2003, tr.102)

Các sự kiện tức là những biến cố có ảnh hưởng nhất định đến các mối quan hệ và tính cách của nhân vật, được nối kết hoàn cảnh bằng sự thống nhất giữa chúng trong quan hệ nhân quả và trình tự thời gian Một sự kiện bao giờ cũng là kết quả của một sự kiện xảy ra trước và là tiền đề cho một sự kiện xảy ra sau nó Vì vậy, khi sáng tác bao giờ nhà văn cũng đặc biệt chú ý đến cốt truyện với mong muốn sáng tạo được một cốt truyện thể hiện độc đáo, hiệu quả và hấp dẫn ý đồ về nội dung cũng như quan niệm về con người, quan niệm về nghệ thuật

Nhìn chung, cốt truyện là hệ thống những sự kiện, biến cố có ý nghĩa quan trọng đối với nhân vật, làm nhân vật cùng những mối quan hệ có sự biến đổi, xoay chiều câu chuyện để dẫn đến một kết thúc hấp dẫn độc giả Văn học Việt Nam hiện nay có nhiều chuyển biến về nghệ thuật tổ chức cốt truyện với những cách tân, khám phá mới mẻ Người viết nhận thấy có hai mô hình cốt truyện nổi bật đó là: cốt truyện có cốt truyện và cốt truyện không có cốt truyện Tuy nhiên,

sự phân chia này chỉ có tính tương đối, bởi thực tế trong sáng tác rất đa dạng và phong phú chúng có thể đan xen và giao hòa lẫn nhau

1.4.1.2 Vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học

Nhiều nhà nghiên cứu rất đề cao vai trò của cốt truyện, coi cốt truyện là yếu tố không thể thiếu trong việc quyết định thành công của tác phẩm Trong văn xuôi tự sự truyền thống, cốt truyện rất được coi trọng Cốt truyện là vấn đề quan tâm hàng đầu của các nhà văn đồng thời cũng là yếu tố quan trọng nhất tạo nên cái hay cái dở sự hấp dẫn hay nhàm chán của một tác phẩm tự sự Cốt truyện còn được hiểu là hệ thống các sự kiện, hành động, biến cố trong đời sống nhân vật diễn

ra trong không gian - thời gian nhất định nhằm làm nổi bật chủ đề từ tưởng tác

phẩm Lê Bá Hán trong 150 Từ điển thuật ngữ văn học nêu rõ: “Cốt truyện là hệ