Chính sách xét xử hình sự ở việt nam (THE POLICY OF CRIMINAL TRIAL IN VIETNAM )

nhưng ít công trình nghiên cứu nào tập trung nghiên cứu về các thành tố của chính sách pháp luật tố tụng hình sự, đặc biệt là về CSXXHS, về những quan điểm, tư tưởng cơ bản của Đảng và N

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

ĐẶNG VĂN CƯỜNG

CHÍNH SÁCH XÉT XỬ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM

Ngành : Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số : 9380104

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC : PGS.TS Trần Văn Độ

: TS Nguyễn Văn Hiển

CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trong nghiên cứu nêu trong Luận án là trung thực, tôi xin chịu trách nhiệm về tất cả các số liệu và kết quả nghiên cứu đó Luận án này chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

Đặng Văn Cường

CSPL THAHS : Chính sách pháp luật thi hành án hình sự CSPN THTP : Chính sách phòng ngừa tình hình tội phạm

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9

1.1 Tình hình nghiên cứu về chính sách xét xử hình sự ở nước ngoài 9

1.2 Tình hình nghiên cứu về chính sách xét xử hình sự ở trong nước 13

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề cần nghiên cứu trong luận án về chính sách xét xử hình sự 21

Kết luận Chương 1 24

Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH XÉT XỬ HÌNH SỰ 26

2.1 Một số khái niệm có liên quan 26

2.2 Đặc điểm của chính sách xét xử hình sự 43

2.3 Chủ thể của chính sách xét xử hình sự 49

2.4 Nội dung của chính sách xét xử hình sự 53

2.5 Bản chất của của chính sách xét xử hình sự 56

2.6 Vai trò của chính sách xét xử hình sự 59

2.7 Mục tiêu và các hình thức thực hiện chính sách xét xử hình sự 61

2.8 Mối quan hệ giữa chính sách xét xử hình sự với pháp luật hình sự .72

2.9 Những yếu tố tác động đến chính sách xét xử hình sự 74

Kết luận Chương 2 78

Chương 3: THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH XÉT XỬ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM 79

3.1 Các hình thức thực hiện chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam .79

3.2 Những yếu tố tác động đến chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam 107

3.3 Đánh giá kết quả thực hiện chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam 114

Kết luận Chương 3 125

Chương 4: HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH XÉT XỬ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM 127

4.1 Những yêu cầu hoàn thiện chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam 127

4.2 Những yêu cầu nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách xét xử hình sự ở Việt

Nam 131

4.3 Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam 134

Kết luận Chương 4 141

KẾT LUẬN 142

Danh mục các công trình đã công bố: 144

TÀI LIỆU THAM KHẢO 145

Biểu đồ thể hiện hoạt động xét xử của tòa án: 159

Bảng 1 Số vụ án đã giải quyết, xét xử theo cấp, giai đoạn 2008 - 2014 159

Bảng 2 Số vụ án đã giải quyết, xét xử theo cấp, giai đoạn năm 2019 .159

Bảng 3: Tỷ lệ hình phạt đã tuyên theo thủ tục sơ thẩm năm 2019 160

Bảng 4 Tỷ lệ bản án bị sửa, bị hủy từ năm 2006 - năm 2014 (đơn vị:%) 160

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Chính sách pháp luật là những tư tưởng, đường hướng trong việc xây dựng và

tổ chức thực hiện pháp luật Trong đó chính sách xét xử hình sự (CSXXHS) là một

bộ phận của chính sách pháp luật, thuộc chính sách hình sự và là thành tố quan trọng trong chính sách pháp luật tố tụng hình sự, nó có vai trò quan trọng trong việc xây dựng cơ chế điều chỉnh hoạt động xây dựng pháp luật hình sự và tổ chức thực hiện pháp luật hình sự, trọng tâm là hoạt động xét xử hình sự Ngoài ra, CSXXHS còn góp phần giải thích pháp luật hình sự, giáo dục và đào tạo pháp luật hình sự để nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của các chủ thể, đảm bảo hiệu quả trong việc đấu tranh, phòng và chống tội phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhà nước, của các tổ chức, cá nhân, góp phần giữ vững an ninh trật tự, an toàn

xã hội, ổn định và phát triển kinh tế xã hội Hiện nay, có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về chính sách pháp luật nói chung, về các thành tố của chính sách hình

sự nói riêng như: Chính sách pháp luật hình sự; chính sách pháp luật tố tụng hình sự; chính sách phòng ngừa tội phạm; về hình phạt, hiệu quả của hình phạt… mỗi công trình nghiên cứu, bài viết lại khai thác những khía cạnh khác nhau của chính sách pháp luật, về luật hình sự, về tội phạm và hình phạt, về hoạt động xét xử hình sự nhưng ít công trình nghiên cứu nào tập trung nghiên cứu về các thành tố của chính sách pháp luật tố tụng hình sự, đặc biệt là về CSXXHS, về những quan điểm,

tư tưởng cơ bản của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng cơ chế điều chỉnh hoạt động xây dựng và thực hiện pháp luật hình sự mà trọng tâm là những tư tưởng về xét xử hình sự sao cho khoa học, hợp lý và tiến bộ

Trong hoạt động xây dựng và thực hiện pháp luật hình sự thì chính sách luôn

là vấn đề cơ bản, trọng tâm và phải đi trước để hoạt động xây dựng, thực hiện pháp luật đúng hướng và đạt hiệu quả cao Bởi thế có nhiều nhà nghiên cứu đã cho rằng, chính sách như hồn cốt, như triết học của pháp luật, không thể thiếu trong hoạt động lập pháp và hoạt động tư pháp, là kim chỉ nam cho hoạt động xây dựng và thực hiện

pháp luật Trong cuốn sách “Chính sách pháp luật, những vấn đề lý luận và thực

tiễn” xuất bản năm 2020, GS TS Võ Khánh Vinh cho rằng: “Trong quá trình phát

triển, trong lòng của khoa học chính sách pháp luật đã và đang hình thành nên các hướng nghiên cứu mới, đã và đang hình thành nên các chuyên ngành khoa học mới

Sự phân hóa như vậy trong đối tượng của chính sách pháp luật là hoàn toàn tất yếu

và hợp quy luật, nó làm cho nhận thức của chúng ta về chính sách pháp luật trở nên sâu sắc hơn và là tiền đề cho việc tổng hợp, hệ thống hóa nhận thức về chính sách pháp luật ở trình độ lý luận cao hơn” [114 Tr 46] Đống thời, tác giả cho rằng:

“Đẩy mạnh và phát triển các nghiên cứu về chính sách pháp luật sẽ góp phần đáp

ứng các nhu cầu phát triển và hoàn thiện và hoàn thiện pháp luật của Việt Nam.”

xử hình sự sẽ trang bị cho chúng ta hệ thống lý luận cơ bản, những kiến thức cần thiết về chính sách pháp luật nói chung, chính sách hình sự và chính sách xét xử hình sự nói riêng Việc nghiên cứu về chính sách xét xử hình sự sẽ cho thấy thực trạng thực hiện chính sách xét xử hình sự, những khó khăn, những yêu cầu đặt ra, những giải pháp để việc thực hiện chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam ngày càng hiệu quả, khoa học và tiến bộ hơn

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài về CSXXHS ở Việt Nam là cần thiết, nhằm bổ sung lý luận cho chính sách pháp luật, làm phong phú hơn các thành tố của chính sách pháp luật, tạo tiền đề lý luận cho việc việc nhận thức và giáo dục đào tạo pháp luật hình sự, cho sự phát triển và hoàn thiện pháp luật hình sự ở Việt Nam Từ

những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam”

làm luận án tiến sĩ luật học của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận về chính sách xét xử hình sự, đánh giá thực tiễn thực hiện chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam, tác giả luận án nhận xét, tìm ra những nguyên nhân, bất cập trong việc thực hiện chính sách xét xử hình sự, từ đó đề ra những giải pháp trong việc thực hiện có hiệu quả chính sách xét

xử hình sự ở Việt Nam, góp phần đấu tranh phòng và chống tội phạm

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Thứ nhất, nghiên cứu các công trình nghiên cứu nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến CSPL, CSPLHS, CSPL TTHS, CSXXHS để qua đó tiếp thu

và phát triển những kết quả nghiên cứu trước đó, chỉ ra những vấn đề lý luận về CSXXHS, góp phần xây dựng và hoàn thiện CSXXHS ở Việt Nam hiện nay;

- Thứ hai, nghiên cứu lý luận chung về CSXXHS; phân tích những thay đổi,

bổ sung của CSXXHS của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và đặc biệt là trong những năm gần đây; nghiên cứu so sánh CSXXHS tiến bộ của một số quốc gia trên thế giới, nhằm tiếp thu những CSXXHS tiến bộ, phù hợp với điều kiện hoàn cảnh của nước ta;

- Thứ ba, nghiên cứu, phân tích CSXXHS hiện nay và đánh giá thực tiễn thực hiện ở Việt Nam, gồm những điểm tích cực, những hạn chế và nguyên nhân;

- Thứ tư, chỉ ra những yêu cầu hoàn thiện CSXXHS và đề xuất các giải pháp

để nâng cao hiệu quả thực hiện CSXXHS, đáp ứng yêu cầu công tác đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu về những vấn đề lý luận chung về chính sách xét xử hình sự; nghiên cứu những nội dung của chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam; nghiên cứu, đánh giá thực tiễn thực hiện chính sách xét xử ở Việt Nam trong những năm qua

Từ đó tác giả luận án chỉ ra những yêu cầu hoàn thiện chính sách xét xử hình sự và

đề xuất những giải pháp để thực hiện có hiệu quả chính sách xét xử ở Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Chính sách x t xử hình sự thể hiện qua các văn bản, văn kiện của Đảng và Hiến pháp, các văn bản luật, dưới luật của Nhà nước, đồng thời thể hiện qua thực tiễn xét xử hình sự Trong đề tài luật án này tác giả chỉ tập trung nghiên cứu CSXXHS ở Việt Nam thông qua các văn kiện quan trọng của Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, CSXXHS thể hiện qua Hiến pháp và các văn bản luật, bộ luật

có liên quan đến xét xử hình sự Đồng thời, nghiên cứu thực tiễn xét xử hình sự đối với một số nhóm tội tiêu biểu như: Nhóm tội phạm về chức vụ; Tội phạm về ma túy; Người dưới 18 tuổi phạm tội; Tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia… Đồng thời nghiên cứu cụ thể về một số đối tượng phạm tội như: Người dưới 18 tuổi phạm tội; Tội phạm là người có chức vụ, quyền hạn; Tội phạm có tổ chức, băng nhóm tội phạm chuyên nghiệp, tái phạm… trên cơ sở đó đưa ra các chỉ số đánh giá về kết quả thực hiện CSXXHS trên thực tế, qua thực tiễn xét xử vụ án hình sự, từ đó đánh giá tính đúng đắn và tìm ra những thiếu sót, bất cập, tồn tại, hạn chế trong chính sách hình sự nói chung, CSXXHS nói riêng Trên cơ sở đó tác giả sẽ chỉ ra các nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế để từ đó đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện CSXXHS, nhằm nâng cao vai trò, hiệu quả của việc áp dụng pháp luật hình sự trên thực tế, đảm bảo mục đích, ý nghĩa của luật hình sự trong đời sống xã hội và trong công cuộc đổi mới, phát triển đất nước

Phạm vi về không gian: Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến CSXXHS, từ việc nghiên cứu các văn bản thể hiện nội dung CSXXHS do Đảng cộng sản Việt Nam ban hành và hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật có chứa đựng nội dung của CSXXHS như Hiến pháp, BLHS, BLTTHS và các văn bản pháp luật khác có liên quan

Phạm vi về thời gian: Việc đề ra và thực hiện CSXXHS thời kỳ đổi mới, đặc biệt là từ khi thực hiện BLTTHS năm 2003 đến nay

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật lịch sử và duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và Pháp

luật, quan điểm của Đảng, Nhà nước về xây dựng Nhà nước pháp quyền, về chính sách công, quyền con người, chính sách hình sự, về phương hướng và nhiệm vụ cải cách tư pháp… Hoạt động tố tụng hình sự vận dụng các nguyên lý của sự phát triển,

lý luận nhận thức, các cặp phạm trù… của Chủ nghĩa Mác – Lênin để chứng minh tính đúng đắn trong việc đề ra những chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về lĩnh vực luật hình sự Trong đó các tư tưởng, quan điểm đường lối trong hoạt động xét xử hình sự, đồng thời chứng minh hoạt động tố tụng hình sự nước ta cũng thể hiện các chủ trương, chính sách của Đảng qua các thời kỳ

Vì vậy, việc nắm bắt, vận dụng các cơ sở phương pháp luận nêu trên thì việc nghiên cứu khoa học mới phù hợp với điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội nước ta, kết quả tốt nghiên cứu đề tài “Chinh sách x t xử hình sự ở Việt Nam” mới có thể vận dụng trong đời sống xã hội, đóng góp cho sự phát triển tích cực của xã hội

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài này liên quan đến nhiều nguồn tài liệu khác nhau như các công trình nghiên cứu, các luận văn, luận án, các bài viết, các văn bản pháp luật trong và ngoài nước… vì vậy, cần có sự tổng hợp, phân loại tài liệu để lựa chọn các tài liệu phù hợp, tổng hợp các tài liệu có liên quan đến từng vấn đề trong việc thực hiện CSXXHS ở Việt Nam

* Phương pháp thống kê, phân tích, so sánh số liệu thống kê

Sử dụng phương pháp thống kê, phân tích, so sánh đối chiếu để tìm ra những đặc điểm tương đồng và khác biệt về CSXXHS ở Việt Nam thông qua quá trình xét

xử của từng khu vực, giai đoạn lịch sử, từng loại tội, nhằm đưa ra các luận điểm và lập luận về vấn đề nghiên cứu một cách chính xác Thống kê mô tả các số liệu tổng quan nhằm tạo nền tảng lý luận phục vụ cho nội dung nghiên cứu Đồng thời căn cứ

vào việc thống kê mô tả để hình thành những suy luận, nhận định chính xác hơn, nhằm đạt được mục tiêu đề ra trong nghiên cứu về CSXXHS ở Việt Nam

* Phương pháp tổng kết thực tiễn

Sử dụng phương pháp này để nghiên cứu tổng kết đánh giá những kết quả, tài liệu thu thập được từ thực tiễn áp dụng CSXXHS ở Việt Nam, nhằm đưa ra giải pháp giúp nâng cao hiệu quả áp dụng CSXXHS đối với hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án của các cơ quan tiến hành tố tụng

* Phương pháp so sánh pháp luật

Phương pháp này được sử dụng để nghiên cứu lý luận và thực tiễn thực thi CSXXHS thông qua các quy định cụ thể của pháp luật hình sự của nước ngoài, đối chiếu so sánh với các quy định CSXXHS của Việt Nam, đặc biệt là những cam kết quốc tế có liên quan mà Việt Nam là thành viên tham gia ký kết, phê chuẩn đáp ứng yêu cầu hội nhập của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

* Phương pháp chuyên gia

Sử dụng phương pháp này để tham khảo ý kiến của các chuyên gia nghiên cứu, lập pháp, xét xử… về những vấn đề có liên quan đến CSXXHS Việc nghiên cứu này có thể được tiến hành thông qua các ấn phẩm, chuyên khảo, đề tài khoa học, sách báo pháp lý đã được xuất bản, nghiệm thu có đề cập đến nội dung nghiên cứu của luận án

* Phương pháp điều tra điển hình

Phương phá này nhằm để thu thập thông tin một số vụ án hình sự điển hình đã

và đang được các cơ quan THTT tại Thành phố Hà Nội khởi tố, điều tra, truy tố, xét

xử và thi hành án Trong đó, trọng tâm nghiên cứu là hoạt động xét xử của tòa án

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Đề tài luận án là một trong những lĩnh vực khó, đến nay chưa có một công trình khoa học chuyên khảo nào đã công bố nghiên cứu về lĩnh vực CSXXHS ở Việt Nam Tuy nhiên, luận án có sự tiếp thu tri thức của các công trình khoa học đã được công bố trước đây về vấn đề CSPL, CSHS, CSPLHS, CSPL TTHS Vì thế những đóng góp mới của luận án được thể hiện ở một số điểm cơ bản sau đây:

Thứ nhất: Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu về chính sách hình sự góp phần phát triển, hoàn thiện hệ thống lý luận về chính sách pháp luật nói chung

và chính sách hình sự nói riêng Luận án là một trong những công trình khoa học đặt nền móng cho việc nghiên cứu hoàn thiện hệ thống tri thức về CSHS nói chung

và CSXXHS ở Việt Nam nói riêng

Thứ hai: Kết quả nghiên cứu của luận án còn góp phần cung cấp kiến thức bổ ích cho việc nghiên cứu giảng dạy môn học về luật hình sự, tố tụng hình sự trong các học viện, trường đại học đào tạo về Luật

Thứ ba: Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp những luận cứ khoa học cho việc xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự, góp phần đấu tranh phòng và chống tội phạm có hiệu quả ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án này được nghiên cứu trên cơ sở nền tảng các tri thức khoa học về chính sách công, chính sách pháp luật, chính sách hình sự và thực tiễn thực hiện pháp luật luật hình sự và tố tụng hình sự, kết hợp với những chuyên ngành khác như phòng ngừa tội phạm, xã hội học, triết học, lịch sử, với cách tiếp cận liên ngành, đa ngành sẽ cho thấy một bức tranh toàn cảnh về xây dựng và thực hiện CSXXHS ở Việt Nam hiện nay, làm cơ sở để nghiên cứu các vấn đề tiếp theo trong các bộ phận cấu thành của CSPL Vì vậy, kết quả nghiên cứu của luận án có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự, tố tụng hình sự ở Việt Nam

Về mặt lý luận, luận án cung cấp cơ sở lý luận cho việc xây dựng hệ thống tri thức về CSXXHS, làm phong phú thêm lý luận về CSPL, làm cơ sở cho việc xây dựng và thực hiện CSHS nói chung, CSXXHS nói riêng

Về mặt thực tiễn, luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho cán bộ nghiên cứu về CSPL, trong xây dựng pháp luật, cán bộ hoạt động thực tiễn, tổ chức thực hiện chính sách và áp dụng pháp luật Đồng thời, đây còn là tài liệu bổ ích cho việc nghiên cứu giảng dạy môn học Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự, Luật thi hành án hình sự, Tội phạm học, Khoa học Điều tra hình sự trong các học viện, trường đại học đào tạo về luật

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Những vấn đề lý luận về chính sách xét xử hình sự

Chương 3: Thực hiện chính sách xét xử hình sự ở Việt Nam

Chương 4: Hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách xét xử hình

sự ở Việt Nam

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Những nghiên cứu về chính sách xét xử hình sự ở nước ngoài

Chính sách là những tư tưởng, quan điểm, định hướng có yếu tố chính trị, hướng tới mục tiêu quản lý và phát triển xã hội vì thế mà nó luôn tồn tại gắn liền với quyền lực nhà nước Khi có nhà nước, có những mục tiêu chính trị là tồn tại chính sách, trong đó có chính sách pháp luật, CSXXHS Ở một phương diện nào đó thì chính sách là cơ sở để xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật Cùng với sự phát triển của xã hội thì việc nghiên cứu về CSPL nói chung, trong đó có CSXXHS được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm ở nhiều mức độ và phạm vi khác nhau, trong đó có thể kể đến một số quốc gia có nền khoa học pháp lý phát triển như Nga, Mỹ và các quốc gia Tây Âu

Một số công trình nghiên cứu có thể kể đến như: “Nhập môn Chính sách xét

xử”, năm 2007 của tác giả S.I Oreshkin hay cuốn “Chính sách x t xử, Quyền tư

pháp”, của I.B Mihajlovskaja, Chủ biên I.L Petruxin, xuất bản tại Mátxcơva, 2003 Đây là các công trình nghiên cứu những vấn đề cơ bản về chính sách xét xử hình sự theo quan điểm của nhà khoa học pháp lý Nga Công trình này đã chỉ ra những khái niệm cơ bản, nội dung và phương pháp tiếp cận với những vấn đề thuộc

về chính sách pháp luật nói chung, chính sách xét xử hình sự nói riêng Công trình nghiên cứu này rất bổ ích với những người nghiên cứu về chính sách pháp luật, cung cấp khái niệm và hướng nghiên cứu về chính sách xét xử hình sự Tác giả đã tiếp thu những vấn đề lý luận cơ bản của công trình này và một số khái niệm có liên quan Tuy nhiên, công trình này thể hiện ở mức độ “nhập môn”, là những khái quát

cơ bản của một thành tố chính sách trong chính sách hình sự nên chưa làm rõ bản chất, biểu hiện của CSXXHS và thực hiện của CSXXHS trong đời sống xã hội, cũng như trong vấn đề xây dựng và thực hiện pháp luật, tác giả sẽ tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề này trong luận án của mình

Các công trình nghiên cứu khác như có thể kể đến như: “Lược sử chính sách pháp luật hình sự: Khái niệm, lịch sử và những vấn đề cơ bản của chính sách pháp luật hình sự với tư cách một yếu tố cấu thành khoa học luật hình sự”, của tác giả

M.p Chubinskij, xuất bản năm 2008; “Khắc phục tham nhũng tư pháp trong khi phải đảm bảo độc lập tư pháp”, của tác giả J Clifford Wallace, đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số 8 năm 2006; “Chính sách pháp luật của nhà nước Xô viết”, của tác giả N.V Fedorov xuất bản năm 1985; “Sự luận chứng chính sách pháp luật trong các công trình của giáo sư L.I Petrazdekij (1892-1927), L.I Petrazdekij: Lý luận và chính sách pháp luật”, của G.K Gins thuộc Tuyển tập các công trình, năm 2010; “Nhiệm vụ của chính sách pháp luật hình sự Tội phạm là hiện tượng bệnh lý

xã hội học” của tác giả Ph List năm 2004; cuốn sách “Chính sách hình sự”, của tác giả N.A Lopashenko năm 2009; Tác phẩm “Chính sách pháp luật hình sự của Liên bang Nga: Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, của tác giả G.Ju Lesnikov năm

2004, Cuốn sách “Chính sách pháp luật: Khái niệm, hình thức thực hiện, các ưu tiên

ở Nga hiện nay”, của tác giả A.P Korobova xuất bản năm 2000; Tác phẩm “Khái niệm và cơ cấu của chính sách pháp luật, chính sách pháp luật Nga: Lý luận và thực tiễn”, của tác giả A.P Korobova, xuất bản năm 2006; Tác phẩm “Chính sách pháp luật trong điều kiện chủ nghĩa xã hội phát triển: Khía cạnh tâm lý - Xã hôi” của tác giả K.D Krylov, xuất bản năm 1977; Tác phẩm “Dự thảo về quan niệm chính sách pháp luật ở Liên bang Nga đến năm 2020”, do A.V Mal’ko (Chủ biên) xuất bản năm 2008, cuốn “Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn, Tổ hợp phương pháp giảng dạy”, của tác giả A.V Mal’ko, V.A Zatonskij xuất bản năm 2015 cùng nhiều tác phẩm khác về chính sách pháp luật nói chung và chính sách hình sự nói riêng Những tác phẩm này có ý nghĩa trong việc tiếp cận về chính sách pháp luật và chính sách hình sự ở khía cạnh lý luận, xây dựng ý tưởng nghiên cứu chuyên sâu về chính sách xét xử nói chung và chính sách xét xử ở Việt Nam

Đây là một số công trình khoa học của nước Nga nghiên cứu về chính sách pháp luật nói chung, trong đó có phần nội dung nghiên cứu về chính sách xét xử hình sự Cơ bản những công trình này nghiên cứu về chính sách pháp luật nói chung, về đặc điểm, nội dung, bản chất, vai trò, ý nghĩa và những biểu hiện của chính sách pháp luật ở nước Nga Nội dung các công trình nghiên cứu khoa học này thể hiện tương đối đầy đủ về những vấn đề cơ bản của chính sách pháp luật, làm rõ

vị trí, thành phần của CSXXHS trong CSPL Tác giả luận án tiếp thu những cơ sở lý

luận, những nội dung khái niệm, đặc điểm và bản chất của CSPL nói chung Trên sở

đó, tác giả phát triển thêm nội dung lý luận chung về CSXXHS và làm sáng tỏ hơn bản chất, đặc điểm và biểu hiện của CSXXHS ở Việt Nam

Ngoài các công trình khoa học của nước Nga, còn một số công trình nghiên cứu của một số nước thuộc hệ thống pháp luật Anh - Mỹ nghiên cứu về chính sách pháp luật và chính sách hình sự như: “Hối lộ chính trị ở Nhật Bản” của tác giả Richard H Michell (1996), Nxb Trường Đại học Hawai, Hoa Kỳ; Tác phẩm “Tham nhũng và Chính phủ - Nguyên nhân, hậu quả và cải cách” của tác giả Susan Rose-Ackerman (1999), Nxb Đại học Cambridge; Tác phẩm “Tội phạm và Tội phạm học: Giới thiệu”, (Tái bản lần thứ hai) của tác giả Rob White, Fiona Haines (2000), Oxford University Press; Tác phẩm “Chống tham nhũng ở Châu Á - Nguyên nhân, tác động và biện pháp khắc phục” của John Kidd and Frank-Jurgen Richter chủ biên, Nxb Worth Scientific, 2003; tác phẩm “Tham nhũng và quản lý ở Châu Á” của Nicholas Tarling (2005), Nxb New York

Trong các công trình nghiên cứu này, các tác giả đã trình bày một cách khái quát nhất về CSPL nói chung, CSHS và chính sách xét xử nói riêng Với những quan điểm và cách giải thích khác nhau nhưng các tác giả cho rằng CSPL là tổng thể các quan điểm, tư tưởng, mục đích, định hướng, chương trình để xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật Còn chính sách xét xử là những quan điểm, đường lối, mục đích, định hướng của hoạt động xét xử, xây dựng cơ chế điều chỉnh pháp luật hình sự để đảm bảo việc áp dụng pháp luật hình sự được thực hiện hiệu quả, công bằng, thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật và đạt được mục đích mà pháp luật

đề ra Các công trình nghiên cứu này nhấn mạnh đến những yếu tố tác động đến CSXXHS trong đó có mô hình tố tụng, cơ chế, thể chế và đặc biệt là yếu tố con người trong việc thực hiện CSPL Tác giả tiếp thu những giá trị quý báu của các công trình trên về các yếu tố tác động đến CSXXHS, biểu hiện của CSXXHS Trên

cơ sở đó, tác giả luận án tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn những hạn chế, khó khăn trong thực tiễn thực hiện CSXXHS ở Việt Nam Từ đó, đưa ra những yêu cầu hoàn thiện và những giải pháp để nâng cao kết quả thực hiện XSXXHS nói chung và CSXXHS ở Việt Nam nói riêng

Ngoài các công trình khoa học nghiên cứu về chính sách pháp luật thì còn một

số công trình nghiên cứu về thực tiễn thực hiện chính sách pháp luật hình sự, về

hình phạt, về kết quả xét xử vụ án hình sự, hiệu quả của hình phạt như: “Hình phạt:

các chức năng xã hội, thực tiễn áp dụng” của tác giả Galperin I.M xuất bản vào

năm 1983 tại Nhà xuất bản Mátxcơva; tác phẩm “Hình phạt: những vấn đề xã hội,

pháp luật và tội phạm học” của tác giả Karpex I.I, xuất bản năm 1973, Nhà xuất bản

Mátxcơva

Các tác phẩm này đã nghiên cứu các chức năng, vai trò của hình phạt trong đấu tranh với tình hình tội phạm; sự ảnh hưởng của những thay đổi xã hội đối với

sự phát triển của vai trò xã hội của hình phạt; mối tương quan của các loại hình phạt

và khuynh hướng phát triển của chúng; ý nghĩa của các điều kiện xã hội trong mối quan hệ với việc đánh giá hiệu quả của hệ thống hình phạt; phi hình sự hoá với tư cách là một xu hướng phát triển của hình phạt cần hướng tới Các công trình này có

ý nghĩa trong việc đánh giá việc thực hiện CSXXHS trong thực tiễn tố tụng hình sự làm cơ sở để tác giả luận án so sánh, đối chiếu với thực tiễn thực hiện CSXXHS ở Việt Nam thông qua thực tiễn xây dựng và thực hiện pháp luật hình sự Những công trình nghiên cứu này cung cấp những vấn đề lý luận và phương pháp luận trong việc đánh giá thực tiễn thực hiện CSXXHS, trên cơ sở đó tác giả tiếp tục phát triển những lý luận và phương pháp luận đó trong đánh giá việc thực hiện CSXXHS ở Việt Nam để ghi nhận những kết quả, chỉ ra những điểm còn tồn tại và phương hướng khắc phục những tồn tại đó trong thực tiễn thực hiện CSXXHS

Đánh giá về vấn đề này GS TS Võ Khánh Vinh cho rằng: “Lịch sử nghiên

cứu “chính sách pháp luật” rất phong phú, giàu có và nhiều nội dung Xuất hiện ở thế kỷ XIX chỉ với tư cách là một định hướng nghiên cứu khoa học độc lập (cách tiếp cận chính sách) không chỉ gắn liền với pháp luật hiện hành mà còn với pháp luật cần phải có, CSPL đã “chứa đựng” một số vấn đề trung lập trong quan hệ với nhà nước, thì trong thế kỷ XX, CSPL được biến đổi thành CSPL hoàn toàn được luận chứng với tư cách là khái niệm bao quát bằng tư tưởng phương diện lý luận và phương diện thực tiễn của việc hoàn thiện pháp luật hiện hành Đến đầu thế kỷ XXI, CSPL với tư cách là hoạt động của nhà nước trong lĩnh vực pháp lý hướng đến việc

nâng cao hiệu quả của điều chỉnh pháp luật, ở mức độ đầy đủ có được địa vị phạm trù của mình, trở thành phạm trù, tổ hợp, bao quát, độc lập của khoa học pháp lý, phạm trù phản ánh các quá trình có quy mô, phạm vi rộng lớn về sự phát triển của pháp luật trong xã hội, sự đổi mới hệ thống pháp luật của xã hội và điều chỉnh đời sống pháp luật.” [114 Tr 33]

Như vậy, việc nghiên cứu về CSPL nói chung, về CSHS nói riêng ở nước ngoài có những bước phát triển, nội dung ngày càng phong phú và hướng tới những giá trị cụ thể Do phạm vi nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu của luận án là phạm

vi hẹp của CSPL, thời gian nghiên cứu của luận án hạn chế nên tác giả luận án chỉ nghiên cứu các công trình nghiên cứu khoa học có liên quan đến CSXXHS ở nước ngoài những năm gần đây Những công trình nghiên cứu tiêu biểu kể trên cũng đã khái quát được tình hình nghiên cứu về CSPL nói chung, CSXXHS nói riêng ở nước ngoài trong những thập niên gần đây Những công trình trên có ý nghĩa quan trọng trong việc gợi mở những luận điểm mang tính phương pháp luận về CSXXHS của một số nước tiêu biểu Trên cơ sở đó, tác giả so sánh, đối chiếu và phát triển tư tưởng, lý luận về CSXXHS cho phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội ở Việt Nam, nhận diện và đánh giá về CSXXHS ở Việt Nam những năm gần đây

1.2 Những nghiên cứu về chính sách xét xử hình sự ở trong nước

Cùng với các công trình khoa học nghiên cứu về chính sách nói chung, chính sách kinh tế, chính sách văn hóa, chính sách giáo dục nói riêng, thì trong lĩnh vực chính sách về pháp luật, các công trình khoa học nghiên cứu về CSPL khá đa dạng, bao gồm tập trung vào các nhóm như: Chính sách hình sự, chính sách pháp luật hình sự, chính sách pháp luật tố tụng hình sự, chính sách thi hành án hình sự và chính sách phòng ngừa tội phạm

Nghiên cứu về chính sách pháp luật ở Việt Nam đã được các nhà khoa học quan tâm từ lâu, có nhiều công trình nghiên cứu về chính sách pháp luật, chính sách hình sự, về hình phạt về hoạt động tố tụng hình sự, về chính sách phòng ngừa tội phạm Tuy nhiên những công trình nghiên cứu hiện này chưa đề cập nhiều tới chính sách pháp luật tố tụng hình sự trong đó có CSXXHS, chính sách điều tra hình

sự và chính sách truy tố hình sự

1.2.1 Tình hình nghiên cứu chung về chính sách pháp luật

Hiện nay, có một số công trình nghiên cứu về CSPL, nghiên cứu các tư tưởng, quan điểm của Đảng và nhà nước về xây dựng và thực hiện pháp luật hình sự, trong

đó phải kể đến các công trình như: GS TS Hồ Trọng Ngũ: “Một số vấn đề cơ bản

về chính sách hình sự dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội IX của Đảng”, Nhà xuất

bản Chính trị quốc gia, năm 2002 Trong công trình khoa học này, tác giả đã chỉ những biểu hiện của CSHS được thể hiện từ nội dung Nghị quyết Đại hội IX Kết quả nghiên cứu cho thấy những tư tưởng, quan điểm nhất quán của Đảng về pháp luật hình sự đã đi vào đời sống xã hội thông qua hoạt động xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật hình sự, đó là những biểu hiện của CSPL nói chung và CSHS nói riêng trong thực tiễn, trong quá trình quản lý xã hội của Nhà nước Công trình nghiên cứu này trang bị những vấn đề lý luận cơ bản về CSHS, về những thành tố cấu thành và mối tương quan, những tác động giữa tư tưởng quan điểm của Đảng đối với vấn đề xây dựng và thực hiện pháp luật hình sự Tác giả luận án tiếp thu những giá trị khoa học của công trình này để tiếp tục nghiên cứu nội dung các Nghị quyết, văn kiện của Đảng cộng sản Việt Nam trong thời gian những năm gần đây để cho thấy biểu hiện của CSXXHS thể hiện trong những văn bản của Đảng cầm quyền, là những yếu tố quan trọng tác động đến hoạt động xét xử hình sự và kết quả xét xử vụ án hình sự

Cuốn sách “Chính sách pháp luật” của GS TS Võ Khánh Vinh, xuất bản

tháng 3/2020 Đây là cuốn sách chứa đựng những tri thức đồ sộ, công phu gồm hơn

600 trang bao gồm nhiều nội dung về lý luận và phương pháp luận trong việc nghiên cứu về chính sách pháp luật Cuốn sách này đề cập chuyên sâu về hầu hết các vấn đề cơ bản của chính sách pháp luật như: Những vấn đề chung về chính sách pháp luật; đánh giá chính sách pháp luật dưới dạng là một môn khoa học; tư tưởng pháp luật quốc gia và chính sách pháp luật; những vấn đề lý luận cụ thể về chính sách pháp luật (khái niệm, dấu hiệu của CSPL, Hệ thống CSPL, Khách thể của CSPL, mục tiêu và nguyên tắc của CSPL, các phương tiện của CSPL); các hình thức thực hiện CSPL; Chính sách xây dựng pháp luật; Chính sách áp dụng pháp luật; Chính sách giải thích pháp luật; Chính sách giáo dục và đào tạo pháp luật; Các

loại và cấp độ của CSPL; Chính sách pháp luật so sánh; kinh nghiệm pháp luật nước ngoài và khả năng tối ưu hóa tố tụng tư pháp ở Việt Nam Có thể nói rằng cuốn sách này cung cấp cho tác giả luận án những tri thức cơ bản, quan trọng về CSPL, đặc biệt là những vấn đề thuộc về lý luận khi nghiên cứu về CSPL Công trình khoa học này nghiên cứu chung về CSPL, là cơ sở tri thức và phương pháp luận để tác giả nghiên cứu chuyên sâu về CSPL TTHS mà cụ thể là CSXXHS theo nội dung đề tài của luận án Vào tháng 11/2020, GS TS Võ Khánh Vinh cũng đã tiếp tục công

bố cuốn sách “Chính sách pháp luật, những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Nhà xuất

bản Chính trị Quốc gia Sự thật Đây cũng là một nguồn tư liệu tham khảo quan trọng đối với tác giả luận án, cuốn sách này cung cấp một lượng tri thức lớn về mặt

lý luận đối với CSPL Đặc biệt cuốn sách này cho thấy bức tranh toàn cảnh về tình hình nghiên cứu về CSPL trong và ngoài nước, lịch sử nghiên cứu về chính sách pháp luật và những thành tố, vai trò, nhiệm vu, mục tiêu của CSPL, là tư liệu quý báu để nghiên cứu và giảng dạy về chính sách công nói chung và CSPL nói riêng Ngoài ra, một số tác giả cũng có những công trình khoa học đáng chú ý về CSPL và CSHS có ý nghĩa với đề tài luận án như: TS Phạm Văn Lợi chủ biên, sách

chuyên khảo “Chính sách hình sự trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam”, Nhà xuất bản

Tư pháp, Hà Nội năm 2007; GS.TS Nguyễn Xuân Yêm, PGS TS Nguyễn Hoà

Bình – TS Nguyễn Minh Thanh chủ biên “Phòng chống tham nhũng ở Việt Nam và

thế giới”, Nxb Công an nhân dân, năm 2007 Các tác phẩm này làm rõ những

chuyển biến của CSHS của Việt Nam, những yếu tố tác động đến CSHS ở VN trong

đó có nội dung về CSXXHS Công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Văn Lợi cho thấy những tư tưởng, quan điểm của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực pháp luật hình

sự có sự thay đổi khi hoàn cảnh lịch sử thay đổi, cho thấy mối quan hệ biện chứng giữa thực trạng đời sống xã hội với xây dựng chính sách, làm rõ những yếu tố tác động đến CSHS Tác giả luận án ghi nhận và tiếp tục phát triển vấn đề lý luận về CSXXHS, chỉ ra những đặc điểm, những yếu tố tác động đến CSXXHS và vị trí của

nó trong CSHS Với tác phẩm “Phòng chống tham nhũng ở Việt Nam và thế giới”

thì các tác giả đã cho thấy mối quan hệ giữa chính sách và pháp luật, những yếu tố tác động đến việc thực hiện chính sách pháp luật Công trình này có ý nghĩa trong

việc so sánh thực tiễn thực hiện CSPL ở Việt Nam và một số nước trên thế giới Trên cơ sở đó, tác giả luận án phát triển thêm đặc điểm cụ thể về thực tiễn thực hiện CSXXHS ở Việt Nam Chỉ ra việc phòng chống tham nhũng có ý nghĩa thế nào đối với việc xây dựng và thực hiện CSPL ở Việt Nam hiện nay

Nhìn chung, các công trình nêu trên đã thể hiện khá đầy đủ những vấn đề lý luận về CSPL nói chung, về các thành tố cấu thành, đặc điểm, nội dung và những yếu tố ảnh hưởng, tác động của CSPL Một số công trình đã phân tích, đánh giá cơ bản về CSPL của Việt Nam thông qua thực tiễn thực hiện các Nghị quyết của Đảng, thể hiện cụ thể trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự, cung cấp các số liệu chân thực, sinh động góp phần phản ánh kết quả đã đạt được của CSPL

mà Đảng và Nhà nước ta đã đề ra và thực hiện trong thời gian vừa qua Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chưa đưa ra những vấn đề lý luận chung về CSXXHS ở Việt Nam, chưa chỉ ra những thành tố và đặc điểm cơ bản của CSXXHS, chưa làm rõ vị trí, vai trò của CSXXHS trong CSPL và với thực tiễn thực hiện PLHS Tác giả luận án sẽ tiếp tục phát triển những nội dung còn thiếu vào luận án của mình để đóng góp về lý luận của CSXXHS cũng như nhận diện của loại chính sách này trong CSPL TTHS nói riêng và CSHS nói chung

1.2.2 Tình hình nghiên cứu về hình phạt, quyết định hình phạt trong xét

xử vụ án hình sự

Cái đích hướng đến trong hoạt động xét xử của tòa án trong vụ án hình sự là xác định tội danh và ấn định mức hình phạt cho bị cáo Hình phạt là kết quả cuối cùng mà hoạt động tố tụng hình sự hướng tới để cải tạo, giáo dục người phạm tội, đồng thời để răn đe, phòng ngừa, duy trì trật tự xã hội Nghiên cứu về hình phạt trước tiên cần làm sáng tỏ các vấn đề lý luận cơ bản về khái niệm, đặc điểm, bản chất, mục đích và hiệu quả của hình phạt Nghiên cứu về hình phạt, quyết định hình phạt sẽ cho thấy thực tiễn thực hiện CSXXHS, là cơ sở để so sánh, đối chiếu nội dung của CSXXHS với kết quả thực hiện CSXXHS trong đời sống xã hội Trong thời gian qua, những vấn đề này được đề cập trong các nghiên cứu ở nhiều cấp độ, mức độ khác nhau Các nghiên cứu chú trọng về vấn đề này thường được trình bày trong các sách báo giáo trình, sách chuyên khảo về luật hình sự như: Tác giả Trần

Văn Độ (1994), “Quan niệm mới về hình phạt”, trong chuyên đề của Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp “Bộ luật hình sự: thực trạng và phương hướng

đổi mới” Đây là công trình khoa học nghiên cứu có tính thực tiễn và khả năng ứng

dụng cao Công trình nghiên cứu này thể hiện rõ nét chính sách hình sự, trong đó có chính sách xây dựng pháp luật hình sự theo hướng công bằng, nhân văn, nhân đạo

và hướng thiện phù hợp với xu hướng phát triển của xã hội Công trình khoa học này trang bị cho tác giả luận án những tư tưởng tiến bộ khi nghiên cứu về CSPL Tác giả luận án đồng tình với những nội dung mà công trình khoa học này đưa ra và

sử dụng, vận dụng phát triển khi nghiên cứu về CSXXHS ở Việt Nam, là cơ sở để xem x t, đánh giá thực tiễn thực hiện CSXXHS ở Việt Nam, chỉ ra những yêu cầu, bất cập và giải pháp để thực hiện CSXXHS ở Việt Nam hiện nay

Ngoài ra, một số tác giả cũng có những công trình tiêu biểu nghiên cứu về

hình phạt, áp dụng hình phạt có thể kể đến như: Tác giả Nguyễn Ngọc Hoà, "Mục

đích của hình phạt", Tạp chí Luật học, số 1/1999; Tác giả Nguyễn Mạnh Kháng với

bài nghiên cứu: “Hình phạt: một số vấn đề lý luận”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật,

số 10/2000; Tác giả Nguyễn Mạnh Kháng, với bài viết “Quan điểm tiếp cận hiệu

quả của hình phạt”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 3/2002; Tác giả Nguyễn

Mạnh Kháng, với tác phẩm “Hình phạt và hiệu quả của hình phạt”, chuyên đề thuộc đề tài “Hiệu quả của luật hình sự Việt Nam – một số vấn đề lý luận và thực

tiễn” của Viện nghiên cứu Nhà nước và pháp luật, 2002; Tác giả Hoàng Quang

Lực, “Chế định hình phạt nhìn từ góc độ của người áp dụng pháp luật”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 10/2008; Tác giả Võ Khánh Vinh (chủ biên), “Chương

XVII – Hình phạt: trong quyển Luật Hình sự phần chung”, Nxb Khoa học xã hội,

2014; Tác giả Nguyễn Ngọc Hoà (chủ biên), “Chương XII – Trách nhiệm hình sự và

hình phạt: trong quyển Luật Hình sự (phần chung)”, Nxb Công an nhân dân, 2015;

Lê Cảm (chủ biên), “Chương XIII – Hình phạt và các biện pháp tư pháp: trong

quyển Giáo trình Luật Hình sự (phần chung)”

Nghiên cứu mở rộng về hình phạt, so sánh với chính sách hình sự ở một số quốc gia trên thế giới có thể kể đến một số công trình nghiên cứu khoa học tiêu biểu

của tác giả Hồ Sỹ Sơn như: “Hình phạt tù nhìn từ góc độ so sánh pháp luật hình sự

một số nước trên thế giới”, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội, số 4/2014; Tác giả

Hồ Sỹ Sơn với bài viết: “Hình phạt tiền trong pháp luật hình sự một số nước trên

thế giới và những gợi mở đối với Việt Nam”, đăng trên Tạp chí Nhân lực Khoa học

xã hội, số 10/2014; tác giả Hồ Sỹ Sơn, với bài nghiên cứu: “Quyết định hình phạt

nhìn từ góc độ pháp luật hình sự Việt Nam và pháp luật hình sự một số nước thuộc

hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa”, đăng trên Tạp chí Nhân lực Khoa học xã

hội, số 5/2015; tác giả Hồ Sỹ Sơn với bài viết: “Hình phạt tử hình nhìn từ góc độ

so sánh pháp luật hình sự một số nước trên thế giới”, Tạp chí Nhân lực Khoa học

xã hội, số 7/2015 Có thể nói rằng tác giả Hồ Sỹ Sơn đóng góp rất nhiều tri thức khoa học pháp lý về hình phạt, về chính sách hình sự và pháp luật hình sự là cơ sở

để xây dựng và tổ chức thực hiện áp dụng pháp luật hình sự Những công trình khoa học trên là tri thức tổng hợp và nhiều nội dung chuyên sâu về hình phạt và quyết định hình phạt Tác giả luận án đồng tình và tiếp thu những quan điểm của tác giả Hồ Sỹ Sơn trong các công trình nghiên cứu khoa học trên và phát triển những nội dung lý luận về chính sách pháp luật nói chung, CSXXHS nói riêng, sử dụng các tri thức trong các công trình trên để đánh giá thực tiễn thực hiện CSXXHS ở Việt Nam hiện nay

Có thể thấy hiện nay có rất nhiều các công trình khoa học nghiên cứu về lý luận và thực tiễn đối với vấn đề hình phạt, áp dụng hình phạt Những đóng góp về mặt khoa học của các công trình này đã phần nào phản ánh trạng thái nghiên cứu của các vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động xét xử của tòa án và mục đích, ý nghĩa của hình phạt trong luật hình sự Các công trình khoa học trên phần nào cho thấy thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như thực hiện CSXXHS trong áp dụng pháp luật hình sự, cho thấy sự phù hợp và những điểm còn tồn tại, biểu hiện của chính sách trong áp dụng pháp luật hình sự Trên cơ sở kết quả nghiên cứu về hình phạt, quyết định hình phạt, tác giả luận án sẽ tiếp thu, vận dụng để nghiên cứu sâu hơn về thực tiễn thực hiện CSXXHS, chỉ ra những tồn tại, hạn chế trong việc thực hiện CSXXHS, trên cơ sở đó sẽ đề ra những giải pháp để xây dựng và thực hiện CSXXHS khoa học, hiệu quả trong thời gian tới

1.2.3 Tình hình nghiên cứu về chính sách pháp luật và những biểu hiện của chính sách xét xử hình sự

Trong thời gian qua có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về CSPL nói chung, một số công trình nghiên cứu về những quan điểm, tư tưởng định hướng của

Đảng và Nhà nước trong hoạt động xét xử vụ án hình sự như: “Thực trạng và một

số kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa hình sự theo tinh thần cải cách tư pháp” của tác giả Trần Duy Bình (2018) đăng trên Thông tin khoa

học - Đại học Kiểm sát Hà Nội, Hà Nội; Cuốn “Những nội dung mới trong Bộ luật

tố tụng hình sự năm 2015” của tác giả, Nguyễn Hòa Bình (2016), Nxb Chính trị

Quốc gia - Sự thật, Hà Nội; Đề tài: “Phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà

nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” của Bộ Khoa học và Công nghệ (2005), Chương trình KHXH cấp Nhà

nước KX-03-08, Hà Nội Bài tham luận “Bảo đảm quyền con người trong hoạt

động tố tụng” của tác giả Trần Văn Độ (2017), Tham luận Hội thảo Khoa học- Đại

học Vinh, Nghệ An Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Doãn Trung Đoàn (2017)

với đề tài “Chính sách pháp luật hình sự Việt Nam đối với các tội phạm về chức

vụ”; Luận án tiến sĩ luật học: “Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội” của tác giả Hoàng Minh Đức; Bài viết: “Tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự phục vụ quá trình đổi mới và xu thế hội nhập ở nước ta hiện nay”, của tác

giả Phạm Hồng Hải (2002), đăng trên Tạp chí nhà nước và pháp luật, số 6; Bài viết:

“Bộ luật tố tụng Hình sự 2015 và giải pháp nâng cao chất lượng phiên tòa xét xử

hình sự”, của tác giả Lâm Đông Hồ, năm 2019, đăng trên Tạp chí Tòa án Nhân dân,

số tháng 6; Bài viết: “Tìm hiểu chính sách hình sự trong xây dựng nhà nước pháp

quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa”, của tác giả Phùng Thế Hùng, năm 2004, đăng

trên Tạp chí Cảnh sát nhân dân, số 3; Cuốn sách: “Chính sách hình sự trong thời kỳ

đổi mới ở Việt Nam” của tác giả Phạm Văn Lợi năm 2007 của Nxb Tư pháp; Bài

viết: “Quá trình hội nhập quốc tế của Việt nam - những yêu cầu, thách thức đối với

các cơ quan tư pháp và bảo vệ pháp luật”, của tác giả Nguyễn Khánh Ngọc, năm

2005, đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số tháng 12; Bài viết “Chính sách và các

nguyên tắc xử lý của Bộ luật Hình sự năm 2015”, của tác giả Đinh Văn Quế (2018),

đăng trên Tạp chí Kiểm sát, số 02; Bài viết: “Sự độc lập của Tòa án trong Nhà nước

pháp quyền”, của tác giả Bùi Ngọc Sơn, năm 2003, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu

Lập pháp, số 43; Bài viết: “Mối quan hệ giữa Chính sách và Pháp luật” của tác giả

Nguyễn Thị Vân, đăng trên Tạp chí Lập pháp, số 6, tháng 6 năm 2005; Bài viết:

“Vấn đề hoạch định, phân tích chính sách trong luật ban hành văn bản quy phạm

pháp luật” của tác giả Đinh Xuân Thảo và Trần Văn Thuân, đăng trên Tạp chí Lập

pháp, số 1 và số 257, tháng 1 năm 2014 Cuốn sách “Chính sách và mối quan hệ

giữa chính sách với pháp luật trong hoạt động lâp pháp” của tác giả Đinh Dũng Sỹ,

xuất bản năm 2008; Bài viết: “Một số yêu cầu đặt ra đối với công cuộc cải cách tư

pháp hình sự ở nước ta hiện nay”, của tác giả Nguyễn Thị Thủy, năm 2018, đăng

trên Thông tin Khoa học – Đại học Kiểm sát Hà Nội, Hà Nội; Luận án tiến sĩ luật

học: “Chính sách hình sự và việc thực hiện chính sách hình sự ở nước ta” của tác giả Phạm Thư, năm 2005, Viện Nhà nước và Pháp luật, Hà Nội; Bài viết: “Dự báo

tình hình tội phạm và các giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình tội phạm”,

của tác giả Đỗ Thành Trường, năm 2019, đăng trên Thông tin nghiệp vụ - Viện

kiểm sát Nhân dân tối cao, Hà Nội; Cuốn sách “Những nội dung mới trong Bộ luật

tố tụng hình sự năm 2015”, của tác giả Đào Trí Úc, năm 2016, NXB Chính trị quốc

gia và bài viết: “Chính sách hình sự Việt Nam trước thách thức cách mạng công

nghiệp lần thứ tư”, của tác giả Trịnh Tiến Việt, năm 2019, đăng trên Tạp chí Tòa án

nhân dân, số tháng 5; Cuốn sách: “Xã hội học pháp luật, những vấn đề cơ bản” của

tác giả Võ Khánh Vinh, năm 2015, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội

Năm 2020, GS TS Võ Khánh Vinh công bố hai cuốn sách quan trọng về

CSPL là cuốn sách “Chính sách pháp luật”, xuất bản tháng 3/2020 Nhà xuất bản Khoa học xã hội và cuốn sách “Chính sách pháp luật, những vấn đề lý luận và thực

tiễn”, xuất bản tháng 11/2020, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật Đây là hai

cuốn sách chứa đựng nhiều kiến thức lý luận chung, bao quát về CSPL và gợi mở các hướng nghiên cứu sâu hơn, cụ thể hơn về các thành phần của CSPL, là cơ sở tư liệu và lý luận quan trọng để tác giả luận án tiếp thu, phát triển theo hướng nghiên cứu của đề tài luận án

Có thể nói rằng đây là những bài viết, công trình nghiên cứu khoa học quan trọng có liên quan tới nhiều nội dung của đề tài luận án Các tác phẩm trên không nghiên cứu trực tiếp vào đề tài luận án CSXXHS nhưng đã đưa ra những khái niệm

cơ bản, chỉ ra cấu trúc của CSPL, CSHS, CSPL TTHS và những nội dung chính sách mới thời kỳ đổi mới cũng như những chính sách được đưa vào BLHS và BLTTHS năm 2015 Trong những công trình nghiên cứu về CSPL không thể không nhắc tới giáo trình như: Chính sách pháp luật, Xã hội học pháp luật, Lý luận về định tội danh… của GS TS Võ Khánh Vinh và những công trình nghiên cứu về Luật hình sự so sánh, về quyết định hình phạt… của PGS.TS Hồ Sỹ Sơn, HVKHXH, Viện Hàn lâm khoa học Việt Nam Những tác phẩm nêu trên phần nào cho thấy bức tranh tổng quan về tình hình nghiên cứu CSXXHS ở Việt Nam trong những năm gần đây, đó là những nội dung nghiên cứu tản mát về các vấn đề của CSXXHS nhưng là nền móng cơ bản để tác giả tiếp tục kế thừa và phát huy những giá trị khoa học pháp lý, xây dựng nội dung đề tài thành một vấn đề về CSPL, làm phong phú thêm vấn đề lý luận và thực tiễn của đề tài này

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề cần nghiên cứu trong luận án về chính sách xét xử hình sự

1.3.1 Đánh giá tình hình nghiên cứu

Những công trình khoa học nghiên cứu về chính sách, về CSPL, về hoạt động cải cách tư pháp, về CSHS, về xét xử hình sự và về hình phạt đã nêu ở trên không phải là toàn bộ hệ thống một cách đầy đủ, chi tiết các nghiên cứu về CSPL, cũng như về hoạt động xét xử vụ án hình sự ở nước ta trong thời gian qua nhưng chúng

đã phần nào phản ánh được trạng thái, xu hướng cũng như cho thấy quy mô của các nghiên cứu Từ đó có thể đưa đến một số kết luận chung đánh giá về tình hình nghiên cứu về CSPL nói chung, về CSXXHS ở Việt Nam nói riêng trong thời gian qua như sau:

Thứ nhất, phần lớn xu hướng nghiên cứu về hình phạt, quyết định hình phạt và

cụ thể là về hoạt động xét xử vụ án hình sự ở Việt Nam trong thời gian qua, là cách tiếp cận nghiên cứu luật học thực định, trên cơ sở hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về hình sự và tố tụng hình sự Mặc dù rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu

sâu về hệ thống hình phạt, nguyên tắc áp dụng hình phạt, vai trò, ý nghĩa trong việc

áp dụng hình phạt và xu hướng về áp dụng hình phạt Tuy nhiên, chưa có nhiều công trình nghiên cứu việc áp dụng pháp luật hình sự ở “tầm chính sách”, chưa soi chiếu việc thực hiện chính sách trong áp dụng pháp luật, chưa làm rõ quá trình thực hiện CSHS trong thực thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, một dạng biểu hiện của thực hiện CSXXHS trong đời sống pháp luật

Thứ hai, trong thời gian qua, trong giới khoa học pháp lý đã xuất hiện nhiều phương pháp, cách cận tiếp cận mới, đa ngành, liên ngành, xuyên ngành luật học trong các nghiên cứu về hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự Bởi vậy với cách tiếp cận khoa học mới về áp dụng pháp luật hình sự, không chỉ làm giàu

có, phong phú hơn kho tàng tri thức về hình phạt, mà thông qua việc tham khảo các kết quả nghiên cứu của nước ngoài, các nhà khoa học có thể học hỏi thêm những định hướng, phương pháp tiếp cận, phương pháp nghiên cứu mới về CSPL

Thứ ba, nhiều tác giả nghiên cứu hoạt động áp dụng pháp luật hình sự không đơn thuần chỉ là góc độ luật hình sự mà còn góc độ CSPL, soi chiếu đến những tư tưởng, quan điểm của Đảng và Nhà nước đối với hoạt động tư pháp, với vai trò của luật hình sự trong hệ thống pháp luật Việt Nam, từ đó có những kiến nghị, đề xuất đối với hoạt động cải cách tư pháp, nâng cao hiệu quả, hiệu lực của các bản

án hình sự

Tuy nhiên, tình hình nghiên cứu cũng cho thấy: Các công trình nghiên cứu chỉ mới đề cập đến các nội dung khác nhau của CSPL, CSPLHS, CSPL TTHS riêng rẽ… mà chưa có công trình nào nghiên cứu hoàn chỉnh lý luận về CSXXHS Một số công trình nghiên cứu đã phân tích thực trạng thực hiện chính sách hình sự trong xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự, tuy nhiên chưa xây dựng thành hệ thống lý luận cụ thể về xét xử hình sự cũng như về CSXXHS Chưa có công trình nghiên cứu nào đưa ra những giải pháp ở tầm vĩ mô, tầm chính sách để giải quyết các vấn

đề về chính sách để thực hiện quyền tư pháp trong lĩnh vực pháp luật hình sự, hay nói cách khác là các giải pháp chuyên biệt để nâng cao hiệu quả thực hiện CSXXHS

ở Việt Nam

GS TS Võ Khánh Vinh cho rằng: “Chính sách pháp luật là một chủ đề được

nhiều nhà khoa học, các cán bộ thực tiễn ở nước ta quan tâm nghiên cứu gần hai thập kỷ vừa qua Các công trình nghiên cứu quan tâm đến cả những vấn đề lý luận chung của CSPL, lẫn các loại CSPL cụ thể, trong đó CSHS được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất Do vậy, đang hình thành nên một cách tiếp cận, một hướng nghiên cứu mới trong khoa học pháp lý nước ta – tiếp cận nghiên cứu CSPL, một môn học mới trong chương trình đào tạo luật học – môn CSPL Việc đẩy mạnh và phát triển các nghiên cứu về CSPL sẽ góp phần đáp ứng các nhu cầu phát triển và hoàn thiện pháp luật của Việt Nam” [114 Tr 41-42]

1.3.2 Những vấn đề đặt ra được nghiên cứu trong luận án

Đánh giá tổng thể các công trình khoa học đã nghiên cứu về chính sách, CSPL, CSHS, về hình phạt, về hoạt động xét xử của tòa án trong thời gian qua, tác giả dự định hướng nghiên cứu về CSXXHS ở Việt Nam sẽ được hình thành nếu bước đầu giải quyết được các vấn đề sau đây:

Thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lý luận chung về CSXXHS, làm rõ các khái niệm, đặc điểm, biểu hiện và bản chất của CSXXHS cung cấp cơ sở lý luận, gợi mở hướng nghiên cứu đối với chính sách pháp luật này

Thứ hai, đánh giá thực trạng CSXXHS ở Việt Nam, những biểu hiện của CSXXHS, chỉ ra những tồn tại, hạn chế và yêu cầu hoàn thiện CSXXHS ở Việt Nam hiện nay

Thứ ba, nghiên cứu các hình thức thực hiện CSXXHS ở Việt Nam chủ yếu thông qua hoạt động xây dựng pháp luật hình sự và quá trình xét xử, giải quyết các

vụ án hình sự, những kết quả đạt được, nguyên nhân và những yêu cầu đặt ra đối với việc thực hiện CSXXHS trong giai đoạn hiện nay

Thứ tư, từ những tồn tại, yêu cầu đối với việc hoàn thiện và tổ chức thực hiện CSXXHS ở Việt Nam hiện nay thì cần đưa ra các giải pháp căn bản để hoàn thiện CSXXHS để việc thực hiện CSXXHS đạt hiệu quả, góp phần xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật hình sự một cách đúng đắn, khoa học, công bằng, tiến bộ và

nhân văn, hướng thiện

Kết luận Chương 1

Thời gian qua có rất nhiều bài viết, công trình khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về chính sách, CSPL, CSHS và các thành phần của nó như CSPL TTHS, về hình phạt và các yếu tố quyết định hình phạt… nhưng chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu việc xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự ở “tầm chính sách”, chưa nghiên cứu về CSXXHS một cách đầy đủ, khoa học như một loại CSPL trong số các CSPL hiện có Nói cách khác, chưa có quan điểm thống nhất thừa nhận

có tồn tại CSXXHS trong hệ thống CSPL cũng như xác định vị trí, thành phần của

nó trong CSPL TTHS hiện nay tại Việt Nam Qua nghiên cứu về các công trình khoa học nghiên cứu về chính sách, CSPL, CSHS và các thành phần của nó như CSPL HS, CSPL TTHS, về hình phạt, những yếu tố quyết định hình phạt… và qua thực tiễn xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật hình sự mà cụ thể là giải quyết vụ

án hình sự đã cung cấp cho tác giả luận án nhiều thông tin, tư liệu bổ ích về những quan điểm, tư tưởng nhất quán của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng hệ thống

cơ quan tư pháp hình sự, xây dựng pháp luật hình sự và tổ chức hoạt động xét xử hình sự, làm cơ sở để hoàn thiện nội dung luận án

Xét xử hình sự là một trong những hoạt động trọng tâm của việc thực hiện quyền tư pháp, để duy trì trật tự xã hội, thể hiện tính nghiêm minh và công bằng của pháp luật Xét xử hình sự cũng là hoạt động để nâng cao vai trò, vị thế của hệ thống các cơ quan tư pháp, góp phần đấu tranh phòng và chống tội phạm, tạo điều kiện để các quan hệ dân sự kinh thế được tự do diễn ra trong khuôn khổ pháp luật

CSXXHS có thể coi là “triết học” của pháp luật hình sự, là hồn cốt, là tư tưởng quan điểm cơ bản, nhất quán để xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật hình

sự, trong đó trọng tâm là hoạt động xét xử hình sự Việc nghiên cứu làm rõ khái niệm, nội dung, đặc điểm và bản chất, các hình thức thực hiện của CSXXHS ở Việt Nam là cần thiết để thấy được sự đúng đắn trong việc xây dựng và việc tổ chức thực hiện áp dụng pháp luật trong hình sự Việc nghiên cứu, hoàn thiện hệ thống khái niệm trong CSXXHS sẽ góp phần nhận diện các đặc điểm, đặc tính của chính sách này làm cơ sở để đối chiếu, đánh giá tình hợp lý của hệ thống pháp luật, thực thi pháp luật hình sự Trên cơ sở đó sẽ xây dựng những chính sách đúng đắn trong lĩnh

vực hình sự và tố tụng hình sự, trong việc tổ chức và hoạt động của hệ thống tòa án, của viện kiểm sát và hệ thống các cơ quan điều tra Có CSXXHS đúng đắn sẽ làm minh bạch hoạt động tư pháp hình sự, đảm bảo tính hiệu lực và hiệu quả trong hoạt động tư pháp hình sự của Việt Nam

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH XÉT XỬ HÌNH SỰ 2.1 Một số khái niệm có liên quan

CSXXHS là vấn đề mới, còn nhiều quan điểm chưa thống nhất bởi việc nghiên cứu, tìm ra những khái niệm, đặc điểm và bản chất của loại chính sách pháp luật này là cần thiết trong giai đoạn hiện nay để việc xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật hình sự đạt hiệu quả, đúng hướng và tiến bộ Đến nay vẫn chưa có một hệ thống khái niệm thống nhất, đầy đủ về CSXXHS, cũng chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu về CSXXHS tại Việt Nam Vì vậy, để làm rõ khái niệm về CSXXHS thì chúng ta cần làm rõ hệ thống những khái niệm liên quan như: Khái

niệm “chính sách”, khái niệm “chính sách pháp luật”, các khái niệm về “chính sách

hình sự” và các bộ phận cấu thành để làm cơ sở xây dựng khái niệm “chính sách xét

xử hình sự”

2.1.1 Khái niệm chung về chính sách

Chính sách là khái niệm được nhắc tới nhiều trong các lĩnh vực như: Kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục, quốc phòng an ninh… theo đó sẽ có chính sách kinh tế,

chính sách văn hóa, chính sách giáo dục, chính sách quốc phòng an ninh Điều này

cho thấy chính sách là khái niệm cơ bản, quan trọng được vận dụng trong nhiều lĩnh

vực khác nhau của đời sống xã hội Theo Từ điển tiếng Việt “chính sách” được hiểu là “sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào

đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra chính sách…” [55, tr 157]

V.I Lênin quan niệm : “Chính sách là sự tham gia vào các công việc của Nhà

nước, là đường hướng của Nhà nước, là sự xác định các hình thức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động của Nhà nước” [47, tr 340 ].

Như vậy, chính sách chính là những tư tưởng, quan điểm, đường hướng, kế hoạch cụ thể của Nhà nước đối với từng lĩnh vực, là sự tác động vào việc tổ chức và hoạt động của Nhà nước, tác động đến hình thức, nhiệm vụ và tác động vào nội dung hoạt động của Nhà nước nên không Nhà nước nào hình thành, tổ chức hoạt động, hướng tới nhiệm vụ, mục đích mà không có chính sách, không sử dụng công

cụ là chính sách và phụ thuộc vào những chính sách cụ thể Chính sách là những tư

tưởng, quan điểm chính trị, là những chiến lược, sách lược, kế hoạch được hình thành từ thực tiễn đời sống xã hội, với mục đích hướng đến việc quản lý xã hội Chính sách chính cũng là tiền đề để xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật Nói

cách khác “Hoạt động quản lý xã hội của Nhà nước được thực hiện ở tầm vĩ mô

trước hết là bằng chính sách, tức là bằng việc xác định hình thức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động của Nhà nước trong đời sống xã hội nói chung cũng như trong các lĩnh vực cụ thể đó nói riêng” [28 tr 28 ]

Theo TS Đinh Dũng Sỹ thì “Chính sách là sự thể hiện cụ thể của đường lối

chính trị chung Dựa vào đường lối chính trị chung, cương lĩnh chính trị của đảng cầm quyền mà người ta định ra chính sách Chính sách là cơ sở nền tảng để chế định nên pháp luật.” [71]

Như vậy, chính sách không tồn tại độc lập mà nó luôn gắn liền với quyền lực chính trị, với đảng cầm quyền và với bộ máy Nhà nước Chính vì vậy mà Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ đề ra chủ trương, đường lối mà còn đề ra chính sách

Có thể nỏi rằng nếu chủ trương, đường lối của Đảng là những định hướng cơ bản trong việc xây dựng đất nước thì chính sách của Đảng là những tư tưởng, quan điểm, kế hoạch, phương hướng cụ thể đối với từng lĩnh vực để quản lý, vận hành đất nước theo đường lối chính trị đã đề ra Chính sách của Đảng cũng là một n t đặc thù của Việt Nam và cũng là vấn đề còn những quan điểm bàn luận Có quan điểm cho rằng chỉ có Nhà nước mới đề ra chính sách, còn Đảng thì chỉ đề ra chủ trương, đường lối Tuy nhiên, Việt Nam là quốc gia có những n t đặc thù Đảng cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền và có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhà nước, có tác động lớn đến tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, đây là yếu tố văn hóa, lịch sử đặc thù của Việt Nam Bởi vậy, tại Việt Nam thì Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ đề ra chủ trương đường lối mà còn đề ra những chính sách cho từng lĩnh vực, ví dụng như chính sách về cải cách tư pháp thể hiện đậm nét qua các Nghị quyết của Ban chấp hành trung ương, trong đó đậm nét, tiêu biểu nhất có thể kể đến

là Nghị quyết 49/NQ-TW về công cuộc cải cách tư pháp đến năm 2020

Đối với Nhà nước, đây là chủ thể quản lý xã hội nên việc đề ra chính sách, hoạch định, xây dựng chính sách là một trong những nhiệm vụ quan trọng và đầu

tiên để định hướng cho sự ổn định và phát triển của xã hội Những tư tưởng, quan điểm lớn, cơ bản, nhất quán của Nhà nước là cơ sở để đưa ra những nguyên tắc, mục tiêu và xây dựng cách thức để tổ chức, thực hiện các mục tiêu ấy trong từng giai đoạn cụ thể

Bởi vậy rõ ràng chính sách khác với pháp luật, khác với nguyên tắc, khác với chủ trương, đường lối Trong mối quan hệ giữa chính sách và pháp luật thì chính sách luôn có trước và tác động đến pháp luật, thể chế hóa thành pháp luật, tiếp đó pháp luật cũng tác động trở lại chính sách, đánh giá tính đúng đắn, tiến bộ của chính sách Mối quan hệ giữa chính sách và pháp luật là mối quan hệ biện chứng Chính sách là thứ có trước và nội dung của chính sách phần lớn sẽ thể chế hóa thành pháp luật để đi vào đời sống xã hội một cách trực tiếp, liên tục và có tính bắt buộc chung

Để đảm bảo hiệu lực, hiệu quả trong việc thực hiện chính sách thì những nội dung

cơ bản, quan trọng trong chính sách của Đảng và Nhà nước được thể chế hóa trở thành pháp luật, thành các quy tắc xử sự chung, áp dụng rộng rãi trong đời sống xã hội Đường lối, chính sách của Đảng có thể được cụ thể hóa bằng pháp luật nhưng

nó cũng có thể được thể hiện qua các cơ chế, biện pháp, các yếu tố đảm bảo để tạo

ra một hệ sinh thái phù hợp cho pháp luật được phát huy tác dụng, hiệu quả của nó trong đời sống xã hội Thực tiễn cho thấy có những nội dung chính sách được ghi nhận trong văn bản quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành, cũng có những nội dung được thể hiện thành những nguyên tắc, những cơ chế, những biện pháp để đảm bảo cho pháp luật được thực thi có hiệu quả Suy cho cùng Nhà nước xây dựng

và tổ chức thực hiện pháp luật là thể chế hóa chính sách của Đảng và của Nhà nước Ban hành và tổ chức thực hiện pháp luật có định hướng, có nguyên tắc, theo đường lối chính trị nhất quán cũng là một bước xây dựng và hoàn thiện chính sách Về quy trình xây dựng luật thì trước khi ban hành pháp luật, Nhà nước phải tổng kết, đánh giá thực tiễn để xây dựng chính sách, căn cứ vào chính sách để ban hành và tổ chức thực hiện pháp luật

Vì vậy, tác giả cho rằng khái niệm có thể được hiểu là: Chính sách là những

quan điểm, tư tưởng, kế hoạch, định hướng nhất quán có tính chất chiến lược và sách lược của Đảng và Nhà nước để xác định hình thức, nội dung, nhiệm vụ và mục tiêu

trong hoạt động của Nhà nước nhằm quản lý mọi mặt của đời sống xã hội, đảm bảo

sự ổn định và thúc đẩy sự phát triển, tiến bộ, văn minh của xã hội

2.1.2 Khái niệm chính sách pháp luật

Khi nói đến các loại chính sách cụ thể người ta có thể nhắc tới chính sách pháp luật, chính sách kinh tế, chính sách văn hóa, chính sách giáo dục… Theo tác giả

Hoàng Minh Đức thì “Chính sách pháp luật được hiểu là việc xác định đường

hướng, các hình thức, nhiệm vụ và nội dung hoạt động của Nhà nước trong việc sử dụng pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội nhằm thúc đẩy tiến trình phát triển của xã hội…” [29, tr 33]

Trong cuốn “Xã hội học pháp luật, những vấn đề cơ bản”, xuất bản năm 2015, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, tác giả Võ Khánh Vinh cho rằng: Chính sách pháp

luật là “chiến lược hoạt động của Nhà nước trong lĩnh vực điều chỉnh pháp luật”, cũng như hoạt động phản ánh các lợi ích của xã hội trong việc phân bổ lại các lĩnh vực ảnh hưởng của các chính sách xã hội khác nhau [113]

Trong cuốn sách “Chính sách pháp luật”, xuất bản tháng 3/2020, tác giả Võ Khánh Vinh đưa ra cho rằng: “Chính sách pháp luật là hoạt động có căn cứ khoa

học, nhất quán và hệ thống của các cơ quan nhà nước và của các thiết chế phi nhà nước để xây dựng cơ chế điều chỉnh pháp luật có hiệu quả, sử dụng văn minh của các phương tiện pháp luật để đạt được mục tiêu bảo đảm, bảo vệ đầy đủ nhất các quyền và tự do của con người và của công dân, xây dựng và phát triển nhà nước pháp quyền, hình thành và phát triển văn hóa pháp luật và đời sống xã hội của pháp luật và của cá nhân.” [115 tr.122]

Có thể nói rằng, CSPL là chính sách trong việc xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật CSPL có mối liên hệ chặt chẽ với các các chính sách khác như chính sách kinh tế, chính sách văn hóa, chính sách giáo dục, chính sách quốc phòng… là cơ sở

để quy định tính chất bắt buộc của các chính sách đó bằng các văn bản pháp luật nên CSPL trở thành một bộ phận hữu cơ trong hệ thống đường lối và chính sách chung của nhà nước

Ngoài những đặc điểm chung của chính sách thì CSPL có đặc điểm riêng, khác với các loại chính sách khác đó là: CSPL có mặt ở hầu hết các lĩnh vực trong

đời sống xã hội; CSPL xâm nhập vào các lĩnh vực của đời sống xã hội khi thể chế hóa thành pháp luật và tác động đến các lĩnh vực trong đời sống xã hội thông qua chức năng điều chỉnh của pháp luật CSPL cùng với các loại chính sách khác tạo thành một hệ thống chính sách hoàn chỉnh để định hướng cho sự ổn định và phát triển mọi mặt của đời sống xã hội, mỗi chính sách lại có những vai trò và chức năng khác nhau nên có những vị trí khác nhau trong mối quan hệ giữa các chính sách của nhà nước

CSPL sẽ xác định các loại quan hệ xã hội nào cần có sự điều chỉnh bằng pháp luật, cần đưa ra những quy tắc xử sự chung, quan hệ xã hội nào có thể điều chỉnh bằng các quy phạm xã hội như tập quán, phong tục, tín điều tôn giáo… CSPL cũng

sẽ xác định phương hướng điều chỉnh bằng pháp luật cho từng loại quan hệ xã hội, CSPL sẽ làm thay đổi nội dung, hình thức thể hiện và phạm vi tác động của các loại chính sách khác CSPL cũng sẽ xác định hệ thống các mối liên hệ giữa cơ quan lập pháp với cơ quan hành pháp và các cơ quan tư pháp CSPL sẽ xác định nội dung và phương pháp truyền tải các loại chính sách khác tới đời sống xã hội để nó được thực thi trong đời sống xã hội

Hiện nay, quan điểm của nhiều người là đang tồn tại 03 cách tiếp cận khác nhau về CSPL là “tiếp cận tư tưởng”; “tiếp cận tư tưởng - hoạt động” và “tiếp cận hoạt động” Việc phân chia cách tiếp cận như vậy trên cơ sở kết quả nghiên cứu, đánh giá của các nhà khoa học trong những năm gần đây Tuy nhiên, việc phân chia các cách tiếp cận này cũng chỉ mang tính chất tương đối bởi có những trường hợp tiếp cận đan xen hoặc có thể cùng thừa nhận nhiều cách tiếp cận khác nhau

Quan điểm “tiếp cận hoạt động” cho rằng: Ở một góc độ nào đó thì các quan điểm, mục tiêu, sách lược, định hướng, chương trình, kế hoạch… chỉ là cơ sở của CSPL, là các yếu tố tư tưởng và hệ “tư tưởng” mà chưa trở thành CSPL Nó chỉ là tiền đề của CSPL và sẽ trở thành CSPL khi chuyển thể tồn tại ở một dạng vật chất nhất định, khi được Đảng hay Nhà nước thống nhất vận dụng, áp dụng ở tầm vĩ mô Nếu Đảng và Nhà nước không có quan điểm nhất quán trong việc sử dụng, vận dụng các quan điểm tư tưởng đó thì những tư tưởng, quan điểm đang tồn tại tản mát trong đời sống xã hội chưa thể trở thành chính sách Bởi vậy, cách tiếp cận này cho

rằng CSPL là chính là “hoạt động” để thực hiện các tư tưởng, quan điểm nhất định CSPL là hoạt động mà trong cơ sở, nền tảng của nó có chứa đựng các tư tưởng, quan điểm mang tính chất chiến lược đã được hình thành dưới dạng một quan niệm tổng thể Chính sách là hoạt động được định hướng về mặt tư tưởng, về mục đích và

cơ sở tư tưởng của CSPL chỉ là dự định Tuy nhiên, những dự định đó khi được đưa vào đời sống xã hội, thể hiện trên một dạng vật chất nhất định mà chúng ta có thể cảm nhận được, mang lại cho ta những cảm giác như lời nói hoặc văn bản thì sẽ là CSPL Còn với những tư tưởng, quan điểm mà không có sự đồng thuận, không được tập thể thông qua, không được quyết định để trở thành Nghị quyết, thành văn bản thì không được gọi là CSPL một cách đúng nghĩa, khi đó nó chỉ là những tư tưởng, dự thảo, kiến nghị về CSPL mà thôi

Cách “tiếp cận tư tưởng” về CSPL: Khác với quan điểm “tiếp cận hoạt động” thì tiếp cận “tư tưởng” thừa nhận CSPL là tư tưởng, tồn tại ở dạng tư tưởng của các nhà khoa học, của cộng đồng hoặc của cơ quan soạn thảo Cách tiếp cận như vậy có thể là rất rộng nhưng trừu tượng và khó nhận diện nội dung của chính sách cụ thể cũng như không đánh giá được đầy đủ sự tác động của nó tới đời sống xã hội

Cách tiếp cận “tư tưởng – hoạt động” là tiếp cận theo trạng thái động, theo sự chuyển biến từ tư tưởng để trở thành những chính sách cụ thể thông qua hoạt động hoạch định chính sách, quyết định CSPL Cách tiếp cận này vẫn thừa nhận những chính sách tồn tại trong tư tưởng, suy nghĩ ở một mức độ nào đó

Tác giả đồng tình với quan điểm nhận diện CSPL thông qua “tiếp cận hoạt động”, thể hiện, nhận diện CSPL thông qua những hình hài, những dạng vật chất cụ thể, bằng các hoạt động cụ thể của các chủ thể có thẩm quyền

Từ những phân tích ở trên, tác giả cho rằng Chính sách pháp luật là tổng thể

những quan điểm, tư tưởng chung, nhất quán của Đảng và Nhà được thể hiện thông qua hoạt động có có căn cứ khoa học nhằm xây dựng hệ thống các quy phạm pháp luật trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, sao cho khoa học, có tính khả thi và hướng tới hiệu quả khi áp dụng để quản lý xã hội

2.1.3 Khái niệm chính sách hình sự

CSHS là một loại CSPL nên nó mang những đặc điểm chung của CSPL, nói cách khác, CSHS chính là CSPL về lĩnh vực luật hình sự Ở nước ta, CSHS là một thành tố quan trọng trong CSPL, là cơ sở để ban hành và thực hiện luật hình sự, góp phần đấu tranh phòng và chống tội phạm Theo quan điểm của GS TSKH Đào Trí

Úc thì: “Chính sách hình sự là một bộ phận của chính sách pháp luật, bởi nó là

những định hướng, những chủ trương trong việc sử dụng pháp luật hình sự vào lĩnh vực đấu tranh chống tội phạm và phòng ngừa tội phạm” [93, tr 17]

Tác giả Đào Trí Úc tiếp cận theo hướng tiếp cận tư tưởng và cho rằng CSHS

là: “Những định hướng, chủ trương sử dụng pháp luật hình sự trong đấu tranh

phòng chống tội phạm” hay nói cách khác “Là chính sách về tội phạm và về tổ chức đấu tranh phòng, chống tội phạm” [94]

Còn theo TS Phạm Thư, với cách tiếp cận hoạt động thì tác giả này cho

rằng: “Chính sách hình sự là những định hướng, chủ trương, đường lối có tính chất

chỉ đạo, chiến lược của Đảng và Nhà nước để giải quyết các vấn đề hình sự trong việc sử dụng pháp luật hình sự vào lĩnh vực đấu tranh phòng, chống tội phạm CSHS là một bộ phận cấu thành của CSPL nên nó vừa gắn bó hữu cơ với CSPL, vừa mang những đặc tính chung của CSPL và nó có mối liên hệ chặt chẽ với đường lối, chính sách xã hội chung của Đảng và Nhà nước trong từng thời kỳ, từng giai đoạn phát triển của xã hội” [75, tr 56]

Trong thời kỳ đổi mới, CSHS được nhìn nhận, đánh giá ở góc độ mở rộng hơn, bị chi phối mạnh mẽ bởi các yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội và trong mối quan

hệ hợp tác quốc tế bối cảnh toàn cầu hóa Theo đó, TS Phạm Văn Lợi cho rằng:

“Chính sách hình sự trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất

nước, xây dựng nhà nước pháp quyền là một phần của chính sách xã hội nói chung, đồng thời là chính sách pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự nói riêng và bao gồm tổng thể bốn chính sách (Chính sách phòng ngừa tội phạm, Chính sách pháp luật hình sự, Chính sách pháp luật tố tụng hình sự và Chính sách thi hành án hình sự) với tính chất là những phương hướng có tính chất chỉ đạo, chiến lược của Nhà nước trong cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm nhằm đảm bảo thực hiện tốt

đường lối xử lý về hình sự, góp phần đưa các nguyên tắc của nhà nước pháp quyền vào đời sống thực tế, giáo dục công dân ý thức tôn trọng, tuân thủ và chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tiến tới xây dựng thành công nhà nước pháp quyền ở Việt Nam” [48, tr 24]

Theo quan điểm của tác giả Phùng Thế Hùng thì CSHS được quan niệm là:

“Toàn bộ những quan điểm, quan niệm của Đảng và Nhà nước ta về tội phạm, hình phạt, về phương hướng xây dựng và hoàn thiện pháp luật hình sự cũng như những phương hướng tổ chức đấu tranh và chống tội phạm trong thực tiễn” [43, số 3]

Quan điểm này tiếp cận theo hướng hoạt động và chỉ ra chủ thể của chính sách, dạng tồn tại của chính sách hình sự và tác động của nó tới hoạt động xây dựng và thực hiện pháp luật hình sự

Còn tác giả Phạm Hồng Hải (2002) đưa ra quan niệm hẹp hơn, xác định CSHS

là chính sách của Nhà nước, cụ thể đó “Là những quan điểm, tư tưởng chủ đạo của

Nhà nước trong hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm” [34, số 6] Tác giả

Phạm Hồng Hải chưa đề cập đến yếu tố chủ thể ban hành chính sách là Đảng phái

chính trị, tác giả cho rằng chính sách là do Nhà nước đề ra và tổ chức thực hiện Bên cạnh đó, có những quan điểm cho rằng CSHS chính là:“Chính sách

của Nhà nước đối với đấu tranh phòng, chống tội phạm bằng biện pháp pháp luật hình sự nhằm đảm bảo an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội” khái

niệm này do tác giả Nguyễn Ngọc Hòa và Lê Thị Sơn đưa ra trong Từ điển pháp

luật Hình sự (2006) [40]

Tác giả Võ Khánh Vinh cho rằng: “Chính sách hình sự một bộ phận của

CSPL, là quan điểm, phương hướng có tình chất chỉ đạo, chiến lược của Đảng, Nhà nước và các thiết chế quyền lực khác trong việc sử dụng pháp luật hình sự vào công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm” [115]

Dù tiếp cận dưới những góc độ, khía cạnh khác nhau, với quan niệm về phạm

vi rộng, hẹp khác nhau song các quan điểm đều thừa nhận CSHS là một phần của chính sách xã hội nói chung và thuộc CSPL, thể hiện quan điểm, định hướng, tư tưởng của Đảng và Nhà nước về đấu tranh phòng, chống tội phạm thông qua hoạt động xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự và việc sử dụng luật hình sự

làm công cụ đấu tranh phòng, chống tội phạm CSHS nhằm giáo dục những người công dân tinh thần thượng tôn pháp luật bên cạnh các chuẩn mực đạo đức xã hội, tạo ra những chuẩn mực xã hội, góp phần quản lý xã hội một cách có hiệu quả

Có thể thấy, với cách tiếp cận hoạt động thì CSHS có thể tồn tại ở nhiều loại văn bản khác nhau, như: Các văn kiện, Nghị quyết của Đảng, văn bản của các cơ quan Trung ương, BLHS, BLTTHS và các văn bản pháp luật về hình sự, TTHS nhưng ở Việt Nam hiện nay CSHS được thể hiện tập trung nhất, rõ nhất và cũng cụ thể nhất tại Nghị quyết 49/NQ-TW của Ban chấp hành Trung ương về cách cách tư pháp và trong BLHS hiện hành

Qua đó cho thấy, các quan điểm đều thừa nhận CSHS là một phần của chính sách xã hội nói chung, đồng thời cũng là một bộ phận cấu thành của CSPL, thể hiện quan điểm, quan điểm, phương hướng, mục tiêu… của Đảng và Nhà nước trong dấu tranh phòng và chống tội phạm trong từng thời kỳ, từng giai đoạn lịch sử CSHS có quan hệ gắn bó, tác động qua lại với các chính sách khác như chính sách văn hóa, chính sách kinh tế, chính sách quốc phòng… tạo thành một hệ thống chính sách đầy

đủ, toàn vẹn định hướng cho việc tổ chức và hoạt động của nhà nước

Từ đó, tác giả cho rằng: Chính sách hình sự là những quan điểm, quan niệm,

tư tưởng chung, nhất quán có tính chất chỉ đạo chiến lược của Đảng và Nhà nước

để hướng đến hoàn thiện các chế định cơ bản của luật hình sự là tội phạm và hình phạt, làm cơ sở để áp dụng pháp luật hình sự đúng đắn, hiệu quả, góp phần đảm bảo giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, đảm bảo các quyền, lợi ích hợp pháp của nhà nước, của tổ chức và cá nhân, thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội

Theo quan niệm phổ biến hiện nay thì cơ cấu của CSHS bao gồm hệ thống 5 loại chính sách thành phần là: CSPLHS, CSPL TTHS, CSPL ĐTHS, CSPL THAHS

và Chính sách phòng ngừa tình hình tội phạm Bốn bộ phận cấu thành này có quan

hệ hữu cơ, gắn bó với nhau và bao quát tất cả các vấn đề trong lĩnh vực CSHS, bao gồm các quan điểm, quan niệm, định hướng, mục tiêu trong việc xây dựng pháp luật về hình sự; các cách thức, phương hướng, biện pháp để tổ chức thực hiện pháp luật hình sự; Các điều kiện, trình tự thủ tục thi hành án bản án hình sự đã có hiệu

lực pháp luật và thực hiện các giải pháp để phòng ngừa tội phạm, hướng đến mục

tiêu của luật hình sự là đấu tranh phòng và chống tội phạm

- Về chính sách pháp luật hình sự: Cho đến nay, vẫn còn nhiều quan điểm

khác nhau về CSPLHS Theo TS Phạm Văn Lợi thì “Chính sách pháp luật hình sự

là một bộ phận cấu thành của chính sách hình sự nhằm xác định những phương hướng cơ bản có tính chất chỉ đạo của Nhà nước trong hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật hình sự, đảm bảo sự ổn định của hệ thống pháp luật hình sự, tăng cường bảo vệ các quyền và tự do của con người, cũng như các lợi ích hợp pháp của

xã hội và của Nhà nước bằng pháp luật hình sự, đồng thời góp phần nâng cao hiệu

quả của cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm” [48, tr 37]

Có thể nói TS Phạm Văn Lợi đã tiếp cận vấn đề dưới góc độ tiếp cận tư tưởng và cho rằng CSPLHS là một bộ phận của CSHS Tuy nhiên, với những nhà khoa học pháp lý tiếp cận vấn đề dưới góc độ tiếp cận tư tưởng - hoạt động hoặc tiếp cận hoạt động thì lại cho rằng chỉ những tư tưởng, quan điểm được thống nhất

và đưa vào thực tiễn áp dụng, có quá trình hoạt động thực tiễn thì mới được cho là CSPL một cách đầy đủ Còn những tư tưởng, quan điểm còn tản mát, chưa thống nhất, chưa được đưa vào thực tiễn, chưa tác động tới pháp luật, tới các mặt của đời sống xã hội thì chưa được coi là CSPL

Thời gian những năm gần đây có nhiều tác giả nghiên cứu về CSPLSH, trong

đó có đưa ra nhiều khái niệm với những khía cạnh, nội hàm khác nhau Nhìn chung nhiều quan điểm của các nhà khoa học pháp lý hiện nay cho rằng CSPLHS là CSPL đối với lĩnh vực luật hình sự, đó là những quan điểm, tư tưởng, định hướng để hướng tới mục tiêu xây dựng hệ thống quy phạm pháp luật hình sự hoàn chỉnh, thống nhất, tiến bộ, có tính khả thi, dễ áp dụng trong đời sống xã hội để đảm bảo đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ cơ bản của lĩnh vực luật hình sự là đấu tranh phòng và chống tội phạm một cách có hiệu quả

Ở nước ngoài, việc nghiên cứu về CSHS và CSPLHS được đề cập cách đây khoảng 200 năm Trong đó có thể kể đến những tác giả đặt nền móng cho việc nghiên cứu các chính sách này như: Chenzare, Bekbarija, Vol’ter, Montesqier Khái niệm CSPLSH với tư cách là một bộ phận cấu thành của CSHS lần đầu tiên