Giá trị hiện thực trong truyện ngắn g môpátxăng

Đồng thời bộc lộ những tình cảm nhân đạo mới mẻ của nhà văn đối với cuộc sống con người trong chiến tranh.. Đó là thời đại mà giai cấp tư sản đang ra sức thể hiện thế lực về chính trị và

PHẦN 1: PHẦN MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài

Tiếp nối Xtăngđan, Banzắc, Flôbe – các nhà hiện thực danh tiếng thế kỷ XIX – G Môpátxăng (1850-1893) đã có những đóng góp riêng vào thành tựu của trào lưu rực rỡ này

Nếu Banzắc vĩ đại bởi sáng tác tiểu thuyết thì G Môpátxăng lại dành được vinh quang ở lĩnh vực truyện ngắn Trong một thời gian sống và sáng tác không dài, G Môpátxăng đã thể nghiệm trên nhiều loại: Thơ, ký, tiểu thuyết, kịch, truyện ngắn… Song bộ phận xuất sắc khiến tên tuổi ông vang dội là truyện ngắn

G Môpátxăng đã đem thành tựu của chủ nghĩa hiện thực lên một đỉnh cao mới Với hơn 300 truyện ngắn mẫu mực, G Môpátxăng đã khẳng định vị trí bậc thầy truyện ngắn thế giới Nhiều tác giả danh tiếng đương thời đã thừa nhận điều

đó Ê Zôla cho rằng với “Viên Mỡ Bò” nhà văn trẻ lập tức “tự xếp vào hàng ngũ bậc thầy” A.Frăngxơ coi G Môpátxăng là “một trong những người kể chuyện giỏi nhất ở cái xứ sở xưa nay truyện kể vốn rất nhiều và rất hay” Còn A.Sêkhốp – tác giả những truyện ngắn Nga tuyệt diệu thì thấy truyện của G Môpátxăng đặt

ra những yêu cầu to lớn đến mức “không thể viết theo lối cũ được nữa” Điều đó khẳng định thêm về những đóng góp lớn lao của G Môpátxăng

Truyện ngắn của G Môpátxăng được dịch vào Việt Nam rất sớm, những năm đầu của thế kỷ XX Trên tạp chí “Nam phong” đã đăng truyện “Trên biển” thu hút đông đảo sự chú ý của độc giả Truyện ngắn G Môpátxăng còn được giới thiệu trong chương trình đại học và phổ thông

Mặt khác hiện nay truyện ngắn là thể loại đang được thịnh hành nhất Chính

vì vậy nghiên cứu truyện ngắn của G Môpátxăng vừa có ý nghĩa về lý luận lẫn

thực tiễn giảng dạy và học tập truyện ngắn G Môpátxăng ở trường phổ thông sau này

Đó là những lý do thúc đẩy chúng tôi chọn vấn đề “giá trị hiện thực trong truyện ngắn G Môpátxăng ” để làm đề tài cho khoá luận tốt nghiệp

II Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Như chúng ta đã biết, G Môpátxăng là một bậc thầy truyện ngắn với một khối lượng sáng tác đồ sộ, truyện của ông vì vậy đặt ra nhiều vấn đề to lớn cho giới nghiên cứu Song do khả năng có hạn và trong khuôn khổ của một khoá luận tốt nghiệp, chúng tôi chỉ có điều kiện đi sâu nghiên cứu “giá trị hiện thực trong truyện ngắn” của ông Cũng xuất phát từ đó, chúng tôi chỉ giới hạn nghiên cứu trong ba tập truyện ngắn Đó là “Tập truyện ngắn hay của G Môpátxăng ”, (nhiều người dịch, NXB VH-TT, 2000); “Tuyển tập truyện ngắn G Môpátxăng

”, (do nhiều người dịch, NXB Hội nhà văn, 2000); “Tuyển tập truyện ngắn Pháp thể kỷ XIX” (Đặng Anh Đào và Lê Hồng Sâm tuyển dịch, NXB ĐH&THCN, 1987)

III Phương pháp nghiên cứu

Ở đề tài này chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu truyền thống như: Khảo sát – thống kê, Phân tích – hệ thống, so sánh - đối chiếu.v.v Chúng tôi cũng mạnh dạn sử dụng phương pháp của thi pháp học hiện đại

để tiếp cận tác phẩm Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi sẽ sử dụng kết hợp giữa các phương pháp

IV Lịch sử vấn đề

G Môpátxăng là một tác gia truyện ngắn lớn cho nên chắc chắn rằng trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về ông Song, rất tiếc vì sự hạn chế về ngoại ngữ nên chúng tôi không có điều kiện tiếp cận được mà chúng tôi chỉ tìm

hiểu về G Môpátxăng trên những tài liệu bằng tiếng Việt trong vòng khoảng 50 năm lại nay Qua tìm hiểu chúng tôi thấy:

Về giáo trình có “Văn học phương Tây” (nhiều tác giả, NXB GD, 1999), và cuốn “Văn học hiện thực và lãng mạn phương Tây thế kỷ XIX” (của Đặng Thị Hạnh và Lê Hồng Sâm, NXB ĐH&THCN, 1981) Ở đây do tính chất giáo trình nên người viết chỉ giới thiệu về sự nghiệp sáng tác và những đặc điểm truyện ngắn G Môpátxăng chứ chưa có điều kiện đi sâu nghiên cứu vấn đề này

Trong các lời giới thiệu các tuyển tập truyện ngắn G Môpátxăng, người viết cũng có nêu một vài đặc điểm truyện ngắn của ông Do tính chất của lời giới thiệu nên họ cũng chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu

Gần đây, trên tạp chí “Văn học thế giới” – số 4 năm 2000, có bài giới thiệu (nhân dịp kỷ niệm 150 năm ngày sinh G Môpátxăng) của Đào Duy Hiệp về nhà văn vĩ đại này Nhưng ở đây, ông cũng chỉ nêu một số đặc điểm về thế giới nhân vật, thời gian và không gian trong truyện ngắn G Môpátxăng ở vài truyện tiêu biểu (Một cuộc mua bán; Kẻ sát nhân; Đi dạo) Chính vì vậy tác giả bài viết cũng chưa có điều kiện đi sâu nghiên cứu về giá trị hiện thực trong truyện ngắn G.Môpátxăng

Tìm hiểu trong giới sinh viên chúng tôi được biết đã có một số đề tài khoá luận tốt nghiệp về G Môpátxăng, tiêu biểu như “Phụ nữ và gia đình trong truyện ngắn G Môpátxăng”; “Chiến tranh trong truyện ngắn G Môpátxăng”.v.v Hầu hết các khoá luận này đều đi vào nghiên cứu G Môpátxăng ở một phương diện nội dung nào đó chứ chưa có điều kiện đi sâu nghiên cứu vấn đề này

Qua tìm hiểu chúng tôi thấy việc nghiên cứu về G Môpátxăng hiện nay ở nước ta còn rất ít, và mới mẻ Mặt khác “giá trị hiện thực trong truyện ngắn” của ông là một vấn đề đang bỏ trống Song trong quá trình tìm hiểu những tài liệu trên đã phần nào có những gợi ý có tính định hướng để chúng tôi mạnh dạn đi

sâu nghiên cứu vấn đề này Trong một khả năng cho phép, chúng tôi cũng không

có tham vọng lớn mà chỉ mong rằng đây là một vấn đề lần đầu tiên được chúng tôi đi vào nghiên cứu và có một số đóng góp nhỏ vào lịch sử nghiên cứu G.Môpátxăn

V Cấu trúc luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu và phần kết luận đó là phần nội dung Phần nội dung bao gồm các chương sau:

Chương 1: Giá trị hiện thực trong truyện ngắn G Môpátxăng

Chương 2: Những đặc sắc nghệ thuật phản ánh hiện thực trong truyện ngắn

G Môpátxăng

PHẦN 2: NỘI DUNG CHƯƠNG 1: GIÁ TRỊ HIỆN THỰC TRONG TRUYỆN NGẮN

G.MÔPÁTXĂNG

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người và quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngăn G Môpátxăng

1.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người

Văn học là nhân học, là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người Con người

là đối tượng chủ yếu của văn học Dù miêu tả thần linh, ma quỷ, miêu tả đồ vật, hoặc giản đơn là miêu tả các nhân vật, văn học đều thể hiện con người Mặt khác, người ta không thể miêu tả về con người nếu như không hiểu biết, cảm nhận và có các phương tiện, biện pháp nhất định Mặt thứ hai này tạo thành chiều sâu, tính độc đáo của hình tượng con người trong văn học Quan niệm nghệ thuật về con người vì vậy là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hoá thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện co người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó

Quan niệm nghệ thuật về con người vì vậy cũng mang đậm dấu ấn cá tính sáng tạo của nhà văn và nó hướng người ta khám phá cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể Tuy nhiên, quan niệm nghệ thuật về con người cũng bị chi phối bởi những điều kiện lịch sử xã hội nhất định, như điều kiện kinh

tế – xã hội, tư tưởng, khoa học…

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn của G.Môpátxăng

Hiện thực đời sống là đối tượng trực tiếp của quá trình nhận thức và phản ánh của nhà văn Song từ hiện thực cuộc sống đến tác phẩm văn học có sự thống

nhất biện chứng nhưng chúng hoàn toàn không đồng nhất với nhau Nhà văn phản ánh đời sống thông qua hệ thống hình tượng và phương tiện ngôn từ, nó là phương tiện để nhà văn thể hiện tư tưởng thẩm mỹ Đến lượt nó, lại là sự phản ánh tư tưởng quan niệm, thái độ tình cảm… của nhà văn trước cuộc đời Hình tượng nghệ thuật vì vậy là sự mã hoá nghệ thuật về cuộc đời Ở đó một mặt thể hiện quan niệm của nhà văn đối với cuộc sống Mặt khác qua đó cho ta nhận thức và đánh giá về tư tưởng – thẩm mỹ của nhà văn

Với một cảm quan nhạy bén trước hiện thực đời sống xã hội Pháp thể kỷ XIX, với hơn 300 truyện ngắn của mình, G Môpátxăng đã xây dựng nên một hệ thống hình tượng nhân vật đầy phong phú và đa dạng, thể hiện một cách nhìn, cách cảm riêng trước thực tại đời sống

Bức tranh hiện thực trong truyện ngắn G Môpátxăng trước hết là một bức tranh đa diện, đầy những sự ngổn ngang và bộn bề của đời sống xã hội Pháp thế

kỷ XIX Đó là khung cảnh chiến tranh đầy sự ảm đạm Chiến tranh được ông miêu tả ở thế “lụi tàn”: “suốt mấy ngày liền, từng mảng binh đoàn tan rã diễu qua thành phố Họ không còn là quân đội nữa, mà là những bầy ô hợp toán loạn Người nào người nấy râu dài nhem nhuốc, quân phục rách nát, họ uể oải tiến bước, chẳng có cờ, cũng chẳng thành cơ ngũ gì hết Tất cả đều như rã rời kiệt sức” [14,5] Hiện thực chiến tranh được G Môpátxăng nhìn nhận trong sự khủng hoảng bê trễ Đó là sự vô trách nhiệm của bọn cầm quyền, sự hèn nhát giả dối và thói vị kỷ của bọn tư sản quý tộc Nhà tư sản Carê Lamađông kịp thời chuyển tiền sang Anh, nhà buôn rượu Loazô tìm cách bán cả một kho rượu cho ngành hậu cần và hài lòng vì nhà nước phải trả cho mình một khoản tiền lớn Trước kẻ thù, “họ hầm chuẩn bị sẵn những lời lẽ khúm núm” v.v Không khí thất bại của Pari đã góp phần tô đậm tính chất ngưng trệ đình đốn của xã hội Pháp Bổ sung vào bức tranh trì đọng ấy là cuộc sống nhàn tẻ phong bế của giới viên chức và

tiểu tư sản Họ nghèo nàn về vật chất và nghèo hơn cả về mặt tinh thần Cuộc đời của họ là những gì le lói tẻ nhạt để đến khi thức tỉnh lại phải chọn cái chết như một kết cục tất yếu: “ Lơrát suốt ngày giam mình trong một căn phòng hẹp, không lấy vợ vì thu nhập quá thấp Không có kỷ niệm vì không có quá khứ, không có tương lai vì không có tiền đồ Chẳng có gì trước lão, chẳng có gì sau lão, chẳng có gì trong lòng Chẳng có gì hết… Lão tự tử!” [15,197]

Nhân vật trong truyện ngắn G Môpátxăng hầu hết là những số phận đầy rủi

ro bất hạnh Cuộc sống của họ luôn gặp phải những tai biến ngẫu nhiên như một quy luật phổ biến (Đi ngựa; Sợi dây; Đêm nôel; Bến cảng) Nhân vật Hécto trong

“Đi ngựa” là ví dụ tiêu biểu Nhận được món tiền thưởng nhờ việc làm ngoài giờ, Hécto bàn với vợ tổ chức một buổi du ngoạn Chồng đi ngựa , vợ con đi xe

… phải làm thế nào cho mọi người đều biết Nhưng buổi vui sắp kết thúc thì con ngựa của Hécto đá ngã một bà già Tuy chỉ xây xát qua loa nhưng bà già suốt một đời vất vả cực nhọc đã giả vờ bị bại nằm một chỗ Để đỡ tốn hơn ở bệnh viện, vợ chồng anh bèn bàn với nhau đưa bà lão về nuôi Câu chuyện vui phút chốc đổi thành buồn bã Nhân vật Ônôrê trong “Sợi dây” trên dường về nhà, về tới nhà thì bị vu khống là “nhặt được cái ví của quan lớn” Bất lực trước oan trái, Ônôrê đã chọn cái chết bằng cách tự vẫn để giải thoát khỏi dư luận độc ác của những người xung quanh

Những người phụ nữ trong truyện ngắn G Môpátxăng là những kẻ không gia đình, không nơi nương tựa (Viên mỡ bò; Cô fifi) hoặc nếu có gia đình nhưng

đã bị đổ vỡ, sống một mình cô đơn hiu quạnh Đó là người phụ nữ trong “Mụ xôva; Bố của Ximông; Đêm nôel …” Đồng thời họ là những con người với những nghề nghiệp mạt hạng: là gái giang hồ, là kẻ chăm sóc, giặt dũ cho người

ốm (Viên mỡ bò; Cô fifi; Con quỷ; v.v.) Đặc biệt là những người phụ nữ do

hoàn cảnh đưa đẩy đến cùng đường đã phải làm những điều ác đến man rợ (Mụ đàn bà có nhứng đứa con quái vật; Rôđali Pruyđăng)

Trẻ em trong truyện ngắn G Môpátxăng là những con người sống trong những hoàn cảnh vô cùng éo le, thiếu thốn về vật chất lẫn tinh thần, sống trong

sự dè bỉu của dư luận xã hội đầy cay độc Đó là những “quái vật” trong “Người đàn bà có những đứa con quái vật”, là những em bé bị bệnh tật và sự xa lánh của người mẹ vô lương trong truyện “Bà Écmê”, là cháu Ximông sinh ra mà không

có bố trong truyện “Bố của Ximông” Hầu hết nhân vật trẻ em ở đây đều rơi vào hoàn cảnh bất hạnh như vậy, tương lai của các em không một lần đoán định, tất

cả đều mù mịt

Đàn ông trong truyện ngắn G Môpátxăng là những người lao động nghèo khổ, có một cuộc sống đầy những rủi ro bất trắc Họ là những kẻ lang thang không việc làm, không nhà cửa (Kẻ lang thang); là cuộc đời vất vả lam lũ lại gặp phải những hoàn cảnh éo le (Bến cảng; Trên biển; Dạo chơi; Đi ngựa… )

Tóm lại hiện thực mà G Môpátxăng nhận thức và phản ánh trong truyện ngắn của mình là một hiện thực đầy trì đọng, phong bế của cuộc sống xã hội Pháp thế kỷ XIX Hiện thực ấy là quá trình khủng hoảng về mọi mặt của đời sống xã hội Con người trong xã hội Pháp thế kỷ XIX là hiện thân của những nỗi bất hạnh khổ đau Họ sống mờ mịt không tương lai, không ánh sáng vì không có tiền đồ Đó là nguyên nhân giải thích vì sao truyện ngắn của ông thường có một kết cục bi đát – cả về kết cấu nội dung Nhân vật trong truyện của ông đầy đủ các thành phần xã hội nhưng tất cả đều chịu những số phận hẩm hiu, những bất trắc của cuộc sống Họ trở thành nạn nhân của xã hội tư bản với bản chất làm giàu, tính chất hiếu chiến và xâm lược để bảo vệ quyền lợi của giai cấp thống trị

Có thể nói bức tranh đời sống trong truyện ngắn G Môpátxăng là một bức tranh đầy tăm tối Đó là tình trạng chiến tranh gây khổ đau mất mát cho con

người, tình trạng thoái hoá về nhân cách và đạo đức của con người, tình trạng tối tăm mù mịt không ánh sáng, không tương lai của người lao động Số phận con người trở nên mong manh – họ là hiện thân của gánh nặng cuộc đời với những ngang trái bất công Song là một ngòi bút rất có lương tâm, G Môpátxăng đã mô

tả họ ở tư thế là nạn nhân của xã hội nhưng họ vẫn cố gắng vươn lên để khát khao về một cuộc sống cho nên Người- điều mà G Môpátxăng hơn một lần mong ước

1.2 Đặc điểm chung của bức tranh hiện thực trong truyện ngắn G.Môpátxăng

Khác với Bazắc phơi bày tất cả bản chất của xã hội tư sản, các quan hệ tư sản thành một “tấn trò đời”, G Môpátxăng lại chọn lọc những chi tiết tiêu biểu, giàu tính bản chất và có sức khái quát lớn Miêu tả cuộc sống của giới viên chức

và xã hội quý tộc tư sản, ông đưa ra những nét tiêu biểu về tính tư hữu, thói vị kỷ cùng những dục vọng vật chất tầm thường… nhằm hướng tới thể hiện cuộc sống

tư sản đầy sự bon chen và vụ lợi Miêu tả chiến tranh, ông chỉ miêu tả ở hậu phương – một cách gián tiếp nhưng lại làm nổi bật được cuộc sống và thái độ của các tầng lớp khác nhau trong chiến tranh

Hiện thực mà G Môpátxăng quan tâm là một hiện thực trì đọng với sự phân hoá xã hội sâu sắc, một hiện thực “âm thầm tủi cực và đầy nhục nhã” Ở đó, con người ta lạnh lùng với nhau đến tàn nhẫn (Trên biển; Chú Giuyn tôi), tự khép mình vào cõi đau thương cô độc (Đồ nữ trang; Dạo chơi)

Đặc biệt khi mô tả về hiện thực, những sự kiện, những cuộc đời tuy có vẻ rời rạc nhỏ bé nhưng lại đầy ấn tượng nghiệt ngã Phần lớn là những số phận rủi

ro, bất hạnh được ông miêu tả như một sự phổ biến Bức tranh hiện thực đời sống trong truyện ngắn của ông vì vậy có phần bi quan, ảm đạm

Mặc dù trước hiện thực xã hội như vậy, nhưng với một tấm lòng yêu mến cuộc đời cùng với những tài năng của mình G Môpátxăng đã để lại cho người đọc trong từng trang viết của mình bao nỗi băn khoăn suy nghĩ về cuộc đời và con người Nỗi đau, sự căm phẫn về cuộc đời con người đầy đau thương oan nghiệt Con người như những trò đùa, những rủi ro của con tạo

Là một ngòi bút đầy lương tâm và trách nhiệm trước cuộc đời, G Môpátxăng đi sâu vào những vấn đề nổi trội của cuộc sống Những vấn đề bấy giờ và cả những vấn đề cho đến hôm nay vẫn có ý nghĩa thời sự, đặt ra cho chúng ta nhiều suy nghĩ Một trong những vấn đề được G Môpátxăng quan tâm phản ánh đó là sự thoái hoá về nhân cách, sự băng hoại về đạo đức và quan hệ xã hội Đó cũng chính là những dư vị cảm xúc sau khi đọc truyện của G Môpátxăng

Tóm lại có thể nói rằng bức tranh hiện thực đời sống xã hội Pháp thế kỷ XIX trong truyện ngắn G Môpátxăng là một bức tranh đa diện: đó là những sự kiện, những con người và cuộc đời thuộc đủ những tầng lớp xã hội điển hình và

có tính khái quát cao bởi một cặp mắt quan sát tinh tế của nhà văn

1.3 Cuộc chiến tranh Pháp – Phổ

Cuộc chiến tranh 1870 giữa Đức và Pháp là một sự kiện chính trị gây chấn động sâu sắc trong đời sống xã hội pháp Nó đã làm đảo lộn trật tự xã hội Pháp cũng như tác động sâu sắc đến đời sống các tầng lớp nhân dân Chính vì thế đây

là mảng hiện thực được nhà văn tập trung quan tâm phản ánh nhiều nhất trong sáng tác - là mảng sáng tác thành công nhất của G Môpátxăng Chúng tôi thống

kê có 7 truyện trong số 35 truyện được khảo sát, chiếm 20% trong tổng số Điều

đó thể hiện tính nổi cộm và bức xúc của vấn đề, đồng thời còn cho thấy ở G.Môpátxăng một khả năng khai thác, khám phá và phát hiện nhiều mâu thuẫn, nhiều tình huống nổi bật của hiện thực chiến tranh

1.3.1 Đặc điểm miêu tả chiến tranh trong truyện ngắn G Môpátxăng

Một đặc điểm nổi bật trong truyện ngắn của G Môpátxăng hoàn toàn khác với chiến tranh mà chúng ta thường thấy trong văn học Từ chiến tranh ở trận Xích Bích trong “Tam Quốc diễn nghĩa” của La Quán Trung, hay trận Auxteclích trong “Chiến tranh và hoà bình” của L Tônxtôi đến chiến tranh trên thành Xanhđơni trong “Những người khốn khổ” của V Huygô … đều được miêu tả một cách trực diện với những cảnh đầu rơi máu đổ, khói lửa chiến trường Còn chiến tranh trong truyện ngắn G Môpátxăng lại được miêu tả rất khác G Môpátxăng không miêu tả trực diện cuộc đối đầu ngoài chiến trường

mà ông miêu tả từ “phía sau” cuộc chiến Đó là cảnh hậu phương của cuộc chiến – cảnh sống trụy lạc, phè phỡn và sa đoạ của bọn viên chức sĩ quan, là hình ảnh bọn quý tộc tư sản pháp hèn nhát và giả dối cùng với bản chất làm giàu và thói vị

kỷ Song, cũng có những hình ảnh của người dân thường đầy anh dũng hi sinh, của những cô gái điếm, những bà mẹ có chồng con tử trận… Tất cả tạo nên một mảng hiện thực to lớn và có ý nghĩa phê phán sâu sắc Đồng thời bộc lộ những tình cảm nhân đạo mới mẻ của nhà văn đối với cuộc sống con người trong chiến tranh

Một đặc điểm nổi bật khác trong truyện ngắn G Môpátxăng khi miêu tả chiến tranh đó là chiến tranh luôn được tác giả tái hiện trong thế lụi tàn Sự tàn lụi của một đám quân, bộ mặt hèn nhát của những kẻ vô trách nhiệm cũng là một hậu quả mà chiến tranh đem lại Miêu tả cảnh chiến tức là đồng thời tác giả gửi gắm những tư tưởng, tình cảm, những suy nghĩ về chiến tranh thông qua hệ thống hình tượng, nhân vật trong truyện Đó là hình ảnh quân đội bại trận Pháp được miêu tả ngay từ đầu: “Đám tàn quân nối nhau kéo qua thành phố Họ không còn là quân đội nữa mà là những bầy ô hợp tán loạn… Tất cả đều như rã

rời, kiệt sức không còn suy nghĩ hoặc quyết định nổi điều gì nữa, chân đi chỉ là

vì quen bước và hễ cứ dừng lại là khuỵu xuống vì mệt mỏi” [15,5]

Miêu tả sự tàn lụi của chiến tranh, G Môpátxăng đồng thời tái hiện không khí ảm đạm của cảnh đói khát và thiếu thốn do chiến tranh gây ra: “Pari bị bao vây bởi đói khát và tiếng rên rỉ Chim sẻ rất hiếm trên nóc nhà và các máng nước cũng ít Người ta ăn bất cứ thứ gì.”[14,350]

Với lối miêu tả khách quan có vẻ dửng dưng, G Môpátxăng đã làm cho người đọc không khỏi lắng chìm trong bao suy nghĩ dằn vặt, bao sự liên tưởng

về thảm hoạ chiến tranh đầy khốc liệt này Qua đó nói lên tính chất hiếu chiến và tàn bạo của giai cấp tư sản đồng thời bộc lộ thái độ phê phán, phản đối chiến tranh mạnh mẽ Cũng thông qua việc miêu tả một cách khách quan những cảnh tượng khác nhau, những đối tượng, tầng lớp xã hội khác nhau để làm rõ thái độ của những con người thuộc những tầng lớp khác nhau trước chiến tranh

1.3.2 Thái độ hèn nhát, vị kỷ của bọn quý tộc tư sản Pháp trước chiến tranh

Giai cấp tư sản là giai cấp giữ địa vị chủ chốt trong nền kinh tế xã hội tư bản chủ nghĩa Việc xây dựng hình ảnh của giai cấp này chính là việc thể hiện đời sống xã hội tư bản chủ nghĩa Trong thời kỳ chủ nghĩa tư bản đang lên, với

sự lên ngôi của đồng tiền - Ô Banzắc đã lột tả được bản chất tư hữu của các quan hệ tư bản thì đến đây hình ảnh bọn tư sản quý tộc được G Môpátxăng xây dựng trong chiến tranh lại hoàn toàn khác Đó là bộ mặt thật của giai cấp tư sản trong chiến tranh – bộ mặt hèn nhát giả dối và vị kỷ

Ở tầng lớp thượng lưu, họ không cảm thấy gánh nặng của chiến tranh, không có lấy một chút tinh thần dân tộc Trong “Viên mỡ bò” mặc dù Ru- ăng bị chiếm đóng, họ chẳng hề lo buồn về số phận của quê hương mà chỉ quan tâm đến tài sản và việc kinh doanh riêng Nhà tư sản Carê Lamađông kịp thời chuyển tiến

sang Anh, nhà buôn rượu Loadô tìm mọi cách bán cả một kho rượu cho ngành hậu cần và hài lòng vì nhà nước phải trả cho mình một khoản tiền lớn Trước kẻ thù “họ thầm chuẩn bị sẵn những lời lẽ khúm núm” và khẩn khoản nài ép Viên

Mỡ Bò nhượng bộ tên sĩ quan Phổ để sau khi thoát thân, hắt hủi cô “như một cái

dẻ bẩn vô dụng” Chúng trả ơn cô bằng sự trở mặt trắng trợn, để mặc cô chịu đói Trước đó, chính cô, người đã hào hiệp cho chúng ăn no

Miêu tả thái độ của bọn tư sản quý tộc trước chiến tranh, tác giả chỉ chọn lọc những chi tiết tiêu biểu, điển hình, giàu tính bản chất Đó là thái độ hèn nhát,

sự giả dối, vị kỷ và lòng tham mà bất chấp mọi đạo lý của con người Qua đó cho thấy khả năng nắm bắt, tái hiện hiện thực tinh tế của nhà văn Đồng thời gián tiếp bộc lộ thái độ phản ứng gay gắt trước tình trạng sa đọa của gia cấp tư sản và tầng lớp thượng lưu

1.3.3 Tinh thần yêu nước tiềm tàng của người dân thường

Hình ảnh người dân thường luôn là trung tâm của những sự kiện lịch sử Đó

là đội ngũ hùng hậu và thường mang phẩm chất dân tộc nhiều hơn Họ là kết tinh của sức mạnh truyền thống và văn hoá Đặc biệt khi có chiến tranh, họ trở thành một lực lượng quan trọng Một khi có chiến tranh tinh thần dân tộc và cộng đồng lại được khơi dậy G Môpátxăng là người đã nhanh nhạy khi phát hiện ra vấn đề này Trong truện ngắn của ông, mảng viết về chiến tranh, tầng lớp dân thường được khắc hoạ một cách đầy cảm động

Đối lập với sự hèn nhát, vị kỷ và thói giả dối của bọn tư sản quý tộc, là ý thức căm thù giặc, sự chân thật và lòng tốt của cô gái điếm Viên Mỡ Bò không chịu nổi sự có mặt của kẻ địch trong thành phố, cả ngày “cô khóc vì tủi hổ” và

cô đã phải bỏ đi vì dám “nhảy xổ ra bóp cổ thằng lính đầu tiên vào nhà” Hành động dũng cảm của cô biểu lộ tinh thần yêu nước tiềm tàng của người dân Pháp Qua đó còn khẳng định phẩm chất và nhân cách của cô gái giang hồ còn cao hơn

cả “những người lương thiện đáng mặt, sống có đạo đức và nguyên tắc” cùng đi với cô Dù phải bán mình kiếm sống nhưng cô nhất định cự tuyệt yêu cầu của tên Phổ và chỉ khuất phụ vì lơị ích của bọn đồng hành

Cùng với “Viên mỡ bò”, truyện “Cô fifi” cũng thuật lại hành động dũng cảm của một cô gái điếm Đó là nhân vật Raxen – người đàn bà bị coi là không còn danh dự, vì nghề nghiệp phải nhẫn nhục thù tiếp bọn sĩ quan địch thô bạo Lòng phẫn nộ vụt bừng dậy khi kẻ xâm lược tự cho phép nhạo báng tổ quốc cô Cái liêm sỉ của một cô gái điếm đã dũng cảm quát vào mặt tên sĩ quan Phổ: “Tao

ấy à, tao không phải là một phụ nữ, tao là một con đĩ, với bọn Phổ chúng mày thì đáng có thể thôi” [14,11] Là một con người phải hành nghề bằng một công việc không ít nhục nhã mà hoàn cảnh tạo nên nhưng từ trong những con người ấy, tình yêu đất nước vụt trỗi dậy khi một kẻ xâm lược xâm phạm đến danh dự tổ quốc: “cô giận dữ điên lên vớ lấy ở trên bàn một con dao nhỏ lưỡi bạc dùng ăn lúc tráng miệng và đánh loáng một cái, nhanh đến nỗi mới đầu không ai kịp nom thấy gì hết, đâm thẳng vào cổ hắn, đúng vào chỗ lõm ngay phía trên ngực”[14,112]

Thông qua những hành động gan dạ và dũng cảm ấy, và những con người với những nghề nghiệp mạt hạng và nhục nhã ấy, truyện của G Môpátxăng vì vậy có ý nghĩa lịch sử và thời đại to lớn Đó là thời đại mà giai cấp tư sản đang

ra sức thể hiện thế lực về chính trị và kinh tế, bản chất tham tàn và hiếu chiến của bọn cầm quyền đã ra sức thực hiện những âm mưu về chính trị, đã đưa cuộc sống của người dân vào những cảnh tang thương của cuộc chiến tranh Nhưng theo một quy luật “tức nước vỡ bờ” và ý thức về danh dự của con người, truyện phát triển kéo theo sự phát triển của những hành động dù tự giác hay tự phát nhưng đã thể hiện một lòng yêu nước tiềm tàng và sức phản kháng quyết liệt của người dân Pháp trước chiến tranh

Không vượt ngoài truyền thống của chủ nghĩa hiện thực, G Môpátxăng thường đặt nhân vật vào những hoàn cảnh có tính xung đột để tính cách nhân vật bộc lộ Va chạm với những biến cố đặc biệt, những con người nhỏ bé xưa nay bị chìm ngập u mê đi trong cái dung tục mờ xám của cuộc sống hàng ngày đột nhiên toả ra sức mạnh tinh thần mà chính họ và những người xung quanh không bao giờ ngờ tới Cô gái sơn cước trong “Những tên tù binh”, ông bà già nông dân trong “Cụ Milông”, “Mụ Xôva”; những người tiểu tư sản trong “Đôi bạn”, “Một cuộc quyết đấu”… hẳn không biết mình quả cảm đến thế nếu không có chiến tranh

G Môpátxăng đi sâu khai thác tinh thần dân tộc trong hoàn cảnh có chiến tranh Tổ quốc – hai tiếng thiêng liêng ấy, một khi có ngoại xâm thì hơn bao giờ hết tinh thần dân tộc, lòng yêu nước sẽ được huy động một cách tối đa Đó chính

là chân lý của thời đại Và chính điều đó, bức tranh “xâm lược” ở nước Pháp lúc này được miêu tả không phải là một bức tranh tĩnh mà đâu đó lòng phẫn nộ, sức phản kháng của người dân vẫn dẫy lên như những đợt sóng trào Sức phản kháng của những người dân ở đây có lúc mãnh liệt, có lúc âm thầm nhưng đầy ý nghĩa sâu xa Hai ông bạn Môrítxô và Xôva là một dẫn chứng Họ không có dáng điệu hào hùng, không nói lời cao cả, chỉ nhất định im lặng giữa sống và chết chỉ còn

“một phút không hơn một giây” Họ yêu cuộc sống, luyến tiếc những kỷ niệm đẹp đẽ – những buổi đi câu tuyệt diệu nhưng họ kiên cường nhận cái chết chứ không bao giờ phản bội tổ quốc

Truyện của G Môpátxăng có hành động anh hùng bình dị của Môrítxô, Xôva, cũng có cả những hành động “anh hùng tàn khốc” của lão Milông, mụ Xôva

Cụ Milông, nhân vật trong truyện cùng tên là người nông dân đã giết kẻ địch một cách có ý thức, có phương pháp và cũng có … hiệu quả Tác giả kể lại

hành động gan dạ dũng cảm của người nông dân với những chiến công lẫm liệt Ông đã phục kích hàng chục tên lính Đức để bắt đền tội về sự tàn hại của chúng đối với tài sản của mình và của nhân dân Bất ngờ hơn, bà Xôva lại đủ dũng cảm

để thiêu huỷ ngôi nhà của mình và cũng thiêu nốt bốn tên lính Đức ở trong ấy Xét trên “quan hệ chiến tranh” – giữa kẻ xâm lược và người bị xâm lược – thì đó

là một việc làm chính nghĩa, biểu lộ lòng căm thù giặc sâu sắc, tinh thần yêu nước nồng nàn của người dân Pháp Hành động của mụ Xôva vì vậy không ít làm cho mọi người ngỡ ngàng nhưng đó là một hành động có tính lôgic nội tại Miêu tả sự phi thường của người nông dân trong chiến tranh, G Môpátxăng đã theo sát nguyên lý “biện chứng pháp hành động” của nhân vật Hành động quả cảm ấy, vì vậy là kết quả tất yếu về nỗi đau của một người mẹ có chồng và con

bị giết hại Nỗi đau ấy đã biến thành hành động

Miêu tả sự phản kháng và sức trỗi dậy của người dân thường Pháp trong chiến tranh, G Môpátxăng thường sử dụng thủ pháp đối lập đó là sự đối lập giữa những con người thuộc tầng lớp dân thường sống hiền lành giản dị đối lập với bộ mặt hung hãn và tàn bạo của bọn xâm lược; đối lập giữa hình thức bên ngoài – (vẻ bình dị của người nông dân) với nội dung bên trong (hành động dũng cảm gan dạ) của nhân vật Những tính cách phẩm chất ấy một khi có điều kiện thì lập tức “đột xuyết” cái vỏ bề ngoài bình thường để làm nên một khả năng phi thường Bên cạnh đó tác giả còn làm nổi bật tính chất đối nghịch giữa những kẻ giàu sang, bọn quý tộc trưởng giả với bản chất hèn nhát vị kỷ và những con người bình thường giản dị mà rất đỗi anh hùng

Song, trong quá trình miêu tả những hành động cao cả của người dân bằng một cảm hứng ngợi ca và yêu mến, truyện của G Môpátxăng lại thường có những kết cục bi thảm Đó là cái chết của cụ Milông, là sự hi sinh đầy nước mắt của bà mẹ Xôva Những hành động anh dũng của họ vì vậy có tính chất đơn độc

và mang màu sắc “tự phát” Tuy nhiên bản chất của sự miêu tả ấy, nhà văn không nhằm miêu tả cách mạng và chiến tranh theo kiểu cá nhân chủ nghĩa mà ở

đó chính là điểm làm loé sáng tinh thần yêu nước dũng cảm của những người dân thường trong cuộc chiến tranh Chính vì lẽ đó truyện ngắn G Môpátxăng trong mảng viết về chiến tranh còn có ý nghĩa phê phán và tố cáo sâu sắc Đó là

sự lên án, tố cáo sự tàn bạo của kẻ xâm lược, thái độ thờ ơ vô trách nhiệm của bọn cầm quyền trước sự đau thương của người dân Chính vì vậy, truyện của G Môpátxăng mang một ý nghĩa nhận thức và tư tưởng lớn trong khi miêu tả cuộc chiến tranh

Có thể nói rằng tạo nên những trang viết đầy sinh động, phản ánh được nhiều mặt của đời sống xã hội trong chiến tranh, trước hết đòi hỏi nhà văn phải

có một vốn tri thức, sự hiểu biết về hiện thực cuộc sống Cuộc chiến tranh mà G Môpátxăng tham gia năm 20 tuổi có ý nghĩa đáng kể trong sự hình thành thế giới quan nhà văn Những điều chứng kiến – quân đội Pháp thất bại nhục nhã, Pari bị vây hãm, các thành phố bị chiếm đóng, bọn cầm quyền thờ ơ trước vận mệnh đau thương của đất nước… gây phẫn nộ trong G Môpátxăng cũng như trong bộ phận trí thức tiền tiến Pháp Tình trạng sa đoạ của giai cấp thống trị mà ông nhận thức rất rõ đã phá vỡ ảo tưởng, tạo cơ sở cho thái độ bi quan của nhà văn Nhưng cuộc chiến đấu của nhân dân Pháp lại góp phần làm chuyển biến tư tưởng tình cảm của nhà văn đối với người lao động, giúp ông vượt khỏi ảnh hưởng của chủ nghĩa tự nhiên trong khi miêu tả quần chúng và xây dựng được những hình tượng anh hùng giản dị mà cao cả

Từ việc miêu tả trịch thượng, khinh miệt những người nông dân “man rợ thấm mùi hôi thối của súc vật, sống không bằng tư duy mà băng cảm xúc nửa ý thức” [19,446] đến việc miêu tả hình tượng người lao động chống ngoại xâm mà lòng yêu nước, chí căm thù giặc, những chiến công anh hùng xuất phát từ những

cảm nghĩ thô sơ cụ thể vừa cao cả … cho thấy sự chuyển biến về tư tưởng, nghệ thuật rất rõ của G Môpátxăng

1.3.4 Thái độ của tác giả đối với cuộc chiến tranh

Phản ánh khách quan và chân thực là một đặc điểm của chủ nghĩa hiện thực nói chung và bút pháp hiện thực của G Môpátxăng nói riêng Nhưng ở G Môpátxăng, ông không nhằm tái hiện lại hiện thực đời sống một cách đơn thuần

mà bằng việc thông qua những sự kiện, nhân vật và hành động để gửi gắm và bộc lộ những tình cảm và tư tưởng thẩm mỹ trước thực tại đời sống xã hội

Với lối miêu tả khách quan và bình thản đưa người đọc lắng chìm trong một suy nghĩ sâu xa về cuộc sống trong chiến tranh Tác giả tiến đến bộc lộ một cách trực tiếp thái độ phản đối chiến tranh qua phản ứng của các nhân vật đối với cuộc chiến tranh: “chiến tranh nghiền nát những cuộc đời, dày xéo những con người, cắt đứt bao mộng ước, bao niềm vui chờ đợi, bao hạnh phúc mong mỏi” [14,97]

Là người đã từng tham gia quân ngũ trong những tháng năm chiến tranh, G Môpátxăng thấm thía và cảm thông với nỗi đau, sự bất hạnh của người dân thường do chiến tranh gây nên Bởi ông hiểu và phân biệt rõ bản chất của chiến tranh đối với giai cấp tư sản G Môpátxăng đã miêu tả chiến tranh với những sắc thái và âm điệu khác nhau Nổi bật trong đó vẫn là thái độ lên án chiến tranh và

sự cảm thông sâu sắc với cuộc sống của nhân dân lao động Song bằng một sự quan sát đầy phân tích và công bằng về tính chất và các dạng vẻ khác nhau của cuộc chiến tranh Trong “Viên mỡ bò”, tác giả đã để cho Coóc-nuy-đê, nhà “dân chủ ” tiểu tư sản, người đã được tác giả miêu tả một cách châm biếm đã nhận xét: “chiến tranh là một sự giã man khi người ta đánh một người láng giềng đang sống yên lành, nhưng khi người ta bảo vệ tổ quốc thì đó là một bổn phận thiêng liêng” [14,76]

Qua đó cho ta thấy nhận thức của G Môpátxăng về cuộc chiến tranh là rất

rõ ràng Nhà văn đã có một cái nhìn khá rạch ròi trong miêu tả, trong cảm hứng nghệ thuật Điều đó, một lần nữa khẳng định trách nhiệm, lương tâm và tài năng của người cầm bút

Tổng hợp các truyện cho thấy G Môpátxăng đã miêu tả được nhiều khía cạnh khác nhau trong tính cách bọn sĩ quan, binh lính địch Có thể thấy rõ khá trọn vẹn bộ mặt kẻ xâm lược thô bỉ như trong “Viên mỡ bò”, “Một cuộc quyết đấu” Sự tàn bạo của chúng cũng được thể hiện trong truyện “Người đàn bà điên”, sự man rợ như “Cô fifi”, sự ngu suẩn như trong “Những tên tù binh” Ông cũng phần nào phân biệt bọn cầm đầu hiếu chiến và những người bị bắt đi lính trong quân đội Đức Điều đó cho thấy tác giả đã có một cái nhìn công bằng và khách quan Ý nghĩa của cuộc chiến tranh được toát lên từ hệ thống hình tượng, nhân vật và sự kiện Chiến tranh là do ý thức của bọn cầm quyền hiếu chiến gây

ra, người dân thường là nạn nhân của cuộc chiến

1.4 Đời sống của tầng lớp trung lưu và lối sống trưởng giả xã hội

Nếu Ô Banzắc là người vạch trần bản chất của bọn tư sản và các quan hệ tư sản thì G Môpátxăng lại chú trọng miêu tả những nét tính cách nổi bật như sự tham lam, lòng vụ lợi và quá trình tha hoá biến chất của xã hội tư sản mà đầu tiên được biểu hiện tinh tế sâu sắc ở tầng lớp trung lưu, giới viên chức và bộ mặt của những kẻ trưởng giả G Môpátxăng nhìn thấy sự khủng hoảng về nhân cách

do sức mạnh của đồng tiền, sự cám dỗ của lợi ích vật chất G Môpátxăng cũng nhìn thấy tình trạng xuống cấp dữ dội của các quan hệ xã hội Trước sức mạnh của đồng tiền, đạo đức và nhân cách con người bị đe doạ nghiêm trọng dẫn tới quá trình khủng hoảng và băng hoại Có thể nói đây là mảng hiện thực được nhà văn tập trung miêu tả một cách sinh động và rất tinh tế có sức lay động lòng

người sâu xa Chúng tôi thống kê ít nhất có 10 truyện trong 35 truyện được khảo sát, chiếm 29% tổng số Đây là một số lượng không nhỏ để nói rằng cuộc sống

và con người của tầng lớp trung lưu và xã hội trưởng giả đã trở thành một nỗi ám ảnh nghệ thuật lớn trong cảm hướng sáng tạo của G Môpátxăng

1.4.1 Quá trình thoái hoá nhân cách trước đời sống vật chất

Trước hết truyện ngắn G Môpátxăng đi sâu phát hiện những dạng vẻ khác nhau của quá trình thoái hoá nhân cách do sự cám dỗ của lợi ích vật chất Ông miêu tả tinh tế tâm trạng những kẻ tầm thường quẩn quanh với những lo toan ước muốn nhỏ nhen đôi khi cũng bị giằng xé trong cuộc đấu tranh giữa đạo đức thông thường và lòng tham, cũng gắng gượng chống lại cái xấu xa thấp kém nhưng rồi đầu hàng mặc dù có ý thức về sự hèn hạ của mình, chút mặc cảm này cuối cùng tan biến nốt trong nỗi hân hoan ô nhục

Truyện “Món gia tài” xoay quanh câu chuyện cô cháu gái Côrali sẽ được thừa hưởng của bà cô Sáclốt một triệu quan nhưng với điều kiện cô phải sinh được một đứa con thừa kế

Tác giả xây dựng cốt truyện xoay quanh một khoản thừa kế lớn Và chính một triệu quan đó đã thúc đẩy câu chuyện phát triển cùng với những mâu thuẫn trong tính cách nhân vật; trong sức mạnh, sự cám dỗ của giàu sang với chút nhân phẩm còn lại trong nhân vật Lơ xáp Với những lới bàn tán, những dự định cùng với những hành động nhân vật quanh “Món gia tài” đã làm bộc lộ những tính cách khác nhau nhưng tất cả đều có sự thống nhất Đó chính là lòng tham, những ước muốn giàu sang danh lợi của những con người trong gia đình Cáclốt Casơlanh

Nhân vật Lơ xáp – chàng rể yêu của Casơlanh là một viên chức nhỏ ở bộ hàng hải đã phải dẫn thân vào cuộc đấu tranh giành giật với một món gia tài lớn

mà bà cô để lại Là một người siêng năng cần mẫn và gắn bó với công việc

nhưng kể từ khi cưới Côra mà nhất là khi nghe nói người “vợ yêu” sẽ được thừa

kế món gia tài của bà cô, đã làm đảo lộn cuộc sống của anh chàng Khi bà cô Sáclốt chết có nghĩa là khi vợ chồng Lơ xáp sẽ được thừa kế một triệu quan Nhưng tất cả trở nên vất vả và mệt nhọc khi vợ chồng anh chưa thể nào có được một đứa con – mà không có con thì nhất định không được thừa kế

Trước một gia tài lớn và trước một tình thế đầy khó khăn thử thách của Lơxáp đã làm cho câu chuyện diễn ra đầy phức tạp Mọi người trong cơ quan tranh luận sôi nổi: “theo dư luận ở bộ thì Lơxáp sẽ thôi việc ở bộ khi người ta có

6 vạn tiền lợi nhuận thì chẳng ai còn đi làm nghề cạo giấy Người ta có vai vế rồi, người ta muốn trở thành gì mà chẳng được” [15,77]

Xây dựng tính cách nhân vật và bộc lộ tính cách của nhân vật nhà văn luôn đặt nhân vật trong quan hệ với các nhân vật phụ Chính nhờ đó mà bản chất của nhân vật chính càng được khắc hoạ một cách rõ nét Bằng một vài lời bàn tán của những người đồng nghiệp đã làm lộ rõ bản chất và những nét tính cách của Lơxáp Mặt khác cũng qua đó cho thấy bộ mặt của tầng lớp viên chức trong xã hội Pháp Ở đó, theo quan niệm của họ có tiền là có tất cả , kể cả danh dự và chức tước

Một đóng góp lớn của G Môpátxăng đối với văn xuôi thế kỷ XIX đó là bút pháp phân tích tâm lý nhân vật Ông miêu tả tâm trạng Lơxáp với những mâu thuẫn, diễn biến đầy phức tạp: “khi đưa đám bà cô Sáclốt, Lơxáp nghĩ đến gia tài một triệu và lòng bị xé bởi mối căm giận nó càng ấm ức vì phải giữ kín, anh ta đâm ra oán thán tất cả mọi người làm như tại họ mà anh phải chịu điều bất hạnh kia”[15,79] Đây chính là lúc anh đã ý thức được giữa danh dự và của cải vật chất Tác giả đi sâu tìm hiểu nguyên nhân sâu xa của những xung đột nội tâm Lơxáp Một mặt anh vừa khát khao ý nghĩa giàu sang bởi món gia tài Mặt khác anh lại bị sự thôi thúc của vợ anh, của bố vợ anh – ông Casơlanh Và chính điều

đó luôn luôn dằn vặt và đặt ra trong anh những câu tự vấn: “Tại sao mình lấy vợ

từ hai năm nay rồi mà chưa có con? Và mối lo sợ không có con làm tim anh đập mạnh”[15,79]

Tác giả đi sâu miêu tả những diễn biến tinh tế của tâm trạng nhân vật Tâm trạng của một kẻ âu lo với những ý nghĩ thấp hèn kém cỏi Lơxáp: “như đứa trẻ nhìn trên ngọn cột mỡ cao và bóng nhoáng thấy chũm choẹ mà nó muốn giật”[15,79] Một sự so sánh đầy sinh động nói lên sự bất lực của con người đầy lòng tham nhưng lại không thực hiện nổi ước muốn Cuộc sống gia đình trở nên căng thẳng với sự chờ đợi, niềm hi vọng, nỗi lo âu, sự thất vọng, những lời trách móc giữa hai vợ chồng, những câu châm chọc của bố vợ…

Từ việc miêu tả tâm trạng Lơxáp – một chàng trai bất lực nhưng lại mang đầy những dục vọng nhỏ nhen đến việc miêu tả sự đốn mạt của con người, G Môpátxăng đã thể hiện một sự tinh tế trong khi phân tích tâm lý nhân vật Vì lòng tham, không để tuột khỏi tay món gia tài như vậy nên tên Casơlanh đã trở nên tàn nhẫn và vô đạo đức khi mua chuộc anh bạn Madơ để làm thay cái việc

mà Lơxáp chưa làm được – là phải có con để được thừa kế gia tài Họ níu kéo Madơ như một người con trong gia đình: “người ta lôi kéo hắn, nâng niu hắn”[15,23] Có thể thấy chỉ vài chi tiết G Môpátxăng đã làm lộ rõ mối quan hệ tàn nhẫn bất chấp đạo lý của gia đình Casơlanh Họ sẵn sàng đem hạnh phúc làm trò lố để kiếm cho được những đồng tiền dơ dáy và thấp hèn Của cải đã làm cho họ dẫm đạp lên nhân cách và phẩm giá của con người, mà ở đây lại là tầng lớp viên chức Qua đó phần nào cho thấy cái nhìn sắc sảo khi tác giả hướng bút vào miêu tả đời sống của tầng lớp viên chức Với truyện ngắn “Món gia tài” tác giả đã “dàn dựng” một cuộc sống đầy những toan tính và đểu giả của con người

mà ở đó lòng tham là một nét nổi bật, có tính bản chất của tầng lớp này

Xây dựng nhân vật trong mối quan hệ biện chứng với hoàn cảnh là một nét đặc trưng của chủ nghĩa hiện thực Song G Môpátxăng không đi từ những mặt khái quát to lớn của đời sống xã hội, mà ông đi vào từng cá nhân con người bởi:

“Mỗi truyện ngắn của G Môpátxăng là một số phận con người được đặt vào quãng thời gian hoặc thời điểm “sáng chói”, có khi nhiều bão tố, “tai biến””[9,245] Tác giả đặc biệt ưu tiên cho thế giới tinh thần hay nói cách khác

là cố làm bật nổi những tính cách cụ thể sinh động Đó là quá trình diễn biến của

sự thoái hoá nhân cách của con người Tác giả cho thấy tâm trạng Lơxáp không bình thường khi biết tin Côra có mang: “Đầu óc y bối rối với những ý kiến lộn xộn trái ngược, vừa khao khát giàu sang, vừa giận dữ âm thầm, vừa xấu hổ khó nói, lại vừa hèn nhát và cũng ghen tuông”[15,128]

Đối lập với Lơxáp trong tình huống này đó là nhân vật “bố vợ” – Casơlanh Lão “mừng rỡ nhảy cuống lên rồi lão đi ngay một điệu nhảy đú đởn xung quanh con gái”[15,128] Điều đó một mặt cho thấy sự trắng trợn và vô sỉ của ông bố

vợ, mặt khác như tăng thêm nỗi nhục nhã, kém hèn của nhân vật Lơxáp

Đến lượt Côra, vợ Lơxáp lại như một sự lột tẩy bộ mặt gian dối của một kẻ xảo quyệt đang còn biết e thẹn: “chị bỗng nhiên đờ người ra” trong khi Lơxáp cảm thấy trong lòng đầy sự nhục nhã ê chề: “anh chồng sững sờ, luống cuống, đỏ mặt lên bên cạnh cô vợ ngẹn ngào vì cơn xúc động đột ngột Anh chàng đứng trước vợ mà lòng ray rứt Hắn có vẻ một quan toà mà vợ như một phạm tội”[15,129] Có thể nói đây là một chi tiết rất đắt, là một hiện thực trần trụi của tâm hồn Tác giả phơi bày một cảnh huống đầy tính kịch trên cái sân khấu dơ dáy và đầy xấu xa tủi nhục Và chính cảnh tượng ấy đã lột trần được sự tột cùng của cái khốn nạn để rồi tác giả đối lập tạo mâu thuẫn và sự đấu tranh giằng xé trong tâm lý nhân vật Sau đó không lâu, “Lơxáp nhìn thấy mình đang tiếp đón ông xếp trước một biệt thự trắng xinh bên bờ sông Hắn diện một chiếc áo đan

thật oách và một chiếc mũ Panama đội trên đầu” [15,131] và Lơxáp cảm thấy như “có cái gì êm ái lùa vào trong tim hắn, cái gì ấm áp và khoan khoái như quện lấy hắn, thư thái và khoẻ hẳn lên” [15,131], “những hình ảnh của cuộc sống giàu sang, lịch sự và khoan khoái thức dậy trong trí óc Lơxáp” [15,131] Chính một viễn cảnh xa hoa phú quý đã được vẽ ra trong đầu óc Lơxáp đã làm xiêu lòng hắn thêm một chút Cảnh hoan lạc hoà thuận cuối cùng lột tả rõ bọn người biết mình đem nhân phẩm đổi lấy giàu sang nhưng sẵng sàng cam chịu

Khác với Banzắc – người đã khái quát rộng lớn bộ mặt xã hội vì đồng tiền, sức mạnh của cơn sốt đồng xu, G Môpátxăng lại đi sâu phát hiện vài nét bản chất của tâm hồn con người để đi đến một ý nghĩa có chiều sâu hơn Đó là sự tàn hại về nhân cách và danh phẩm trước sức huỷ diệt của lợi ích vật chất trong đời sống trưởng giả xã hội Với một lối viết khách quan và đơn giản, bao bí ẩn về cuộc đời và con người được khám phá

Bổ sung vào đề tài hiện thực này là truyện ngắn “Món tư trang” Đó là hình ảnh của một anh viên chức làm tham biện ở bộ nội vụ, tên là Lăngtanh Với cuộc sống bình thường của anh viên chức, Lăngtanh cũng đã cưới được một cô

vợ và hai vợ chồng “sống hết sức hạnh phúc Cô trông nom nhà cửa, tằn tiện khéo léo đến mức tưởng như hai người sống trong cảnh xa hoa” [14, 159] Cuộc sống êm ấm tưởng như đã xây lên một hạnh phúc nhờ sự khéo léo của người vợ Mặc dù người vợ của Lăngtanh, một người có thú đam mê đi xem hát và chơi đồ

nữ trang Với thói quen ấy, những buổi đầu không làm cho Lăngtanh khó chịu, trái lại để gìn giữ hạnh phúc Lăngtanh đã khéo chiều người vợ yêu của mình Và

dĩ nhiên, những gì cô muốn đều đã có Tác giả dẫn dắt câu chuyện kết thúc một cách thản nhiên và bất ngờ: “Một đêm đông, sau buổi đi xem ở rạp ca kịch cô trở

về nhà rét run cầm cập Sáng trở dậy cô ho và tám ngày sau cô chết vì xung

huyết phổi” Người vợ yêu đột ngột qua đời, Lăngtanh rơi vào tình trạng đầy hụt hững hốt hoảng trước một sự mất mát quá lớn

Miêu tả cuộc sống nhân vật, nhà văn thường đặt nhân vật trong những hoàn cảnh éo le những biến động to lớn của cuộc sống để từ đó làm bộc lộ tâm lý nhân vật trong hoàn cảnh ấy một cách sinh động Từ ngày vợ mất, Lăngtanh không chỉ rơi vào sự trống không của hoàn cảnh tinh thần mà anh còn bị đẩy vào một thảm kịch về đời sống vật chất hàng ngày Ngày xưa chỉ một mình Lăngtanh với đồng lương ít ỏi nhưng cuộc sống gia đình vẫn đầm ấm trôi chảy, mà giờ đây khi chỉ một mình anh, cũng với đồng lương ấy mà sao chật vật và thiếu thốn đến vậy Anh bị rơi vào một hoàn cảnh thiếu thốn đầy nghiệt ngã mà anh chưa một lần gặp phải Chính sự thiếu thốn về vật chất đã buộc anh phải tính đến nước cùng Anh nghĩ đến chuyện đem những thứ trang sức của vợ mà anh coi là “vớ vẩn” và

“đồ giả” ấy để tống khứ nó và may chăng còn được một món tiền nhỏ Nhưng không ngờ khi đến hiệu kim hoàn thì được xác định là đồ thật, mọi thứ đều là kim cương và vàng bạc thật Chính điều đó đã làm cho bước chân Lăngtanh phân vân ngỡ ngàng: “Chẳng có ý nghĩ gì rõ rệt trong đầu Ông cố suy luận tìm hiểu,

vợ ông không có thể mua nổi một vật giá trị đến thế Không chắc chắn thế Nếu thế thì một tặng phẩm! Một tặng phẩm!Một tặng phẩm của ai? Tại sao?

”[14,166] Bao nhiêu câu hỏi lật đi lật lại, phân tích cứ hiện lên trong đầu óc y Một giả thiết được đặt ra: “Một tặng phẩm!”, nhưng không thể Vậy thì tặng phẩm của ai? Đồ châu báu ấy là đồ thật nhưng tình yêu của cô ta, đức hạnh của

cô ta, tài đảm đảm của cô ta - với số tiền lương ít ỏi, một mình Lăngtanh chi dùng còn thiếu vậy mà trước đây hai vợ chồng vẫn có một cuộc sống gần như sung túc Lăngtanh ngất đi vì bàng hoàng đau đớn Tác giả đã thể hiện một cách tinh tế tâm trạng đau đớn đột ngột của Lăngtanh Nhưng tất cả đều được đặt bên cạnh một giá trị to lớn của vàng bạc và châu báu Tất cả những thứ đó không đủ

giữ con người y dừng lại dù có sự phân tích của lý trí và lòng danh dự của một người đàn ông Và chính sức hấp dẫn ma quái của vàng bạc đã biến người đàn bà

nề nếp trở thành một ả giang hồ ngầm và cũng biến được viên công chức hiền lành thật thà thành một kẻ khốn nạn công khai

Truyện phát triển, tính cánh Lăngtanh thay đổi, lòng tham thức dậy lấn át lương tâm Lần đầu tiên đến hiệu kim hoàn, lão hổ thẹn phải phơi bày cảnh nghèo hèn của mình, đem bán một vật vô giá trị Trở lại, khi đã biết sự thật, y do

dự “hàng chục lần không dám vào, vì một nỗi hổ thẹn lớn hơn, nhục nhã hơn” và lão “đi đi lại lại trên hè, ngay trước cửa hiệu kim hoàn Mười tám quan! Hai mươi lần ông định bước vào nhưng ông xấu hổ cứ chùn lại”[14,167] Và tất cả những gì gọi là đắn đo do dự sẽ tan biến đi trong chốc lát bởi sức cám dỗ của những vàng và châu báu Và Lăngtanh vượt qua ngưỡng cửa hiệu kim hoàn cũng

là vượt qua lương tâm y Bán những đồ nữ trang mà vợ y đổi bằng phẩm giá, Lăngtanh đồng thời bán danh dự của một người chồng Tác giả chỉ chọn một vài chi tiết thể hiện sự đấu tranh day dứt của một chút ý thức về danh dự nhưng cuối cùng đã thoả hiệp để rồi chấp nhận một kết cục bi hài kịch Con người phải chịu

sự tác động mạnh mẽ của vật chất, của những dục vọng thấp hèn Đó là sự khủng hoảng của nhân cách con người trước sự cám dỗ của vật chất tầm thường

Quá trình phân tích những diễn biến về tâm trạng nhân vật của nhà văn kết quả cho thấy một cái nhìn hiện thực trong chiều hướng bi đát Bởi con người ở đây đã trở thành nạn nhân của sự tha hoá trước sức mạnh của lợi ích vật chất Con người tự đem mình đánh đổi những gì đê hèn và nhục nhã nhất

Bằng sự quan sát hiện thực tinh tế và có chọn lọc, G Môpátxăng đã nhìn thấy quá trình thoái hoá nhân cách của người viên chức trước sức mạnh, sự cám

dỗ của vật chất như một thế lực không thể cưỡng lại được Và chính những con người với những dục vọng tầm thường họ đã đặt mình vào một ranh giới mong

manh của nhân cách và danh dự để chấp nhận một nỗi căm giận tủi hổ âm thầm nhục nhã Dù biết vậy nhưng chút “lương tri” còn lại không đủ sức để đứng lên trên cuộc sống bon chen, vụ lợi của xã hội Chính quá trình đấu tranh đó cho thấy một tấn bi kịch tự ý thức của tầng lớp trung lưu mà trước tiên là giới viên chức trong xã hội Pháp thế kỷ XIX Quá trình đó cũng chính là sự vật lộn để đi đến kiệt quệ trong tinh thầnvà ý thức của con người để đưa đến một hệ quả xót

xa đó là sự khủng hoảng về quan hệ xã hội và sự băng hoại về đạo đức con người

ở cấp độ rộng lớn đầy nghiệt ngã

1.4.2 Bản năng tư hữu, thói vị kỷ giả dối và sự băng hoại về đạo đức

Truyện của G Môpátxăng luôn đi sâu khám phá những nét bản chất trong

xã hội tư sản, xã hội “trưởng giả một cách kinh khủng” Khi viết về chủ đề này,

G Môpátxăng dường như chỉ miêu tả ở mặt bản năng sinh vật của những kẻ tư hữu, tiểu tư hữu… như một thuộc tính cố hữu của họ Với những kẻ được G.Môpátxăng miêu tả ít “chất người” như vậy, sự thoả mãn về vật chất hoàn toàn

bù đắp được sự mất mát về tinh thần Bao trùm lên tính cách của những con người này là sự tàn ác, sự thô bạo và xảo quyệt, đầy thú tính

Truyện ngắn “Con quỷ” kể về sự thất đức, sự vô lương của một người con tên là Ônôrê - một con người sống bằng những thủ đoạn và toan tính lọc lõi Bên cạnh nhân vật này là mụ Rapê xảo quyệt tày trời Con người ở đây được tác giả khắc họa trong sự vô cảm thiếu tình người, tình đời, thậm chí cả tình đồng loại Ônôrê nhân vật chính trong truyện sẵn sàng bỏ người mẹ đang hấp hối trên giường để đi thu hoạch bằng được những luá mì ngã rạp ngoài đồng Lão đã uỷ nhiệm về lòng trung hiếu, đạo đức của một người con cho một người làm công Tình cảm mẫu tử mà thậm chí một chút gọi là “nghĩa tử nghĩa tận” không còn nữa mà thay vào đó là cuộc mặc cả về tiền công thuê mụ Rapê trông coi

Tác giả khắc hoạ những nét tính cách của một bản năng tư hữu Đó là sự ranh ma, lọc lõi và bản chất tàn bạo Lão ta nắm chắc là mẹ mình sẽ sống dai ngày hơn và để đòi mụ Rapê tính với mụ bằng công khoán: “nhưng gã nông dân còn nghĩ ngợi Gã biết rõ bà mẹ gã lắm Gã biết là bà lão bền bỉ, tráng kiện và giai sức đến thế nào Mặc dù thầy thuốc nói thế chứ dễ phải kéo đến tám ngày mới xong”.[5,161]

Bằng một chi tiết, một nếp nghĩ thôi cũng đã cho ta thấy được sự tàn nhẫn,

sự lạnh lùng trong quan hệ tình cảm đến cả tình cảm mẫu tử, người mẹ trong những giây phút cuối cùng của cuộc đời

Đọc truyện ngắn G Môpátxăng quả là làm cho người ta căm giận âm ỉ và phẫn nộ vô cùng về những con người trong truyện: “Gã nông dân quả quyết nói: Không, tôi muốn mụ định cho tôi một giá, thế một giá để trông cho đến xong Tôi cũng liều may rủi xem sao Thầy thuốc bảo là sắp đi ngay Nếu thế thì hay cho mụ thiệt cho tôi Nhưng nếu bà lão còn đến mai hay lâu nữa thì hay cho tôi thiệt cho mụ”.[5,162]

Sau cuộc mặc cả xót xa này là đến sự tàn nhẫn, sự thô bạo đến xảo quyệt,

có cái gì gần với loài thú ở nhân vật mụ Rapê khi đứng trước một cơ thể suy sụp của một bà lão già chỉ còn lại những hơi thở thoi thóp nhưng dường như cũng để kéo dài sự sống thêm vài ngày Và chính điều đó đã làm mụ Rapê đau lòng và cảm thấy nôn lên vì mình bị thiệt Tác giả miêu tả hành động xảo quyệt đến man

rợ của mụ Rapê: mụ đã cải trang thành con quỉ để doạ người ốm làm cho bà lão đang thoi thóp hoảng sợ mà chết

Từ việc xây dựng con người bủn xỉn tham lam và xảo quyệt như loài thú đến những hành động man rợ cho chúng ta thấy bản năng tư hữu đã làm thui chột trong những con người – vật này Có thể thấy, qua những truyện ngắn này, G Môpátxăng thường thể hiện rõ tính chất tư hữu, tiểu tư hữu Chính điều đó đã

làm thui chột tình người, làm băng hoại đạo đức và mối quan hệ xã hội Từ tình cảm mẫu tử cho đến tình chủ tớ, tất cả đều đểu giả, man rợ Tác giả nhấn mạnh quyền lực của đồng tiền, nó đã chi phối và làm biến đổi những giá trị nhân văn

và đạo đức con người

Chuyện mua bán giữa gã chủ quán Sicô và mụ Magaloa trong “Cái thùng con” cũng dựa trên những tính toán của hai đối thủ ranh mãnh Tác giả miêu tả

sự lọng lõi ma mãnh như một nét bản chất cố hữu Sicô thèm muốn có cái trại của mụ Magaloa nhưng mụ khăng khăn không bán Gã bèn nghĩ ra một sáng kiến nộp không cho mụ một khoản tiền hàng tháng suốt thời gian mụ còn sống

để thừa hưởng cái trại khi mụ qua đời Và rồi mấy năm trôi qua, sức mạnh cường tráng của một bà già 75 tuổi quen lao động và sống thanh đạm đã làm gã Si cô

đổ vỡ những tính toán Sicô căm uất đến điên người: “Ba năm trôi qua, bà cụ mạnh khoẻ như có bùa phép Dường như mụ không già đi lấy một ngày Và Sicô tuyệt vọng, gã tưởng chừng đã trả mó phụ cấp ấy từ nửa thế kỷ nay Gã bị lừa, bị bịp, bị phá sản” [5,175] Và rồi lão giết người một cách ma mãnh và thâm độc hơn: Một thùng rượu ngon được chở đến nhà bà lão Với một dự kiến sâu xa là

mụ sẽ nghiện rượu rồi dẫn đến cái chết: “Chẳng bao lâu trong vùng có tiếng đồn

là mụ Magaloa nghiện ngập rồi say sưa một mình Người ta nhặt được mụ khi thì

ở trong bếp, khi thì ở trong sân….và mùa đông năm sau mụ chết, quãng gần lễ nôel, vì quá say ngã vùi trong tuyết” [5,178]

Có thể nói rằng con người ở đây xuất hiện với một bộ mặt dã thú không có một chút tình người Ở những truyện ngắn viết về loại người này cho thấy G Môpátxăng thường nhấn mạnh mặt bản năng sinh vật ở nhân vật Chất người trong họ thui chột hoàn toàn, lòng tham lấn át lương tâm và đạo đức Ở Sicô bộ mặt giã man xảo quyệt xuất hiện trong mỗi vui sướng khi bà lão chết: “ Sicô

thừa hưởng trại và bảo rằng: mụ ấy không rượu chè thì phải đậu được hơn chục năm nữa” [5 , 178]

Có truyện, tội ác của con người được miêu tả một cách man rợ đến rùng mình, đó là truyện: “Mụ đàn bà có những đá con quái vật” Mụ sinh con dị dạng

vì khi mang thai để giấu giếm, mụ đã bó mình quá chặt, một gã làm nghề phô những vật kỳ quái đến thuê đứa trẻ bất hạnh kia Phát hiện nguồn lợi bất ngờ, mụ chủ động tạo những đứa con quái dị khác để tiếp tục cho thuê kiếm tiền Câu chuyện về “mụ đàn bà nửa thú vật” này lên án sức mạnh đen tối ghê rợn của lòng tham, đồng thời cũng bọc lộ cái nhìn hạ thấp con người thường thấy ở các nhà tự nhiên chủ nghĩa Song với G Môpátxăng đằng sau sự lạnh lùng tàn nhẫn âý là một tấm lòng xót xa cho cuộc đời, con người Tính khách quan sắc lạnh này vì vậy không có ý nghĩa “tự thân” mà chỉ có ý nghĩa phương tiện Càng nhấn mạnh

sự tàn bạo ấy bao nhiêu càng cho thấy sức mạnh của đồng tiền, tác động mặt trái của nó đối với đời sống xã hội Pháp lúc bấy giờ G Môpátxăng đi sâu khai thác chủ đề quyền lực của đồng tiền đã làm suy thoái con người và đạo đức xã hội Khác với các nhà hiện thực tiền bối như Stăngđan, Banzắc - đã phân tích nguồn gốc và bản chất của mối quan hệ tư sản, khắc hoạ các tính cách tư sản, G Môpátxăng lại đi vào miêu tả thế giới tư hữu, sự ích kỷ, vụ lợi và quá trình thoái hoá nhân cách đến sự tàn bạo bao trùm mọi lĩnh vực của cuộc sống, tâm lý tư hữu phổ cập ở mọi tầng lớp xã hội Những vấn đề nghiêm túc này đòi hỏi không chỉ sự tinh tế trong cảm xúc, sự nhạy cảm trong cảm quan hiện thực, mà trong cả chiều sâu của những suy nghĩ khái quát xã hội, tâm lý, đạo đức Ở đó, G.Môpátxăng đã đi vào mọi ngõ ngách của đời sống, của những quan hệ xã hội

Đó là mối quan hệ lạnh lùng giữa con người với nhau bất chấp là quan hệ huyết thống hay nhân loaị Truyện của G Môpátxăng có cả một mảng đề tài phản ánh những mối quan hệ tình cảm lạnh lùng giữa những ngươì thân Mối quan hệ xã