Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn

Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn của tác giả Nguyễn Đăng MạnhPhần 1 : Khái niệm tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Những căn cứ để tìm hiểu tư tưởng nghệ thuậtThế nào là một nền văn học lớn? Căn cứ vào đâu để đánh giá một nền văn học nào đó? Một thời đại văn học nào đó là lớn?

PHẦN MỘT

CHƯƠNG I

Khái niệm tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Những căn cứ để tìm hiểu tư tưởn nghệ thuật

1 Nghiên cứu một nhà văn thực chất là nghiên cứu cái gì ? Xưa nay giới nghiên cứu, phê bình văn học thường tốn nhiều giấy mực để tranh luận với nhau về nhà văn này, nhà thơ khác được xem là phức tạp hoặc đây mâu thuẫn Vậy thì thực chất người ta tranh luận về những vấn đề gì ? Tất nhiên đây là nói những vấn đề cơ bản nhất, cốt lõi nhất và khó khăn nhất, khiến những cuộc tranh luận thường kéo dài và quyết liệt Văn học nghệ thuật thực chất là một hoạt động tư tưởng Vậy nghiên cứu một nhà văn, xét đến cùng, là nghiên cứu tư tưởng của ông ta Khi một nhà văn nào đó bị quy kết là "có vấn đề thì điều ấy không có nghĩa gì khác là ông ta bị quy kết về tư tưởng Cũng như thế, nói nhà văn này, nhà thơ khác phức tạp lắm mâu thuẫn tức là nói ở họ

có sự phức tạp về tư tưởng, hoặc có làm mâu thuẫn trong tư tưởng

- Tấm cỡ một nhà văn rút cục phụ thuộc ở tầm cỡ tư tưởng của ông ta,

Nhưng nên quan niệm thế nào là tư tưởng của nhà văn ? N ên nói phương pháp luận là

lí thuyết về đối tượng nghiên cứu thị thuyết về tư tưởng của nhà vạn là một vấn đề then chốt cán gì

Trước hết đây là thứ tư tưởng có tính tổng hợp cao rút ra từ Hoàn bộ tác phẩm của nhà văn Nói cách khác, đó là một tư tưởng bao trùm cả sự nghiệp sáng tác của nhà văn, chi phối về cản bản toàn bộ thế giới nghệ thuật của ông ta Nó tạo ra cho sự nghiệp ấy, cho thế giới nghệ thuật ấy tính thống nhất, tính hệ thống, hay nói đúng hơn, tinh chỉnh thể.

Đây là chỗ gặp gỡ của nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học trên thế giới Người ta từng đặt cho cái tư tưởng ấy những tên gọi khác nhau tùy theo quan niệm của mỗi nhà nghiên cứu phê bình Nhưng nói chung tất cả đều muốn gán cho nó ý nghĩa khái quát, tổng hợp cao như đã nói ở trên Chẳng hạn Xanhtơ Bơ vơ (Ste Beuve) gọi là "phẩm chất sâu kín và cốt yếu của tinh thân" (qualité secrète et essentielle des esprits), Ippolit Ten (H Taine) gọi là "năng lực chủ đạo" (faculte maitresse), Philaredo

Saxlơ (Ph Chasles) gọi là "tụ điểm của những tia sáng khác nhau Lc trong đời sống tinh thần của nhà văn" (centre des divers rayons

đà de l'existence morale), Pôn Buốcgie (P Bourget) : "hình thái cảm an nhận đặc thù" của nhà văn (forme de sensibilité caracteristique), án Pôn Lạcôngbơ (P Lacombe) : "khuynh hướng cảm xúc" (tendance

émotionnelle), Gioóc Rợna (G Renard) nói đến "cơ cấu nội tại của thiên tài" (constitution intime du génie) hay là những "nắng | lực cơ bản" của nhà văn (facultés fondamentales), Giăng Rútxê (J Rousset) lại gọi là "cấu trúc cơ bản của trí tưởng tượng sáng tạo để gọi tên cho thứ tư tưởng tổng hợp này của nhà văn Khái niệm này thực ra là của Billinski Nhà phê bình văn học Nga này đã từng có lúc nhầm lẫn về chính khái niệm tư tưởng nói trên khi phân biệt tư duy triết học với tư duy nghệ thuật : "Nhà triết học nói bằng tam đoạn luận, nhà thơ nói bằng hình tượng và những bức tranh, nhưng cả hai đều nói về cùng một nội dung ( ) Người này chứng minh, người kia chỉ ra và cả hai đều thuyết phục" Như vậy là tư tưởng triết học và tư tưởng nghệ thuật chỉ là một ("cùng một nội dung"), khác nhau chỉ là ở hình thức diễn đạt và thuyết phục mà thôi (một đằng dùng tam đoạn luận để chứng minh (demontrer), một đằng dùng hình tượng để

chỉ ra (montrer) Ý kiến này của Billinski có thể xem như là lí thuyết rất chuẩn của chủ nghĩa minh họa trong văn học.

Nhưng tư tưởng mi học của Bielinski có cả một quá trình diễn biến và phát triển Trong một bài viết về Puskin sau này, ông sẽ đưa ra một ý kiến khác dường như

là phản bác lại quan niệm của chính mình ngày trước : "Nghệ thuật không chấp nhận người ta đến với nó bằng những tư tưởng triết học trừu tượng Nó càng không dung nạp những tư tưởng xuất phát từ ngộ tính (entendement), nó chỉ chấp nhận những tư tưởng nghệ thuật (idée poétique), và một tư tưởng nghệ thuật không phải là một tam đoạn luận, một giáo điều hay một quy tắc, đó là một say mê mãnh liệt, một nhiệt hứng Trong tâm trạng nhiệt hứng, tư tưởng xâm chiếm nhà thơ một cách đắm say như một người tình xinh đẹp bằng xương bằng thịt mà ông ta chiêm ngưỡng, không phải bằng lí trí, bằng ngộ tính, bằng tình cảm hay một năng lực nào đó của tâm hồn, mà bằng toàn bộ con người tinh thần của mình với tất cả nội dung phong phú và tính tổng thể toàn vẹn của nó, vì thế,

tư tưởng trong thơ không phải là một tư tưởng trừu tượng hay một hình thái chết, mà là một sáng tạo sống động"

Như vậy, tư tưởng nghệ thuật là một hình thái nhận thức đặc

bảng "toàn bộ con người tinh ” đúng phong phú và tính tổng thể toàn vẹn

Như vậy tư tưởng nghệ thuật là một hình th thù của người nghệ sĩ : nhận thức bằng

"toan 0 ° thần với tất cả nội dung phong phú và tin của nó" Hình thái nhận thức này đòi hỏi nghe

" nhận thức này đòi hỏi nghệ sĩ phải huy động | 99 hội năng lực tinh thần của mình mà nội dung chính bao gồm lí trí và tình cảm cảm xúc kết hợp hài hòa vo "

nữ xương cốt và náu thịt, như thể xác với linh hồn CQ ra Hinh thải nhận thức này thấm nhuần lí tưởng thaIII van Vì thế cũng có thể gọi là hình thái tư duy - tình cảm thân ni của người cầm bút Gọi như thế tất nhiên vẫn còn phiến diện, chưa thể thâu tóm được đầy đủ nội dung phong phú, tinh tế và uyển chuyển của hiện tượng thực tế

mà ta đề cập đến.

| Chung quanh việc xác định khái niệm tư tưởng nghệ thuật của nhà văn, cần đề phòng hai khuynh hướng quan niệm đi Chu ra ngoài quỹ đạo của tư duy nghệ thuật chân chính.

Một là quan niệm như một thứ tư tưởng trừu tượng, có tinh tiên nghiệm đối với sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Một thư tư tưởng không bắt rễ vào đời sống, không phản ánh hiện thực khách quan Nhà văn trước khi cầm bút đã có sẵn một tư tưởng như vậy

và ông ta tìm cách thể hiện nó ra thành hình tượng "sinh động" để thuyết phục người đọc Xét đến cùng đó là một thứ "ván tải đạo", một lối viết để minh họa, một khuynh hướng chủ quan chủ nghĩa trong sáng tác nghệ thuật.

- Tư tưởng nghệ thuật cần được hiểu như một hình thái tinh thân rất cụ thể, nó nảy sinh do sự cọ xát, va chạm một cách rất cụ thể giữa trí tuệ và tâm hồn người sáng tác với hiện thực khách quan Và nó, ngay từ khi ra đời, đã tự thể hiện ở dạng hình tượng,

dù chỉ là một thứ hình tượng phác họa còn thô sơ và chưa thật sáng sủa, rõ nét trong tâm linh nhà văn.

Nguyễn Du nói : "Những điều trông thấy mà đau đớn lòng” Tư tưởng Truyện Kiều, đúng như tác giả nói, là một sự cọ xát rất cụ thể giữa chủ thể và khách thể Một sự phát hiện về "những điều trông thấy" trong hiện thực bằng toàn bộ tâm hồn "đau đớn"

| Tuy nhiên, cần tránh khuynh hướng quan niệm thứ 4 phát từ nhận thức ấu tri về nguyên lí phản ánh hiện thực học nghệ thuật Khuynh hướng này tuy không chịu nói - như vậy, nhưng thực chất là thủ tiêu vai trò tích cực của ch sáng tác Khuynh hướng này có một hồi khá thịnh hành tron nghiên cứu văn học Họ đánh giá mức độ tích cực hay tiêu cực nội dung, tác phẩm văn học căn cứ ở đề tài xã hội và nội dung | hội trực tiếp của tác phẩm (có ý nghĩa quan trọng hay không

và quan trọng đến mức nào đối với đời sống và các nhiệm vụ cách mạng) Khuynh hướng này đẻ ra chủ nghĩa đề tài trong phê bình văn học Chẳng hạn viết

về công nhân được đánh giá cao hơn viết về nông dân, viết về nông dân được đánh giá cao hơn viết về trị thức tiểu tư sản hay dân nghèo thành thị, viết về hiện thực xã hội được coi trọng hơn viết về thiên nhiên, viết theo cảm hứng hiên thực được đánh giá cao hơn viết theo cảm hứng lãng mạn v Khuynh hướng này cũng thường đối chiếu, số đo một cách trực tiếp đối tượng được mô tả trong tác phẩm với hiện thực xã hội cùng loại để phát hiện những chỗ giống nhau hay

không giống nhau từ - cấp chi tiết của hình tượng văn học Theo cách ấy, người ta bàn tay khoản về nguồn sống chính của gia đình họ Vương trong Tru yêu I là Kiều có phải là thủ công nghệ không : "Dây nhà vang tiếng ruội xanh Rụng rời khung dệt tan tành gói may"

? Cũng theo cách ấy người ta phát hiện một "hạn chế” của tác giả Tắt đèn là đã không nói gì đến phương thức bóc lột địa tô của địa chỉ Nghị Quế vv Đó cũng

là lí do giải thích vì sao có một thời, người ta đánh giá

| rất thấp tiểu thuyết Sống nòn của Nam Cao

đi vì chưa nói đến nỗi "đau đớn lòng", ngay "những điều trông thấy" cũng đã có yếu tố chủ thể ở đấy rồi Đấy là

khách thể đã được chủ thể quan tâm và phát hiện, nghĩa là một hiện thực đã được nhà văn chiếm lĩnh, không phải chỉ bằng trí tuệ mà còn bằng cả tấm lòng nữa(1).

Trong thực tế của đời sống văn học, thường thấy hiện tượng này : các nhà văn dù lớn đến đâu cũng chỉ có một vùng đề tài ưa thích nhất và ông ta chỉ có thể viết hay về những đề tài ấy mà thôi Khi, vì một lý do nào

đó, ông ta hướng ngòi bút ra ngoài khu vực đề tài ấy, thì ông ta không còn sắc sảo nữa, tác phẩm trở nên nhạt nhẽo, hình tượng thiếu sức sống, thiếu linh hồn, tài năng như rời bỏ ông ta Thiếu thực tế chăng ?

Không hẳn như thế Chẳng hạn Nguyễn Đình Thi đâu phải thiếu thực tế về những ngày sôi sục của Cách mạng tháng Tám mà chính ông là một nhân chứng ? Nhưng trong tiểu thuyết Vỡ bờ, những trang tương đối xem được chỉ có ở tập I khi viết về đất nước còn chìm đắm trong cảnh nô lệ tối tăm cơ cực Đến tập II, càng về cuối, càng thấy nhạt nhẽo Sơ lược : ấy là

những trang mô tả cuộc tổng khởi nghĩa Tháng Tám,

cả đất nước vùng lên "tức nước vỡ bờ" Có lẽ Nguyễn Đình Thi là cây bút sinh ra để làm thơ, soạn nhạc hơn

là viết văn xuôi Và nhà thơ này (thơ trong thơ và thơ trong văn xuôi) chỉ có thể viết hay về đất nước mình đẹp trong khổ đau, bất hạnh