Lịch sử vấn đề
Phong trào Văn hoá phục hưng đóng vai trò quan trọng trong lịch sử xã hội loài người, do đó, việc nghiên cứu về nó là rất cần thiết Tuy nhiên, số lượng công trình nghiên cứu về phong trào này tại Việt Nam còn hạn chế và chủ yếu chỉ được đề cập ở mức độ nhất định Các nghiên cứu thường mang tính chất tản mạn, chủ yếu tập trung vào các khía cạnh lịch sử của từng lĩnh vực cụ thể, mà chưa có công trình nào đi sâu và hệ thống về vấn đề này Một số tài liệu như "Lịch sử thế giới trung đại" của Lương Ninh và Đặng Đức An, hay "Lịch sử triết học" của GS Nguyễn Gia Phu chỉ cung cấp thông tin ở mức độ tổng quát mà chưa đủ sâu sắc.
Nguyễn Hữu Vui; " Văn học phương Tây", NXB Giáo dục Hà nội 2001 của Đặng Anh Đào; "Lịch sử văn học phương Tây" Tập II, NXB Giáo dục Hà nội
Trong năm 1979, Trần Duy Châu đã có những đóng góp quan trọng cho nghiên cứu lịch sử Gần đây, trong khoa lịch sử, một số khóa luận nổi bật đã được thực hiện, chẳng hạn như "Tìm hiểu một số nội dung của chủ nghĩa nhân văn trong phong trào Văn hóa phục hưng" của Hồ Tuấn Anh, dưới sự hướng dẫn của thầy Dương Văn Ninh.
Chủ nghĩa nhân văn trong phong trào Văn hóa Phục hưng, theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Bính dưới sự hướng dẫn của thầy Dương Văn Ninh, đã được đề cập trong nhiều tạp chí nghiên cứu lịch sử và châu Âu Mặc dù có một số công trình giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp của các nhà tư tưởng tiêu biểu, những nghiên cứu hiện tại chủ yếu chỉ dừng lại ở việc nêu bật thành tựu và giá trị tư tưởng của phong trào, mà chưa đi sâu vào phân tích một cách toàn diện và cụ thể về ý nghĩa và tính chất của nó.
Để hệ thống hóa một cách khoa học về phong trào Văn hóa Phục hưng, việc dựa trên các nguồn tư liệu và tài liệu thu thập được đã giúp tôi hình dung rõ nét hơn về bức tranh sôi động của phong trào này Đây chính là cơ sở lý luận cho việc chọn đề tài "Tính giai cấp và tính thời đại trong phong trào Văn hóa Phục hưng".
Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
Chúng tôi chủ yếu dựa vào nguồn sử học, văn học nghệ thuật, các tác phẩm hội họa và những thành tựu khoa học của các nhà khoa học thời Phục hưng Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tham khảo các tác phẩm kinh điển mà Marx, Engels và Lenin đã đánh giá về phong trào.
Để giải quyết vấn đề của đề tài, chúng tôi áp dụng phương pháp nghiên cứu phân tích và tổng hợp, từ đó rút ra những kết luận cần thiết phục vụ cho nghiên cứu.
Bố cục của đề tài
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và thư mục tham khảo, nội dung của đề tài gồm 3 chương
Chương 1 Bối cảnh lịch sử của phong trào Văn hoá phục hưng
Chương 2 Tính thời đại của phong trào Văn hoá phục hưng
2.1 Thời đại suy tàn của chế độ phong kiến
2.2 Những mầm mống của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời
Chương 3 Tính giai cấp của phong trào Văn hoá phục hưng
3.1 Sự ra đời và trưởng thành của giai cấp tư sản
3.2 Phong trào Văn hoá phục hưng chống chế độ phong kiến và giáo hội cản trở sự phát triển của chủ nghĩa tư bản
3.3 Phong trào Văn hoá phục hưng đề cao sức lao động sáng tạo phát minh sáng chế đẩy mạnh sản xuất vật chất
3.4 Phong trào Văn hoá phục hưng đề cao giá trị con người
Phong trào Văn hóa Phục hưng đã khẳng định quyền tự do cá nhân và sự hưởng lạc, đồng thời thể hiện yêu cầu thống nhất quốc gia và tôn vinh tinh thần dân tộc.
Bối cảnh lịch sử của phong trào Văn hoá phục hưng
Sự hình thành và phát triển của chế độ phong kiến
Chế độ phong kiến phương Tây, hình thành sau thời kỳ chiếm hữu nô lệ, có những đặc điểm nổi bật so với phong kiến phương Đông Trong khi phương Đông theo chế độ quân chủ chuyên chế không có vai trò của tôn giáo, phương Tây lại gắn liền với Thiên Chúa giáo ngay từ đầu Nhà nước phong kiến và Giáo hội Thiên Chúa có mối quan hệ chặt chẽ, trở thành công cụ thống trị cả về vương quyền lẫn thần quyền trong suốt thời kỳ "Đêm trường trung cổ".
Lịch sử phong kiến phương Tây chia thành các thời kỳ khác nhau và các nấc thang phát triển cũng khác nhau
Thời kỳ đầu của phong kiến từ thế kỷ V đến thế kỷ X chứng kiến sự hình thành và củng cố chế độ phong kiến ở hầu hết các nước châu Âu, đặc biệt là sau sự sụp đổ của đế quốc Tây Rôma Nhiều vương quốc mới, nổi bật nhất là vương quốc Frăng, đã ra đời trong giai đoạn này Ruộng đất trong xã hội dần dần tập trung vào tay giai cấp phong kiến và Giáo hội, trở thành những lãnh địa truyền đời Đồng thời, quá trình nông nô hóa nông dân và trang viên hóa nền kinh tế cũng diễn ra mạnh mẽ.
Thời kỳ thứ hai - Trung kỳ phong kiến, từ thế kỷ thứ X đến thế kỷ thứ
XV Đây là thời kỳ phát triển của chế độ phong kiến Trong thế kỷ X, chế độ nông nô càng vững chắc, thế lực giai cấp lãnh chuá phong kiến càng phát triển, do đó dẫn đến tình trạng chia cắt phong kiến tồn tại phổ biến ở Tây Âu Đến thế kỷ XI nền kinh tế hàng hoá bất đầu phát triển dấn đến sự ra đời của thành thị và tầng lớp xã hội mới là thị dân, tầng lớp này ngày càng có vai trò quan trọng về mọi mặt trong tiến trình lịch sử Cũng từ đây nền văn hoá sau nhiều thế kỷ bị lụi tàn bắt đầu khởi sắc Nhưng với sự phát triển của chế độ phong kiến và của nền kinh tế hàng hoá, sự bóc lột và nô dịch đối với nông dân càng tăng cường, nên các nước Tây Âu đã diễn ra nhiều cuộc khởi nghĩa tương đối lớn của nông dân
Thời kỳ thứ ba - Hậu kỳ phong kiến, từ thế kỷ XVI đến XVII, chứng kiến sự khủng hoảng và suy tàn của chế độ phong kiến châu Âu Sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, bắt đầu từ Italia, đã lan rộng ra Tây Âu, dẫn đến sự hình thành giai cấp tư sản và giai cấp vô sản Những biến đổi kinh tế và xã hội ở Tây Âu đã thúc đẩy đổi mới tư tưởng và phát triển văn hoá mạnh mẽ, đồng thời tạo ra chế độ quân chủ chuyên chế ở một số quốc gia Tuy nhiên, mâu thuẫn xã hội trở nên gay gắt hơn, khi những yếu tố lỗi thời từ thời kỳ trung cổ được phơi bày và cần được đánh giá lại Phong trào Văn hoá phục hưng đã đáp ứng yêu cầu này, với giai cấp tư sản đảm nhận sứ mệnh chống lại sự cổ hủ của phong kiến và Giáo hội, đòi quyền sống, tự do và hạnh phúc cho con người.
Trạng thái kinh tế - chính trị- xã hội ở Tây Âu hậu kỳ trung đại
Cuộc vận động văn hóa và tư tưởng trong phong trào Văn hóa Phục hưng được hình thành dưới ảnh hưởng của các điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội Thời kỳ Phục hưng đánh dấu sự suy tàn của chế độ phong kiến và sự xuất hiện của các yếu tố đầu tiên của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Từ thế kỷ XI, châu Âu đã bắt đầu hình thành nền kinh tế hàng hóa với sự gia tăng năng suất lao động trong nông nghiệp và sản phẩm dư thừa Quá trình chuyên môn hóa diễn ra mạnh mẽ trong các ngành công nghiệp, dẫn đến sự tách rời giữa thủ công nghiệp và nông nghiệp Hàng hóa được tự do bán ra thị trường, không còn bị hạn chế trong lãnh địa, và sự ra đời của thành thị đã tạo điều kiện cho nền kinh tế hàng hóa phát triển Đến thế kỷ XIV - XV, các công trường thủ công, dấu hiệu của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, xuất hiện trong các thành phố châu Âu Công cụ sản xuất được cải tiến với việc sử dụng sức nước và sức gió làm nguồn năng lượng chính, giúp sản xuất thủ công nghiệp phát triển nhanh chóng và nâng cao chất lượng Thành thị trở thành trung tâm sản xuất và thương mại, với sự phát triển của phân công lao động dẫn đến sự tách rời giữa lao động thương nghiệp.
Sự phát triển mạnh mẽ của công thương nghiệp và phân công lao động đã thúc đẩy nền kinh tế hàng hóa, dẫn đến sự xuất hiện ban đầu của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa vào thế kỷ XIV Tuy nhiên, kinh tế hàng hóa một mình không đủ để hình thành chủ nghĩa tư bản; cần có một thời gian dài chuẩn bị, được gọi là quá trình tích lũy vốn ban đầu hay tích lũy nguyên thủy.
Quá trình tích lũy tư bản diễn ra qua nhiều biện pháp tàn bạo như buôn bán nô lệ, cướp bóc tài nguyên và xua đuổi nông dân khỏi đất đai Sau các cuộc phát kiến địa lý, các nước Tây Âu đã xâm chiếm thuộc địa và thị trường ở châu Mỹ và châu Á, dẫn đến việc phát hiện mỏ vàng, mỏ bạc, tiêu diệt người bản xứ và biến châu Phi thành nơi cung cấp nô lệ Những hành động này đánh dấu sự khởi đầu của thời đại sản xuất tư bản chủ nghĩa và là quá trình chủ yếu của sự tích lũy ban đầu.
Biện pháp này chủ yếu dẫn đến việc tích lũy vốn nhanh chóng, thông qua việc "rào đất cướp ruộng" và xua đuổi nông dân khỏi đất đai của họ tại Anh Quá trình này thực chất là sự tách rời giữa người lao động và quyền sở hữu các điều kiện lao động, biến tư liệu sản xuất và tư liệu sinh hoạt thành tư bản, đồng thời chuyển đổi người sản xuất trực tiếp thành người lao động làm thuê Kết quả là sự ra đời của giai cấp mới - giai cấp vô sản, buộc phải làm thuê cho các nhà tư bản.
Sự ra đời của giai cấp tư sản và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã thúc đẩy sự phát triển của sức sản xuất xã hội, dẫn đến sự khủng hoảng và tan rã của quan hệ sản xuất phong kiến Trong bối cảnh phát triển công thương nghiệp và tích lũy nguyên thủy tư bản, tầng lớp thị dân ngày càng mạnh mẽ và chiếm lĩnh nhiều ngành sản xuất quan trọng, tạo ra sản phẩm dư thừa có giá trị cho đời sống xã hội Hàng hóa được trao đổi chủ yếu từ các công trường thủ công, và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa dần thay thế quan hệ sản xuất phong kiến Mặc dù giai cấp tư sản mới ra đời chưa đủ sức mạnh để lật đổ chế độ phong kiến, nhưng họ đã ủng hộ nhà vua để thiết lập một nhà nước quân chủ chuyên chế thống nhất, tạo điều kiện cho sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa.
Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã xuất hiện trong bối cảnh chế độ phong kiến đang suy tàn, dẫn đến sự ra đời của giai cấp tư sản Sự kiện này đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc xã hội phong kiến châu Âu, ảnh hưởng đến các lĩnh vực kinh tế, chính trị, và gây ra những biến động lớn trong văn hóa, tư tưởng và xã hội.
Trong xã hội phong kiến châu Âu, tư tưởng của Giáo hội cơ đốc giáo thống trị, dẫn đến sự giam hãm tư tưởng và tình cảm con người trong sự lạc hậu Các hoạt động của con người bị chi phối bởi giáo lý tôn giáo, khiến cho khoa học, đặc biệt là khoa học tự nhiên, chỉ được coi là "đầy tớ" của thần học và triết học kinh viện Thuyết quả đất là trung tâm của vũ trụ đã ru ngủ nhân loại trong suốt "Đêm trường trung cổ" Do đó, việc đẩy lùi tư tưởng thần học và triết học kinh viện là cần thiết để thúc đẩy sự phát triển của các ngành khoa học.
Giai cấp tư sản ra đời nhằm đánh đổ tàn dư phong kiến và Giáo hội, tạo điều kiện cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản và lực lượng sản xuất Họ không chấp nhận bất kỳ sự kìm hãm nào, đồng thời phản đối sự lạc hậu và bảo thủ của nhà thờ và Giáo hội.
Trong bối cảnh lịch sử, phong trào Văn hoá phục hưng đã nổ ra khắp châu Âu, nhằm đấu tranh cho quyền con người và sự phát triển tự nhiên của con người Phong trào này kêu gọi giải phóng tình cảm con người, giúp con người tận hưởng mọi lạc thú mà tự nhiên ban tặng.
Phong trào Văn hoá phục hưng là sản phẩm tư tưởng của giai cấp tư sản mới, khẳng định sự lớn mạnh của họ nhưng vẫn chưa đủ sức lật đổ chế độ phong kiến trong các thế kỷ XIV, XV, XVI Để chuẩn bị cho cuộc cách mạng xã hội sau này, giai cấp tư sản cần có tiền đề lý luận về tư tưởng để đấu tranh, bắt đầu từ mặt trận văn hoá tư tưởng Do đó, phong trào Văn hoá phục hưng trở thành phương tiện và công cụ cho giai cấp tư sản trong cuộc đấu tranh của mình.
Khái niệm về phong trào Văn hoá phục hưng
Trong suốt thời kỳ dài của "Đêm trường trung cổ" dưới chế độ phong kiến và Giáo hội cơ đốc giáo, vào thế kỷ XIV, XV, XVI, châu Âu đã chứng kiến một cuộc vận động văn hoá và tư tưởng mới mẻ Phong trào Văn hoá phục hưng đã mang đến một luồng sinh khí và màu sắc văn hoá đầy hào hứng và quyết liệt, điều mà nhân loại chưa từng trải qua trước đó.
Phong trào Văn hóa Phục hưng xuất hiện vào thế kỷ XIV và phát triển mạnh mẽ trong hai thế kỷ XV, XVI, bắt nguồn từ Italia và sau đó lan rộng ra các nước Tây Âu và Trung Âu Tên gọi của phong trào này có nhiều phiên bản khác nhau; người Italia gọi là "Rinasci ta", trong khi người Pháp gọi là "Renaiss an ce" Dù có những tên gọi khác nhau, tất cả đều mang ý nghĩa tương tự, diễn tả quá trình "phục hưng", "tái sinh" hay "sống lại".
Phong trào Văn hoá phục hưng ra đời nhằm khôi phục nền văn hoá rực rỡ của các quốc gia cổ đại Hy Lạp và La Mã.
Người cổ đại Hy Lạp và La mã đã xây dựng nên một nền văn hoá hoàn bị trước khi đức chúa Giê Su ra đời
Phong trào phục hưng ở châu Âu vào thế kỷ XIV, XV, XVI được một số học giả phương Tây nhận định là nỗ lực nhằm hồi sinh nền văn hóa cổ đại Hy - La, nhờ vào những cuộc khai quật và các bản sách chép tay còn sót lại Thời kỳ này chứng kiến sự đam mê tìm kiếm dấu tích của hai nền văn hóa này, với nhiều người đua nhau học tiếng Hy Lạp và Latin để tiếp cận các tác phẩm cổ Việc dịch thuật, giới thiệu và xuất bản các tác phẩm triết học, văn học, sử học cổ Hy - La đã thu hút sự quan tâm lớn từ các học giả và nhà nghiên cứu, đánh dấu một thời kỳ mà nền văn hóa cổ đại này được chú ý và tôn vinh hơn bao giờ hết.
Phong trào Văn hoá phục hưng không chỉ đơn thuần nhằm khôi phục các nền văn hoá cổ đại, mà còn mang ý nghĩa sâu sắc hơn, vượt ra ngoài việc phục cổ Việc coi đây là một phong trào chỉ tập trung vào việc hồi sinh các giá trị xưa cũ là một cách nhìn phiến diện.
Người châu Âu đã khám phá và nghiên cứu các di tích của nền văn minh Hy Lạp và La Mã, từ đó rút ra những kết luận quan trọng về ảnh hưởng của văn hóa trung cổ Qua việc tìm hiểu các tác phẩm cổ đại, họ nhận thấy rằng trung cổ phong kiến và Giáo hội đã kìm hãm sự phát triển văn hóa, đồng thời chà đạp lên quyền sống và quyền tự do của con người.
Họ cảm thấy như vừa trải qua một đêm tối tăm, nhận ra rằng nền văn minh rực rỡ của cổ đại Hy - La hình thành bởi sự không biết đến chế độ phong kiến và sự thống trị của Giáo hội thiên chúa Ảnh hưởng của những cuốn sách chép tay còn sót lại sau sự sụp đổ của nền văn minh Byzăng xơ và những kho tượng cổ đại được khai quật từ đống hoang tàn đã cứu vớt phần nào giá trị văn hóa này.
La Mã đã mở ra một thế giới mới mẻ cho phương Tây, khiến họ kinh ngạc trước vẻ đẹp rực rỡ của thời cổ đại Hy Lạp, những hình thức nghệ thuật lấp lánh này đã xóa tan những bóng ma của thời kỳ trung cổ.
Phong trào Văn hoá Phục hưng đã hướng về cổ đại Hy - La để học hỏi những giá trị tốt đẹp, nhấn mạnh sự tôn trọng con người và đấu tranh cho tự do, trái ngược với sự coi thường của thời Trung cổ Đồng thời, phong trào này cũng phê phán chế độ phong kiến và Giáo hội, thể hiện khát vọng của con người mới và khẳng định tiềm năng, triển vọng của một xã hội mới.
Con người mới là nhân tố quan trọng trong việc xây dựng xã hội hiện đại, đáp ứng nhu cầu của thời đại phục hưng Như Ăng ghen đã từng nhấn mạnh, "thời đại cần có những con người khổng lồ", những người không chỉ nổi bật về tư tưởng và nhiệt huyết mà còn có tài năng xuất sắc và hiểu biết sâu rộng.
Những con người khổng lồ đã xuất hiện trên nhiều lĩnh vực, từ văn học với các nhân vật nổi tiếng như Gác găng chuya, Păng tagruy en, bác sĩ Fau xt, Hăm lét và Ôtenlô của Sêcxpia, đến xã hội với những thiên tài như Lêôna Đơvanh xi, Anbeduyrê, và Mikenlăng giơ Trong lĩnh vực thiên văn học, các nhà khoa học như Côpecnich, Brunô, Galilê, và Képle đã phát triển lý thuyết về hệ thống mặt trời, trong khi các triết gia như Đềcáctơ và Bâycơn đã đóng góp vào triết học duy vật và duy lý Ngoài ra, Tôrixeli, Xec vê và Vê da lơ đã có những tiến bộ trong lĩnh vực vật lý và giải phẫu, trong khi các nhà phát kiến địa lý như Côlômbô và Cri Xtốp Côlông đã khám phá ra những con đường mới sang châu Mỹ và châu Á.
Trong lĩnh vực văn học, các thiên tài như Đan tê, Pêtơrac và Bôcaxiô ở Italia, Rabơle và Môngtennhơ ở Pháp, Xecvăngtec và Lôpêđavêga ở Tây Ban Nha, cùng Máclôvơ và Sêcxpia ở Anh đã để lại dấu ấn sâu đậm Thời kỳ này cũng chứng kiến sự nổi dậy của nhân văn chủ nghĩa với các nhân vật như Đantê, Êraxmơ, Tômátmogơ và Cămpanêla Đồng thời, sự ra đời của các xưởng in, nhà xuất bản và những phát minh trong kỹ thuật đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong văn hóa và xã hội.
Phong trào Văn hoá phục hưng diễn ra mạnh mẽ và rộng lớn khắp châu Âu, đánh dấu một thời kỳ mới trong lịch sử với nội dung ca ngợi vẻ đẹp tự nhiên và quyền sống của con người Nó thể hiện niềm tự hào về con người mới, với trí sáng tạo và niềm tin vào khả năng của chính mình Giai cấp tư sản mới đã lợi dụng phong trào này như một vũ khí để đấu tranh chống lại chế độ phong kiến và tư tưởng bảo thủ của Giáo hội, từ đó xây dựng một hệ tư tưởng tiên tiến, đối lập với thời trung cổ Sự kết hợp giữa phong trào Văn hoá phục hưng và cải cách tôn giáo đã tập hợp mọi tầng lớp nhân dân, dẫn đến một cuộc cách mạng xã hội quan trọng.
Tính thời đại trong phong trào văn hóa phục hưng
Những mầm mống của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa được thể hiện trong phong trào văn hóa phục hưng
Chương 3 Tính giai cấp của phong trào Văn hoá phục hưng
3.1 Sự ra đời và trưởng thành của giai cấp tư sản
3.2 Phong trào Văn hoá phục hưng chống chế độ phong kiến và giáo hội cản trở sự phát triển của chủ nghĩa tư bản
3.3 Phong trào Văn hoá phục hưng đề cao sức lao động sáng tạo phát minh sáng chế đẩy mạnh sản xuất vật chất
3.4 Phong trào Văn hoá phục hưng đề cao giá trị con người
3.5 Phong trào Văn hoá phục hưng đòi quyền tự do cá nhân và sự hưởng lạc 3.6 Phong trào Văn hoá phục hưng thể hiện yêu cầu thống nhất quốc gia và đề cao tinh thần dân tộc
CHƯƠNG 1 BỐI CẢNH LỊCH SỬ CỦA PHONG TRÀO VĂN HOÁ
1.1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN
Chế độ phong kiến phương Tây, hình thành sau thời kỳ chiếm hữu nô lệ, có những đặc điểm riêng biệt so với phong kiến phương Đông Trong khi phương Đông theo chế độ quân chủ chuyên chế trung ương và không có vai trò của tôn giáo, phương Tây lại gắn liền với Thiên chúa giáo ngay từ khi phong kiến được xác lập Mối quan hệ giữa nhà nước phong kiến và Giáo hội Thiên chúa rất chặt chẽ, tạo thành công cụ thống trị về cả vương quyền lẫn thần quyền trong suốt thời kỳ "Đêm trường trung cổ".
Lịch sử phong kiến phương Tây chia thành các thời kỳ khác nhau và các nấc thang phát triển cũng khác nhau
Thời kỳ sơ kỳ phong kiến từ thế kỷ V đến thế kỷ X đánh dấu sự hình thành và phát triển của chế độ phong kiến ở châu Âu, đặc biệt là sau sự sụp đổ của đế quốc Tây Rôma Trong giai đoạn này, nhiều vương quốc mới, nổi bật là vương quốc Frăng, đã xuất hiện Ruộng đất trong xã hội dần dần tập trung vào tay giai cấp phong kiến và Giáo hội, trở thành những lãnh địa truyền đời Đồng thời, quá trình nông nô hoá nông dân và trang viên hoá nền kinh tế cũng diễn ra mạnh mẽ.
Thời kỳ thứ hai - Trung kỳ phong kiến, từ thế kỷ thứ X đến thế kỷ thứ
XV Đây là thời kỳ phát triển của chế độ phong kiến Trong thế kỷ X, chế độ nông nô càng vững chắc, thế lực giai cấp lãnh chuá phong kiến càng phát triển, do đó dẫn đến tình trạng chia cắt phong kiến tồn tại phổ biến ở Tây Âu Đến thế kỷ XI nền kinh tế hàng hoá bất đầu phát triển dấn đến sự ra đời của thành thị và tầng lớp xã hội mới là thị dân, tầng lớp này ngày càng có vai trò quan trọng về mọi mặt trong tiến trình lịch sử Cũng từ đây nền văn hoá sau nhiều thế kỷ bị lụi tàn bắt đầu khởi sắc Nhưng với sự phát triển của chế độ phong kiến và của nền kinh tế hàng hoá, sự bóc lột và nô dịch đối với nông dân càng tăng cường, nên các nước Tây Âu đã diễn ra nhiều cuộc khởi nghĩa tương đối lớn của nông dân
Thời kỳ hậu kỳ phong kiến từ thế kỷ XVI đến XVII chứng kiến sự khủng hoảng và suy tàn của chế độ phong kiến châu Âu Sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, bắt nguồn từ Italia, đã lan rộng ra Tây Âu, dẫn đến sự hình thành của hai giai cấp mới: tư sản và vô sản Thay đổi kinh tế và xã hội ở Tây Âu đã thúc đẩy tư tưởng đổi mới, phát triển văn hoá và thiết lập chế độ quân chủ chuyên chế tại một số quốc gia Tuy nhiên, mâu thuẫn xã hội trở nên gay gắt, phơi bày những lỗi thời của thời kỳ trung cổ, cần được đánh giá lại Phong trào Văn hoá phục hưng đã đáp ứng yêu cầu này, với giai cấp tư sản đảm nhận sứ mệnh lịch sử chống lại sự lạc hậu của chế độ phong kiến và Giáo hội, đồng thời đòi hỏi quyền sống, tự do và hạnh phúc cho con người.
1.2 TRẠNG THÁI KINH TẾ-CHÍNH TRỊ-XÃ HỘI Ở TÂY ÂU THỜI HẬU KỲ TRUNG ĐẠI
Cuộc vận động văn hoá và tư tưởng trong phong trào Văn hoá phục hưng được hình thành dưới ảnh hưởng của các điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội của thời kỳ đó Thời kỳ phục hưng đánh dấu sự suy tàn của chế độ phong kiến và sự xuất hiện của những yếu tố đầu tiên của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Từ thế kỷ XI, châu Âu bắt đầu hình thành nền kinh tế hàng hóa với sự gia tăng năng suất lao động trong nông nghiệp và sự xuất hiện của sản phẩm dư thừa Quá trình chuyên môn hóa trong ngành công nghiệp diễn ra mạnh mẽ, dẫn đến việc thủ công nghiệp tách rời khỏi nông nghiệp Hàng hóa được tự do bán ra thị trường, đánh dấu sự ra đời của thành phố như trung tâm thủ công nghiệp, góp phần phá vỡ nền kinh tế tự nhiên và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa giản đơn Đến thế kỷ XIV - XV, các công trường thủ công, mầm mống của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, xuất hiện tại các thành thị châu Âu Công cụ sản xuất được cải tiến, tận dụng sức nước và sức gió làm nguồn năng lượng chính, giúp sản xuất thủ công nghiệp tăng trưởng nhanh chóng với chất lượng ngày càng cao, đồng thời nhiều ngành nghề mới ra đời Thành phố không chỉ là trung tâm sản xuất mà còn trở thành những trung tâm thương mại quan trọng, dẫn đến sự phát triển của phân công lao động và sự tách rời giữa lao động thương nghiệp.
Sự phát triển mạnh mẽ của công thương nghiệp và phân công lao động đã thúc đẩy nền kinh tế hàng hóa, dẫn đến sự xuất hiện ban đầu của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa vào thế kỷ XIV Tuy nhiên, chỉ riêng kinh tế hàng hóa không đủ để hình thành chủ nghĩa tư bản; cần phải trải qua một thời gian dài chuẩn bị, được gọi là quá trình tích lũy vốn ban đầu hay tích lũy nguyên thủy.
Quá trình tích lũy tư bản diễn ra qua nhiều biện pháp tàn bạo như buôn bán nô lệ, cướp bóc thổ dân và khai thác tài nguyên từ châu Mỹ Sau các cuộc phát kiến địa lý, các nước Tây Âu đã đẩy mạnh xâm chiếm thuộc địa và thị trường ở châu Mỹ và châu Á Kết quả là sự phát hiện mỏ vàng, mỏ bạc, tiêu diệt người bản xứ để làm nô lệ, và bắt đầu chinh phục miền Đông Ấn, cũng như biến châu Phi thành nơi cung cấp nô lệ Đây chính là khởi đầu của thời đại sản xuất tư bản chủ nghĩa, đánh dấu quá trình tích lũy ban đầu.
Biện pháp này chủ yếu giúp tích lũy vốn nhanh chóng, thông qua việc "rào đất cướp ruộng" và xua đuổi nông dân khỏi ruộng đất ở Anh Điều này thực chất là quá trình tách rời người lao động khỏi quyền sở hữu điều kiện lao động của họ, biến tư liệu sản xuất và sinh hoạt thành tư bản, đồng thời biến người sản xuất thành người lao động thuê mướn Kết quả là sự ra đời của giai cấp mới - giai cấp vô sản, buộc phải làm thuê cho các nhà tư bản.
Sự ra đời của giai cấp tư sản và quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã thúc đẩy sự phát triển của sức sản xuất xã hội, đồng thời làm cho quan hệ sản xuất phong kiến rơi vào khủng hoảng Sự phát triển của công thương nghiệp và quá trình tích lũy nguyên thủy tư bản đã tạo ra tầng lớp thị dân, chiếm lĩnh nhiều ngành sản xuất quan trọng và làm tăng giá trị hàng hóa trên thị trường Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa dần thay thế quan hệ phong kiến, mặc dù giai cấp tư sản còn yếu, nhưng đã ủng hộ nhà vua để thiết lập một nhà nước quân chủ chuyên chế thống nhất, tạo điều kiện cho sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa.
Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã xuất hiện trong bối cảnh chế độ phong kiến suy tàn, dẫn đến sự ra đời của giai cấp tư sản Sự xuất hiện này không chỉ làm thay đổi nền kinh tế và chính trị của xã hội phong kiến châu Âu mà còn gây ra những biến động lớn về văn hóa, tư tưởng và xã hội.
Xã hội phong kiến châu Âu bị chi phối bởi tư tưởng của Giáo hội Cơ đốc giáo, dẫn đến sự thống trị của thần học và triết học kinh viện, khiến cho tư tưởng và tình cảm con người bị giam hãm trong lạc hậu Hầu hết các hoạt động của con người đều bị ảnh hưởng bởi Giáo hội, khiến cho các ngành khoa học, đặc biệt là khoa học tự nhiên, chỉ được xem là "đầy tớ" của thần học Thuyết quả đất là trung tâm của vũ trụ đã ru ngủ nhân loại trong suốt "Đêm trường trung cổ", do đó, cần phải đẩy lùi tư tưởng thần học và triết học kinh viện để tạo điều kiện cho các môn khoa học phát triển.
Giai cấp tư sản ra đời nhằm đánh đổ tàn dư phong kiến và Giáo hội, tạo điều kiện cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản và lực lượng sản xuất Họ không chấp nhận mọi sự kìm hãm và ràng buộc con người, đồng thời phản đối sự lạc hậu và bảo thủ của nhà thờ và Giáo hội.
Trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, phong trào Văn hoá phục hưng đã bùng nổ khắp châu Âu, nhằm đấu tranh cho quyền con người và sự phát triển tự nhiên của cá nhân Phong trào này tập trung vào việc giải phóng tình cảm con người, giúp mọi người được hưởng trọn vẹn những lạc thú mà thiên nhiên ban tặng.