Trường Đại học Tơn Đức Thắng Khoa CNTT - Tốn ứng dụng TÀI LIỆU THỰC HÀNH MƠN PHÂN TÍCH THIẾT KẾ HỆ THỐNG THÔNG TIN Tháng 10-2010 MỤC LỤC PHẦN 1: XÂY DỰNG MƠ HÌNH QUAN NIỆM DỮ LIỆU PHẦN 2: CHUYỂN MƠ HÌNH QUAN NIỆM DỮ LIỆU SANG MƠ HÌNH LOGIC - VẬT LÝ 16 PHẦN 3: CÀI ĐẶT TRÊN HỆ QUẢN TRỊ CƠ SỞ DỮ LIỆU SQL SERVER 22 PHẦN 4: XÂY DỰNG MÔ HÌNH QUAN NIỆM XỬ LÝ 29 PHẦN 1: XÂY DỰNG MÔ HÌNH QUAN NIỆM DỮ LIỆU I Ơn lại lý thuyết Mơ hình quan niệm liệu - Mục tiêu việc phân tích thiết kế thành phần liệu xây dựng mơ hình quan niệm, logic và vật lý liệu làm sở cho việc cài đặt CSDL hệ thống sau Việc phân tích thiết kế thành phần liệu tập trung nghiên cứu cấu trúc tĩnh liệu (không phụ thuộc thời gian việc xử lý liệu) - Mục tiêu việc xây dựng mơ hình quan niệm liệu nhằm tìm hiểu, nắm vững mơ tả toàn liệu cần phải tổ chức lưu trữ xử lý ứng dụng - Mơ hình quan niệm liệu tập hợp khái niệm dùng để diễn tả đối tượng liệu mối quan hệ chúng hệ thống thơng tin cần tin học hóa Mơ hình thực thể kết hợp - Một mơ hình tiếng thường dùng để xây dựng mô hình quan niệm liệu mơ hình thực thể kết hợp - Mơ hình Chen đề xuất vào năm 1976, bao gồm số khái niệm sau: Khái niệm Thực thể Ký hiệu Ý nghĩa Lớp các đối tượng của thế giới thực hay các khái niệm độc lập có cùng các đặc trưng Mối kết hợp Sự liên hệ có ý nghĩa giữa các thực thể Thuộc tính Các đặc trưng đáng quan tâm của thực thể hoặc mối kết hợp Lượng số Số thể hiện của thực thể này có thể hoặc phải kết hợp với mỗi thể hiện của thực thể khác - Mơ hình thực thể kết hợp mở rộng Khái niệm Ký hiệu Siêu kiểu / Kiểu (thực thể II Công cụ Khởi động Start -> Program -> Power Designer 32-bit -> Data Architect Thanh công cụ Ý nghĩa Thực thể Mối kết hợp Kế thừa Sử dụng công cụ - Để tạo thực thể, ta chọn biểu tượng thực thể từ công cụ kéo thả vào vùng vẽ - Để thay đổi thông tin thực thể, ta double-click vào thực thể cần thay đổi Một cửa sổ mở cho phép ta chỉnh sửa thông tin thực thể Ta nhập giá trị vào vùng: Name: cho biết tên thực thể Code: phát sinh mã tương ứng với tên vừa nhập - Để thay đổi thuộc tính thực thể, ta click vào nút Attributes Một cửa sổ mở cho phép ta thêm thơng tin cho thuộc tính: Name: cho biết tên thuộc tính Code: phát sinh mã tương ứng với tên vừa nhập Data Type: cho phép chọn kiểu liệu cho thuộc tính Click vào nút “…”, cửa sổ kiểu liệu mở Ta chọn kiểu liệu thích hợp với thuộc tính nhập kích thước kiểu liệu (nếu cần) textbox bên I (Identifier): thuộc tính có thuộc khóa hay khơng? M (Mandatory): thuộc tính có bắt buộc hay khơng? D (Display): có hiển thị thuộc tính hay khơng? - Để tạo mối kết hợ p thực thể, ta chọn biểu tượng mối kết hợ p từ công cụ, click trái vào thực thể kéo sang thực thể thứ hai click vào thực thể - Để thay đổi thông tin mối kết hợ p, ta double-click vào mối kết hợ p cần thay đổi Một cửa sổ mở cho phép ta chỉnh sửa thông tin mối kết hợ p: Name: cho biết tên mối kết hợ p Code: phát sinh mã tương ứng với tên vừa nhập Cardinality: cho biết lượng số tối đa hai đầu mối kết hợ p tính từ trái qua phải theo hình ở cửa sổ (One to One: 1-1, One to Many: 1-n, Many to One: n-1, Many to Many: n-n) Mandatory: cho biết lượng số tối thiểu đầu mối kết hợ p (chọn Mandatory) hay (bỏ chọn Mandatory) Dependency: cho biết có phụ thuộc khóa hay khơng: có (chọn Dependency), khơng (bỏ chọn Dependency) - Để tạo mối kết hợ p thừa kế thực thể, ta chọn biểu tượng thừa kế từ công cụ, click trái vào siêu kiểu (thự c thể cha) kéo sang kiểu (thực thể con) click vào thực thể Nếu có nhiều thực thể có cha sau tạo mối kết hợ p thừa kế cha con, ta click trái vào biểu tượng hình bán nguyệt kéo sang thực thể lại click vào thực thể - Để thay đổi thông tin mối kết hợ p thừa kế, ta double-click vào mối kết hợ p cần thay đổi Một cửa sổ mở cho phép ta chỉnh sửa thông tin mối kết hợ p: Name: cho biết tên mối kết hợ p Code: phát sinh mã tương ứng với tên vừa nhập Sub-type entities (children): danh sách thực thể Mutually exclusive: đối tượng thuộc nhiều thực thể (chọn Mutually exclusive), đối tượng thuộc nhiều thực thể (khơng chọn Mutually exclusive) Generate parent: có tạo thực thể cha (chọn Generate parent), không tạo thực thể cha (khơng chọn Generate parent) Generate children: có tạo thực thể (chọn Generate children), không tạo thực thể (không chọn Generate children) o Inherit all: thừa kế thuộc tính từ thực thể cha o Inherit identifier: thừa kế thuộc tính khóa III Ví dụ Ví dụ Mơ tả: Một hệ thống quản lý điểm sinh viên trường đại học cần biết sinh viên thuộc lớp Biết sinh viên thuộc lớp, lớp có nhiều sinh viên tối thiểu phải có sinh viên Mơ hình quan niệm liệu vẽ Power Designer: Phân tích: - Có hai thực thể “Sinh viên”, “Lớp học” mối kết hợ p “thuộc” - Mỗi sinh viên thuộc lớp (lượng số tối thiểu tối đa 1) - Một lớp có tối thiểu sinh viên có nhiều sinh viên (lượng số tối thiểu tối đa n) Ví dụ Mơ tả: Một cơng ty có số nhân viên Thuộc tính nhân viên gồm có mã nhân viên, tên nhân viên, địa chỉ, ngày sinh Hiện công ty thực vài dự án Thơng tin dự án gồm có mã dự án, tên dự án ngày bắt đầu Một nhân viên khơng tham gia tham gia nhiều dự án Một dự án phải có nhân viên Tiền lương tham gia dự án nhân viên khác theo dự án Công ty cần lưu số tiền cho nhân viên phân công nhân viên vào dự án Mơ hình quan niệm liệu vẽ Power Designer: Phân tích: - Có hai thực thể “Nhân viên”, “Dự án” mối kết hợ p “tham gia” - Mối kết hợ p hai thực thể nhiều – nhiều - Tiền lương nhân viên tham gia vào dự án khác khác Vì vậy, tiền lương thuộc tính mối kết hợ p “tham gia” - Vì Power Designer khơng thể thuộc tính mối kết hợ p nên ta cần biến đổi mối kết hợ p “tham gia” thành thực thể “Phân công” Thực thể có thuộc tính tiền lương Ngồi ra, thực thể cần mượn khóa hai thực thể “Nhân viên” “Dự án” làm thành khóa riêng (từ mối liên kết - nhiều biến đổi thành mối liên kết phụ thuộc cách chọn Dependency phía nhiều) Nhờ vậy, ta xác định tiền lương - Ta nhấn nút Add để tạo kết nối qua ODBC Một cửa sổ xuất - Tiếp tục nhấn Add, cửa sổ Create Data Source xuất 23 - Chọn SQL Server, sau nhấn Finish Cửa sổ Create a New Data Source to SQL Server xuất - Trong phần Name ta nhập tên (chẳng hạn BT_Test), phần Description ta bỏ trống phần mơ tả, phần Server ta chọn Server kết nối bên SQL - Kế ta nhấn nút Next liên tục gặp cửa sổ sau nhấn Finish Lưu ý: Chọn tên database mà ta muốn tạo các bảng cho nó thay cho database mặc định là master 24 25 - Cửa sổ ODBC Microsoft SQL Server Setup xuất - Tiếp theo nhấn nút Test Data Source, hình xuất thơng báo kết connect có thành cơng hay khơng 26 - Nhấn OK liên tiếp để quay hình Connect ban đầu - Ở hình Connect ban đầu, chọn lại kết nối ODBC tạo BT_Test phần Data source name nhấn nút Connect - Ta chọn Database -> Generate Database, cửa sổ xuất 27 - Ta nhấn nút Create Database, tồn bảng liệu tạo database SQL Server III Bài tập thực hành Chuyển từ mô hình logic - vật lý sang hệ quản trị CSDL SQL Server tất tập phần 28 PHẦN 4: XÂY DỰNG MƠ HÌNH QUAN NIỆM XỬ LÝ I Ơn lại lý thuyết Mơ hình quan niệm xử lý - Việc phân tích thiết kế thành phần xử lý tập trung vào khía cạnh động hệ thống thông tin - Mục tiêu việc xây dựng mơ hình quan niệm xử lý nhằm tìm hiểu, nắm vững mơ tả chức năng, hoạt động hệ thống trước cài đặt vào hệ quản trị CSDL Mơ hình dịng liệu - Một mơ hình tiếng thường dùng để xây dựng mơ hình quan niệm xử lý mơ hình dịng liệu - Bao gồm số khái niệm sau: 29 II Công cụ Khởi động Start -> Program -> Power Designer 32 bit -> Process Analyst Thanh công cụ Sử dụng công cụ 30 - Để tạo thực thể, ta chọn biểu tượng thực thể từ công cụ kéo thả vào vùng vẽ - Để thay đổi thông tin thực thể nào, ta double-click vào thực thể Một cửa sổ cho phép ta chỉnh sửa thông tin thực thể: tên, quy tắc, mô tả… 31 - Để tạo ô xử lý, ta chọn biểu tượng xử lý từ công cụ kéo thả vào vùng vẽ Cách thay đổi thông tin ô xử lý tương tự thực thể 32 - Để tạo dòng liệu nối thành phần, ta chọn biểu tượng dịng liệu từ cơng cụ, click trái vào thành phần kéo sang thành phần thứ hai click vào thành phần Cách thay đổi thơng tin dịng liệu tương tự thực thể 33 - Để phân rã ô xử lý, ta chọn biểu tượng phân rã từ công cụ kéo thả lên ô xử lý cần phân rã, hệ thống tự động tạo lược đồ xử lý cấp chi tiết III Ví dụ Mô tả: Nhà cung cấp giao cho cửa hàng thông tin hóa đơn mặt hàng mà cửa hàng đặt Cửa hàng tiến hành xử lý giao lại cho nhà cung cấp thông tin việc tốn hóa đơn Tinh chế q trình xử lý “Thanh tốn hóa đơn”: Sau nhận thơng tin hóa đơn từ nhà cung cấp, cửa hàng xem xét lại đơn đặt hàng để xác nhận hóa đơn Kế đó, cửa hàng kiểm tra lại tình trạng công nợ nhà cung cấp tiến hành lập sec tốn Sau cùng, thơng tin tốn giao lại cho nhà cung cấp 34 Mơ hình cấp 1: Mơ hình cấp 2: IV Bài tập thực hành Bài 1: Vẽ mơ hình DFD cho ứng dụng sau Sau mô tả hoạt động cửa hàng chuyên cung ứng hàng với số lượng cao theo đơn đặt hàng khách hàng Cửa hàng lưu lại thơng tin khách hàng quen q trình tốn lần đặt hàng trước Khi khách hàng gửi đơn đặt hàng đến, nhân viên bán hàng xem qua mặt hàng mà khách hàng đặt Nếu có nhiều mặt hàng mà cửa hàng khơng cung ứng nhân viên từ chối cung ứng hàng Trường hợp cung ứng, nhân viên tiếp nhận đơn đặt hàng, lưu thông tin khách hàng khách hàng Sau kiểm tra số lượng đặt hàng khách hàng với lượng hàng kho kiểm 35 tra q trình tốn khách hàng, có nhiều mặt hàng mà cửa hàng không đáp ứng đủ số lượng khách hàng chưa trả hết nợ lần mua hàng trước nhân viên bán hàng từ chối bán hàng Nếu không nhân viên bán hàng lập hóa đơn dựa đơn đặt hàng Khách hàng cầm hóa đơn xuống phịng tài vụ toán tiền Sau khách hàng toán đầy đủ tiền (hoặc tốn phần phịng tài vụ đồng ý) phịng tài vụ gởi liên hóa đơn cho phận xuất kho Khách hàng đến kho để nhận hàng, đồng thời nhận hóa đơn mua hàng Bài 2: Vẽ mơ hình DFD cho ứng dụng sau Cửa hàng bán lẻ vật liệu xây dựng đủ loại (cement, cát, đá, gạch,…) Các loại vật liệu xây dựng thuộc nhiều hiệu khác (ví dụ: cement hiệu Bình Tiên Phương Nam) Mỗi loại vật liệu hiệu có giá bán lẻ khác Cửa hàng có số khách quen mua đặn cửa hàng – số khách này, cửa hàng ghi nhận tên, địa số điện thoại Mỗi lần khách đến mua, sau kiểm tra mặt hàng số lượng cần mua, cửa hàng lập hóa đơn có ghi thơng tin khách hàng chi tiết loại vật liệu hiệu số lượng (theo đơn vị tính loại hàng) số tiền tương ứng Ở cuối hóa đơn ghi tổng số tiền phải trả Khách toán nhận hàng phận giao hàng Riêng khách quen, có hồ sơ khách hàng, cửa hàng chấp nhận cho lấy hàng trước (tại cửa hàng) tốn hóa đơn vòng ngày Cuối ngày, cửa hàng kiểm tra lượng hàng loại hiệu Nếu lượng tồn mức tối thiểu cửa hàng đặt mua thêm ngày hôm sau Lượng tồn tối thiểu xác định dựa kinh nghiệm kinh doanh cửa hàng Mỗi loại hàng hiệu cung cấp nơi gọi đơn vị cung ứng Đơn vị cung ứng xí nghiệp sản xuất hay cơng ty cung ứng vật liệu xây dựng Mỗi lần đặt hàng cửa hàng điền vào phiếu đặt hàng có ghi ngày đặt, số lượng cho loại Đơn vị cung ứng áp dụng đơn giá khác cho lần đặt hàng Đơn vị cung ứng giao hàng làm nhiều lần, tối đa lần vòng tuần Mỗi lần giao hàng có phiếu giao hàng kiêm hóa đơn có chi tiết loại vật liệu xây dựng, nhắc lại tổng lượng đặt, lượng giao, lượng giao đợt này, đơn giá, số tiền tương ứng cho loại số tiền tổng cộng phải trả Cửa hàng phải toán nhận hàng Bài 3: Vẽ mơ hình DFD cho ứng dụng sau Siêu thị kinh doanh tất mặt hàng tiêu dùng, ăn uống, thời trang… Sau mô tả hoạt động siêu thị: 36 Bán hàng: Khách đến mua hàng siêu thị tự vào siêu thị chọn hàng, có yêu cầu hàng hóa báo cho nhân viên bán hàng tìm hộ vào kho lấy thêm Sau đó, khách hàng đến qy tính tiền để tốn Nếu khách hàng có thẻ VIP (very important person) hóa đơn tốn giảm giá theo tỉ lệ phần trăm ghi thẻ Mỗi thẻ VIP có giá trị số lần tốn định (số lần giảm giá tối đa ghi rõ thẻ) Hậu mãi: Sau khách hàng mua hàng vịng 30 ngày, khách hàng khơng vừa ý với mặt hàng mua đem hàng để đổi trả lại Và khách hàng trả đổi hàng khách hàng đáp ứng đầy đủ yêu cầu sau: Hàng đổi trả phải có chất lượng giống lúc mua Khách hàng phải có hóa đơn mua hàng mặt hàng muốn đổi trả lại Khách hàng sử dụng thẻ VIP mua mặt hàng muốn đổi trả lại Nếu hàng trả, nhân viên tính tiền kiểm tra thời gian hợp lệ, lập phiếu chi cho khách hàng Trên phiếu chi ghi rõ ngày, số phiếu chi, lý do, họ tên khách, số tiền, lý chi phiếu chi hóa đơn mua hàng Nếu đổi hàng nhân viên tính tiền sau kiểm tra lập phiếu đổi hàng gồm số phiếu đổi, ngày lập, mã số hàng trả, số tiền trả, mã số hàng nhận, số tiền hàng nhận, số tiền chênh lệch Nếu số tiền hàng trả lớn số tiền hàng nhận khách nhận lại số tiền chênh lệch Nếu không khách hàng phải trả thêm số tiền chênh lệch cho siêu thị Tồn kho: cuối ngày, nhân viên thống kê xem xét tồn kho cuối ngày Nếu số lượng tồn kho nhỏ số lượng tồn kho tối thiểu lập phiếu xin nhập hàng Quản lý thẻ VIP: kỳ siêu thị tặng bán lượng thẻ VIP Khách hàng dùng thẻ để giảm giá mua hàng sử dụng cho dịch vụ hậu Khi khách hàng mua hàng, siêu thị cập nhật lại số lần sử dụng thẻ 37 ... lưu trữ mã số, tên số điện thoại Thông tin dự án gồm mã số ngày bắt đầu Thông tin thiết bị gồm số thứ tự giá thành Hệ thống cần lưu thông tin ngày giao thiết bị: thiết bị giao cho nhà hóa học để... NIỆM DỮ LIỆU I Ơn lại lý thuyết Mơ hình quan niệm liệu - Mục tiêu việc phân tích thiết kế thành phần liệu xây dựng mơ hình quan niệm, logic và vật lý liệu làm sở cho việc cài đặt CSDL hệ thống. .. tồn liệu cần phải tổ chức lưu trữ xử lý ứng dụng - Mơ hình quan niệm liệu tập hợp khái niệm dùng để diễn tả đối tượng liệu mối quan hệ chúng hệ thống thơng tin cần tin học hóa Mơ hình thực thể kết