Nhân vật nho sĩ cuối mùa trong vang bóng một thời của nguyễn tuân

Đặc sắc tư tưởng nghệ thuật Nguyễn Tuân qua nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong Vang bóng một thời 40 3.2.1 Thông qua những nhân vật Nho sĩ cuối mùa Nguyễn Tuân bày tỏ thái độ bất hòa sâu sắ

1

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

KHOA NGỮ VĂN

-

VÕ THỊ THẮM

NHÂN VẬT NHO SĨ CUỐI MÙA

trong "VẮNG BÓNG MỘT THỜI” Nguyễn tuõn

-

Chuyờn Ngành: Văn học Việt Nam

Khúa luận tốt nghiệp

2

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đối với thầy giáo hướng dẫn Biện Minh Điền, thầy giáo phản biện Đinh Trí Dũng cùng các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, những người đã tận tình hướng dẫn, góp ý cho tôi hòan thành khoá luận này

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn phạm vi đề tài 6

Chương 1:

Một vài giới thuyết về loại hình nhân vật Nho sĩ

trong văn học Việt Nam

1.4 Ý thức hướng về một thời "vang bóng" của Nguyễn Tuân khi tìm

về nhân vật Nho sĩ cuối mùa

14

Chương 2:

Đặc điểm của nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong

"Vang bóng một thời" của Nguyễn Tuân

16

2.1 Thế giơí nhân vật trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân 16

4

2.1.3 Nhân vật Nho sĩ cuối mùa - nhân vật chính trong tập truyện 19

2.2.2 Đặc điểm nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong Vang bóng một thời 20 2.2.1 Một lớp Nho sĩ mà cuộc đời đã sang buổi "xế chiều" 20 2.2.2 Các nhân vật Nho sĩ đều thuộc loại tài hoa, tài tử, bất đắc chí 22 2.2.3 Những vẻ đẹp độc đáo của nhân vật Nho sĩ "cuối mùa" trong bối

cảnh đầy hỗn tạp xô bồ

24

2.2.4 Nhân vật Huấn Cao - hiện tượng điển hình sắc nét cho vẻ đẹp của

nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong Vang bóng một thời

27

Chương 3:

Đặc sắc bút pháp và tư tưởng nghệ thuật Nguyễn Tuân qua hình tượng

nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong

"Vang bóng một thời"

30

3.1 Đặc sắc bút pháp trong miêu tả khắc hoạ nhân vật 30

3.1.4 Ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ người kể chuyện , ngôn ngữ tác

giả

38

3.2 Đặc sắc tư tưởng nghệ thuật Nguyễn Tuân qua nhân vật Nho sĩ

cuối mùa trong Vang bóng một thời

40

3.2.1 Thông qua những nhân vật Nho sĩ cuối mùa Nguyễn Tuân bày tỏ

thái độ bất hòa sâu sắc với hiện thực xã hội đương thời

40

3.2.2 Cũng thông qua tập truyện với nhân vật Nho sĩ cuối mùa nhà văn

bộc lộ tấm lòng nâng niu quý trọng những giá trị văn hoá cổ

truyền, những lối sống thanh cao tao nhã của người xưa

41

5

3.2.3 Ở Vang bóng một thời qua một số truyện với một số nhân vật, nhà

văn còn muốn biểu hiện một khuynh hướng tư tưởng yêu nước

42

3.2.4 Và bao trùm, xuyên suốt tập truyện là quan điểm về cái đẹp cảu tác

giả: Cái đẹp là một sự thống nhất giữa cái tài, cái tâm và khí phách

42

6

MỞ ĐẦU:

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài

1.1 Nguyễn Tuân là một hiện tượng văn học lớn, độc đáo và phức tạp trong văn học Việt Nam, "một ngôi sao chính vị" đã "từ biệt vũ trụ", nhưng tên tuổi của của ông vẫn còn vang mãi Ông đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị sâu

sắc Trước cách mạng ông nổi tiếng với Thiếu quê hương, Tóc chị Hòai…, đặc

biệt là tập truyện ngắn Vang bóng một thời Tìm hiểu, nghiên cứu hiện tượng

nghệ thuật Nguyễn Tuân đang là nhu cầu đặt ra vừa cấp thiết vừa lâu dài cho giới nghiên cứu phê bình văn học, kể cả trong học đường

1.2 Tác phẩm Vang bóng một thời là tác phẩm xuất sắc nhất của

Nguyễn Tuân ở thời kỳ trước cách mạng tháng Tám 1945 Mặc dù tác phẩm này đã được nghiên cứu nhiều nhưng đây vẫn còn là một bài toán nhiều ẩn số Nhân vật nho sỹ cuối mùa là nhân vật chính trong toàn tập truyện Loại nhân vật này trong sáng tác của Nguyễn Tuân ở tác phẩm này chưa được tìm hiểu nghiên cứu kỹ càng

1.3 Nguyễn Tuân giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong nền văn học Việt Nam hiện đại và trong chương trình văn học ở các nhà trường từ phổ thông đến đại học Tìm hiểu nghiên cứu vấn đề này còn có ý nghĩa thiết thực trong việc vận dụng vào giảng dạy Nguyễn Tuân và tác phẩm của ông ở chương trình văn học phổ thông trung học (trước hết là cho tác giả luận văn)

7

Trước cách mạng tháng Tám đáng quan tâm nhất là bài viết về Vang

bóng một thời của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan [8] và của Thạch Lam [4]

Những bài viết này đều đánh giá cao những văn phẩm của Nguyễn Tuân, đều

chỉ ra đối tượng phản ánh của Vang bóng một thời, là những vẻ đẹp của nền

tảng đời sống văn hoá truyền thống trong quá khứ Vũ Ngọc Phan cho rằng

"ĐọcVang bóng một thời người ta có cảm tưởng gần giống như cảm tưởng khi

đứng ngắm một bức hoạ cổ Gần giống vị hoạ sỹ, tác giả bức hoạ cổ là người thời xưa, có cái óc của người thơi mình…Còn tác giả Vang bóng một thời chỉ

là người khơi đống tro tàn của dĩ vãng, phơi bày ra trước mắt người đọc những cái mà ta biết qua hay biết chưa rõ" 5, 37 - 38

Thạch Lam cho rằng "Nguyễn Tuân yêu mến và than tiếc những cái đã qua và cố sức làm sống lại cả một thời xưa cũ, một thời gần chúng ta quá nhưng mà đối với chúng ta như là xa lạ vì không ai gợi đến vẻ đẹp và những cao quý riêng" 5, 229

Tuy nhiên ý kiến của hai ông có chỗ không thống nhất Thạch Lam cho

Ngôi mả cũ là hay nhất trong tập truyện Vũ Ngọc Phan lại đánh giá hay nhất

là Những chiếc ấm đất thứ đến là Hương cuội

2.2 Sau cách mạng tháng Tám 1945, công việc phê bình nghiên cứu trở thành hoạt động sôi nổi trên diễn đàn văn học Nguyễn Tuân là một trong những mối quan tâm vừa phức tạp vừa thú vị đối với giới nghiên cứu Các nhà

phê bình nghiên cứu tiếp tục viết về Vang bóng một thời

Trương Chính cho rằng chỉ riêng Vang bóng một thời thì khác hẳn Vốn

là người tài hoa ông (Nguyễn Tuân) đi tìm cái tài hoa trong quá khứ "Tất cả chuyện cũ ở đây ông kể lại bằng giọng thán phục và luyến tiếc như những cái

gì cố hữu của người Việt Nam ta nay đã mất đi" 5,55

Những năm 90 các nhà nghiên cứu vẫn cho ra đời đều đặn các bài viết

về Vang bóng một thời như Hòang Như Mai, Hà Văn Đức… Theo Hòang Như

Mai "Đã hơn nửa thế kỷ qua, trong kho tàng văn chương ta có một viên châu

Vang bóng một thời Từ ấy đến nay người ta không ngừng nâng niu và ngắm

nghía nó Và như đối với viên ngọc quý càng nhìn càng đẹp Mở cuốn Vang

bóng một thời người ta cứ tưởng như mở hai cánh cửa bước vào một nhà bảo

tàng văn học dân tộc, nơi đó trưng bày một hiện vật của một thời xa xưa, đối với những người đương thời có lạ hiếm nhưng ai cũng thấy quý giá vô cùng, phải thành kính chiêm nghiệm, chiêm ngưỡng rồi trong lòng ngập tràn sung sướng tự hào…" 10

Có thể nói viết về Nguyễn Tuân, các nhà nghiên cứu không thể dấu nổi

sự nể phục Thậm chí có người còn đoán "đến một ngày nào đó thị hiếu của người đọc được nâng cao thì các tác phẩm của Nguyễn Tuân còn có giá trị hơn nữa" Đây là một lời đánh giá chuẩn xác bởi lẽ văn phẩm của Nguyễn Tuân ngày càng có vị trí trong lòng nhiều bạn đọc trong nước và thế giới

Ý kiến của nhiều tác giả về tập Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân

thì nhiều và sắc sảo nhưng nhìn chung các bài viết chưa có một cái nhìn xuyên suốt, hệ thống Chưa ai nghiên cứu vấn đề này với tư cách như là vấn đề chuyên biệt

9

2.3 Thực ra trong thời gian qua cũng có một số bài viết có chú ý đến nhân vật Nho sĩ cuối mùa nhưng cũng chưa cắt nghĩa được sự bế tắc của họ và cũng chưa khảo sát được lớp nhân vật này một cách cụ thể rõ ràng

2.4 Nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong Vang bóng một thời quả thật là một

vấn đề còn khá mới mẻ Trên cơ sở tiếp thu thành tựu của những người đi trước, luận văn này muốn đi sâu khảo sát một cách cụ thể, từ đó đưa ra cái nhìn

tổng quát, toàn diện hơn về nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong Vang bóng một

thời của Nguyễn Tuân

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn phạm vi đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu ở đề tài này là nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong

Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân

3.2 Giới hạn phạm vi đề tài

Đề tài này chỉ khảo sát Nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong tập Vang bóng

một thời của Nguyễn Tuân

Tuy nhiên để làm nổi rõ được vấn đề cần nghiên cứu chúng tôi mở rộng

so sánh với hình tượng nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong sáng tác của một số nhà văn khác để làm nổi rõ nét riêng khác biệt trong cảm nhận của Nguyễn Tuân

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đưa ra một cái nhìn tổng quan về hình tượng Nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt Nam, đặc biệt ở giai đoạn hiện diện cuối cùng của nó trong văn học, xác định vẻ đẹp riêng của loại hình nhân vật này hấp dẫn nhiều nhà văn hiện đại, trong đó có - và đặc biệt là Nguyễn Tuân

10

4.2 Khảo sát, phân tích, xác định đặc điểm hình tượng Nhân vật Nho sĩ

cuối mùa trong tập Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân, từ đó xác định nét

đặc sắc của tư tưởng nghệ thuật Nguyễn Tuân qua hình tượng nhân vật độc đáo này

4.3 Tìm hiểu nghệ thuật xây dựng Nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong tập

Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp sau:

Phương pháp khảo sát, thống kê

Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp so sánh, loại hình, phương pháp hệ thống

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

6.1 Đóng góp

Trên cơ sở có tiếp thu tham khảo ý kiến của những người đi trước, luận

văn đi sâu khảo sát phân tích Nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong tập Vang bóng

một thời của Nguyễn Tuân một cách tập trung và có hệ thống Luận văn không

chỉ nhìn nhân vật trong riêng sáng tác của Nguyễn Tuân mà còn nhìn nó trong

cả một quá trình dài của văn học Việt Nam, xác định nó như một loại hình nhân vật có sức hấp dẫn riêng ngay ở bối cảnh "trái mùa" của nó Cũng qua đây luận văn nhằm khẳng định nét riêng của Nguyễn Tuân trong quan niệm nghệ thuật về con người ở sáng tác thời kỳ trước cách mạng

Kết quả của luận văn có thể được vận dụng vào tham khảo, giảng dạy Nguyễn Tuân và tác phẩm của ông ở nhà trường phổ thông

6.2 Cấu trúc của luận văn

Chương 2: Đặc điểm Nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong tập Vang bóng

một thời của Nguyễn Tuân

Chương 3: Đặc sắc bút pháp và tư tưởng nghệ thuật Nguyễn Tuân

qua việc xây dựng nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong tập "Vang bóng một thời"

Cuối cùng là: Tài liệu tham khảo

12

Chương 1:

Một vài giới thuyết về loại hình nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt Nam

1.1 Khái niệm nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt Nam trung đại

Khái niệm Nho sĩ chỉ nhà Nho - người theo Nho học, đây chính là nhân vật thuộc tầng lớp kẻ sĩ - trí thức được xếp ở hàng thứ nhất trong quan niệm

"tứ dân" (Sĩ, nông, công, thương) của xã hội, phong kiến lấy Nho giáo làm ý thức hệ chính thống (chữ Nho, trong nguyên nghĩa chữ Hán có ý nghĩa trọng đại, gồm một bên là chữ Nhân ()- chỉ người, một bên là chữ Nhu ( ) - chỉ nhu cầu (cần), nghĩa là những người trong đời cần phải có Lúc đầu Nho chỉ những người rõ cả thiên văn, địa lý, nhân sự mới gọi là Nho Về sau, Nho chỉ những người học giả có đủ trí thức Nho sĩ là những người học theo đạo Nho, đọc sách Thánh Hiền, là tầng lớp trí thức trong xã hội phong kiến

Nho sĩ - loại hình nhân vật chủ yếu trong văn học Việt Nam trung đại Đây là một thực tế của văn học Việt Nam, ít ra là từ thế kỷ XIV đến hết thế kỷ XIX Điều này trước hết do ảnh hưởng từ Nho giáo Nho giáo ảnh hưởng sâu sắc vào văn học Việt Nam cũng như văn học một số nước trong khu vực (Nhật Bản, Hàn Quốc…) từ đó tạo nên một loại hình văn học do nhà Nho viết Trong văn học Việt Nam, từ thế kỷ XIV, lực lượng Nhi sĩ bắt đầu độc chiếm văn đàn Trong sáng tác của họ nhân vật Nho sĩ như là nhân vật chính, nhân vật trung tâm

Theo Trần Đình Hượu "Sự có mặt của Nho giáo trong Việt Nam Việt Nam trước đây cũng là một hiện tượng hiển nhiên ai cũng thấy" 3,48 Và ông cho rằng Nho giáo ảnh hưởng trực tiếp đến văn học qua thế giới quan của

Loại hình nhân vật Nho sĩ khác với loại hình nhân vật Thiền sư trong văn học Phật giáo Nhà Nho luôn quan tâm đến thế đạo nhân tâm Theo Trần Đình Hượu "Nho giáo ảnh hưởng trực tiếp đến văn học qua thế giới quan của người viết "Ở nhà Nho tâm hết sức quan trọng Họ đặt nhân tâm trước cảnh, mượn cảnh để bộc lộ, gửi gắm tâm sự" 3,51

Nói chung loại hình nhân vật này có chủ trương nhập thế Cách Nho giáo hiểu quan hệ giữa thiên đạo và nhân sự, sự tồn tại của trời, sự chi phối của đạo lý, của mệnh Chính Nho giáo hình dung thực tế, vạn sự, vạn vật và lẽ biến dịch chi phối sâu sắc đến nhận thức và ứng xử của nhà Nho Nho giáo coi trọng cương thường, đòi hỏi con người có tình nghĩa, có đạo đức Họ quan tâm nhiều đến lẽ xuất xử Điều đó chi phối nhiều đến cảm xúc, cách suy nghĩ làm cho con người quan tâm hàng đầu đến nhân tâm

Vẻ đẹp của nhân vật Nho sĩ chân chính trong văn học nói chung là vẻ đẹp của nhân cách, khí tiết, đạo đức, lối sống

Nho giáo là học thuyết do Khổng Tử sáng lập, coi trọng người đi học Như đã nói ở trên Nho giáo ảnh hưởng, chi phối đến văn học Việt Nam suốt một thời kỳ dài Loại hình nhân vật Nho sĩ đi vào văn học một cách tự nhiên Những nhà Nho chân chính trong văn học có vẻ đẹp sáng ngời về nhân cách

sở và dường như đã được giới nghiên cứu thừa nhận Trên cơ sở tiếp thu ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu như Trần Đình Hượu 3, Phan Ngọc 8, Trần Ngọc Vương 13…, ở đây chúng tôi muốn tổng hợp lại những thành tựu nghiên cứu

đã có, xác lập một cơ sở lý thuyết để nhìn nhận loại nhân vật Nho sĩ ở thời

"Vang bóng" của nó trong văn học Việt Nam (thời trung đại)

Nhà Nho tài tử là nhà Nho từng thi cử đỗ đạt và ra làm quan cho triều đình phong kiến - được thể chế hoá thành bộ máy quan liêu của triều đình chuyên chế Họ ứng dụng lý luận Nho giáo để quản lý xã hội và họ giữ vị trí quan trọng chủ yếu trong bộ máy quan lại Trong quá trình thực hiện lý tưởng chính trị của Nho giáo nhà Nho hành đạo đã vận dụng không ít những nguyên tắc, phương pháp cai trị của Nho giáo tuy nhiên nhà Nho hành đạo trên thực tế

có thể không là "Chân Nho", trung thành tuyệt đối với giáo lý Khổng Mạnh vì

sự thiếu hòan thiện của Nho giáo với tư cách là một học thuyết lý luận cai trị

Nhà Nho ẩn dật cũng dường như cùng nguồn cội và song hành với nhà Nho hành đạo, nhưng bất đồng với xã hội loạn ly, họ lùi về ở ẩn để giữ phẩm chất trong sạch Nhà Nho ẩn dật một khi đã ngoài vòng cương toả, trút bỏ được

15

danh lợi, có lúc nghĩ rằng mình thoát được cái "lưới trời lồng lộng" ấy Họ tự xác định cho mình là ở bên rìa cuộc đời, giữ mình trong sạch, từ đó quan sát, chiêm nghiệm và phán xét hiện thực Nhà Nho ẩn dật không vướng bận với thân phận thần tử Nguyên nhân và hòan cảnh dẫn đến việc lựa chọn lối sống

ẩn dật cũng khiến những người ẩn sĩ không sử dụng những nội dung chính trị -

xã hội của Nho giáo làm thước đo của sự hòan thiện nhân cách cá nhân nữa Nếu nhà Nho hành đạo trong thực tế công việc phải sử dụng học thuyết pháp gia và càng về sau yếu tố này càng gia tăng thì ở nhà Nho ẩn dật cũng dần dần

ra khỏi khuôn khổ của học thuyết Nho giáo

Xa lánh đời sống cộng đồng, đời sống chính trị xã hội, người ẩn sĩ không bao giờ là mối đe doạ đối với trật tự phong kiến

Nhà Nho tài tử trước hết vẫn là nhà Nho kể từ nguồn gốc xuất thân, học vấn và quy trình đào tạo lẫn hệ thống cơ bản trong nhân sinh quan và thế giới quan Loại nhà nho tài tử này là loại trọng tài khinh địa vị Nhà Nho tài tử chỉ xuất hiện như là một loại hình khi nền kinh tế đô thị, tuy còn yếu ớt nhưng đã được thiết định "các nhà Nho trong môi trường phi cổ truyền như thế sẽ thể hiện những sắc thái tư tưởng, tình cảm cũng phi cổ truyền, tạo nên trong đời sống tinh thần một luồng sinh khí mới, vừa thể hiện tính tất yếu của sự vận động của bản thân cuộc sống, nhưng cũng mâu thuẫn với xác tín, những nguyên lý ứng xử chính thống" 2,69

Loại hình nhân vật nhà Nho tài tử là loại hình nhân vật độc đáo trong văn học Việt Nam trung đại Loại hình nhân vật này xuất hiện khi trong đời sống xã hội xuất hiện những yếu tố của nền kinh tế đô thị

Từ giữa thế kỷ XVIII xuất hiện một loại hình nhà Nho mới và những đóng góp của họ thì không thể phủ nhận được về cả đời sống tinh thần, văn

16

hoá, văn học và đời sống kinh tế chính trị, xã hội Đó chính là loại hình nhân vật nhà Nho tài tử Với loại hình nhân vật này "chí" "đồng nghĩa với bất đắc chí" Đây là một laọi hình nhân vật độc đáo xuất hiện một cách tự nhiên trong nền văn học Việt Nam trung đại

Xét từ góc độ lịch sử thì giai đoạn thế kỷ XVIII là giai đoạn khủng hoảng của chính quyền chuyên chế Chiến tranh xảy ra liên miên giữa các tập đoàn phong kiến Sự hỗn loạn này không chỉ khủng hoảng xã hội mà còn làm khủng hoảng cả ý thức hệ Điều này đã đặt ra cho các nhà Nho một tình thế phải lựa chọn Một số nhà Nho vẫn theo con đường khoa cử để đạt được danh vọng Nhưng số đông họ không chọn con đường này mà họ đã tìm cho mình một cách ứng xử riêng Theo Trần Đình Sử "tuy về khách quan chưa vượt ra ngoài các khả năng ứng xử đã biết, nhưng họ đã định hướng tới việc vượt ra khỏi những lằn ranh giới đã có" 11,67

Như vậy nhìn từ góc độ lịch sử, loại hình nhân vật nhà Nho tài tử là một loại hình nhân vật mới xuất hiện nhưng là một loại hình nhân vật độc đáo trong văn học Việt Nam

Và đây cũng là loại hình nhân vật hấp dẫn các nhà văn hiện đại và loại hình nhân vật này đã thực sự đi vào sáng tác của một số nhà thơ nhà văn như Ngô Tất Tố, Tản Đà … đặc biệt là với Nguyễn Tuân thì đây là loại hình nhân vật mà ông tâm đắc nhất

1.3 Quá trình tồn tại của loại hình nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt Nam

Có thể nói từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XIX là thời kỳ "Vang bóng" của

loại hình nhân vật Nho sĩ

17

Trong lịch sử phát triển và tồn tại phức tạp của mình Nho giáo đã trải qua nhiều sự biến đổi quan trọng trên rất nhiều phương diện khác nhau Tuy nhiên những quan điểm về văn học nghệ thuật của nó không đi quá xa ra khỏi những luận đề đã được chính Khổng Tử đề xuất

Sự có mặt của Nho giáo trong văn học Việt Nam trước đây cũng là một hiện tượng hiển nhiên ai cũng thấy Trong văn học Việt Nam trung đại Nho giáo ảnh hưởng chi phối rất lớn

Nho giáo ảnh hưởng đến văn học về nhiều mặt, chi phối văn học một cách sâu sắc Có thể nói Nho giáo khích lệ sự phát triển văn học "chính giáo"

Loại hình nhân vật Nho sĩ có một quá trình tồn tại lâu dài trong nền văn học Việt Nam Từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XIX là thời kỳ "vang bóng" của loại hình nhân vật này Điều dễ hiểu là đây là thời kỳ độc tôn của Nho giáo, Nho học, nhà Nho có vị thế quan trọng trong xã hội Khi Nho giáo tàn, Nho học tàn thì như một tất yếu loại hình nhân vật này cũng không còn môi sinh, đất sống

để tồn tại Tú Xương đã từng than thở, cười khóc lẫn lộn:

Nào có ra gì cái chữ Nho Ông Nghè, ông Cống cũng nằm co…

Và giai đoạn cuối mùa nó đã đến

Cho đến cuối thế kỷ XIX loại hình nhân vật Nho sĩ lâm vào tình trạng bế tắc, mất cơ sở để tồn tại

Như ta đã biết xã hội Việt Nam trước cách mạng là xã hội thực dân nửa phong kiến, một xã hội nhố nhăng, rối ren, Tây Tàu lẫn lộn, một xã hội làm hủy hoại, tiêu hao mọi giá trị tinh thần của dân tộc Đây cũng là giai đoạn

"cuối mùa" của loại hình nhân vật Nho sĩ trong đời sống và văn học

Chán ghét cuộc sống ngột ngạt, bế tắc của người dân ở một nước thuộc địa, Nguyễn Tuân luôn mơ tưởng đến những chân trời xa Ông tìm mọi cách

để ra nước ngoài, và một chuyến đi giang hồ như vậy ngoài vòng pháp luật, của chế độ thuộc địa đã khiến ông bị bắt ở Băng Cốc (Thái Lan), và bị đưa về giam tại nhà lao Thanh Hoá (1930)

Nguyễn Tuân vào nghề văn từ 1937 và được bạn đọc chú ý bởi tập Một chuyến đi đăng báo năm 1938 Nhưng Nguyễn Tuân thực sự nổi tiếng khi tác phẩm Vang bóng một thời ra đời Tập truyện này có nội dung và phong cách độc đáo, tài hoa đã đặt Nguyễn Tuân vào một vị trí nổi bật trên văn đàn lúc bấy giờ

Bất mãn với thực tại xã hội, lại vốn là người tài hoa, thích cái đẹp, không tìm được cái đẹp trong thực tại xã hội lúc bấy giờ, Nguyễn Tuân đã quay về với cái đẹp của quá khứ, cái đẹp mà đã một thời "vang bóng" Ý thức quay về truyền thống dân tộc nhằm tìm một chỗ dựa tinh thần, làm sống dậy cả một quá khứ tốt đẹp của dân tộc, trỗi dậy mạnh mẽ trong rất nhiều nhà văn ngay khi họ bước vào phạm trù hiện đại Nhân vật Nho sĩ cuối mùa rất hấp dẫn

19

đối với họ, trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo cho một lớp nhà văn hiện đại

bế tắc trước cuộc đời

Nguyễn Tuân viết Vang bóng một thời trong hòan cảnh xã hội thực dân

nửa phong kiến Hoang mang trước thực tại và không tin tưởng vào tương lai

ông đã tìm về quá khứ cònVang bóng một thời Ấy là thời phong kiến đã qua nhưng dư âm về một thời vàng son còn ở lại Vang bóng một thời là tác phẩm

in thành sách đầu tiên (1940) tiêu biểu cho giai đoạn sáng tác thứ nhất (trước

cách mạng tháng Tám 1945) của ông Vang bóng một thời ra đời trong hòan

cảnh nước nhà nô lệ của bọn thực dân phong kiến Cay đắng trước thực tại đó Nguyễn Tuân đã tìm về "Một thời vang bóng", tìm đến nhân vật Nho sĩ cuối mùa - đặc biệt là loại hình nhân vật nhà Nho tài tử - với một niềm say mê, hứng thú hiếm có

20

Chương 2:

Đặc điểm của nhân vật Nho sĩ cuối mùa trong

Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân.

2.1 Thế giới nhân vật trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân 2.1.1 Khái quát

Nguyễn Tuân là người phóng túng, thích cái đẹp, thích tự do đi đây đi

đó Ông vốn là con người tài hoa nghệ sĩ, yêu thiết tha cái đẹp và nhiều giá trị truyền thống dân tộc Nhưng Nguyễn Tuân đã không tìm thấy cái đẹp và cái thực trong đời sống hiện tại Ông đã đi tìm cái đẹp trong quá khứ, quay về với

quá khứ Thế giới nhân vật trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân chủ

yếu là những nhân vật tài hoa, tài tử, giang hồ, nghệ sĩ

2.1.2 Các loại nhân vật

Nhân vật luôn là trung tâm của văn học Đó chính là phương tiện cơ bản

để nhà văn khái quát, phản ánh hiện thực một cách hình tượng Trong văn học, nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một mẫu người nào đó, hay về một vấn đề nào đó của hiện thực Với ý nghĩa đó nhà văn

Nguyễn Tuân với tập truyện ngắn Vang bóng một thời đã tạo nên cả một thế

giới nhân vật sinh động và có sắc riêng, không thể trộn lẫn Tập truyện này có

12 truyện ngắn, các loại nhân vật được ông khắc hoạ không nhiều, dường như mỗi truyện chỉ xoay quanh vài ba nhân vật, mỗi nhân vật có tính cách, hành động và lối sống khác nhau song mục đích cuối trong sự tồn tại của họ đều là tôn vinh cái đẹp của người tài hoa nghệ sĩ

Ở truyện Chém treo ngành ta bắt gặp ba loại nhân vật Đó là bọn tay sai

của thực dân Pháp như tên thông ngôn Hay như Bát Lê vốn là nhà Nho nhưng

21

đã vứt bỏ lương tâm, đi ngược lại với giáo lý nhà Nho, làm tay sai cho triều đình phong kiến - trở thành một tên đao phủ chém đầu người Và ở đây còn xuất hiện bóng dáng của bọn thực dân mặc dù còn thấp thoáng đó là tên Quan Công sứ Tây

Ở truyện Đánh thơ ta bắt gặp loại nhân vật tài tử giang hồ đó là vợ

chồng Phó Sứ - Mộng Liên Họ sống bằng nghệ thuật và rất nghệ thuật - đó là đánh bạc bằng thơ Lấy tiếng đàn lời ca điểm tô cho thiên hạ

Truyện Chữ người tử tù xoay quanh ba nhân vật: Huấn Cao (nhân vật trung

tâm), viên quản ngục và thầy thơ lại - là người phục vụ cho triều đình phong kiến nhưng lại luôn day dứt một điều là mình đã chọn nhầm nghề

Rồi như loại nhân vật Cô Tú, Cậu Chiêu trong Ngôi mả cũ… đều là

những loại nhân vật tài hoa nghệ sĩ

Và nổi lên trên hết được chạm khắc công phu hơn là loại nhân vật Nho

sĩ cuối mùa Loại hình nhân vật này xuất hiện rất nhiều trong Vang bóng một

thời Dường như đây là nhân vật chủ yếu của tác phẩm này Đó là cụ Nghè, cụ

Thưởng, cụ Kép, ông Cử Hai… họ là những nhà Nho thất cơ lỡ vấn, dự "khoa thi cuối cùng" trong không khí đầy lo âu, không ổn định Những nhà Nho tài hoa ấy tự cho mình là "chọn nhầm thế kỷ", họ cảm thấy "phẫn uất với buổi giao thời" Họ giữ lại vẻ đẹp xưa: Thưởng hoa, uống rượu Thạch Lan Hương,

họ nhấm nháp chén trà buổi sớm với tất cả nghi lễ thiêng liêng

Khi đọc tác phẩm Vang bóng một thời có người cho rằng "Những nhân

vật của Nguyễn Tuân thường là những nhà Nho cuối mùa gặp lúc Hán học suy

vi đang ở tuổi tráng niên mà đi tìm thú vui trong lối sống tiêu giao nhàn tản, những cuộc hành lạc đài các tao nhã đời xưa"

22

Các loại nhân vật trong Vang bóng một thời đều là những con người tài

hoa, tài tử, giang hồ

Truyện ngắn Một đám bất đắc chí (tức Ném bút chì) xem ra cũng là lối

viết rất Nguyễn Tuân Ông gạt bỏ những luân thường đạo lý sang một bên để trổ tài văn ca ngợi đường đao điêu luyện của một cây "bút chì" và một cây "bút chùng" Ngọn bút chùng của Lý Văn tiễn vừa khéo quãng đầu gối và cặp dò chưa lìa hẳn còn dính vào đùi bởi làn da hoen máu của chú gà và ngón chì của Phó Kình tiện vừa đứt buồng chuối …

Ở truyện ngắn Khoa thi cuối cùng và Trên đỉnh non tản mở ra một xu

hướng mới, con người ở đây được Nguyễn Tuân nhìn từ góc độ cái đẹp, cái tài hoa, nhưng đã nhuốm màu sắc huyền bí, huyền thoại

Đến với Trên đỉnh non tản ta như lạc vào thế giới thần tiên Nhà văn vừa

đề cao tài giỏi của những người thợ mộc chàng thôn, vừa hướng người đọc đến một thế giới khác Ở đó có vẻ đẹp lý tưởng gần như vĩnh hằng mà con người

mơ ước khát khao Những nhân vật làm nghề thợ mộc ở đây đều là những con người có "hoa tay đẹp" Họ là những con người bổ sung cho vẻ đẹp của Nguyễn Tuân

Nguyễn Tuân kết thúc tập truyện bằng Khoa thi cuối cùng (tức Báo

oán) Khoa thi năm ấy có cái cay đắng chua xót của ông đầu xứ Anh và cái hốt hoảng lo lắng của ông đầu xứ Em về sự đe doạ của một linh hồn người đàn bà báo oán Khép lại tác phẩm là cảnh "có một người hỏng thi khoa thi chữ Hán cuối cùng đã uống cạn ba bình rượu cúc, và một đêm dài nhất trong đời người" Qua truyện đó ta có thể hình dung ra cái buồn tê tái của những sĩ tử trên bước đường danh vọng Họ là những người học hành vì cử nghiệp, vì danh vọng Cho nên bao nhiêu tài hoa, bao nhiêu thông túc họ đành ký thác vào sự

23

may rủi mong manh, để rồi cùng ngậm ngùi "rời bước trong một giấc thẫn thờ" Số phận của các nhân vật tài hoa thật mong manh Có cái tài hoa nào mà không bị vùi dập, có khát vọng nào mà bao giờ cũng đạt được

Khảo sát Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân ta thấy có các loại nhân

vật tài hoa, tài tử, giang hồ Những nhân vật tài tử trong quá khứ với nét đẹp

thanh cao như cụ Kép trong Hương cuội, Huấn Cao trong Chữ người tử tù, hay

các nhân vật khác trong Chén trà trong sương sớm…

Vang bóng một thời như vẽ lại bức chân dung nhà Nho cuối mùa như cụ

Nghè móm, cụ Thưởng, ông Cử Hai, Cụ Ấm … đó là những nhân vật Nho sĩ mang nhiều ký thác, gửi gắm của Nguyễn Tuân

2.1.3 Nhân vật nho sĩ cuối mùa - nhân vật chính trong tập truyện

Cho đến cuối thế kỷ XIX loại hình nhân vật nhà Nho lâm vào bế tắc, mất cơ sở để tồn tại Bởi vì đây là khi chế độ thực dân phong kiến đã củng cố

ổn định Tuy nhiên những giá trị cao đẹp của mẫu hình nhân vật này vẫn còn

có sức quyến rũ hấp dẫn với lớp nhà văn hiện đại

Loại nhân vật náy sống dậy trong sáng tác của nhiều nhà văn Mà cụ thể

ở đây ta khảo sát trong tác phẩm Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân gồm

mười hai truyện ngắn viết về những cái đẹp nay chỉ còn "vang bóng" Thế giới nhân vật trong truyện chủ yếu là các nhà Nho cuối mùa như có nhà nghiên cứu

đã nhận thấy: "Những nhân vật của Nguyễn Tuân thường là những nhà Nho cuối mùa gặp lúc Hán học suy vi đang ở tuổi tráng niên mà đã đi tìm thú vui trong lối sống tiêu giao nhàn tản, những cuộc hành lạc đài cát tao nhã đời xưa" Tuy nhiên ý kiến này chưa phải là thật hiểu Nguyễn Tuân

Xã hội thực dân phong kiến nửa đầu thế kỷ XX làm huỷ hoại, tiêu hao mọi giá trị tinh thần của dân tộc, bóp nghẹt quyền sống quyền ước mơ, quyền

24

tự do của con người, không cho con người một cơ hội để phát huy khả năng, năng lực, phẩm chất vốn có trong họ Trong khi đó Nguyễn Tuân là người phóng túng, thích cái đẹp, thích tự do nên ông đi tìm cho mình một con đường thoát, đó là ông đi tìm vẻ đẹp trong quá khứ - những thú chơi tao nhã của lớp nhà Nho cuối mùa bất hòa với xã hội Ông muốn đem nó đối lập với xã hội

kim tiền ô trọc tầm thường như là sự chống đối ngầm với xã hội Vang bóng

một thời như vẽ lại bức chân dung nhà Nho cuối mùa với những đặc điểm độc

Nho sĩ cuối mùa trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân là nói đến một

lớp người, một loại nhân vật mà Nguyễn Tuân yêu thích Đó chính là lớp Nho

sĩ mà cuộc đời đang bước sang buổi xế chiều

Hệ thống hình tượng nhân vật này chịu sự chi phối trực tiếp của quan điểm duy mỹ, quan niệm cái đẹp độc đáo của Nguyễn Tuân Xét cho cùng chính "Nhỡn quan duy mỹ" sẽ quyết định cách lựa chọn nhân vật và xây dựng

nhân vật trong Vang bóng một thời của tác giả

Hệ thống hình tượng nhân vật trong Vang bóng một thời gắn với loại tài

tử, giang hồ, tài hoa nghệ sĩ, là những nhà Nho già nua tuổi tác đã chiêm nghiệm, nếm trải nhiều với cuộc đời Đấy là thế giới nhân vật của quá khứ, không cùng thời với nhân vật người kể chuyện- tác giả

25

Nguyễn Tuân trân trọng những ông đồ Nho nhàn hạ thất thế lui về cảnh điền viên vui thú tuổi già Ông nâng niu, say mê chiêm ngưỡng họ Họ đã sống một cách nghệ thuật, cái tài hoa của họ rất đáng trân trọng Những con người này có chung một thứ đạo: Đạo của người tài tử, họ đã gắn kết với nhau bằng một chất keo, một chiếc cầu đó là thú tiêu giao

Đó là hình ảnh cụ Ấm trong Chén trà trong sương sớm vào buổi mai

trong cảnh trời đất lờ mờ chưa phân rõ phần đêm và phần ngày đang ngồi ngâm nga trên ấm trà đạo "Như một triết nhân ngồi rình bước đi của thời gian" Mỗi buổi sớm cụ uống có hai chén trà nhưng cụ sợ nhất là chén trà pha hỏng lúc sớm mai vì thế cụ bỏ ra bao nhiêu công sức "chăm sóc" hai chén trà

ấy Chén trà đưa lên môi là một sự tạo tác của lễ nghi và ý nghĩa nhân sinh cao quý Chưa bao giờ ông già này giám cẩu thả trong thú chơi thanh đạo, pha cho mình cũng như pha trà mời khách cụ Ấm đã đổ vào đấy nhiều công sức, những công phu đó đã trở nên lễ nghi: "Trong ấm trà ngon người ta nhận thấy có một mùi thơm và một triết lý" Uống trà không phải là một thủ tục bình thường mà

là uống trà để lấy vị lấy hương, lấy cái tinh tuý nhất của trà là để di dưỡng khí chất, để giữ cho mình lành mạnh Cứ xem cụ lấy nước, đun nước, uống trà, pha trà thì đủ biết Nước trà chắt từ những giọt sương trên lá sen Đun nước pha trà phải thử bằng cách trút mạnh dòng nước từ trên cao xuống nền đất tai nghe kêu lộp bộp là được Ấm trà phải đích ấm Tàu bóng không một chút gợn và điều quan trọng là hương trà phải Lý Tú Uyên Nếu trà mới cứ để nguyên hương

mà uống còn lúc "trà đã đi hương hoặc gần phất du" thì đem ướp với Thủy Tiên Cái thú uống trà và cách uống trà đến như cụ Ấm thì là cả một nghệ thuật

- nghệ thuật ẩm thực

26

Chén trà cụ ấm không chỉ mang màu sắc tôn giáo "trà đạo" mà còn được nâng lên "trà thất" nghĩa là nghi lễ uống trà đã trở thành hành lễ diễn ra một cách tôn nghiêm cung kính để rồi "trong thứ nước thơm ngát rót ra trong cái chén trà ấy người uống có thể nếm được cái vị đậm đà thú vị của Khổng Tử, cái chan chát của Lão Tử và cái mát rượi của Thích Ca Mâu Ni"

Với sở thích trà đạo này, sư cụ Đồi Mai và cụ Sáu trong Những chiếc ấm

đất, đam mê, đam mê đến mức lầm lỗi Đam mê cho đến lúc gậy ăn mày cụ

vẫn không từ bỏ lối chơi thanh đạm này Cách uống trà của cụ Sáu cũng không kém vị chúa trà Nước pha trà phải là nước giếng chùa Đồi Mai Vì "chỉ có nước giếng chùa này pha trà mới không mất vị" Ấm để đun nước pha trà phải

là ấm Thế Đức màu gan gà có độ năm trái tim hoả Đun nước pha trà phải thử bằng cách nhìn vào tăm nước Với cụ Sáu ngoài thứ độc ẩm còn có thú quần

ẩm - cần phải có bạn trà "họ uống trà sành điệu tới mức chỉ cần nhấp một ngụm cũng biết rằng trong đó có lẫn mươi cái vỏ trấu" hay chỉ nhìn qua cũng biết chiếc ấm pha trà thuộc loại nào

Vẫn nằm trong hệ thống hình tượng nhân vật Nho sĩ cuối mùa, ta gặp

cụ Kép làng Mọc trong Hương cuội với thú chơi hoa Lan, thưởng hoa rất cầu

kỳ: Ướp lan hương vào kéo mạch nha bọc cuội Cụ Kép đổi tất cả "quãng đời

xế chiều" của mình vào việc "phụng sự cho vườn hoa quý", mùa xuân đến cùng vài người bạn tri âm tri kỷ ngồi thưởng hoa, uống rượu ngâm thơ, cụ thường nói rằng "người chơi hoa nhiều khi phải lấy cái chí thành chí tình ra mà đối đãi với cả cái đẹp không bao giờ lên tiếng nói, như thế mới phải đạo, đạo của người tài tử" Xưa nay mới chỉ nghe đến "trà Đạo" chứ không ai nói chơi hoa phải đạt đến "đạo" Đây quả thật là một nghệ thuật khó khăn Cứ hàng năm cái tiệc "Thạch Lan Hương" của cụ vào ngày nguyên tiêu - dù hoa nở sớm hay

27

nở muộn cũng đều phải có Có thể nói đây là một lối chơi đầy lễ nghi trịnh trọng

Vang bóng một thời vẽ lại vẻ đẹp xưa của thời phong kiến suy tàn, thời

có những lớp Nho sĩ mà cuộc đời họ đã bước sang buổi xế chiều Ông Nghè, ông Cử, ông Tú chơi Lan, chơi Cúc, thú điền viên, họ uống rượu Thạch Lan Hương và ngâm thơ Đường, họ nhấm nháp chén trà sớm với tất cả lễ nghi thiêng liêng của nó Họ đánh bạc bằng thơ và hát ả đào trên sông Hương Thời

kỳ ấy những anh khoá thi nốt khoa thi cuối cùng, Hán học đến lúc thất thế, những ông Nghè, ông Cống buồn tủi thấy mình là những kẻ "chọn nhầm thế kỷ" với hai bàn tay không có lợi khí mới", "giữa buổi Tây Tàu nhố nhăng làm lạc mất cả quan niệm mới cũ, làm tiêu hao mất bao nhiêu giá trị tinh thần" (Hương cuội)

2.2.2 Các nhân vật Nho sĩ đều thuộc loại tài hoa, tài tử, bất đắc chí

Vang bóng một thời đã xây dựng được một hệ thống nhân vật Nho sĩ

thuộc loại tài hoa, tài tử Trong tác phẩm có mười hai truyện, các loại nhân vật được ông khắc hoạ lên không nhiều, nhưng dường như sự tồn tại cuối cùng của

họ là tôn vinh cái đẹp của người tài hoa, tài tử Nguyễn Tuân đã thoát ly khỏi

xã hội, sáng tạo theo sở thích, những nhân vật mà ông yêu thích Tiêu biểu cho

loại nhân vật tài hoa tài tử là vợ chồngPhó Sứ- Mộng Liên trong Đánh thơ Đôi

vợ chồng lãng tử này sống vào cuối đời Thành Thái chỉ chuyên chú ra Bắc vào Nam Họ không muốn dừng chân ở bất cứ chỗ nào Quê hương của họ là "cờ bạc đàn hát", "nhà cửa của đôi lưu đãng ấy gửi vào trong cái truy hoan của thiên hạ" Chính ở chỗ này Nguyễn Tuân đã tìm thấy cái đẹp "đó là một lối thoát trong cuộc đời lang bạt của họ" Họ là một đôi tài tử tha lê khắp chốn của giải trung kỳ làm nghề "đánh thơ" và lấy tiếng đàn lời ca làm mưu hồ khẩu để