Sử dụng trò chơi trong dạy học toán ở tiểu học

Xuất phát từ thực tiễn sinh động và ưu điểm của hình thức tổ chức dạy học thông qua trò chơi Toán; nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng dạy học Toán ở tiểu học, chúng tôi chọn vấn đề "Sử dụn

Lời cảm ơn

Đề tài "Sử dụng trò chơi trong dạy học Toán ở Tiểu học" được thực hiện trong một thời gian ngắn, điều kiện khó khăn Để hoàn thành công trình nghiên cứu này, tôi đã nỗ lực rất nhiều trong việc thu thập tài liệu, xử lí thông tin, lựa chọn thông tin để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra Tôi hy vọng đề tài sẽ góp một phần nhỏ bé vào việc bổ sung lí luận dạy học Toán để tăng hiệu quả thực tiễn góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn học này Thực hiện đề tài này, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi còn được sự giúp đỡ tận tình của các thầy giáo, cô giáo và sự động viên khích lệ của bạn bè

Với tấm lòng biết ơn sâu sắc Tôi xin chân thành cảm ơn Th.s - GVC Phạm Thanh Thông - người đã trực tiếp chỉ đạo, hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện đề tài này Đồng thời tôi xin chân thành cảm

ơn các thầy, cô giáo trong khoa Giáo dục tiểu học trường Đại học Vinh, Ban giám hiệu, các giáo viên trường tiểu học Lê Lợi đã cho tôi những ý kiến đóng góp quý báu và tạo điều kiện để tôi hoàn thành đề tài này

Tôi quan niệm đây là công trình nghiên cứu đầu tiên, là bước tập dượt trong lĩnh vực NCKH Đề tài chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được các ý kiến đóng góp, nhận xét của các thầy cô và bạn đọc

Vinh tháng 6 năm 20003

TÁC GIẢ

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

Giáo dục tiểu học là cơ sở ban đầu hết sức quan trọng đặt nền móng cho

sự phát triển toàn diện nhân cách con người, đặt nền tảng vững chắc cho giáo dục phổ thông và toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân

Môn Toán là một trong những môn học được quy định trong kế hoạch đào tạo, là môn học có vị trí hàng đầu trong hệ thống các môn học ở bậc tiểu học Kiến thức và kĩ năng Toán có nhiều ứng dụng trong đời sống của con người Với môn học này, dạy học giúp người học nhận biết được mối quan hệ

về số lượng và hình dạng không gian của thế giới hiện thực Nhờ đó, học sinh

có được phương pháp nhận thức một số mặt của thế giới xung quanh và biết cách hoạt động có hiệu quả trong thực tiễn Nó góp phần quan trọng trong việc rèn luyện phương pháp suy nghĩ, phương pháp suy luận, phương pháp giải quyết vấn đề; góp phần phát triển trí thông minh, cách suy nghĩ độc lập Tóm lại, Toán học đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách học sinh tiểu học, góp phần xứng đáng vào việc hoàn thành mục tiêu giáo dục toàn diện nhân cách thế hệ trẻ

Một trong các mục tiêu mới và quan trọng của việc dạy học Toán ở tiểu học hiện nay là giúp học sinh tích cực ứng dụng các kiến thức và kĩ năng Toán vào việc giải quyết các tình huống thường gặp trong đời sống hàng ngày Nhiều giải pháp đã và đang được nghiên cứu, áp dụng để góp phần thực hiện mục tiêu nói trên Đổi mới hình thức tổ chức dạy học là một trong các giải pháp được nhiều người quan tâm nhằm đưa các hình thức tổ chức dạy học mới vào Nhà trường tiểu học Các hình thức tổ chức dạy học mới có thể là: dạy học cá nhân, dạy học theo nhóm, dạy học thông qua các trò chơi Toán học Trong Nhà trường tiểu học, trò chơi có thể tổ chức như một hoạt động dạy học Toán Cơ sở tâm lý và sinh lý khẳng định: hoạt động dạy học Toán dưới dạng trò chơi rất

phù hợp với lứa tuổi học sinh tiểu học Thực tế cũng cho thấy, hình thức tổ chức dạy học bằng trò chơi dễ được học sinh hưởng ứng và tích cực tham gia Việc tổ chức trò chơi trong dạy học Toán, do vậy, có thể phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo ở học sinh góp phần nâng cao chất lượng dạy học Toán

Tuy nhiên, hiện nay, ở tiểu học, việc sử dụng trò chơi trong dạy học Toán chưa được nghiên cứu nhiều và chưa có hệ thống Thực tế cho thấy, giáo viên

có sử dụng trò chơi trong dạy học Toán song chưa đạt kết quả cao Phần lớn họ chưa chuẩn bị kĩ kế hoạch dạy học, chưa biết cách lựa chọn - thiết kế trò chơi, chưa nắm sâu sắc cách thức tổ chức trò chơi, …Đặc biệt giáo viên chưa có một

lí luận vững chắc về trò chơi và cách thức tổ chức nó để đưa tới hiệu quả dạy học cao nhất Vì vậy, việc tổ chức trò chơi nhằm góp phần hoàn thành mục tiêu dạy học Toán vẫn là vấn đề phải xem xét và đi tới thống nhất cả ở lí luận và thực tiễn

Tóm lại: Giáo viên tiểu học còn gặp nhiều khó khăn trong việc tổ chức trò chơi trong dạy học Toán Xuất phát từ thực tiễn sinh động và ưu điểm của hình thức tổ chức dạy học thông qua trò chơi Toán; nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng dạy học Toán ở tiểu học, chúng tôi chọn vấn đề "Sử dụng trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học" làm đề tài nghiên cứu của mình

II Mục đích nghiên cứu

Bước đầu tìm hiểu và bổ cứu hệ thống lí luận về hình thức tổ chức dạy học Toán thông qua trò chơi nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Toán ở tiểu học

III Khách thể nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu

1 Khách thể nghiên cứu

Học sinh tiểu học

2 Đối tượng nghiên cứu

Cách thức tổ chức trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học

IV Giả thuyết khoa học

Có thể góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán nếu sử dụng tốt trò chơi Toán học

V Nhiệm vụ nghiên cứu

1 Xây dựng hệ thống lí luận tổ chức trò chơi trong dạy học Toán

2 Đề ra cách thức tổ chức trò chơi trong quá trình dạy học Toán

VI Phương pháp nghiên cứu

Tiến hành nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng đồng bộ các phương pháp sau:

1 Phương pháp phân tích tài liệu

2 Phương pháp quan sát

3 Phương pháp điều tra

4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

5 Phương pháp thống kê toán học

VII Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu đề tài "Sử dụng trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học" là : dạy học Toán ở Trường tiểu học Lê Lợi-TP Vinh trong học kỳ II

VIII Cấu trúc đề tài

Đề tài nghiên cứu có 3 phần, 4 chương như sau:

A Phần mở đầu

I Lí do chọn đề tài

II Mục đích nghiên cứu

III Khách thể nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu

IV Giả thuyết khoa học

V Nhiệm vụ nghiên cứu

VI Phương pháp nghiên cứu

VII Giới hạn phạm vi nghiên cứu

VIII Cấu trúc đề tài

B Phần nội dung

Chương I Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

I Cơ sở lí luận về việc sử dụng trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học

II Thực trạng sử dụng trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học

Chương II Cách thức tổ chức trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học

Chương III Hệ thống trò chơi theo các mạch kiến thức Toán

I Trò chơi có nội dung Số học

II Trò chơi có nội dung Hình học

III Trò chơi có nội dung Đại lượng và đo đại lượng

IV Trò chơi có nội dung Giải toán

Chương IV Thực nghiệm sư phạm

I Mục đích, đối tượng, cách thức tiến hành, chỉ tiêu đánh giá kết quả thực nghiệm

II Phân tích kết quả thực nghiệm

C Phần kết luận

I Kết luận

II Đề xuất sư phạm

B PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

I Lí luận về trò chơi và sử dụng trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học

1 Tình hình đổi mới quá trình dạy học Toán

Lí luận và thực tiễn dạy học chỉ ra rằng: cần phải đổi mới quá trình dạy học một cách toàn diện, sâu sắc mới có thể nâng cao chất lượng dạy học - giáo dục Có như vậy, giáo dục và đào tạo mới đáp ứng được yêu cầu của xã hội hiện đại là tạo nên lớp người có đủ năng lực và đạo đức để tiếp tục cải tạo xã hội Hiện nay, đổi mới quá trình dạy học đã và đang diễn ra hết sức sôi động và đem lại những kết quả bước đầu Quá trình dạy học đang được đổi mới ở tất cả các khâu, các thành tố mà trọng tâm là thay đổi mục đích, nội dung và phương pháp dạy học cho phù hợp, làm thế nào đó để tích cực hoá hoạt động của người học Một trong những đổi mới quan trọng nhất cần được tiến hành sâu rộng hơn nữa trong dạy học nói chung và dạy học Toán nói riêng là nhanh chóng chuyển từ hình thức thầy giảng- trò ghi sang hình thức thầy tổ chức - trò hoạt động Nói cách khác, dạy học Toán cần được tiến hành dưới dạng tổ chức các hoạt động học Theo đó, học sinh được đặt vào các tình huống học tập để tự khám phá, lĩnh hội các tri thức, các mối quan hệ, liên hệ giữa những yếu tố, những tính chất Toán học bằng các hoạt động của mình Hoạt động học mà chúng tôi muốn

đề cập trong khuôn khổ luận văn này là học thông qua chơi Học sinh sẽ được

tiếp thu kiến thức, rèn luyện kĩ năng dưới hình thức tổ chức dạy học bằng trò chơi

2 Khái niện trò chơi

2.1 Hoạt động vui chơi

Vui chơi không chỉ là nhu cầu của trẻ em mà còn là nhu cầu của người lớn nói chung Nó là dạng hoạt động nhằm giải toả căng thẳng do hoạt động học tập, lao động đưa lại Vui chơi có thể xem là một dạng giải trí, giao lưu xã hội đặc biệt là để phát triển tính cộng đồng, tính trách nhiệm chung và tình thương yêu đồng loại Qua đó, học sinh được rèn luyện kĩ năng giao tiếp và hoạt động; phát triển tình cảm, niềm tin, đạo đức, thẩm mĩ của cá nhân Hoạt động vui chơi cần được tổ chức một cách có mục đích, có kế hoạch để đáp ứng được nhu cầu chính đáng của trẻ

2.2 Trò chơi là gì?

Ở lứa tuổi mẫu giáo, hoạt động chủ đạo của trẻ là vui chơi Vì vậy, trẻ đã được làm quen với nhiều trò chơi lí thú và bổ ích Bước vào lứa tuổi tiểu học, vui chơi không còn là hoạt động chủ đạo Hoạt động chủ đạo của các em lúc này là hoạt động học Mặc dầu chỉ là một hoạt động bộ phận, song vui chơi lại chiếm một vai trò quan trọng trong cuộc sống của trẻ và có thể hỗ trợ ở chừng mực nào đó cho hoạt động học

Có nhiều cách hiểu khác nhau xung quanh định nghĩa trò chơi TS Nguyễn Thiện Tuân cho rằng: "Trò chơi là hoạt động bày ra để vui chơi giải trí" Lê Vĩ lại phát biểu: "Trò chơi là hoạt động vui chơi chứa đựng một chủ đề, nội dung nhất định, có những quy định bắt buộc người tham gia phải tuân thủ"

Và còn nhiều ý kiến khác

Theo chúng tôi: Trò chơi là một thành tố của hoạt động vui chơi có tổ chức, chứa đựng một chủ đề, nội dung nào đó; có những quy định, luật lệ nhất định để phục vụ hoạt động vui chơi mang lại hiệu quả dạy học - giáo dục

3 Khái niệm trò chơi học tập

3.1 Trò chơi học tập là gì?

Xuất phát từ chủ trương và thực tiễn dạy học bằng trò chơi, trên cơ sở khái niệm trò chơi, người ta đã thiết kế các trò chơi học tập Vậy là: Trò chơi

được sử dụng với mục đích dạy học gọi là trò chơi học tập Nói rõ hơn trò chơi học tập là trò chơi được tổ chức nhằm thông qua hoạt động này mà đạt tới mục tiêu dạy học Qua đó, bằng phương thức "Học mà vui, vui mà học", học sinh có thể lĩnh hội tri thức, củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng Trò chơi học tập và trò chơi thông thường có nhiều điểm tương đồng, song về căn bản chúng khác nhau ở chỗ: Trò chơi thông thường bao gồm yếu tố giải trí và yếu tố giáo dục chung còn trò chơi học tập bao gồm yếu tố vui chơi và yếu tố mục đích học tập Trò chơi Toán lại chứa đựng trong nó các yếu tố toán học

3.2 Phân loại trò chơi học tập

Các loại trò chơi học tập trong dạy học ở tiểu học rất phong phú, đa dạng

và được sử dụng với nhiều mục đích khác nhau Phân loại trò chơi có nhiều cách Có thể kể ra một số cách như sau:

- Phân loại trò chơi theo quy mô tổ chức: Trò chơi lớn, trò chơi nhỏ (theo

vấn đề cần giải quyết trong quá trình chơi Vượt qua khó khăn của cái "nút" tức

là đạt được mục đích trò chơi Chính cái "nút"ấy tạo nên sự lôi cuốn, sự hấp dẫn của trò chơi, khơi gợi tính tò mò, lòng tự tin và thúc đẩy các em phối hợp hoạt động để hoàn thành nhiệm vụ học tập

Việc xác định và chọn cốt trò giúp người tổ chức tìm "trúng" trò chơi phục vụ đối tượng

- Để trò: Là hình thức thể hiện trò chơi Đây là câu chuyện để dẫn vào trò chơi có tình huống, có tác dụng thu hút, lôi cuốn, cổ vũ để trò chơi sôi nổi hơn

Đề trò phải được trình bày theo đúng quan điểm, đường lối giáo dục mới, phải

có tính thời sự, tính khoa học Tránh dùng những đề trò chung chung, yếu về mặt tư tưởng hoặc những đề trò quá cổ không còn phù hợp Thực tế cho thấy,

đề trò nếu dựa vào các câu chuyện hay có tình huống hấp dẫn sẽ có sức lôi cuốn trẻ rất mạnh

- Luật trò: Luật trò là những quy tắc của trò chơi mà bất kì ai tham gia đều phải tuân theo, đảm bảo cho cuộc chơi được thực hiện có hiệu quả và đạt được mục đích dạy học mong muốn Người chơi phải tôn trọng, tuân thủ luật chơi trong quá trình giải quyết tình huống Nếu không thực hiện nó cuộc chơi sẽ không mang lại hiệu quả đề ra

Luật trò một mặt phải đảm bảo cho cuộc chơi đi đến kết quả mặt khác phải đảm bảo hướng vào giáo dục phẩm chất đạo đức cho học sinh Tránh luật trò quá đơn giản hoặc quá khó, càng phải tránh luật trò không bình thường, thiếu tính sư phạm

- Thưởng phạt: Mỗi trò chơi khi kết thúc thường có thưởng cho người thắng và phạt đối với người phạm luật Hình thức thưởng phạt cũng không kém phần quan trọng Nó chính là một loại động cơ khích lệ người chơi cố gắng hơn

và phải nhanh chóng tìm ra biện pháp để giành kết quả cao nhất về mình

Muốn trò chơi diễn ra sôi nổi, hấp dẫn, giáo viên phải có thưởng phạt phân minh, hấp dẫn để người chơi tự nguyện, vui vẻ chấp nhận Việc thưởng phạt phải đảm bảo tính mục tiêu và tính sư phạm

Có thể nêu lên sơ đồ cấu trúc trò chơi như sau:

Trò chơi

3.4 Tác dụng của trò chơi học tập

Hầu hết các trò chơi trong dạy học ở tiểu học đã mang sẵn tính mục đích Quá trình chơi tạo ra sự tiếp xúc giữa các học sinh, giữa cá nhân học sinh với tập thể Vì vậy, tình bạn, lòng nhân ái, tinh thần tập thể được hình thành Cũng trong quá trình chơi, các phẩm chất như: Tác phong khẩn trương, tính nhanh nhẹn, tính kỉ luật, sự sáng tạo được rèn luyện góp phần giáo dục đạo đức, hình thành nhân cách học sinh

Trong trò chơi, tính thi đua bao giờ cũng thể hiện rất cao Ở đó, các em sẽ không ý thức được mình đang học mà hoạt động của các em sẽ được thúc đẩy bằng động cơ vui chơi Các em sẽ cố gắng làm nhanh để thắng cuộc Với cách thức đó, trẻ sẽ tự mình giải quyết được các nhiệm nhận thức Trò chơi, nếu được tổ chức tốt, dạy học sẽ giảm sự căng thẳng, giảm sự khô khan của Toán học, hứng thú học tập Toán của học sinh tăng lên Trẻ tự mình làm việc, tự do hoạt động là điều kiện để bộc lộ, phát triển tài năng, trí tuệ của các em

Tuy nhiên, chúng ta cũng phải nhận thức được mặt hạn chế của trò chơi Trò chơi không thể giúp dạy học hình thành, củng cố kiến thức, kĩ năng cho học sinh theo một hệ thống lôgíc, chặt chẽ Phàm là trò chơi thì chỉ có tác dụng giải toả sự căng thẳng và góp phần hình thành, củng cố kiến thức, kĩ năng bộ phận

Nó chưa thể xem là một biện pháp để giải quyết khó khăn, càng không thể xem

là một phương pháp dạy học Trò chơi chỉ được dùng trong những điều kiện nhất định, phục vụ một mục đích nhất định và đòi hỏi phải có năng lực tổ chức Dẫu vậy, hạn chế nêu trên của trò chơi không làm mất đi hiệu quả của hình thức

tổ chức dạy học mới này trong giảng dạy môn Toán ở tiểu học

4 Việc sử dụng trò chơi trong dạy học Toán

Cho đến nay, vẫn còn nhiều quan niệm xung quanh việc sử dụng trò chơi tromh dạy học Toán Theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học, người ta khuyến khích sử dụng trò chơi nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy Dạy học Toán

đã bắt đầu sử dụng hình thức tổ chức trò chơi và đạt được một số kết quả nhất định trong những năm gần đây

Dạy học Toán bằng trò chơi có trể hiểu là cách thức tổ chức cho học sinh thực hiện những hoạt động phù hợp với nội dung bài học thông qua một trò chơi nào đó Nhờ vậy, các em được thay đổi động hình hoạt động và giảm mệt mỏi trong học tập; tăng cường khả năng luyện tập thực hành và vận dụng nhanh các kiến thức đã học; phát triển hứng thú, chú ý, tính độc lập, ham hiểu biết và các

kĩ năng suy luận lôgíc

Sử dụng trò chơi trong dạy học Toán là quán triệt tư tưởng lựa chọn và kết hợp các hình thức tổ chức dạy học mới để nâng cao hiệu quả giờ lên lớp Sử dụng trò chơi một cách hợp lý chính là góp phần đa dạng hoá các loại hình thức

tổ chức dạy học Tuy nhiên, cần tránh lạm dụng tổ chức trò chơi trong dạy học Không phải bài nào, đơn vị kiến thức nào cũng có thể tổ chức trò chơi được Việc lạm dụng trò chơi sẽ làm ảnh hưởng đến tiết dạy nói riêng và quá trình dạy học Toán nói chung

Tổ chức trò chơi trong dạy học Toán xét đến cùng không phải việc dễ Người giáo viên cần phải kết hợp nhiều thao tác, nhiều năng lực nhằm vận dụng tốt lí luận vào thực tiễn dạy học Có như vậy, giáo viên mới làm cho hình thức

tổ chức dạy học bằng trò chơi bộc lộ hết ưu điểm của nó

II Thực trạng sử dụng trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học

1 Thực trạng về nhận thức của GVTH đối với hình thức tổ dạy học thông qua trò chơi

Bảng 1 Nhận thức của GVTH về dạy học bằng trò chơi

TT Các quan niệm về dạy học bằng trò chơi Số ý kiến Tỉ lệ %

2

Là phương pháp dạy học nhằm tổ chức cho học sinh

3

Là hình thức tổ chức dạy học Bằng hình thức dạy học

này, giáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện những

hoạt động phù hợp với nội dung bài học thông qua

một trò chơi nào đó nhằm đạt tới mục tiêu bài học

Qua bảng trên, ta thấy: Số giáo viên đồng ý với ý kiến 1 là 15 người chiếm 50% Ý kiến này chỉ đơn thuần coi đây là một biện pháp củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng Toán Họ nặng về việc hướng học sinh vào mục đích dạy học mà chưa chú ý tới các kết quả khác của tổ chức trò chơi

Số giáo viên đồng ý với ý kiến 2 là 5 người chiếm 16,6% Họ coi dạy học bằng trò chơi trong dạy học Toán là một phương pháp Quan niệm này sai lầm

Vì xét về nhiều mặt, trò chơi chỉ có thể xem là một hình thức tổ chức dạy học chứ không được xem là một phương pháp Cách quan niệm đó đã dẫn tới việc không ít giáo viên dùng trò chơi như một phương pháp độc lập để hỗ trợ cho các phương pháp khác và đôi khi cứ bài nào cũng dùng trò chơi

Ý kiến thứ 3 có 9 giáo viên chiếm 30% Đây là quan niệm đúng nhất Tuy vậy, mới chỉ gần 1/3 giáo viên nhận thức được

Vậy là: Đa só giáo viên chưa có nhận thức đúng đắn về hình thức tổ chức dạy học thông qua trò chơi

Bảng 2 Nhận thức của GVTH về ý nghĩa của dạy học bằng trò chơi

TT Ý nghĩa của HTTCDH bằng trò chơi Số ý kiến Tỉ lệ %

2

Giờ học sôi nổi, học sinh hào hứng tham gia Trong khi

chơi, trẻ tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo vào giải

quyết tình huống Học sinh huy động được các kiến

thức, kĩ năng vào việc giải quyết các nhiệm vụ nhận

thức

3

Tiết học diễn ra nhẹ nhàng, để lại ấn tượng tốt về môn

học cho học sinh; tạo được hứng thú, niềm say mê đối 25 88,8

với môn Toán

Qua bảng trên, ta thấy: hầu như các giáo viên đều nhận thức đúng tầm quan trọng, ý nghĩa của dạy học bằng trò chơi trong quá trình dạy học Toán

2 Thực trạng về thiết kế - lựa chọn trò chơi của GVTH

Qua điều tra và dự giờ thăm lớp, chúng tôi nhận thấy: giáo viên dùng các trò chơi chưa hợp lý Trò chơi thường không đảm bảo nguyên tắc lựa chọn - thiết kế Giáo viên chưa có hệ thống trò chơi đầy đủ, chặt chẽ Họ mới chỉ thiết

kế được một số trò chơi đơn giản như: trò chơi tìm đúng, sai; trò chơi nối kết quả với phép tính; … Các trò chơi đó hạn chế về nhiệm vụ nhận thức, hoặc ít hoặc thấp về lượng kiến thức, kĩ năng mới cần đạt tới Giáo viên mới chỉ dùng loại trò chơi với mục đích cũng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng Họ chưa tổ chức được các trò chơi để dẫn dắt hình thành tri thức, kĩ năng hay để phát hiện

và bồi dưỡng năng khiếu Toán Các trò chơi do giáo viên tổ chức vì vậy, căn bản chỉ dừng lại ở chỗ giúp học sinh giải toả tâm lí căng thẳng trong tiết học, gây hứng thú cho học sinh đối với môn học

Trò chơi mà giáo viên đưa vào thường có cấu trúc lỏng lẻo Cốt trò, luật trò, cách tiến hành, thưởng phạt chưa chặt chẽ làm cho hiệu quả dạy học không cao, sức hấp dẫn thấp Vì thế, trò chơi mới chỉ gây hứng thú, đam mê toán cho học sinh ở mức độ nhất định

Nhìn chung, trò chơi sử dụng vào dạy học Toán còn kém chất lượng Vấn

đề đặt ra là phải có biện pháp để có được hệ thống trò chơi hợp lí, đảm bảo chất lượng

Nhìn vào bảng trên, ta thấy: đa số giáo viên có sử dụng trò chơi trong dạy học Toán Tuy vậy, mức độ sử dụng không giống nhau Quá nửa giáo viên đôi khi sử dụng, hơn 1/3 số giáo viên thường xuyên sử dụng

Mặc dù đa số giáo viên đã nhận thức đúng vai trò, ý nghĩa của hình thức

tổ chức dạy học thông qua trò chơi Song nhìn chung, giáo viên vẫn chưa thực hiện tốt việc tổ chức trò chơi để hoàn thành mục tiêu dạy học Qua dự giờ một

số tiết học, điều tra, phỏng vấn giáo viên, chúng tôi đã chứng thực một số điều sau:

- Khi tổ chức trò chơi, giáo viên chưa quán triệt hết các nguyên tắc tổ chức của nó Nhiều giáo viên còn chưa làm cho học sinh hiểu rõ nội dung, yêu cầu chơi; chưa huy động được tối đa học sinh tham gia vào cuộc chơi; chưa tổ chức được trò chơi một cách tự nhiên;…

- Các bước tổ chức trò chơi chơi chưa sâu, chưa nhuần nhuyễn Chẳng hạn: khâu chuẩn bị của giáo viên chưa chu đáo Vì vậy, họ chưa có được trò chơi hay, chưa có phương tiện, đồ dùng dạy học hoặc chưa dự trù trước nên không xử lí kịp các tình huống xảy ra trong cuộc chơi Ở bước tiến hành chơi, giáo viên còn thả nổi cuộc chơi dẫn đến tính tự nhiên át đi tính mục tiêu, trò chơi không diễn ra theo dự kiến Giáo viên tổng kết cuộc chơi còn hời hợt, chỉ chú ý đến cho điểm cho đội thắng chứ ít chú ý tới việc làm nổi bật ý nghĩa, kết quả thực của cuộc chơi Một số giáo viên còn nặng về phân thắng thua thiếu tính sư phạm Do vậy, trò chơi mất đi một phần ý nghĩa đích thực của nó

4 Nguyên nhân thực trạng

4.1 Về phía giáo viên: Trình độ, năng lực nói chung của giáo viên còn hạn văn hạn chế Khả năng vận dụng phương pháp mới, hình thức tổ chức dạy học mới còn chưa cao Giáo viên chưa có hệ thống lí luận đầy đủ, vững chắc về trò chơi và cách thức sử dụng trò chơi trong dạy học Toán Mặt khác, giáo viên còn chưa đầu tư thời gian cho công tác chuẩn bị tổ chức trò chơi Hạn chế nói trên của giáo viên ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng hình thức tổ chức dạy học Toán thông qua trò chơi

4.2 Về phía chỉ đạo của các cấp quản lí giáo dục

Việc bồi dưỡng, nâng cao năng lực chuyên môn cho giáo viên chưa đạt hiệu cao Tuy có tổ chức nói chuyện chuyên đề, phổ biến sáng kiến kinh nghiệm

song còn nặng về hình thức, qua loa, đại khái Khi tổ chức triển khai những cái mới, các cấp quản lí giáo dục còn thiếu phương án tối ưu trong việc tổng kết, rút kinh nghiệm triệt để Hình thức tổ chức dạy học bằng trò chơi cho đến nay vẫn

ít được sử dụng phổ biến và chưa đạt hiệu quả cao Cán bộ quản lí giáo dục cần

đề ra và thực hiện các biện pháp có tính khả thi cao nhằm nâng cao vốn kiến thức và kĩ năng sử dụng trò chơi trong dạy học Toán ở tiểu học

4.3 Về phía cơ sở vật chất phục vụ tổ chức trò chơi

Các phương tiện, đồ dùng phục vụ cho dạy học ở tiểu học hiện nay nhìn chung còn thiếu Hầu hết các trường tiểu học chưa có đủ hoặc không có đồ dùng, dụng cụ để tổ chức trò chơi Giáo viên phải tự làm để dạy học Đồ dùng, dụng cụ tự làm thường không đảm bảo chất lượng Cần quan tâm, có kế hoạch đối với việc bổ sung cơ sở vật chất hỗ trợ đắc lực cho dạy học nói chung và tổ chức trò chơi trong dạy học Toán nói riêng sao cho tiến trình dạy học có hiệu quả mong muốn

CHƯƠNG II

CÁCH THỨC TỔ CHỨC TRÒ CHƠI TRONG DẠY HỌC TOÁN Ở TIỂU HỌC

I Một số vấn đề chung

1 Nguyên tắc thiết kế - lựa chọn, nguyên tắc tổ chức trò chơi

1.1 Nguyên tắc thiết kế - lựa chọn trò chơi

Muốn tổ chức tốt hoạt động dạy học bằng trò chơi, trước hết, giáo viên phải có được trò chơi phù hợp Dưới đây là nguyên tắc thiết kế - lựa chọn trò chơi:

- Trò chơi phải dảm bảo phù hợp với mục đích, yêu cầu nội dung bài học; phải đặt ra cho trẻ các nhiệm vụ học tập tương ứng với nội dung bài học

- Trò chơi phải đảm bảo phù hợp với năng lực, trình độ, hứng thú của học sinh Trò chơi không nên quá khó cũng cần tránh quá dễ

- Trò chơi còn phải đảm bảo phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh thực tế của lớp học, trường học (về quỹ thời gian, không gian, các thiết bị, đồ dùng…)

Người giáo viên cần coi các nguyên tắc này là cơ sở để thiết kế, lựa chọn trò chơi cho tốt Để làm được điều này, giáo viên phải đầu tư thời gian và sức lực cho công tác chuẩn bị Nguyên tắc này chi phối bản thân cấu trúc trò chơi Nhìn vào cấu trúc trò chơi có thể thấy rõ trò chơi được thiết kế - lựa chọn đã quán triệt các nguyên tắc chưa

1.2 Nguyên tắc tổ chức trò chơi

Tổ chức trò chơi là việc quan trọng nhất Đây chính là việc hiện thực hoá tiến trình chơi để đạt mục đích Khi tổ chức trò chơi trong tiết dạy học hay ở buổi ngoại khoá, giáo viên cần chú ý đến các nguyên tắc sau đây:

- Đảm bảo cho học sinh hiểu rõ yêu cầu, nội dung và cách thức

- Đảm bảo phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, và sáng tạo của học sinh trong quá trình tham gia trò chơi

- Đảm bảo tổ chức trò chơi một cách tự nhiên

- Đảm bảo luân phiên các trò chơi một cách hợp lí

- Đảm bảo tổ chức trò chơi với tinh thần thi đua đồng đội

- Đảm bảo về thời gian, không gian tức hình thức tổ chức lớp khi tiến hành hoạt động chơi

2 Các bước tiến hành tổ chức trò chơi

Hoạt động nói chung và hoạt động dạy học nói riêng cần được tiến hành một cách trật tự, lôgíc mới đạt được mục đích đề ra Tổ chức trò chơi cũng vậy

Nó có các bước tiến hành cụ thể Nắm được các bước tiến hành một trò chơi là một yêu cầu quan trọng đối với người giáo viên

Một trò chơi cần được tổ chức qua 4 bước sau:

- Chuẩn bị: Giáo viên thiết kế - lựa chọn trò chơi cần tổ chức; dự kiến cách chơi, những khó khăn , những tình huống xảy ra trong khi học sinh chơi Giáo viên (hoặc học sinh ) lựa chọn, tìm kiếm phương tiện để phục vụ trò chơi Chẳng hạn: băng giấy ghi nội dung ngữ liệu, bút dạ,…

- Công bố luật chơi: Giáo viên giải thích cách chơi Tức là phổ biến cho học sinh nắm được ai chơi trực tiếp, ai cổ động, ai đánh giá, chơi như thế nào, đánh giá như thế nào, chơi bao lâu, phần thưởng là gì?

Cần công bố luật chơi sao cho có hiệu quả để một mặt học sinh nắm được luật chơi một mặt thấy hứng thú muốn chơi ngay Chú ý hình thức phù hợp để giải thích luật chơi Lời giải thích phải ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu Tránh lối nói dài dòng, mập mờ khó hiểu, tránh dùng từ ngữ "đao to búa lớn" khiến học sinh mất hứng thú khi chưa tham gia vào cuộc chơi

- Tiến hành chơi: Giáo viên phát lệnh chơi, học sinh chơi Giáo viên quan sát, giám sát cuộc chơi

- Đây là bước trung tâm, quan trọng nhất trong toàn bộ phần tổ chức trò chơi Giáo viên phải làm tốt khâu giám sát với tư cách là người quản trò Từ đó, một mặt nắm được kết quả cuộc chơi mặt khác tháo gỡ vướng mắc cho học sinh nếu cần Giáo viên cần thể hiện tốt vai trò của mình để tính bất quy tắc và sôi động của cuộc chơi không làm ảnh hưởng đến mục đích trò chơi, không gây mất trật tự cho "hàng xóm" của mình

- Trò chơi dù chỉ có hai người tham gia hay một nhóm tham gia thì khi tổ chức giáo viên cần tiến hành sao cho cả lớp phải có trách nhiệm cùng tìm ra lời giải đáp Tức là giáo viên phải bằng khả năng tổ chức của mình để huy động tất

cả học sinh tham gia sôi nổi vào cuộc chơi Có như vậy, việc tổ chức trò chơi mới đạt tới hiệu quả đích thực và mục tiêu đúng đắn

- Tổng kết cuộc chơi: Giáo viên cùng tập thể lớp tìm ra đội thắng trong cuộc chơi Cần có cách thức để đội thắng không kiêu, đội thua không nản Giáo

viên nên tỏ ra khích lệ động viên hơn là so sánh và tỏ ý không hài lòng Từ đó, giúp học sinh thấy được nội dung kiến thức, kĩ năng cần đạt tới qua trò chơi Mục đích chơi được thực hiện trong lúc các em tiến hành thi đua Song mục đích đó lại nằm ngay ở kết quả cuộc chơi Điều quan trọng là giáo viên phải làm nổi bật kết quả đích thực đó

3 Về thời gian, thời điểm, địa điểm tổ chức trò chơi

Trò chơi được tổ chức trong bao lâu, vào khoảng thời gian nào, nơi tổ chức là đâu? Câu hỏi này cần được giáo viên xác định rõ ngay từ khâu chuẩn

bị Mỗi trò chơi có thể có thời gian, thời điểm, địa điểm tổ chức khác nhau và

họ mới đảm đương được vai trò trung tâm điều khiển cuộc chơi, là người trọng tài mẫu mực trong các cuộc chơi

- Phẩm chất quản trò: Làm tốt được nhiệm vụ quản trò, người giáo viên phải có tâm hồn cởi mở, vui vẻ, hoà nhã, dễ gần và phải luôn ý thức được mình đang hướng dẫn cho đối tượng nào? Quản trò phải là người năng động, sáng tạo, có bản lĩnh và biết kìm chế; biết kết hợp hài hoà giữa nói và thực hiện động tác,…

Giáo viên tiểu học phải coi đây là tiêu chí để thường xuyên rèn luyện nhằm tổ chức tốt hoạt động vui chơi cho học sinh

- Giáo viên phải có vốn liếng quản trò nhất định Người giáo viên, trước

sự phong phú, đa dạng của nội dung chương trình môn Toán, cần phải có một vốn trò chơi đủ "dư dật" để phục vụ tốt cho hoạt động dạy học bằng việc thường xuyên tổ chức trò chơi Quản trò phải không ngừng thiết kế, tìm tòi, đổi mới trò chơi để bổ sung vào hệ thống trò chơi hiện còn ít ỏi của mình

- Giọng nói, nét mặt, dáng điều quản trò: Là trung tâm điều khiển cuộc chơi, là người cầm cân nẩy mực, giọng nói, nét mặt, dáng điệu của quản trò phải chuẩn Giáo viên phải có giọng nói to dõng dạc nhưng truyền cảm làm rung động tâm hồn các em Bằng giọng nói, nét mặt, dáng điệu và cách thức tổ chức của mình, giáo viên có thể tạo ra không khí khẩn trương của cuộc chơi và không khí hồ hởi phấn khởi của cả thầy và trò

Hoạt động dạy học là sự kết hợp của hoạt động dạy và hoạt động học Muốn dạy học tốt, trước hết, hoạt động dạy cần phải được tiến hành dựa trên kiến thức và kĩ năng của môn học Trong vấn đề này, người giáo viên, muốn làm tốt công tác tổ chức trò chơi phải không ngừng trau dồi tri thức; thường xuyên rèn luyện năng lực quản trò để cùng với năng lực sư phạm có thể thực hiện tốt việc tổ chức trò chơi trong dạy học nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán

II Cách thức tổ chức trò chơi nhằm dẫn dắt hình thành tri thức kĩ năng Toán

1 Cơ sở tổ chức

Việc hình thành tri thức mới, kĩ năng mới ở học sinh là nhiệm vụ đầu tiên rất quan trọng của quá trình dạy học Hoàn thành được nhiệm vụ đó, dạy học mới có thể đạt tới mục tiêu của mình Lí luận và thực tiễn dạy học Toán tiểu học chỉ ra rằng: Để dẫn dắt hình thành tri thức, kĩ năng cho học sinh, giáo viên có thể sử dụng các hình thành tổ chức dạy học như: dạy học cả lớp, dạy học theo nhóm, dạy học cá nhân, dạy học thông qua trò chơi học tập Mỗi hình thức tổ chức dạy học nói trên đều có ưu điểm, nhược điểm riêng và đều có khả năng đưa lại hiệu quả dạy học mong muốn Ở một số đơn vị kiến thức, việc tổ chức trò chơi học tập để lĩnh hội nó lại tỏ ra có hiệu quả

Ta biết rằng, thảo luận nhóm là một phương pháp dạy học mới đang được

áp dụng rộng rãi ở trường tiểu học Bước đầu, phương pháp này đã phát huy tác

dụng chứng tỏ đổi mới quá trình dạy học là rất cần thiết Trong quá trình thảo luận nhóm, học sinh được bàn bạc thảo luận để tìm ra kiến thức Và do vậy, nếu

ta đưa yếu tố vui chơi, sự thi đua vào thảo luận thì hiệu quả dạy học sẽ cao hơn Giáo viên tổ chức trò chơi để hình thành tri thức, kĩ năng nên lồng với thảo luận nhóm Vậy là, học sinh chơi qua thảo luận, thảo luận để chơi

2 Đăc điểm trò chơi

Trò chơi học tập đích thực phải góp phần tạo cho giờ học diễn ra nhẹ nhàng, hấp dẫn mà vẫn đảm bảo đi đến mục tiêu giờ học Để có được điều đó, kiến thức, kĩ năng đề cập trong trò chơi cần đơn giản, dễ nắm bắt Xem xét nội dung chương trình sách giáo khoa Toán tiểu học ở 2 chương trình CCGD và Chương trình năm 2000, ta thấy một số bài học có yêu cầu về kiến thức và kĩ năng ở mức độ phức tạp vừa phải Đó là những bài mà kiến thức Toán học là sự tổng hợp của các đơn vị kiến thức đơn giản đã học hay kiến thức, kĩ năng được hình thành chủ yếu nhờ kết quả của tiết học ngay trước nó đưa lại Những bài học như vậy cho phép giáo viên có thể tổ chức trò chơi để dẫn dắt hình thành tri thức, kĩ năng mới một cách có hiệu quả Thời gian để tổ chức trò chơi này là từ

6 đến 10 phút, thời điểm tổ chức là vào đầu tiết học

3 Ví dụ về trò chơi và tiến trình tổ chức loại trò chơi này

Dưới đây là một số ví dụ và cách tổ chức trò chơi để giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, hình thành kĩ năng

Ví dụ 1 Trò chơi "Tìm điều thú vị"

Sử dụng để dạy tiết 79 Hình chữ nhật Toán 3 Chương trình 2000

+ Mục đích: Giúp học sinh nắm được tính chất của hình chữ nhật, rèn luyện kĩ năng đo đạc, diễn đạt ý

+ Chuẩn bị: 2 thước thẳng có vạch chia độ dài, 2 e ke vuông ,2 băng giấy

vẽ, 2 hình chữ nhật có chiều dài = 16 cm, chiều rộng = 10 cm, học sinh có giấy nháp, thước thẳng, eke

Cách tiến hành: 2 nhóm nam và nữ tham gia chơi, mỗi nhóm 5 em Các đội chơi, khi nghe phát lệnh, sẽ dùng thước, e ke để đo độ dài và góc hình rồi rút ra kết luận về hình chữ nhật

Trò chơi diễn ra trong 8 phút Đội nào làm đúng, làm nhanh, trình bày đẹp sẽ giành phần thắng

Tổ chức trò chơi "Tìm điều thú vị"

+ Chuẩn bị: Giáo viên chuẩn bị sẵn 2 thước, 2 e ke ;yêu cầu học sinh đem

đủ giấy nháp, e ke Giáo viên vẽ 2 hình chữ nhật thật đẹp vào 2 băng giấy, dự đoán cách chơi, các khó khăn có thể mắc phải của học sinh trong quá trình chơi

+ Công bố luật chơi: Bài học hôm nay, cô mời các em cùng tham gia trò chơi "Tìm điều thú vị" Trò chơi này sẽ giúp các em nắm được định nghĩa hình chữ nhật Cô chia lớp thành 2 nhóm nam và nữ, mỗi nhóm cử 5 bạn tham gia trò chơi Yêu cầu trò chơi là: các em dùng thước, e ke để đo độ dài và góc ở đỉnh của hình chữ nhật, rút ra kết luận về hình chữ nhật đó Trò chơi sẽ diễn ra trong

8 phút Trong 8 phút, đội nào tìm đúng, tìm nhanh và trình bày đẹp sẽ giành phần thắng Đội thắng sẽ được một "bông hoa điểm mười"

Các bạn chơi tìm được kết luận thì ghi lên bảng Các bạn dưới lớp vừa cổ

vũ vừa tìm trên giấy nháp (vẽ hình vào vở nháp rồi đo, rút ra kết luận)

Cô chúc cả hai đội giành phần thắng trong trò chơi này Trước hết cả lớp tặng hai đội một tràng pháo tay thật kêu

+ Tiến hành chơi: Giáo viên phát lệnh "3-2-1, 8 phút bắt đầu" Học sinh

đo đạc, thảo luận, rút ra kết luận Các học sinh dưới lớp tự vẽ hình rồi đo, rút ra kết luận Giáo viên quán xuyến lớp, nhắc nhở học sinh nếu cần, không để học sinh sử dụng sách giáo khoa Hết 8 phút, giáo viên phát lệnh dừng cuộc chơi Đến phút thứ 7, giây thứ 50, giáo viên hô cho cả lớp hô theo 10-9-8-…-2-1 thời gian các đội cùng chơi

+ Tổng kết cuộc chơi: Giáo viên cùng học sinh tìm ra đội làm đúng, làm nhanh, trình bày đẹp Nếu các đội tìm ra kết luận chưa thật chính xác, đầy đủ, giáo viên có thể bằng đàm thoại làm cho kết luận thật chuẩn và hướng học sinh vào kết luận đó Đây chính là định nghĩa đầy đủ về hình chữ nhật mà chúng ta cần nắm trong bài học hôm nay Cô mời các em nhắc lại (2 đến 5 em)

Ví dụ 2 Trò chơi "Em làm nhà khoa học"

Sử dụng để dạy tiết 47 Phép cộng trong phạm vi 7 Toán 1 Chương trình

2000

+ Mục đích: Giúp học sinh nắm được phép cộng trong phạm vi 7

+ Chuẩn bị: 2 bút dạ, 2 băng giấy trình bày như sau:

6 + 1 = … 1 + 6 = ……

Tổ chức trò chơi "Em làm nhà khoa học"

+ Chuẩn bị: 2 bút dạ, 2 băng giấy như trên; dự kiến cách chơi, các tình huống có thể xẩy ra trong khi học sinh chơi

+ Công bố luật chơi: Bài học hôm nay, cô mời các em tham gia trò chơi

"Em làm nhà khoa học" Nhóm nam cử 6 bạn, nhóm nữ 6 bạn Trò chơi sẽ giúp các em biết làm phép cộng trong phạm vi 7 Các em sẽ chơi theo kiểu tiếp sức Trên bảng, cô có 2 băng giấy Băng giấy bên phải dành cho đội nam, băng giấy bên trái dành cho đội nữ Ở phép tính thứ nhất, các em thấy cô có 6 tam giác, cô thêm 1 tam giác nữa ta có 6 + 1 bằng mấy tam giác? Cũng như vậy, các bạn hoàn thành phép cộng Bạn đầu hàng chạy lên làm phép tính, làm xong khẩn trương chạy về đưa bút cho bạn tiếp theo để bạn tiếp theo lên hoàn thành Các bạn không được chạy lên trước khi bạn về đưa bút Đội nào làm đúng, làm nhanh, viết số đẹp sẽ được coi là nhà khoa học với1 điểm mười Chúng ta có 6 phút để chơi trò chơi này

+ Tiến hành chơi: Giáo viên phát lệnh, học sinh lần lượt hoàn thành phép tính Giáo viên quán xuyến lớp, yêu cầu các học sinh khác cùng làm Giáo viên nhắc nhở, uốn nắn nếu cần

+ Tổng kết cuộc chơi: Giáo viên cùng học sinh kiểm tra từng phép tính Qua việc kiểm tra đó, các em sẽ nắm được bài học Đội nào làm nhiều phép tính đúng hơn sẽ giành phần thắng Giáo viên cho học sinh nhắc lại các phép tính

em đứng ngay sát phần băng giấy của mình (đính trên bảng) Khi có hiệu lệnh, các em hoàn thành các yêu cầu ở băng giấy Đội nào làm đúng, khám phá nhanh, diễn đạt điều khám phá đúng sẽ giành phần thắng Phần thưởng cho đội thắng là danh hiệu "Nhà khám phá nhỏ tuổi" do lớp X cấp

+ Tiến hành chơi: Giáo viên phát lệnh "các nhà khám phá" đã sẵn sàng chưa? (học sinh trả lời "đã sẵn sàng") vậy thì "3-2-1 cuộc khám phá bắt đầu" Học sinh hoàn thành các yêu cầu của trò chơi Giáo viên quán xuyến lớp, yêu

cầu học sinh vừa cổ vũ vừa hoàn thành phần bài của mình vào phiếu Giáo viên giúp đỡ học sinh đặc biệt ở khâu nêu quy tắc

+ Tổng kết cuộc chơi: Giáo viên mời một học sinh nam nhận xét bài của đội nữ, một học sinh nữ nhận xét bài của đội nam Giáo viên tổng hợp ý kiến và quyết định đội thắng Giáo viên sửa lại một số lỗi nhỏ cho hoàn chỉnh quy tắc rồi yêu cầu học sinh nhắc lại

Lưu ý: Trò chơi này được tổ chức sau khi giáo viên dùng phương pháp đàm thoại, gợi mở để giúp học sinh nắm được cách nhân một số với một tổng

III Cách thức tổ chức trò chơi nhằm củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng Toán

1 Cơ sở tổ chức

Hoạt động chủ đạo của học sinh tiểu học là hoạt động học tập Hoạt động này lại bị chi phối bởi đặc điểm tâm sinh lí của trẻ Trong việc tiếp thu kiến thức, hình thành kĩ năng, trể tỏ ra chóng nhớ nhưng laị cũng nhanh quên Làm thế nào để khắc phục hạn chế này? Lí luận dạy học đã đề ra cách giải quyết là

sử dụng phương pháp thực hành luyện tập để củng cố, khắc sâu kiến thức, hình thành vững chắc kĩ năng, kĩ xảo Thực tiễn dạy học môn Toán đã khẳng định sự cần thiết của lí luận đó Vì rằng, ngoài việc quán triệt lí luận nói trên, càng đi sâu vào con đường học tập, Toán học là môn cơ sở của rất nhiều môn khác Nếu học Toán kém sẽ kéo theo sự học kém của các môn liên quan Kiến thức Toán được phân bố một cách hệ thống và logíc chặt chẽ Nếu hổng kiến thức của một phần nào đó thì sẽ khó lĩnh hội được các tri thức tiếp theo Học Toán kém, học không chắc chắn thường tạo thế bất lợi cho học sinh trong học tập Trẻ sẽ thiếu

tự tin, tạo cho mình nếp nghĩ thụ động Yêu cầu dạy học hiện nay không thể chấp nhận điều đó

Việc lĩnh hội các tri thức Toán đã khó, ghi nhớ vận dụng các tri thức đã học để giải quyết các tình huống cụ thể lại càng khó hơn Các kiến thức Toán học suy cho cùng đều trừu tượng đối với học sinh tiểu học Không phải học một lần các em đã lĩnh hội được ngay mà phải qua củng cố ôn tập nhiều lần thì mới được trang bị đầy đủ và chắc chắn Kiến thức, kĩ năng chỉ thực sự bền vững khi chúng được củng cố, luyện tập thường xuyên Tuy vậy, việc củng cố kiến thức,

rèn luyện kĩ năng lại gặp một số khó khăn Thời gian dành cho việc củng cố kiến thức ít, trình độ của học sinh lại không đồng đều Trong khi đó, thực tế ở các giờ dạy cho thấy, giáo viên thường sử dụng hình thức phát vấn, gợi mở để học sinh nhắc lại điều vừa học Biện pháp này nhìn chung hiệu quả song lại có nhược điểm là không tạo được hứng thú cho học sinh, sự khô khan của Toán học không giảm

Mục đích cơ bản của việc dạy học Toán là học sinh có được kiến thức và

kĩ năng Toán Việc rèn luyện kĩ năng được thực hiện trong quá trình ôn tập củng cố kiến thức, luyện tập vận dụng kiến thức đã học vào việc giải quyết các nhiệm vụ cụ thể Để đạt được mục đích nêu trên, dạy học Toán có thể sử dụng các hình thức tổ chức, phương pháp dạy học khác nhau như: dùng các phương pháp giảng dạy thích hợp có trọng tâm, tổ chức bồi dưỡng kèm cặp hoặc phụ đạo,… Thực tiễn đa dạng hoá các hình thức tổ chức dạy học chỉ ra rằng: dạy học bằng trò chơi là góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán Chất lượng đó thể hiện trước hết ở chỗ học sinh củng cố được kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo một cách nhệ nhàng sau bài học; học sinh tỏ ra hứng thú học Toán, đam mê Toán học hơn Môn Toán trở thành môn học hấp dẫn sinh động hơn đối với học sinh

2 Đặc điểm trò chơi

Trò chơi nhằm mục đích củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng mặc dù vẫn bám sát mục tiêu bài học, song nó lại có tính tự do cao hơn Nếu nội dung trò chơi dẫn dắt hình thành tri thức, kĩ năng gần như là nội dung bài học mới thì nội dung trò chơi này lại khác Nó có thể chỉ đề cập đến một phần của kiến thức, kĩ năng; cũng có thể là sự tổng hợp, liên hệ nhiều đơn vị kiến thức khác nhau Cốt của trò chơi này là giúp trẻ nhớ lại, tái hiện lại các kiến thức đã học, huy động kiến thức tổng hợp để thực hiện các thao tác chơi, hành động chơi

Trò chơi dạng này thường được tổ chức ở cuối tiết học coi như phần củng

cố bài Giáo viên cũng có thể tổ chức trò chơi vào giờ giải lao Trò chơi này thường diễn ra trong thời gian ngắn, học sinh thường chơi thoải mái, sôi nổi hơn

3 Ví dụ về trò chơi và tiến trình tổ chức loại trò chơi này

+ Cách tiến hành: 10 học sinh tham gia chơi Giáo viên phát cho mỗi em một mũ Cho các em đứng thành vòng tròn không theo một trật tự nào cả Hiệu lệnh chơi bắt đầu, học sinh hát bài "Một con vịt" đồng thời đi vòng tròn theo chiều kim đồng hồ Các em vừa đi vừa hát và quan sát mũ của bạn Khi nghe tiếng còi, các em sẽ ghép đôi sao cho tổng số của số mình mang và số của bạn mang bằng 8 Tìm được bạn phải nắm lấy tay nhau

Ai tìm bạn đúng, nhanh sẽ là đôi thắng Ai tìm bạn sai hoặc tìm chậm sẽ

bị phạt Phần thưởng và hình phạt do nhóm quyết định Chon 2 đôi thắng: một đôi nhất, một đôi nhì

+ Công bố luật chơi: Để các em có thể nắm chắc hơn phép cộng trong phạm vi 8, cô mời các em tham gia trò chơi "Tìm bạn" Cô mời 10 bạn tham gia chơi với tinh thần xung phong Mõi bạn sẽ được cô phát một chiếc mũ Các em

sẽ đứng thành vòng tròn Cô bắt cái, các em vừa đi vừa hát Khi cô hô "tìm bạn", các em nhanh chóng tìm bạn sao cho số trên mũ của bạn và số trên mũ của mình cộng lại bằng 8 Cặp nào tìm bạn đúng và nhanh sẽ giành phần thắng, cặp nào tìm sai hoặc chậm sẽ bị thua Trò chơi diễn ra trong 1 phút

+ Tiến hành chơi: Học sinh nhận mũ, tự xem số trên mũ của mình Sau

đó, các em xếp thành vòng tròn Giáo viên bắt cái bài "Một con vịt" Học sinh vừa đi vừa hát theo chiều kim đồng hồ theo hiệu lệnh của giáo viên Khi giáo viên hô "tìm bạn", học sinh nhanh chóng tìm bạn sao cho tổng số trên mũ của mình và số trên mũ của bạn bằng 8

Lưu ý: Do trò chơi hết ít thời gian nên giáo viên có thể mời 10 bạn khác chơi lại

+ Tổng kết cuộc chơi: Giáo viên và cả lớp tìm ra 2 đội nhanh nhất, yêu cầu từng đôi nêu phép cộng với số của mình

Ví dụ 2 Trò chơi "Thử làm siêu tính"

Sử dụng để dạy bài: "Tính giá trị biểu thức" Toán 3 Chương trình 2000 + Mục đích: Giúp học sinh củng cố cách tính giá trị biểu thức có phép cộng, trừ , nhân và phép chia

+ Chuẩn bị: 2 bút dạ, 2 băng giấy trình bày như sau:

Đúng điền Đ, sai điền S

3 phút

Tiến trình tổ chức trò chơi "Thử làm siêu tính"

+ Chuẩn bị: Giáo viên chuẩn bị 2 bút dạ, 2 cột nam châm, 2 băng giấy có nội dung nêu trên; dự kiến cách chơi, các tình huống xảy ra trong khi tổ chức trò chơi

+ Công bố luật chơi: Để giúp các em tính thật nhanh các biểu thức dạng vừa học, cô mời cả lớp chơi trò chơi "Thử làm siêu tính" Các em sẽ chơi theo kiểu tiếp sức Nhóm nam cử 8 bạn, nhóm nữ cử 8 bạn tham gia chơi Các em xếp thành 2 hàng, hàng nam bên trái hàng nữ bên phải, phần chơi của các đội tương ứng với phía của mình Khi có hiêụ lệnh các em sẽ tính và điền "Đ" hoặc

"S" vào ô mình chọn Điền xong chạy về đưa bút cho bạn tiếp theo rồi về cuối hàng đứng Trò chơi tiến hành trong 3 phút, đội nào làm đúng, nhanh sẽ là đội thắng và được phong danh hiệu "Siêu tính lớp X"

+ Tiến hành chơi: Giáo viên phát lệnh "Cuộc thi thử làm siêu tính bắt đầu" Học sinh lên bảng điền "Đ" hoặc "S" vào ô mình chọn, không nhất thiết phải theo thứ tự, lần lượt như vậy các em khác làm cho đến hết Giáo viên quán xuyến lớp

+ Tổng kết cuộc chơi: Giáo viên cùng cả lớp xem đội nào hoàn thành trước, có nhiều phép tính đúng Giáo viên kết hợp cả đúng cả nhanh để công bố đội thắng

Hỏi một đội điền sai, đúng yêu cầu: Vì sao em biết là sai? Học sinh sẽ nêu cách tính; nhân chia trước, cộng trừ sau, yêu cầu học sinh nhắc lại (2 em)

Ví dụ 3 Trò chơi: "Giúp Nôbita ôn tập hình"

Sử dụng để dạy tiết 72 Ôn tập tính chu vi, diện tích Toán 5 CCGD + Mục đích: Củng cố cách tính chu vi, diện tích của một số hình hình học

+ Chuẩn bị: 3 bút dạ, 3 băng giấy trình bày như sau:

Để xem đội nào giúp đƣợc Nôbita một cách đúng nhất, nhanh nhất, đẹp nhất

Chúng ta sẽ chơi trò chơi "Giúp Nôbita ôn tập hình" 6 phút là thời gian cần thiết cho trò chơi, các đội chơi theo kiểu tiếp sức Đội nào đúng, nhanh và trình bày đẹp là đội thắng, đội nào viết sai công thứ c sẽ bị phạt

III Trò chơi nhằm phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu Toán

ahb

ha

R

Như đã đề cập ở các phần trước, GVTH nếu tổ chức tốt trò chơi học tập trong dạy học Toán sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Song phải thấy rằng, qua "vui" mà "học" học sinh sẽ thấy hứng thú, yêu thích môn Toán và đặc biệt có một số học sinh vượt ra khỏi giới hạn chung để dần dần trở nên đam mê Toán học Thực tế cũng cho thấy học sinh tiểu học có thể bộc lộ và phát triển năng khiếu Toán khi tham gia vào trò chơi Do vậy, trong quá trình giảng dạy, giáo viên có thể xem việc tổ chức trò chơi là một biện pháp để phát hiện và bồi dưỡng những học sinh có thiên hướng học Toán góp phần đạt tới mục tiêu dạy học chung là đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước

Để phục vụ mục đích này, trò chơi có những nét khác so với các trò chơi

đã dẫn Trò chơi nhằm phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu Toán thường có mức

độ phức tạp hơn, độc đáo hơn và thú vị hơn Nó đòi hỏi người tham gia trò chơi phải có đầu óc sáng tạo, có tư duy mềm dẻo Và chính trong quá trình chơi, phẩm chất trí tuệ ấy ở học sinh lại được nâng lên Trò chơi , do vậy, mang tính trí tuệ nhiều hơn tính vận động, có khi tính trí tuệ rất sâu sắc

Tổ chức loại trò chơi này không đơn giản như các trò chơi khác Giáo viên cần phải có năng lực tổ chức cao, phải nắm thật chắc, hiểu thật thấu đáo thần kinh, trí tuệ, hưng phấn của trẻ Có thể nói, lúc này năng lực sư phạm và năng lực quản trò cần được phối hợp nhuần nhuyễn và đạt đến trình độ nghệ thuật Với khả năng đó, giáo viên sẽ kích thích, gợi mở giúp học sinh bộc lộ tư chất Toán, làm cho các em ngày càng đam mê, làm duy trì hưng phấn của trẻ trong suốt quá trình chơi Thời gian, địa điểm tổ chức trò chơi này cũng khác Cần phải có một lượng thời gian dài hơn để tổ chức trò chơi này Loại trò chơi này phải được tổ chức ở một thời điểm thật sự hợp lí để tạo hưng phấn tối đa cho học sinh, chẳng hạn có thể tổ chức trò chơi trong khoảng thời gian từ 7 đến

9 giờ hay từ 15 đến 17 giờ Trò chơi này thường được tổ chức ở tiết ngoại khoá hay sinh hoạt câu lạc bộ Toán

Dưới đây là một số trò chơi và gợi ý kết quả

Trò chơi thứ 1: Giành bông hoa cuối cùng

+ Mục đích: Giúp học sinh luyện cộng, trừ nhẩm trong phạm vi 20 + Chuẩn bị: Băng giấy kẻ 20 ô (hoặc kẻ các ô trên mặt bàn), 20 bông hoa giấy (hoặc 20 đồ vật tượng trưng cho 20 bông hoa)

+ Cách tiến hành: Giáo viên cho 2 học sinh chơi từng cặp một Hai bạn lần lượt lấy hoa, oẳn tù tì để chọn người đi trước Mỗi lần một người lấy ít nhất là 1 và nhiều nhất là 3 bông hoa Ai lấy được bông hoa cuối cùng (tức là người đó lấy xong thì hết hoa) thì thắng cuộc

Với trò chơi này, học sinh nào thông minh, tư duy tính toán nhanh sẽ tìm ra cho mình một chiến lược thắng Tức là nếu biết cách thì người thứ 2 bao giờ cũng thắng cuộc Chiến lược đó như sau: đợi bạn thứ nhất lấy xong hoa bạn thứ 2 chỉ cần lấy một số bông hoa bằng hiệu của 4 trừ đi số hoa người thứ nhất vừa lấy Khi đó, bạn thứ 2 sẽ lấy được các bông hoa thứ 4, 8, 12,16, 18 còn nếu học sinh có khả năng cộng trừ nhẩm nhất định thì cứ lấy hoa rồi về gần cuối sẽ nhẩm để thắng cuộc Ví dụ: nếu còn 7 bông hoa đến lượt mình thì phải lấy 3 bông Bạn kia lấy nhiều nhất là 3 bông thì vẫn còn 4 - 3 =1 bông hay bạn lấy ít nhất thì còn 4 – 1 = 3 vẫn có thể lấy được bông cuối cùng