Hình tượng nhân vật nữ trong tập truyện mối tình đầu của i s turgenev

2 Từ những lí do trên cùng với sự cảm phục và yêu mến nhà văn I.S Turgenev cũng như những tác phẩm viết về đề tài tình yêu và phụ nữ của nhà văn, chúng tôi đã chọn đề tài “Hình tượng nhâ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

KHOA NGỮ VĂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NIÊN KHÓA 2013 – 2017

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TẬP TRUYỆN

MỐI TÌNH ĐẦU CỦA I.S TURGENEV

Sinh viên thực hiện: TRẦN THỊ TUYẾT SƯƠNG Lớp: D13NV02

Khoá: 2013 - 2017 Hệ: Chính quy

-o0o - Bình Dương, tháng 04, năm 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

KHOA NGỮ VĂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NIÊN KHOÁ: 2013 -2017

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TẬP TRUYỆN

MỐI TÌNH ĐẦU CỦA I.S TURGENEV

Người hướng dẫn: PGS.TS NGUYỄN VĂN KHA Sinh viên thực hiện: TRẦN THỊ TUYẾT SƯƠNG Lớp: D13NV02

Khóa: 2013 - 2017 Hệ: Chính quy

-o0o -Bình Dương, tháng 04, năm 2017

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian đầu tư thực hiện, khóa luận Hình tượng nhân vật nữ trong

tập truyện Mối tình đầu của I.S Turgenev đã hoàn thành Đó là kết quả của một quá

trình làm việc nghiêm túc với sự hỗ trợ nhiều mặt từ phía Nhà trường, quý Thầy, Cô cùng bạn bè Trước tiên, tôi xin được gởi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến thầy giáo PGS.TS Nguyễn Văn Kha - người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô trong khoa Ngữ văn, Trường Đại học Thủ Dầu Một đã tạo điều kiện để tôi có thể hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Dù rất cố gắng nhưng khóa luận vẫn không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được ý kiến đóng góp của Thầy, Cô và các bạn quan tâm đến đề tài để khóa luận được hoàn thiện hơn

Bình Dương, tháng 04, năm 2017

Sinh viên

Trần Thị Tuyết Sương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung tôi trình bày trong khóa luận là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của thầy giáo PGS.TS Nguyễn Văn Kha cùng các Thầy, Cô trong khoa Ngữ Văn - Trường Đại học Thủ Dầu Một Những nội dung này hoàn toàn không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác Những tài liệu và dẫn chứng dùng để khảo sát trong đề tài có nội dung chính xác và có xuất xứ rõ ràng

Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Bình Dương, tháng 04, năm 2017

Sinh viên

Trần Thị Tuyết Sương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

2.1 Tình hình nghiên cứu hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của Turgenev ở ngoài nước 2

2.2 Những công trình nghiên cứu ở Việt Nam liên quan đến đề tài 4

3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Mục đích nghiên cứu 6

3.2 Đối tượng nghiên cứu 6

3.3 Phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

4.1 Phương pháp lịch sử - xã hội 7

4.2 Phương pháp thống kê 7

4.3 Phương pháp so sánh 7

5 Cấu trúc của khóa luận tốt nghiệp 8

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 10

1.1 Từ cuộc đời đến những sáng tác văn học của I.S Turgenev 10

1.1.1 Cuộc sống tại quê hương và những ảnh hưởng từ cha - mẹ 10

1.1.2 Thời kì trưởng thành và những trang tình yêu 11

1.1.3 Sự nghiệp văn chương 13

1.2 Vài nét về hình tượng nhân vật nữ trong nền văn học Nga thế kỉ XIX 14

1.2.1 Hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của A.X Puskin 16

1.2.2 Hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của L.Tolstoy 24

Tiểu kết 29

CHƯƠNG 2: VẺ ĐẸP TÍNH CÁCH CỦA CÁC NHÂN VẬT NỮ TRONG TẬP TRUYỆN MỐI TÌNH ĐẦU 31

2.1 Vẻ đẹp hình thể và vẻ đẹp tài năng 31

2.1.1 Vẻ đẹp hình thể 31

2.1.2 Vẻ đẹp tài năng 36

2.2 Sự hồn nhiên và nhạy cảm - những biểu hiện tâm lý sinh động của nhân vật nữ 39

2.3 Thẳng thắn và mạnh mẽ - sức sống mãnh liệt của nhân vật nữ 47

2.4 Chân thành và vị tha - vẻ đẹp giàu nhân tính 51

Tiểu kết 55

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TẬP TRUYỆN MỐI TÌNH ĐẦU 57

3.1 Nghệ thuật xây dựng chân dung nhân vật 57

3.1.1 Xây dựng nhân vật qua nghệ thuật miêu tả 57

3.1.1.1 Tả chân dung nhân vật 57

3.1.1.2 Tả thiên nhiên 63

3.1.2 Nghệ thuật thể hiện cá tính nhân vật 67

3.2 Điểm nhìn nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật 71

Tiểu kết 79

KẾT LUẬN 81

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ TƯ LIỆU KHẢO SÁT 84

Ivan Sergeyevich Turgenev

(1818 – 1883)

thành say đắm, luôn vươn tới cái mới cái thiện trong tập truyện Mối tình đầu của I.S

Turgenev

Nói đến I.S Turgenev nhà văn cổ điển Nga, đa số bạn đọc Việt Nam đều biết

đến ba tác phẩm lớn của nhà văn này đã được dịch ra tiếng Việt: Bút kí người đi

săn, Một tổ quý tộc, Cha và con Tuy nhiên, ngoài những vấn đề về số phận, về hiện

thực nước Nga trong ba tác phẩm trên, ngòi bút của Turgenev còn viết rất nhiều câu

chuyện cảm động về tình yêu, về người phụ nữ và Mối tình đầu là một tập truyện

như thế Đó là những câu chuyện về những “mối tình đầu” đúng nghĩa, những mối tình đã từng đẹp, từng mãnh liệt và cũng đã từng “cháy” với đủ giai điệu “dữ dội và dịu êm” của những cô gái trẻ trung, hồn nhiên và yêu đời Họ yêu chân thành say đắm, luôn vươn tới cái mới, cái thiện nhưng không bao giờ thực hiện được vì cá tính và khát vọng của họ đối lập với thực tại xã hội nước Nga dưới chế độ Sa hoàng

Hơn nữa, I.S Turgenev còn là một trong những tác giả của văn học Nga có tác phẩm được đưa vào giảng dạy trong chương trình giáo dục tại Việt Nam Tuy nhiên, nội dung chương trình dạy học chỉ đề cập đến một phần nhỏ trong số những sáng tác của I.S Turgenev Chính vì vậy, việc tìm hiểu sâu về nhà văn Turgenev cũng như những tác phẩm của ông đặc biệt là những sáng tác về đề tài người phụ nữ

là một việc làm cần thiết

2

Từ những lí do trên cùng với sự cảm phục và yêu mến nhà văn I.S Turgenev cũng như những tác phẩm viết về đề tài tình yêu và phụ nữ của nhà văn, chúng tôi

đã chọn đề tài “Hình tượng nhân vật nữ trong tập truyện Mối tình đầu của I.S

Turgenev” để nghiên cứu Hi vọng với đề tài này, hành trình đến với nhà văn I.S

Turgenev nói riêng và văn học Nga nói chung sẽ có thêm một trang mới bổ ích cho những ai có nhu cầu tìm hiểu và học tập

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

của Turgenev ở ngoài nước

Tại nước Nga, theo sự hiểu biết của người viết khóa luận, từ giữa thế kỷ XIX các nhà nghiên cứu đã chú ý đến hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của Turgenev Khi nghiên cứu những tác phẩm viết về tình yêu và người phụ nữ của

nhà văn I.S Turgenev, nhà phê bình N.Đbrôliubốp đã từng khẳng định: “Là ca sĩ

của tình yêu trong sáng, lí tưởng ở người phụ nữ, Tuôcghênhep đã đi sâu vào tâm hồn non trẻ trinh bạch của họ; và với nỗi niềm xốn xang hào hứng, với ngọn lửa nhiệt tình, đã am hiểu tường tận và họa lại những phút giây kì diệu của tâm hồn họ đến nỗi làm cho chúng ta cảm thấy, từ trong câu chuyện của ông kể cái dáng vẻ hồi hộp của lồng ngực, nhịp thở êm ái, cặp mắt long lanh và như nghe thấy tiếng đập của trái tim xao xuyến; rồi cả chính trái tim chúng ta, cũng lặng đi ngây ngất vì xúc động cùng những giọt lệ biết ơn bao lần lăn trên gò má, và như có một cái gì đó cứ trào lên trên lồng ngực - dường như chúng ta được gặp lại một người bạn cũ sau những ngày tháng xa cách hoặc được trở về quê hương từ nơi đất khách quê người Vinh quang thay cho những người phụ nữ được tác phẩm của Tuôcghênhep ngợi ca.” [5; 322] N.Đbrôliubốp cũng có những đánh giá khách quan cho từng nhân vật

nữ trong một số sáng tác của Turgenev Với nàng Êlêna trong tác phẩm Ngày hôm

trước, N.Đbrôliubốp đã có nhận định như sau: “Êlêna một tính cách anh hùng tự giác của nước Nga Hình ảnh của cô thể hiện một nỗi lưu luyến mơ hồ đối với một cái gì đó, một nhu cầu gần như vô thức nhưng bức thiết đòi hỏi cuộc sống mới, con

3

người mới; nhu cầu đó giờ đang bao trùm khắp xã hội Nga, và thậm chí không chỉ riêng cái bộ phận được gọi là có học thức cao của nó.” [9; 174]

Nói về thành công của Turgenev trong việc xây dựng hình tượng nhân vật

nữ, Tolstoy trong bức thư gởi cho Chekhov đã khẳng định: “Tuôcghênhep đã làm

một việc vĩ đại là sáng tạo nên những bức chân dung tuyệt vời về phụ nữ.” [5; 325]

Trong thời kỳ Liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết còn tồn tại, đã có nhiều công trình nghiên cứu về I.S Turgenev Đó là những công trình nghiên cứu

của: Bôgôxlôpxki, Bialưi, Clêman, v.v… Có thể kể đến công trình Biên niên cuộc

đời và sáng tác của Ivan Turgenev của Clêman, Nhà xuất bản Academia Cùng

hướng nghiên cứu với Clêman, Bôgôxlôpxki cũng hoàn thành công trình mang tên

I-Van Tuốc-ghê-nhép (công trình nghiên cứu này đã được Mai Hương, Bích Thư

dịch sang tiếng Việt và được phát hành bởi nhà xuất bản Cầu Vồng) Trong khi nghiên cứu sự nghiệp sáng tác của nhà văn, các tác giả cũng đồng thời đề cập đến

hình tượng nhân vật nữ Bôgôxlôpxki trong cuốn I-Van Tuốc-ghê-nhép khi đề cập đến nhân vật nữ trong tác phẩm Một Tổ quý tộc đã từng có nhận định như sau:

“Trong số phận của La-vrét-xki và Lida, có cái gì đó giống với Pa-ven lếch-xan-đrô-vich và Vê-ra: trong Phao-xtơ, tấn trò đời được kết thúc bằng cái chết của nhân vật nữ, còn trong tiểu thuyết - bằng việc cô bỏ vào nhà tu kín, tức là đoạn

A-tuyệt hẳn với cuộc đời Cả trong Một tổ quý tộc cũng như Phao-xtơ đều không thể

có kết cục có hậu được vì tự do đôi lứa ở đây bị những kiềm tỏa và những thành kiến lâu đời của cái xã hội thời đó ràng buộc

Vê-ra, một phụ nữ có chồng, đã đem lòng yêu Pa-ven A-lếch-xan-đrô-vich Chàng đã thức tỉnh tâm hồn nàng Nhưng những suy nghĩ về tình trạng yêu vụng nhớ thầm, về tính chất không hợp pháp trong tình cảm đã dày vò nàng: nàng lâm bệnh và chết Cũng như vậy, ý thức về tội lỗi trong quan hệ tình cảm với chàng La- vrét-xki có gia đình cũng đã khiến cho Lida phải bỏ nhà ra đi, chôn mình trong nhà

tù kín.” [4; 242]

4

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu nói trên đã ít nhiều đề cập đến vẻ đẹp nhân vật nữ trong sáng tác của Turgenev Mặc dù chưa đi vào khai thác hết các nhân vật nữ trong tất cả các sáng tác của Turgenev nhưng với những đánh giá, nhận xét khách quan từ quá trình tìm hiểu và nghiên cứu nội dung tác phẩm cũng như bối cảnh lịch sử đất nước Nga vào thế kỉ XIX, các nhà nghiên cứu góp phần làm nổi bật vẻ đẹp hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của Turgenev, đồng thời tạo được những nền tảng bổ ích cho những nghiên cứu về sau

Ở Việt Nam, trong cuốn Lịch sử văn học Nga - Nhà xuất bản Giáo dục

(2009), các tác giả đã đề cập khá đầy đủ về cuộc đời và sự nghiệp của I.S Turgenev; làm rõ được những chủ đề chính trong các tác phẩm của nhà văn, đồng thời cũng chỉ ra được những yếu tố thời đại đã tác động trực tiếp đến con đường sáng tác của

ông Cũng trong cuốn Lịch sử văn học Nga, các tác giả đã tóm lược những đặc điểm

nổi bật về mặt nội dung, nghệ thuật trong một số sáng tác tiêu biểu của I.S Turgenev

như: Bút kí người đi săn, Một tổ quý tộc, Ruđin, Đêm trước, Cha và con, Đất hoang,

v.v từ đó đưa ra nhiều nhận định khách quan về vai trò và đóng góp của I.S Turgenev đối với nền văn học Nga:

“Đất nước Nga những năm 40 chìm đắm trong mây mù ảm đạm của chế độ chuyên chế nông nô, những trang sách của Tuôcghênhep xuất hiện như những tia sáng giữa thế giới âm u Đóng góp lớn lao nhất ở đây là nhà văn đã nắm bắt được

vẻ đẹp tâm hồn trí tuệ, phẩm chất của lớp người mugich, miêu tả họ với lòng đồng cảm nhiệt thành và trân trọng đáng mến, ngợi ca sức lao động sáng tạo của họ…”

[5; 293]

Hay:

“Kế thừa Puskin, Lecmôntôp, Gôgôn, v.v… với tài năng lỗi lạc của mình, Tuôcghênhep đã làm rạng rỡ nền văn học, tạo nên một bước tiến mới của chủ nghĩa hiện thực Nga và nền tiểu thuyết Nga Các tác phẩm đã phản ánh được đầy đủ một

5

chặng đường lịch sử xã hội ở giai đoạn bước ngoặt từ phong kiến tàn tạ chuyển sang chủ nghĩa tư bản…” [5; 325]

Liên quan đến vấn đề hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của Turgenev,

các tác giả của cuốn Lịch sử văn học Nga đã đưa ra đánh giá về nữ nhân vật Lida trong tác phẩm Một tổ quý tộc như sau:

“Con đường của Lida phản ánh một khía cạnh hiện thực của xã hội: thoát li

cuộc sống, phản kháng bằng tôn giáo là một trong những đặc điểm của thời đại bởi

lẽ hoạt động chính trị xã hội bị kìm kẹp gắt gao Song tu viện không đem lại cho Lida sự yên tĩnh tâm hồn Cái cảnh nàng vận đồ tu nữ gặp lại Lavrexki lần cuối nơi

tu viện, nàng đi bên cạnh chàng, không ngước mắt nhìn chàng nhưng hàng mi của nàng rung lên, đầu cúi xuống thấp hơn và đôi tay càng xiết chặt vào nhau, phải chăng cũng thể hiện ý nghĩa phản kháng của hình tượng Lida.” [5; 303]

Tiếp nối chủ đề về nhân vật nữ trong sáng tác của Turgenev, dịch giả Mộng

Quỳnh, Lê Văn Viện và Anh Trúc trong tập truyện Mối tình đầu - Nhà xuất bản

Văn học (1981) có nhận định như sau:

“Một nét tiêu biểu trong sáng tác của Tuôcghênhep: phụ nữ bao giờ cũng

chiếm một vị trí đặc biệt trong bố cục tác phẩm và bao giờ ông cũng dành cho những nhân vật nữ yêu mến của ông cái quyền phán xét nam giới, vì bản tính của

nữ giới là mãnh liệt, không khoang nhượng, toàn vẹn, nhạy bén và mơ mộng…”

[24; 4]

Những năm gần đây, tại Việt Nam đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu

về những đặc điểm nội dung và nghệ thuật trong sáng tác của I.S Turgenev Tiêu biểu có thể kể đến đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường năm 2002 (Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) của

Trần Thị Phương Phương: Ngày thực sự đã tới - tiểu thuyết Cha và con Người viết

đã chỉ ra được những vấn đề trọng tâm trong tiểu thuyết Cha và con của I.S

Turgenev, làm nổi bật được những cái hay, cái đặc sắc và những đóng góp cũng như

6

ảnh hưởng của tác phẩm này đến thời đại và đến nền văn học Nga Tiếp đến là khóa

luận tốt nghiệp của Ngô Thị Thảo, với đề tài Thế giới nhân vật trong Một tổ quý tộc

của Ivan Turgenev (năm 2015, Đại học sư phạm Hà Nội 2) Ngô Thị Thảo đã chỉ ra

được các kiểu nhân vật chính trong tiểu thuyết Một tổ quý tộc, nêu lên những đặc

sắc nghệ thuật trong việc xây dựng hình tượng nhân vật của Turgenev

Trong các công trình nghiên cứu trên, một số tác giả đã có nhận xét liên quan đến vấn đề hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của Turgenev nhưng lại chưa có tính chuyên sâu Tuy nhiên, đây chính là những gợi ý quý giá để chúng tôi tiếp tục

đi sâu và tìm hiểu về thành tựu nổi bật trong sự nghiệp của nhà văn I.S Turgenev là

hình tượng nhân vật nữ ở tập truyện Mối tình đầu trong khuôn khổ của một khóa luận tốt nghiệp cử nhân ngành sư phạm Ngữ văn

3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Với tính chất của đề tài khóa luận, để giải quyết vấn đề đặt ra từ đề tài, người

nghiên cứu tập trung tìm hiểu hình tượng nhân vật nữ trong tập truyện Mối tình đầu, làm rõ vẻ đẹp trong tính cách của người phụ nữ Nga qua tập truyện Mối tình đầu

của I.S Turgenev Để thực hiện mục đích trên, chúng tôi đề ra những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Xác định những biểu hiện nổi bật về tính cách của các nhân vật nữ trong tập

truyện Mối tình đầu

- Chỉ ra được các biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tập truyện

Mối tình đầu của Turgenev

Hình tượng nhân vật nữ trong tập truyện Mối tình đầu của I.S Turgenev

7

Tập trung khảo sát 3 tác phẩm của Turgenev trong trong tập truyện Mối tình đầu:

Axya, Mối tình đầu, Lũ xuân Văn bản sử dụng là bản dịch của Mộng Quỳnh, Lê

Văn Viện và Anh Trúc (1981), Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội

4 Phương pháp nghiên cứu

Được dùng để làm rõ sự tác động của hoàn cảnh lịch sử, xã hội đến đời sống văn học Cần phải đặt các tác phẩm của Turgenev trong bối cảnh xuất hiện của nó để nhìn thấy những đóng góp mà tác giả đem lại so với thời kì trước đó

Dựa trên cơ sở tìm hiểu về tập truyện Mối tình đầu của nhà văn I.S Turgenev,

người viết sẽ thống kê các yếu tố về nội dung và nghệ thuật liên quan đến đề tài nghiên cứu

Người viết sẽ dùng phương pháp so sánh để thấy được sự tương đồng và dị biệt giữa hình tượng nhân vật nữ của Turgenev (trong phạm vi khảo sát) với hình tượng cùng loại của các nhà văn khác

Ngoài các phương pháp nói trên, trong khi triển khai đề tài, khóa luận sử dụng

lý thuyết tự sự, thi pháp học hiện đại, các thao tác phân tích, tổng hợp nhằm tìm ra

những đặc điểm tiêu biểu của hình tượng nhân vật nữ trong tập truyện Mối tình đầu

của Turgenev

8

5 Cấu trúc của khóa luận tốt nghiệp

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Từ cuộc đời đến những sáng tác văn học của I.S Turgenev

1.1.1 Cuộc sống tại quê hương và những ảnh hưởng từ cha - mẹ

1.1.2 Thời kì trưởng thành và những trang tình yêu

1.1.3 Sự nghiệp văn chương

1.2 Vài nét về hình tượng nhân vật nữ trong nền văn học Nga thế kỉ XIX

1.2.1 Hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của A.X Puskin

1.2.2 Hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của L.Tolstoy

Tiểu kết

CHƯƠNG 2: VẺ ĐẸP TÍNH CÁCH CỦA CÁC NHÂN VẬT NỮ

TRONG TẬP TRUYỆN MỐI TÌNH ĐẦU

2.3 Thẳng thắn và mạnh mẽ - sức sống mãnh liệt của nhân vật nữ

2.4 Chân thành và vị tha - vẻ đẹp giàu nhân tính

Tiểu kết

9

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT NỮ TRONG

TẬP TRUYỆN MỐI TÌNH ĐẦU

3.1 Nghệ thuật xây dựng chân dung nhân vật

3.1.1 Xây dựng nhân vật qua nghệ thuật miêu tả

3.1.1.1 Tả chân dung nhân vật 3.1.1.2 Tả thiên nhiên

3.1.2 Nghệ thuật thể hiện cá tính nhân vật

3.2 Điểm nhìn nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật

Tiểu kết

KẾT LUẬN

10

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Từ cuộc đời đến những sáng tác văn học của I.S Turgenev

1.1.1 Cuộc sống tại quê hương và những ảnh hưởng từ cha - mẹ

Ivan Sergeyevich Turgenev sinh ngày 28.10.1818 tại một trại ấp ở nông thôn miền Trung nước Nga thuộc tỉnh Oryol Cha là ông Sergei Nikolaevich Turgenev sinh năm 1793, một sĩ quan cận vệ thuộc dòng dõi quý tộc đã sa sút Sau khi cầu hôn Varvara Petrovna Lutovinova (một bà điền chủ giàu có nhất vùng nhờ được thừa hưởng một số điền trang với hàng ngàn đê-xi-a-ti-na đất và hàng ngàn nông nô

từ người bác), Sergei Nikolaevich Turgenev đã đưa gia đình mình thoát khỏi cuộc sống sa sút và nguy cơ li tán

Sergei Nikolaevich Turgenev là một người đàn ông nghiêm khắc và lạnh lùng Ông bận bịu với những chuyến đi săn, các cuộc ăn chơi, bài bạc và những cô gái xinh đẹp ở các trại ấp kế bên Vì vậy, cả Turgenev và người anh trai của nhà văn ngay từ nhỏ đã luôn chờ đợi trong khao khát những giây phút hiếm hoi được người cha lạnh lùng ban phát tình yêu thương bằng những cử chỉ âu yếm, nhẹ nhàng

Trong tác phẩm Mối tình đầu, Turgenev đã dùng tiểu sử cuộc đời của bản thân để

xây dựng câu chuyện Ở đó nhà văn miêu tả cuộc sống của gia đình mình và miêu tả nhân vật Piôtr Vavilits với những nét người tiêu biểu như chính cha của ông

Bên cạnh người cha hà khắc, vô tâm, cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Turgenev còn chịu rất nhiều tác động từ người mẹ Varvara Petrovna Lutovinova Varvara Petrovna Lutovinova là một người phụ nữ có tính cách rất phức tạp và khó hiểu Những thử thách bà đã chịu đựng từ thuở bé và thời niên thiếu; lòng ghen tuông âm ỉ luôn dai dẳng thường trực từ hồi bà lấy chồng đã làm tính tình bà thay đổi hẳn Không dịu dàng, duyên dáng như những thiếu nữ đài cát, hay những người phụ nữ tri thức quý tộc, mẹ của Turgenev là một người đàn bà “trái tính trái nết” hay cáu bẳn, tính tình đỏng đảnh bất thường, khó chịu và thậm chí là tàn nhẫn Đối với con cái, đôi khi bà tỏ ra nâng niu, chiều chuộng nhưng lại lắm lúc giao tiếp với

11

con bằng roi vọt, bằng “ngôn ngữ bạo lực”, và bằng sự trừng phạt Sự kiềm kẹp hà khắc này làm tuổi thơ của nhà văn tương lai Turgenev chìm vào bóng tối Cậu chủ nhỏ Turgenev lúc bấy giờ phải sống với tư cách của một người lính bị thúc quản và người lính bất đắc dĩ này luôn phải nhận lấy những “trận đòn trời giáng” không lí

do từ chính người mẹ của mình Đối với nông nô, người phụ nữ quyền lực này luôn mặc định cho mình chế độ vô cảm và độc ác Những hồi ức về sự tàn độc của mẹ,

sự thống khổ của những người nông nô bé nhỏ từ lâu đã ăn sâu vào tâm khảm nhà văn và sau này những hồi ức ấy được dựng lên một cách mạch lạc và chi tiết trong các tập truyện ngắn và truyện dài của ông Có thể kể đến mụ địa chủ già khó tính

hay nghi ngờ và hay nổi cáu trong truyện ngắn MuMu; hay là bà nội Gla-phi-ra tơ-rốp-na kiêu ngạo, quyền uy của La-vrét-xki trong truyện dài Pu-nin và Ba-bu-rin

Pê-Là một người phụ nữ quy củ, độc đoán và tàn nhẫn nhưng Varvara Petrovna Lutovinova lại đặc biệt yêu thích kịch và thơ ca Ngôi nhà lớn của bà luôn có sự xuất hiện của những chiếc tủ sách cổ kính, điều này đã tạo điều kiện để Turgenev đến gần với văn học và triết học các nước Ngay từ lúc lên tám, Turgenev đã có ý

định lục loại đống sách trong các chiếc tủ cổ kính đó và về sau, trong tác phẩm Tổ

quý tộc Turgenev đã ra mắt chi tiết này với bạn đọc

1.1.2 Thời kì trưởng thành và những trang tình yêu

Năm 1827, Turgenev bước vào trường trung học, rồi vào Đại học tổng hợp Moskva (1833) Turgenev học ở Trường Đại học tổng hợp Moskva không lâu, chỉ vẻn vẹn một năm Sau đó, ông đến Đại học Peterburg để học văn học Nga và ngữ văn Thời gian này ông bắt đầu làm thơ

Ngày 15 tháng 5 năm 1838 Turgenev rời Peterburg và tiếp tục học tập tại trường đại học tổng hợp Berlin Sau khi nghe tin trại ấp của mẹ bị hỏa hoạn, nhà văn đã rời Berlin trở về trại ấp sống cùng mẹ và cuối thu năm đó ông lại rời tổ ấm quê hương lên Peterburg với ý định tiếp tục ra nước ngoài Tại Peterburg, Turgenev

có dịp được gặp Lermontov - nhà thơ yêu mến của mình Không lâu sau Turgenev

đã đến thành Rom, tham quan một vài thành phố khác của Italia và Thụy Sĩ

12

Chuyến du lịch kết thúc, Turgenev dành dụm số tiền ít ỏi còn lại để đến Berlin Trong thời gian chờ đợi chuyến xe đến Berlin khởi hành, tại một quán nước, nhà văn đã gặp con gái ông chủ - một cô gái xinh đẹp lạ thường Cô gái xúc động xin ông giải tỉnh cho người anh bị bất tỉnh của mình Cuộc gặp gỡ và mối thiện cảm nảy sinh bất ngờ này đã khơi nguồn ý tưởng và làm cơ sở để nhà văn phát triển chủ đề

cho truyện Lũ xuân mà ông viết ba mươi năm sau

Năm 1842, Turgenev bảo vệ luận án tiến sĩ ở Peterburg Năm 1843 tại Peterburg có một gánh hát từ Italia tới lưu diễn, Turgenev là một trong số rất đông những khán giả có mặt tại buổi biểu diễn này Sự xuất hiện tuyệt vời của nữ ca sĩ Pháp Pauline, một nhân vật nổi tiếng trên các sân khấu châu Âu đã làm trái tim Turgenev rung động mãnh liệt Dù là một người phụ nữ đã có gia đình, nhan sắc không mấy xinh đẹp nhưng Pauline là người phụ nữ đã được trái tim Turgenev trao trọn tình cảm Trong nhiều bước thư gởi cho Pauline, nhà văn tài hoa Turgenev đã

khẳng định: “Không gì trên thế gian này sánh được với em… Được gặp em trên

bước đường đời là diễm phúc lớn nhất của cả đời tôi, tình thủy chung và lòng biết

ơn vô bờ bến chỉ mất đi khi nào tôi nhắm mắt xuôi tay.” [4; 111] Trước khi phải

lòng với nữ ca sĩ Pauline, Turgenev đã đem lòng yêu cô gái làm thuê giản dị, xinh xắn tại trại ấp của bà Varvara Petrovna Độc giả có thể tìm thấy chi tiết này trong

mối tình giữa nhân vật Ivan Petrovich với cô hầu phòng ở tiểu thuyết Một tổ quý

tộc, một tác phẩm đặc sắc được nhà văn viết không lâu sau đó Về phần cô gái làm

thuê - người tình của Turgenev, khi Varvara Petrovna phát hiện mối tình giữa cô và con trai Turgenev của mình, bà đã lập tức đuổi cô gái ra khỏi trang ấp Lúc ra đi, cô gái này đã có mang, sau này đứa bé do cô hạ sinh đã được Pauline nhận nuôi Với tài năng của một nhà văn lỗi lạc, Turgenev rất được phụ nữ yêu thích Về sau, nhà văn còn có thêm những mối tình khác, tuy nhiên tất cả đều chỉ mang tính nhất thời, chóng vánh Trái tim nhà văn trước sau vẫn trao trọn cho nữ ca sĩ Pauline

Từ 1847, Turgenev ra nước ngoài cho đến cuối đời Tháng 11 năm 1850, mẹ mất, ông trở về quê hương để tang mẹ Turgenev qua đời tại Bougival vào lúc 2 giờ

13

chiều ngày 22 tháng 8 năm 1883 Trong cơn hấp hối, ở nơi xa Tổ quốc, Turgenev

đã đề nghị mai táng ông ở Peterburg nghĩa trang Voncovo, bên cạnh Belinxki

1.1.3 Sự nghiệp văn chương

Turgenev bắt đầu viết thơ trữ tình, kịch, trường ca lúc còn là sinh viên Chịu ảnh hưởng sâu sắc từ dòng thơ lãng mạn của Puskin, Lermontov, nhà văn trẻ Turgenev đã phải trải qua chặn đường hơn 10 năm mới tìm thấy được phong cách cho riêng mình

Mùa đông năm 1842, Turgenev đã có cuộc gặp gỡ với Belinxki Cuộc gặp gỡ định mệnh này đã trở thành một cột mốc quan trọng cho sự nghiệp của nhà văn Cũng trong năm 1842 Turgenev đã bảo vệ thành công luận án giáo sư triết học tại hội đồng khoa học các giáo sư trường đại học tổng hợp Peterburg

Năm 1852, từ Pari Turgenev về dự lễ tang Gogol Lúc này, Turgenev đã gửi

bài điếu văn đăng trên tạp chí Người Moskva Tuy nhiên, ban kiểm duyệt trung

ương không cho phép, lấy cớ đó, ngày 16.4.1852 chính quyền cảnh sát đã tống giam Turgenev một tháng, sau đấy bị đưa về quê quán quản thúc một năm trong trại ấp với lí do “không phục tùng và quy phạm các quy tắc kiểm duyệt.”

Sáng tác của Turgenev mang đến cho độc giả những bức tranh rộng lớn, sinh động về cuộc sống hiện thực của nước Nga và nhân dân Nga trong khoảng những

năm 1840 đến 1870 Ông bắt đầu nổi tiếng ở Nga và cả châu Âu từ Bút kí người đi

săn (gồm 25 truyện ngắn và bút kí), in lần đầu trên tạp chí Người đương thời năm

1852 Tác phẩm đã làm cho Nga hoàng cực kì phẫn nộ vì nội dung tư tưởng chống đối chế độ nông nô Và đây cũng là nguyên nhân chính dẫn đến việc nhà văn Turgenev bị chính quyền cảnh sát tống giam Những ngày trong nhà tù, Turgenev

đã viết xong truyện vừa Mumu (1852) và có ý định viết tiểu thuyết Hai thế hệ

nhưng đã bỏ dự kiến đó

Sau khi được trả tự do, Turgenev trở về thủ đô tích cực cộng tác với tạp chí

Người cùng thời và bắt đầu viết cuốn tiểu thuyết lớn đầu tiên Ruđin từ tháng 6.1885,

14

tiếp đó ông hoàn thành các tác phẩm: Axya (1858); Một tổ quý tộc (1859); Đêm

trước (1860); Mối tình đầu (1860), Cha và con (1862); Khói (1867); Lũ xuân

(1872); Đất hoang (1877); v.v Ngoài ra, Turgenev còn viết rất nhiều truyện vừa,

truyện ngắn và dàn dựng một số vở kịch

Với tài năng phong phú dồi dào, Turgenev là nhà văn Nga đầu tiên sống ở

Pari được thế giới văn hóa nghệ thuật châu Âu công nhận là “Nhà văn viết tiểu

thuyết vĩ đại” Năm 1897, Turgenev được trường Đại học Oxford ở Luân Đôn tặng

bằng tiến sĩ luật khoa về môn luật phong tục qua công trình nổi tiếng “Bút kí người

1.2 Vài nét về hình tượng nhân vật nữ trong nền văn học Nga thế kỉ XIX

(Qua sáng tác của một số nhà văn tiêu biểu)

Trên văn đàn Nga thế kỷ XIX, một trong những dấu ấn thể hiện giá trị nhân văn của nền văn học này là cái nhìn thuần khiết về người phụ nữ M.Gorki đã nói mỗi nhà văn Nga có một cá tính riêng nhưng họ đều có chung mối đồng cảm sâu

sắc với số phận của nhân dân, của đất nước Ông viết: “Văn học Nga mãnh liệt vì có

chủ nghĩa dân chủ, khát vọng say sưa mong muốn giải quyết những nhiệm vụ của đời sống xã hội, vì nó truyền bá tinh thần nhân đạo, vì nó có những bài ca ca ngợi

tự do, quan tâm sâu sắc đến đời sống nhân dân, có thái độ thuần khiết đối với phụ nữ…” [9; 6]

Trong lịch sử phát triển của văn học thế giới, không có một nền văn học nào vươn lên tầm nhân loại kì diệu như văn học Nga thế kỉ XIX Trở mình và vươn dậy một cách ngoạn ngục, trong vòng một thế kỉ những tên tuổi lớn trên văn đàn Nga như: Puskin, Lermontov, Gogol, Tolstoy, Turgenev, Belinxki, v.v… đã thực hiện

15

một cuộc cải cách vĩ đại đem tên tuổi các nhà văn và các tác phẩm văn học của xứ

sở bạch dương vượt khỏi biên giới quốc gia Những chuyển biến lịch sử lớn lao diễn

ra ở châu Âu, chiến tranh vệ quốc (1812) và công cuộc vận động cách mạng ở nước Nga đều được phản ánh một cách đầy đủ và mau lẹ trong đời sống tư tưởng, trong sinh hoạt văn học đương thời Gánh trên vai trọng trách lớn của thời đại nhưng các tác giả văn học Nga thời kì này vẫn không quên khẳng định vẻ đẹp Nga và tâm hồn Nga trong các sáng tác của mình Thành công trong sáng tạo nghệ thuật ngôn từ, các nhà văn Nga thế kỷ XIX đã làm nên những hình tượng có sức sống bất tử, trong

số đó, nổi bật là hình tượng nhân vật nữ

Trước khi đi vào làm rõ hình tượng nhân vật nữ trong nền văn học Nga thế

kỷ XIX, nhằm tạo tiền đề cho việc khảo sát hình tượng nhân vật nữ trong tập truyện

Mối tình đầu của Turgenev, thiết nghĩ cần thống nhất cách hiểu nội hàm khái niệm

hình tượng Theo nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân: “Hình tượng văn học khá đa

dạng về kiểu thức, chủng lọai, quy mô” Tác giả Lại Nguyên Ân đã chia hình tượng

văn học thành ba dạng chính: hình tượng khách thể, hình tượng hàm nghĩa khái quát, hình tượng cấu trúc Với hình tượng hàm nghĩa khái quát, tác giả chia làm ba: hình tượng cá thể, hình tượng tính cách, hình tượng điển hình Trong khóa luận, chúng tôi vận dụng cách hiểu của Lại Nguyên Ân về hình tượng tính cách, để cắt

nghĩa khái niệm hình tượng trong “Hình tượng nhân vật nữ trong tập truyện Mối

tình đầu” của Turgenev: “Hình tượng tính cách biểu thị một tính quy luật của đời sống xã hội - lịch sử (ghi nhận các lề thói, tập quán phổ biến ở một thời đại, một giới người)” [1; 151]

Trong nền văn học hiện thực ở nước Nga thế kỷ XIX, song song với những kiểu “con người thời đại” “con người thừa”, “con người nhỏ bé”, “người tìm đường”, v.v… sự xuất hiện của hình tượng nhân vật nữ mang đậm vẻ đẹp Nga đã khẳng định như thành, như vách vẻ đẹp tâm hồn ngàn đời của người phụ nữ Nga nói riêng của đất nước, con người Nga nói chung Các nhân vật nữ xuất hiện khá nhiều trong các sáng tác của “Mặt trời thi ca Nga” Puskin, Tolstoy, Turgenev, v.v…

16

Trong số đó, có thể nói Turgenev là một trong những đại diện tiêu biểu đã góp phần không nhỏ vào việc củng cố địa vị của hình tượng nhân vật nữ trong nền văn học Nga đã và đang có trước đó Chính vì vậy, trước khi đi vào khảo sát sự thành công

đó của Turgenev, chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu vẻ đẹp hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của A.X.Puskin và của L.Tolstoy để có thể thấy được sự tiếp nối truyền thống văn học Nga viết về người phụ nữ của nhà văn Turgenev Đồng thời từ đó thấy được sự kế thừa cũng như những sáng tạo trong việc xây dựng hình tượng nhân vật nữ của nhà văn này

1.2.1 Hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của A.X Puskin

Puskin sinh ra trong một gia đình quý tộc, cuộc sống thượng lưu bận rộn với những sinh hoạt hội hè, tất bật với những dạ tiệc quyền quý đã tham lam tước đoạt gần hết thời gian dành cho con cái của bậc phụ, mẫu trong gia đình Puskin Ngay từ thuở ấu thơ, “mặt trời thi ca Nga” đã sống gần gũi bên cạnh bà nhũ mẫu Arina Rôđiônôpna Sau này khi bị Sa hoàng lưu đầy ở làng Mikhailovscoye, Puskin tiếp tục sống với nhũ mẫu của mình một thời gian và cũng trong khoảng thời gian này, nhà thơ đã nhận thêm nhiều ảnh hưởng tự nhiên tích cực từ bà Tuy thất học nhưng người phụ nữ nông nô hiền lành này là nguồn sáng yêu thương ấp áp trong ngôi nhà quý tộc mà Puskin đang sống Bà thuộc không biết bao nhiêu truyện cổ tích, thơ ca dân gian, tục ngữ, thành ngữ, bà am hiểu những tập tục cổ truyền, những nghi lễ hội

hè chốn quê Và như một lẽ tự nhiên, nguồn sữa mẹ dân gian ngọt ngào trong sáng

ấy đã góp phần bồi nên một hồn thơ lớn Puskin Có thể nói, người phụ nữ già thất học này là một trong những nhân vật nữ đầu tiên vinh dự được bước vào sáng tác của Puskin Đó là một người mẹ hiền luôn yêu con, dõi theo con và mãi hướng về con:

“Bạn thân mến trong những ngày cơ cực, Nguồn mến thương nâng bước đời con! ” [19; 48]

17

Quan hệ giữa người nhũ mẫu và Puskin không phải là quan hệ giữa tôi tớ và chủ nhân Sự gắn bó, sự gần gũi của những trái tim ấm áp tình người đã đem đến cho họ thứ tình máu mủ ruột thịt như mẹ với con Trong thơ của Puskin, người phụ

nữ này chính là Nguồn mến thương nâng bước đời con, là nguồn sức mạnh tinh thần

vô giá giúp nhà thơ vượt qua những giông tố của cường quyền, vượt qua những hà khắc của cuộc sống:

“Rượu đâu, ơi người tri kỷ Tuổi xanh tuổi cực của con,

Ta hãy giải sầu nâng cốc,

Rượu đây lòng sẽ vui hơn

Hãy ca cho con khúc hát:

Chim sơn tước chốn biển khơi…” [19; 41]

Tác giả người Pháp Alexander Lutz đã từng khẳng định “Sắc đẹp của người

phụ nữ Nga là tài sản vô giá của đất nước”, với Puskin một trong những tài sản vô

giá của nhà thơ chính là sắc đẹp tâm hồn của người nhũ mẫu Người phụ nữ nông

nô già nua, thấp kém này không đủ sức quyến rũ người nhìn bởi nhan sắc tuyệt vời như những cô gái Nga tuổi đôi mươi, nhưng tâm hồn của bà lại đủ đẹp, đủ bao la để chấp cánh cho một hồn thơ Trong đời sống và cả trong sáng tác của Puskin, bà là người mẹ hiền yêu con; là người phụ nữ giản dị trong cách sống; mộc mạc, chân thành trong tình cảm và là kho báu vô tận mang đến những vốn ngôn từ sâu rộng trong văn học dân gian

Là “người ca sĩ của tự do”, thơ của Puskin là tiếng nói trẻ trung đầy sức sống của cao trào giải phóng dân tộc bùng lên năm 1812 và cuộc đấu tranh xã hội đòi tự

do, dân chủ ngày một phát triển mạnh mẽ, sâu rộng ngay sau đó Puskin viết những bài thơ ca ngợi tự do, ca ngợi vẻ đẹp của nhân dân Nga và ở đó có cả hình ảnh của những người phụ nữ Nga Bên cạnh nhũ mẫu Arina Rôđiônôpna, sáng tác của

18

Puskin còn có sự xuất hiện của rất nhiều nhân vật nữ khác Đó là nàng công chúa

xinh đẹp Liutmila trong bản trường ca Ruxlan và Liutmila, là nàng Demphira duyên dáng, hết mình vì tình yêu trong trường ca Đoàn người Sugan, là người phụ nữ có

thật Anna Olenia trong những vần thơ tình của Puskin, v.v Tuy nhiên, có thể

khẳng định sự xuất hiện của nhân vật nữ Tanhia trong tiểu thuyết thơ Epghênhi

Ônhêghin mới là bước ngoặt thành công nhất trong sự nghiệp xây dựng hình tượng

nhân vật nữ mang vẻ đẹp và tâm hồn Nga của Puskin

Khác với sự xuất hiện của các nhân vật nữ trong thế giới lí tưởng với bầu không khí vô trùng của văn học lãng mạn, Tanhia trong cuốn “Bách khoa toàn thư

về đời sống Nga đầu thế kỉ XIX” (Belinxki) - Epghênhi Ônhêghin là một cô gái Nga

bằng da bằng thịt nàng sống và xuất hiện trong thế giới văn học như chính trong thế giới hiện thực Nếu Epghênhi Ônhêghin là kiểu người thừa có vẻ lai Tây, sớm quen cảnh nhung lụa xa hoa phù phiếm của giới quý tộc thượng lưu Peterburg thì Tanhia

là một cô gái Nga hoàn toàn, nàng lớn lên giữa những rừng sồi, những vườn táo, những hội hè dân gian, những bài ca dân dã, những cô gái nông nô mộc mạc:

“Nàng chỉ thích trên ban công im lặng Ngồi trầm tư và đón đợi mặt trời

Khi trên cao cả màn đêm nhợt trắng

Đã bắt đầu có những đốm sao rơi …” [20; 51]

Tanhia không phải là kiểu nhân vật của tưởng tượng, nàng là cô gái có thực trong xã hội Nga thế kỉ XIX Với một cuộc sống mộc như thế, tại một vùng quê như thế thì ắt hẳn sẽ sinh ra những cô gái Nga như Tanhia Tất cả những gì có ở Tanhia:

từ dáng vẻ bề ngoài đến phẩm hạnh bên trong đều làm người đọc nghĩ đến một nước Nga với những tâm hồn đầy chất thơ Đó là đất nước của những con người ngàn đời gắn bó với rừng bạch dương, với rừng sồi, rừng táo, v.v Họ yêu mùa đông, yêu tuyết trắng của đất trời Nga như yêu chính con người mình:

Với rừng cây, đồng cỏ, những mái nhà…” [20; 164]

Giống như nhiều cô gái khác, Tanhia thích tiểu thuyết và thích nghe người nhũ mẫu già kể chuyện hằng đêm Tuy nhiên, cái hay trong việc xây dựng hình tượng nhân vật nữ của Puskin là ở chỗ nhà thơ luôn xây dựng nhân vật nữ trong thế đối lập với sự nhàm chán đến nhàn rỗi của nhân vật nam chính Nếu Epghênhi Ônhêghin xem tình yêu là địa ngục của tự do thì Tanhia xem tình yêu là đại dương bao la là bến bờ hạnh phúc thần tiên, nàng luôn khát khao được thương, được nhớ

và nàng sẵn sàng để yêu và để được yêu:

“Tanhia đã từ lâu trăn trở

Và bâng khuâng như thiếu một cái gì

Để nàng yêu, để nàng thương và nhớ Trái tim nàng trong ngực trẻ nhiều khi

Như quá chật, muốn vượt ra, vùng dậy

Và chờ đón một chàng trai nào đấy…” [20; 62]

Tâm hồn của Tanhia là cây sồi non đầy sức sống, cây sồi ấy lấy nguồn sống

từ thiên nhiên nhưng lại mang khát vọng hạnh phúc lứa đôi của con người Và

20

giống như một cây sồi trưởng thành, ở Tanhia người ta lại tìm thấy vẻ đẹp của một

cô gái mạnh mẽ và cá tính ngay từ bé:

“Nàng không biết chiều cha hay nũng mẹ Không thích ai mơn trớn, nghịch bao giờ…” [20; 50]

Rồi một ngày ước nguyện thành sự thật, trái tim của Tanhia đã tìm thấy đường đi lối về của mình Cuộc gặp gỡ chóng vánh với Epghênhi Ônhêghin đã làm người con gái Nga thổn thức Và người đọc tìm thấy một cô gái mang bệnh tương tư trong trang thơ của Puskin:

“Vì đang yêu, Tanhia một chỗ Không ngồi yên, thơ thẫn dạo quanh nhà

Nàng tư lự, khi nhìn ngang đâu đó

Khi cúi đầu, chân chẳng bước đi xa ” [20; 67]

“Mặt trời thi ca Nga” Puskin không chỉ trân trọng và nâng niu từng khoảnh khắc trong tâm hồn của người phụ nữ mà còn để cho họ những phụ nữ đã và đang sống trong xã hội của chế độ nông nô lúc bấy giờ chủ động thổ lộ cảm xúc của bản thân và Tanhia là một minh chứng điển hình Khi con tim bị giày vò bởi một thứ tình cảm mãnh liệt, khi nỗi nhớ cứ bám lấy một người, Tanhia đã lập tức chủ động viết thư bày tỏ nỗi lòng của mình:

“Cuộc đời em được sinh ra cũng chỉ Cốt gặp anh, và em biết thánh thần

Đã gửi anh, cho em yêu, em quý Anh là người bảo trợ, ân nhân Của suốt cả đời em…” [20; 76]

21

Có thể thấy, từ trang thơ của Puskin nhân vật nữ trong văn học Nga đã có một địa vị hẳn hoi Họ bình đẳng với cả nam giới trong quyền được mưu cầu hạnh phúc, họ có khát vọng, có hoài bão và họ chủ động trong hành trình tìm kiếm hạnh phúc, tình yêu của cuộc đời mình.Vượt lên trên cả những con người thừa đang ngáp dài nhàm chán nơi đường phố lớn Peterburg như Epghênhi Ônhêghin, Tanhia là đại diện tiêu biểu cho vẻ đẹp của người phụ nữ Nga nói riêng và của nhân dân Nga nói chung Đó là những cô gái có trái tim nhiệt thành, có tình yêu chân chính Họ yêu bằng tâm hồn, bằng thứ cảm xúc mãnh liệt của con tim và đến với nó không một chút mưu toan vụ lợi Là một chàng trai thông minh và đa cảm, Epghênhi Ônhêghin thừa sức để thấu rõ trái tim vàng ngọc đáng quý ấy của người phụ nữ, nhưng chàng

ta lại xem thứ vàng ngọc kia là cơ sở để sự dối lừa được lên ngôi:

“Với phụ nữ xưa hay nay cũng vậy Nếu chúng ta yêu họ ít, bao giờ

Họ cũng yêu chúng ta hơn, do vậy

Ta dễ bề dối họ, lắm thời cơ

Để bắt họ chết vì ta…” [20; 84]

Tanhia không được Puskin xây dựng theo kiểu chuẩn mực công chúa, nàng

là một phụ nữ rất người Ở nàng, người ta tìm thấy đủ mọi cung bậc cảm xúc của một cô gái khi yêu Nàng vừa mạnh mẽ, quyết luyệt vừa yếu đuối sợ hãi Nàng biết

yêu và yêu hết mình dù tình cảm đặt sai nơi, sai người Câu trả lời: “Tôi yêu cô…

như anh yêu em gái” của Epghênhi Ônhêghin làm Tanhia rơi vào hố sâu tuyệt vọng

Sự tiều tụy của con tim làm tâm hồn Tanhia héo mòn Tương lai bỗng bất chợt ảm đạm đối với nàng, rồi giông tố vội vã kéo đến:

“Tanhia trong lòng đau tê tái, Càng yêu thêm, vô hy vọng, mong chờ,

Đêm chợp chờn không ngủ, nghĩ bâng quơ ” [20; 92]

22

Tuy nhiên, trái tim yêu thương của Tanhia lại mang một nguồn sống bất diệt,

nó đau đớn, tuyệt vọng nhưng vẫn dai dẳng co bóp men tình, vận chuyển dòng máu yêu thương khắp cơ thể chủ nhân từ lí trí cho đến tâm hồn Bị từ chối, rồi sau đó hàng loạt biến cố đến với cuộc sống của Tanhia: Lenxki chết trong cuộc đấu súng với Epghênhi Ônhêghin, người thương Epghênhi Ônhêghin bỏ đi khỏi chốn quê, em gái Ônga lấy chồng…v.v nhưng tình cảm mà Tanhia dành cho Epghênhi Ônhêghin chưa một giây phút nguôi ngoai, thậm chí tần số yêu thương ấy còn tỉ lệ thuận với dòng chảy bất tận của thời gian Tình yêu của nàng là minh chứng sắc bén cho một tình yêu đẹp của người phụ nữ Tình yêu đẹp là tình yêu cho đi không cần nhận lại

Tiểu thuyết thơ Epghênhi Ônhêghin được Puskin sáng tác theo một phương

pháp mới: phương pháp sáng tác hiện thực Nhà văn trong một tác phẩm hiện thực luôn phải phụ thuộc vào hoàn cảnh khách quan của cuộc sống, và thế giới mà anh ta tái hiện không phải là thế giới mà anh ta tưởng tượng, mong ước Đó là một thế giới thực có diễn tiến khách quan, nhà văn không tài nào can thiệp hay cản trở được chuyển động của thế giới khách quan ấy Và “cái chết của nhà văn” là điều tất yếu

để câu chuyện được diễn tiến theo đúng bản chất của nó Theo đúng tiến trình của

cuộc sống thực, cô gái Tanhia trong Epghênhi Ônhêghin không thể chờ đợi một cái

kết “đoàn viên” với người mình thương, cuộc sống đã buộc nàng “sang sông” với một người đàn ông khác và trở thành một người phụ nữ khác: quyền quý và cao sang

Trở thành phu nhân đài các với ngoại hình khác, thần thái khác trong thế giới thượng lưu xa hoa của ánh đèn Peterburg nhưng Tanhia vẫn giữ trong mình một tâm hồn Nga trọn vẹn Nàng lạc lõng giữa dòng người xô bồ:

“Sống ở đây nàng khó thở và buồn, Chỉ muốn sống lại chốn nông thôn,

Với những người nông dân luôn nghèo khổ,

Với đồng xanh yên tĩnh giữa trời chiều…” [20; 176]

23

Cuộc sống lại diễn tiến theo cách mà người ta không thể ngờ, cuộc hội ngộ không hẹn giữa Epghênhi Ônhêghin và Tanhia đã diễn ra Lúc này nếu Epghênhi Ônhêghin nhìn người xưa cũ bằng một ánh mắt khác có pha chút tiếc nuối thì Tanhia với cương vị của một phụ nữ đã có chồng lại tỏ ra bình thường đến hờ hững với sự xuất hiện của Epghênhi Ônhêghin:

“Thấy người xưa bỗng xuất hiện bất ngờ Nhưng như trước, nàng không hề thay đổi Chẳng nhiệt tình, song cũng chẳng thờ ơ…” [20; 186]

Trò đời đặt ra quá nhiều thử thách với Tanhia, khi cô yên bề gia thất, tình yêu xưa lại tìm đến với lời thành khẩn mong hồi đáp Vẫn là cô gái Nga lụy tình ngày nào, trái tim của Tanhia vẫn ưu ái dành tình yêu cho Epghênhi Ônhêghin, và nàng thẳng thắn khẳng định điều đó:

“Tôi yêu anh, vẫn yêu như ngày nọ (Chẳng việc gì phải che giấu) Nhưng nay

Tôi đã được gã chồng, tuy khác ý, Nhưng là vợ, tôi suốt đời chung thủy.” [20; 203]

Lời khẳng định của Tanhia như tuyên ngôn sống cho người phụ nữ Nga Người phụ nữ Nga đẹp bởi họ yêu hết mình, yêu bằng tất cả nhiệt thành và bằng tất

cả sự mạnh mẽ của mình, họ có thể hy sinh tất cả vì tình yêu nhưng Tanhia đã không chọn lối đi ấy Nàng đẹp khi là một cô gái biết yêu và đẹp khi là một người

vợ thủy chung Đấy chính là một mặt không thể thiếu của “tâm hồn Nga”

Yêu với nhiệt huyết hết mình và sống trọn nghĩa hết mình là tất cả những gì người đọc có thể thấy ở cô gái Nga Tanhia Nàng là nốt nhạc kì diệu, mang thanh

âm trong sáng chen vào giữa bản nhạc xô bồ của thế giới quý tộc Peterburg Không đẹp bởi đỏm dáng, không đẹp bởi chân dài, Tanhia đẹp bởi tâm hồn của một cô gái Nga Cô gái ấy yêu tiểu thuyết, thích nghe nhũ mẫu kể chuyện, yêu thiên nhiên, và

24

yêu tình nhân bằng một trái tim trọn vẹn trong sáng và thủy chung Puskin với tất cả tình yêu và lòng cảm mến với vẻ đẹp người phụ nữ đã xây dựng nhân vật Tanhia thành một “tâm hồn Nga” tuyệt đẹp, một tâm hồn sống động và chân thực mà không

hề lí tưởng hóa Sự xuất hiện của Tanhia trong sáng tác của dòng sông thượng nguồn Puskin đã đem đến những dòng phù sa màu mỡ cho những khúc sông sau của nền văn học Nga

1.2.2 Hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của L.Tolstoy

Kế tục sự nghiệp vĩ đại của Puskin, văn học xứ sở bạch dương lại kiêu hãnh viết tiếp những trang người, trang đời mới Nếu sự có mặt của nữ nhân vật Tanhia

trong Epghênhi Ônhêghin đã làm nên một tâm hồn Nga đẹp tuyệt bởi tình yêu và sự

thủy chung của người phụ nữ thì sự xuất hiện của cô gái cá tính Natasha trong

Chiến tranh và hòa bình của L.Tolstoy đã góp phần làm trọn vẹn hơn vẻ đẹp tâm

hồn ngàn đời của đất và người xứ sở bạch dương Nói đến nhân vật nữ trong sáng tác của Tolstoy bên cạnh Natasha, nàng Anna Karenina trong bộ tiểu thuyết cùng tên cũng là một nữ nhân vật đã ghi lại những dấu ấn sâu sắc trong lòng độc giả Tuy nhiên, tâm hồn của Anna Karenina là tâm hồn nổi loạn đầy phức tạp của một người phụ nữ đã yên bề gia thất không chịu an phận chứ không phải là tâm hồn của một cô

thiếu nữ hồn nhiên thuở mới lớn như Tanhia (Epghênhi Ônhêghin), Natasha (Chiến

tranh và hòa bình), Axya (Axya), Zinaitda (Mối tình đầu), v.v Anna Karenina vừa

lấy được cảm tình của người đọc nhưng lại vừa làm cho họ và cho cả tác giả bối rối khi đi vào đánh giá, phán xét người phụ nữ trong khuôn khổ chuẩn mực đạo đức Chính vì vậy, để có thể dễ dàng thấy được những điểm tương đồng và dị biệt trong việc xây dựng hình tượng nhân vật nữ và cụ thể là vẻ đẹp của những nhân vật nữ từ thời kì thiếu nữ cho đến thời kì trưởng thành trong văn học Nga thế kỉ XIX, ở phần

này chúng tôi chỉ chọn nữ nhân vật Natasha trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa

hòa bình để đi vào tìm hiểu và phân tích

Natasha được Tolstoy ra mắt độc giả bằng hình ảnh của một cô bé trẻ con, hay cười, hay nói, hay làm nũng và hay đỏ mặt Đó là một cô bé mới lớn, hình thức

25

không mấy bắt mắt nhưng tâm hồn lại rực rỡ sắc màu: “Cô bé không đẹp, nhưng rất

lanh lợi, có đôi mắt đen, cái miệng hơi rộng, đôi vai xinh xinh để hở hơi trật ra khỏi lồng áo vì vừa chạy nhanh, mớ tóc đen lượn sóng hất ngược ra phía sau, hai cánh tay mảnh dẻ để trần; phía dưới chiếc quần đăng - ten, đôi chân thon thon đi giầy hở mu; cô gái đang ở vào cái tuổi đáng yêu khi người thiếu nữ không còn là đứa trẻ nữa, nhưng đứa trẻ cũng chưa thành thiếu nữ.” [21; 109]

Với Chiến tranh và hòa bình, ngòi bút hiện thực của Tolstoy vừa làm trách

nhiệm của một người đạo diễn khi thực hiện những thước quay cận cảnh về chiến tranh vừa làm tròn trách nhiệm của một kĩ sư tâm hồn khi nhà văn đi vào khám phá

và khai quật những nét đẹp trong trái tim người phụ nữ từ thuở họ bé con cho đến khi họ trưởng thành Theo đó, hình tượng nữ nhân vật Natasha trong tác phẩm đã được thể hiện qua ba quãng đời chính: em bé gái hồn nhiên, cô thiếu nữ duyên dáng đầy quyến rũ và một người vợ, người mẹ hiền Nếu Tanhia là một cô gái Nga với tính người trầm lặng, thích yên tĩnh, thích một mình với thiên nhiên, thì Natasha là con chim hay ca, hay hát giữa cuộc sống hội hè Tiếng hát của nàng như cơn mưa thánh thót đầu mùa nhẹ nhàng bước đến làm người đọc quên đi sự bỏng rát của chiến tranh và làm tâm hồn của Andrew vực dậy sau những ngày tháng vùi sâu trong địa ngục bi quan Khát vọng được bay bổng lên không trung với tiếng hát yêu

đời của Natasha đã gieo nên hạt giống tốt lành nơi “người thừa” Andrew: “Trong

tâm hồn chàng bỗng trào lên một mớ ý nghĩ rối ren bất ngờ cùng với bao nhiêu hi vọng trẻ trung không ăn nhập gì với cuộc đời chàng…” [22; 12] Giống như Puskin

khi quan sát và miêu tả người phụ nữ Tolstoy không mấy chú trọng đến hình thức, nhà văn tỏ ra thiên vị cho vẻ đẹp tâm hồn nhiều hơn Ở Natasha bước đầu người đọc tìm thấy một cô bé Nga với tâm hồn rạo rực sức sống, tâm hồn ấy yêu thiên nhiên bằng tất cả sự thèm khát của tuổi trẻ và tâm hồn ấy đủ đẹp, đủ sống động để quyến

rũ một linh hồn tưởng chừng như đã chết Đó là một trong những nét vẽ rất riêng của Tolstoy khi nhà văn tỏ ra quan tâm đặc biệt đến những khát vọng bé con của người phụ nữ từ thuở họ mới lớn

26

Heinrich Heine một nhà thơ lớn của Đức đã từng khẳng định: “Tôi sẽ không

nói là phụ nữ không có tính cách; đúng hơn là mỗi ngày họ đều có tính cách mới”

Và Natasha trong Chiến tranh hòa bình chính là một minh chứng sống động cho lời

khẳng định của Heine Theo dòng chảy thời gian, tuổi thơ của Natasha qua mau bởi những ước hẹn đầu đời với Boris Đến thuở nàng 16, ngòi bút của Tolstoy lại tỏ ra khá tinh vi khi chủ động tìm đến những kẻ tâm hồn tế nhị của người phụ nữ Người đọc thấy Natasha bối rối khi lần đầu ăn vận lộng lẫy, rồi thấy được một Natasha hồi

hộp lo lắng chờ đợi bạn nhảy trong đêm vũ hội: “Chả nhẽ không ai đến mời mình,

chả nhẽ mình không được khiêu vũ cùng những người khiêu vũ trước tiên Chả nhẽ tất cả những người đàn ông ấy không ai để ý đến mình ư.” [22; 71] Từng dòng cảm

xúc của Natasha được ngòi bút của Tolstoy khéo léo tóm lấy và nâng niu trân trọng, nhà văn vừa trân trọng những bối rối đáng yêu của Natasha vừa trân trọng và tôn vinh vẻ đẹp tâm hồn đặc trưng của nàng Đó là nét tâm hồn mang thương hiệu của

riêng Natasha mà Andrew cảm nhận được: “Ở cô ta có một cái gì tươi mát, đặc

biệt, không Peterburg một tí nào, làm cho cô ta khác hẳn những người khác.” [22;

78] và với Andrew: “Natasha là một thế giới đặc biệt, hoàn toàn mới lạ đầy những

niềm vui mà chàng chưa hề biết…” [22; 84]

Bên cạnh Natasha, thế giới nhân vật nữ trong Chiến tranh và hòa bình còn có

sự xuất hiện của rất nhiều cô gái có ngoại hình bắt mắt như: người đàn bà trụy lạc với sắc đẹp không hồn Helene; người phụ nữ có duyên nhất Peterburg - Lise; cô gái khắc khổ, ngoan hiền Sonya, v.v… Tuy nhiên họ chỉ là đàn bà đẹp chứ không phải con người đẹp theo quan niệm của Tolstoy về người phụ nữ lý tưởng Tolstoy đã

từng khẳng định: “Người ta đáng yêu không phải vì đẹp mà đẹp vì đáng yêu” và

Natasha chính là điển hình cho quan niệm đấy của Tolstoy Natasha không xinh lắm, nhưng nàng lại là cô gái có tâm hồn duyên dáng và tràn đầy sức sống Tâm hồn

ấy biết nũng nịu với thiên nhiên, biết suýt xoa trước mọi sự của cuộc sống và biết làm sống lại những gì tưởng chừng như đã chết

27

Tại Việt Nam, ông hoàng thơ tình Xuân Diệu đã từng táo bạo khẳng định rằng:

“Làm sao sống được mà không yêu

Không nhớ không thương một kẻ nào”

(Bài thơ tuổi nhỏ)

Người dân Việt Nam gọi những biểu hiện trên là triệu chứng của căn bệnh yêu mãn

tính mà loài người muôn thuở không thoát ra được Natasha trong Chiến tranh và

hòa bình cũng là nạn nhân của căn bệnh trên Song song với việc khắc họa hành

trình chinh phục lí tưởng của hai nam nhân vật trung tâm, Tolstoy lại ưu ái dành riêng cho Natasha những dòng văn đẹp nhất để viết nên những chùng chình, quanh

co trong tâm hồn lúc cô gái này bắt đầu yêu Như một quy luật tất yếu của cuộc sống, Natasha từ một cô gái hay cười hay nói, bỗng rũ rượi im lặng, bỗng ngồi buồn

ngẩn ngơ, âu sầu lo lắng khi vắng bóng người yêu - Andrew: “Đến tối nàng lần ra

một chỗ kín ngồi khóc và tối tối không chạy sang phòng mẹ nữa Nàng đâm ra hay

đỏ mặt và dễ phát bẳn Nàng có cảm giác là mọi người đều biết nàng thất vọng nên chế nhạo và thương hại nàng Trong khi nỗi buồn trong lòng nàng đang mãnh liệt thì nỗi buồn về lòng tự ái bị tổn thương lại càng làm cho nàng thêm khổ.” [22; 100]

Trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của lịch sử Nga có 90 phụ nữ đã trở thành Anh hùng Liên Xô, hơn một nửa trong số họ được truy tặng danh hiệu này Hiện nay, có khoảng 50 ngàn phụ nữ phục vụ trong quân đội Nga Ta tự hỏi vì sao những cô gái Nga chân yếu tay mềm với nhan sắc được xếp vào hạng bậc nhất thế giới lại đủ kiên cường để đối mặt với chiến trường, với bom đạn khắc nghiệt như vậy Vì đơn giản họ cũng giống như chị Võ Thị Sáu, chị Út Tịch, v.v… của Việt Nam Họ cùng là những cô gái yêu tự do, yêu hòa bình, bác ái và yêu nước đến quên mình Và tình yêu nước cũng là một vẻ đẹp tâm hồn mà Tolstoy đã thể hiện qua nhân vật Natasha Hồn nhiên, vô tư nhưng không vô tâm đó là tất cả những gì người đọc có thể tìm thấy ở cô gái Nga này Sống giữa tình cảnh loạn lạc của chiến

28

tranh, tận mắt chứng kiến từng lượt thương binh từ chiến trường trở về oằn mình trong đau đớn, không một phút do dự Natasha đã thuyết phục gia đình nhường xe cho thương binh Từ cách nàng giận dữ, đến cách nàng trách mẹ xem trọng tài sản gia đình hơn nỗi bất hạnh của những người thương binh đã cho thấy trách nhiệm của một công dân yêu nước thực thụ Đây cũng chính là biểu hiện cao đẹp nhất trong tâm hồn Natasha Natasha không chỉ đẹp bởi tiếng hát vô tư, yêu đời, bởi tâm hồn sống động mà còn đẹp bởi trái tim của một người phụ nữ biết đau trước nỗi đau của dân tộc và biết hành động khi Tổ quốc cần

Là nữ nhân vật trung tâm của tác phẩm, Natasha được Tolstoy khai thác ở mọi khía cạnh, nàng có ưu điểm và cũng có khuyết điểm Nàng có khát vọng, có tình yêu chân chính cũng có tình yêu bồng bột Sự xa vắng của Andrew, sự lạnh nhạt của gia đình Bolkonski, sự mưu mô của chị em Helene đã đẩy cô gái non nớt Natasha tới những sai lầm đáng trách Nếu tòa án lương tâm của Natasha từng giây, từng phút đày đọa cô gái trong nhục nhã ê chề, thì ngòi bút của Tolstoy lại tỏ ra sáng suốt khi tìm thấy ở cô gái ấy sự đáng thương hơn là đáng trách Ở đây không

có nghĩa là Tolstoy thiên vị hay dung túng cho sai lầm của người phụ nữ mà là chính tác giả đang đồng cảm sâu sắc với nỗi lòng của họ Sai lầm của Natasha trong một chừng mực nào đó vẫn có thể cho phép, vì nàng sống tình cảm, nàng hành động theo bản năng nhiều hơn lí trí và vì nàng là con người mà con người có quyền sai lầm Chính vì có sự cảm thông và thấu hiểu ấy của nhà văn mà cuộc đời của người

phụ nữ trong Chiến tranh và hòa bình lại được tiếp nối với những nét vẽ rất đặc

trưng trong tâm hồn người vợ, người mẹ Nga

Với ưu thế là một tiểu thuyết có dung lượng khá đồ sộ, trong Chiến tranh và

hòa bình, mọi vấn đề của tác phẩm đều được Tolstoy khai thác và thể hiện một cách

triệt để Từ cuộc chiến vĩ đại của nhân dân Nga, đến hành trình chinh phục lí tưởng của lớp người tiền tháng Chạp; từ cuộc sống giả tạo nhàm chán của thế giới phòng khách Peterburg đến những chặng đường đời của người phụ nữ Nga v.v… tất cả đều được hiện lên một cách sống động và rõ nét Khép lại thuở hồn nhiên của

những người phụ nữ Châu Âu: “Là con gái sau khi lấy chồng không nên buông lơi

mình, không nên vứt bỏ tài năng của mình đi, mà phải chăm sóc đến bề ngoài của mình còn hơn cả thời con gái, phải quyến rũ chồng như đã quyến rũ người yêu”

Tuy nhiên, tác giả vẫn chọn cho Natasha cái kết của một người mẹ, người vợ Nga truyền thống Theo đó, Natasha ở phần cuối tác phẩm sẽ là một người vợ, người mẹ Nga thương chồng, yêu con vô điều kiện và nàng sẵn sàng làm nô lệ cho chồng con Đây cũng chính là mẫu hình người phụ nữ lí tưởng theo quan niệm đạo đức của Tolstoy Tolstoy đã thấy được tâm hồn, được vẻ đẹp giàu đức hy sinh của người phụ nữ, ông cảm thông, trân trọng và ca ngợi vẻ đẹp đó tuy nhiên nhà văn vẫn chưa thể giải phóng người phụ nữ ra khỏi bốn bức tường quẩn quanh của gia đình và đó cũng chính là hạn chế lớn nhất trong việc xây dựng hình tượng người phụ nữ của Tolstoy

Tiểu kết

Như vậy, có thể nói những ảnh hưởng từ cuộc sống gia đình cùng sự từng trải trong tình yêu khi trưởng thành đã góp phần không nhỏ vào sự nghiệp sáng tác sau này của Turgenev Cuộc sống hiện thực vừa là chất liệu để nhà văn sáng tạo vừa

là cơ sở để ông viết nên những dòng văn mượt mà đầy chất nhạc và đầy xúc cảm trong các sáng tác của mình đặc biệt là các sáng tác về tình yêu và người phụ nữ Hơn nữa, trong quá trình tìm hiểu và phân tích về hình tượng người phụ nữ trong nền văn học Nga thế kỉ XIX chúng tôi nhận thấy, ngay từ thời đại này, người phụ

nữ Nga đã có một địa vị đặc biệt trên văn đàn Nga Họ trong mỗi sáng tác của người nghệ sĩ lại có một nét đẹp riêng, một dấu ấn riêng mang đậm dấu ấn cá nhân trong quan niệm về cái đẹp của chủ thể sáng tạo Chính vì vậy, việc tìm hiểu về hình

30

tượng người phụ nữ trong sáng tác của Puskin, Tolstoy là cơ sở để chúng tôi có thể thấy được sự tiếp nối của dòng chảy văn học Nga viết về người phụ nữ mà Turgenev chính là chiếc cầu nối kì diệu vừa kế thừa để duy trì vừa sáng tạo để làm mới và làm đẹp hơn hình tượng nhân vật nữ trong nền văn học Nga thế kỉ XIX

31

CHƯƠNG 2: VẺ ĐẸP TÍNH CÁCH CỦA CÁC NHÂN VẬT

NỮ TRONG TẬP TRUYỆN MỐI TÌNH ĐẦU

Cắt nghĩa về nội hàm khái niệm tính cách, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân

viết: “Trong tác phẩm văn học, sự hình dung về tính cách được tạo ra nhờ việc

miêu tả những biểu hiện bên ngoài và bên trong của cá nhân nhân vật (tâm lý, ngôn ngữ, ngoại hình), nhờ những nhận xét về nhân vật ấy do tác giả hoặc các nhân vật khác nêu ra, nhờ vị trí và vai trò của nhân vật trong sự phát triển cốt truyện.” [1;

320] Vận dụng cách hiểu trên đây vào việc khảo sát tính cách của các nhân vật nữ

trong tập truyện Mối tình đầu của Turgenev, khóa luận sẽ tập trung tìm hiểu những

biểu hiện về ngoại hình, tài năng, những biểu hiện về tâm lý như sự hồn nhiên và nhạy cảm, về cung cách ứng xử như sự thẳng thắn và mạnh mẽ, chân thành và vị tha, v.v…

2.1 Vẻ đẹp hình thể và vẻ đẹp tài năng

2.1.1 Vẻ đẹp hình thể

Không phải ngẫu nhiên mà cả thế giới đều nhất loạt đồng ý gọi phụ nữ là phái đẹp Vì đơn giản, nếu tạo hóa ban cho đàn ông khung xương chắc nịch với cơ bắp và thể lực cường tráng thì lại ban cho phụ nữ nét đường cong yêu kiều quyến rũ đầy mê hoặc Phụ nữ là phái đẹp vì hình thể, vì tâm hồn của họ mỏng manh như cánh hoa tigôn và vì nhan sắc của họ từ ánh mắt đến đôi môi, từ mái tóc đến làn da, v.v… đều có khả năng làm cả thế giới say mê, ngưỡng mộ Chẳng vì thế mà trước hình thể tuyệt đẹp của người phụ nữ, Lý Diên Niên đời Hán của đất nước Trung Quốc đã từng thổn thức mà viết rằng:

“Bắc phương hữu giai nhân, tuyệt thế nhi độc lập Nhất cố khuynh nhân thành, tái cố khuynh nhân quốc”

trung khắc họa vẻ đẹp hình thể của các nhân vật nữ trong tập truyện Mối tình đầu

Mark Twain một nhà văn tên tuổi của Mĩ đã từng khẳng định: “Dáng vẻ đẹp

đẽ và sức hấp dẫn vốn là hai thứ quan trọng, may mắn là không phải người con gái xinh đẹp nào cũng có sức hấp dẫn, thường những cô gái nhan sắc bình thường lại

có chỗ yêu kiều” Và nhân vật nữ trong tập truyện Mối tình đầu của Turgenev là

những cô gái nhan sắc bình thường nhưng lại có chỗ yêu kiều như thế Ở họ người đọc không tìm thấy những đường nét góc cạnh đầy mê hoặc của các cô gái đủ tiêu chuẩn để tham dự các kì thi hoa hậu, cũng khó tìm thấy những con số lí tưởng về số

đo ba vòng theo chuẩn mực người mẫu Ở họ, đơn giản người đọc tìm thấy nét đẹp mộc, giản dị rất duyên của những cô gái đậm chất Nga Đó là một Axya trong truyện vừa cùng tên với cơ thể còn đậm chất bé con của một cô bé vừa bước qua

tuổi thiếu niên để trở thành thiếu nữ hấp dẫn: “Trong tư chất nàng có nét gì đó

riêng, rất độc đáo, trên khuôn mặt tròn, nước da rám nắng với cái mũi nhỏ thanh thanh, đôi má bầu bĩnh như má trẻ con, đôi mắt sáng đen lay láy Thân hình nàng nom rất duyên dáng nhưng hình như chưa thật phát triển.” [24; 12] Nhìn chung, cái

đẹp của Axya nằm trong sự đáng yêu của riêng nàng Từ khuôn mặt tròn đến nước

da rám nắng, từ đôi má bầu bĩnh đến đôi mắt sáng long lanh đều không phải là những đặc trưng của một người phụ nữ đương thời con gái, đó là nét đẹp của một cô

33

bé vừa ngấp nghé bước sang thời thiếu nữ Từ nhân vật Axya người đọc có thể liên

tưởng đến nhân vật Natasha trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình của Tolstoy

Giống như Natasha, ngoại hình của Axya không bắt mắt nhưng sự kết hợp hài hòa giữa các chi tiết trên một tổng thể đã làm nên một đặc trưng rất riêng ở nàng Đặc trưng này đã để lại một dấu ấn sâu sắc trong lòng nhân vật N Tuyệt vời hơn, ngoại hình của Axya còn có khả năng đánh tan sự ám ảnh dai dẳng của người đàn bà đẹp

tàn nhẫn đã và đang tồn tại trong tâm trí N: “Tôi sực nhớ ra rằng suốt buổi tối hôm

nay tôi không hề nhớ đến tới người đàn bà đẹp tàn nhẫn của tôi…” [24; 17]

Khi quan sát và miêu tả hình thể của người phụ nữ, ngòi bút của Turgenev luôn tỏ ra khách quan trong mọi trường hợp Trong tác phẩm của mình, ông thường đóng vai một chiếc máy quay trung thực, chiếc máy quay ấy bắt lại một cách kịp thời những đường nét hiện diện trên cơ thể của người phụ nữ không chỉ trong một giây, một lát hay một khoảnh khắc mà là trong cả một quá trình luôn động của cuộc

đời họ Chính vì vậy, trong tập truyện Mối tình đầu, hình thể và tâm trạng của các

nhân vật nữ luôn có sự phối hợp ăn ý với nhau Cụ thể ở nhân vật Axya, khi cô bé

bỡ ngỡ, rụt rè trước người lạ, máy quay của Turgenev ghi hình được nhan sắc của một cô gái mới lớn có phần thô cứng, bụi bặm và hơi khác người Ngược lại khi cảm xúc Axya thay đổi, máy quay của Turgenev lại thu được hình ảnh của một cô gái khác, cô gái ấy từ cử chỉ đến trang phục, từ mái tóc đến thái độ đều toát lên vẻ

sang trọng của một tiểu thư thanh lịch và có giáo dục: “Về đến nhà nàng vào ngay

phòng mình và mãi đến lúc ăn mới trở ra, nàng mặc bộ áo dài trắng rất đẹp đầu tóc chải gọn gàng, lại tết thêm cái nơ và mang bao tay, trong bữa ăn nàng tỏ ra rất lễ

độ gần như nghiêm nghị…” [24; 22] Người Việt Nam thường bảo nhau rằng “người đẹp vì lụa” Tức là trang phục bên ngoài là một trong những yếu tố quan trọng góp

phần làm tôn lên vẻ đẹp của người phụ nữ Trong sáng tác của mình, khi xây dựng

hình tượng nhân vật nữ, Turgenev cũng tận dụng triệt để bí kíp “đẹp vì lụa” này

Khi quan sát và miêu tả hình thể của người phụ nữ, nhà văn thường chú ý đến trang phục của họ, và thông qua trang phục mà làm bật lên nét ngoại hình luôn mới và

luôn sống động của người con gái: “Tôi thấy Axya là một cô gái Nga chân chất,