Đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn của nguyễn thị thu huệ

Quá trình nghiên cứu tác phẩm truyện ngắn d-ới góc độ ngôn ngữ đ-ợc thể hiện khá nhiều trong các công trình nghiên cứu, thế nh-ng trong những năm qua việc nghiên cứu ngôn ngữ truyện ngắn

tr-ờng đại học vinh

Lời nói đầu

Nguyễn Thị Thu Huệ là nhà văn nữ còn "rất trẻ" trong văn đàn văn học Việt Nam Chị ch-a phải là hiện t-ợng "giọt n-ớc nhỏ tràn li" ở thể tài truyện ngắn song là tác giả truyện ngắn hiện đại mà chúng tôi yêu thích Dẫu biết quá trình nghiên cứu ngôn ngữ truyện ngắn của chị sẽ gặp những khó khăn nh-ng chúng tôi cũng cố gắng hết sức mình để chỉ ra đ-ợc sự đóng góp mới của tác giả nữ trẻ nói chung và Thu Huệ nói riêng cho văn học n-ớc nhà Bởi không ai khác ngoài họ sẽ đ-a văn học Việt nam phát triển lên tầng cao mới của nhân loại

Thực hiện đề tài này chúng tôi gặp không ít khó khăn: về t- liệu, về thông tin, về thời gian cũng nh- năng lực có hạn của ng-ời viết Những kết quả chúng tôi đạt đ-ợc là nhờ sự h-ớng dẫn tận tình, chu đáo và khoa học của PGS - TS : Đỗ Thị Kim Liên cùng các cán bộ giảng dạy trong tổ bộ môn ngôn ngữ khoa Ngữ Văn, khoa Sau đại học, Tr-ờng Đại học Vinh

Nhân dịp này, cho phép chúng tôi đ-ợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc

Tác giả

Phạm Thị Tuyên

IV Các ph-ơng pháp nghiên cứu

V Cái mới của đề tài

Nội dung

Ch-ơng: I

Giới thuyết chung về vấn đề truyện ngắn

và truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ

Ch-ơng: II

Hình thức câu văn trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ

I Đặc điểm câu văn trong truyện ngắn nguyễn thị thu huệ

xét theo hình thức cú pháp

1 Đặc điểm về cách cấu tạo câu văn

2 Đặc điểm về hình thức tổ chức câu văn

II Đặc điểm câu văn trong truyện ngắn nguyễn thị thu

huệ xét theo mục đích thông báo

1.Câu hỏi

2 Câu bỏ lửng

3 Câu t-ờng thuật

III.Đặc điểm câu văn trong chỉnh thể văn bản truyện ngắn

1 Kết cấu truyện ngắn

2 Đặc điểm câu tiêu đề mở đầu, câu kết thúc

iv Câu Tiêu đề

1 Về cấu tạo

2 Về nội dung ý nghĩa

Thông tin ngữ nghĩa

trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ

I Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ và quan niệm về tình

yêu hôn nhân

1 Quan niệm về tình yêu cá nhân

2 Quan niệm về tình yêu với những cá nhân trong gia đình xã hội

II.Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ và quan niệm về cuộc

sống

1 Cuộc sống cộng đồng và trách nhiệm cá nhân

2 Sự tác động của cơ chế thị tr-ờng và hành vi của mỗi cá thể

III Nguyễn Thị Thu Huệ và khát khao hạnh phúc của ng-ời

phô n÷

1 Nh©n vËt ng-êi phô n÷

2 Nh÷ng kh¸t khao cña ng-êi phô n÷

IV §Æc ®iÓm ng«n ng÷ truyÖn ng¾n NguyÔn ThÞ Thu HuÖ

1 Ng«n ng÷ ®a giäng ®iÖu

mở đầu

I Tính thời sự và lý do chọn đề tài

1 Tác phẩm văn học là một hệ thống ký hiệu, có tổ chức riêng hay một

bộ cấu trúc ở dạng chỉnh thể Vì thế, để đi vào tìm hiểu nó độc giả phải nắm lấy đ-ợc bản chất vấn đề thông qua ph-ơng tiện hành chức ngôn ngữ Trong văn xuôi (truyện ngắn) nó là văn bản hỗn hợp những ngôn từ của nhiều tầng lớp ng-ời trong xã hội Xen với tiếng nói của tác giả là tiếng nói ng-ời kể chuyện, tiếng nói của các nhân vật, mỗi nhân vật là một thế giới riêng biệt Đi vào tìm hiểu truyện ngắn chúng ta phải lĩnh hội đ-ợc phong cách tác giả thông qua ph-ơng tiện ngôn ngữ: từ ngữ - câu văn - biện pháp tu từ H-ớng nghiên cứu này làm cho đối t-ợng nghiên cứu ngôn ngữ học ngày càng phong phú hoàn thiện hơn

2 Quá trình nghiên cứu tác phẩm truyện ngắn d-ới góc độ ngôn ngữ

đ-ợc thể hiện khá nhiều trong các công trình nghiên cứu, thế nh-ng trong những năm qua việc nghiên cứu ngôn ngữ truyện ngắn trẻ cụ thể là truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ vẫn còn bỏ ngỏ Một số nhà bình luận nghiên cứu truyện ngắn đã tiếp cận tác phẩm của chị nh-ng mới dừng lại ở độ một bài viết không quá 5 trang Truyện của chị vì thế ch-a đ-ợc tiếp cận đúng mức

3 Nguyễn Thị Thu Huệ là cây bút thuộc "thế hệ thứ t-" trong nền Văn học Việt Nam hiện đại Mặc dù chị ch-a trở thành một "hiện t-ợng" của vă+n học n-ớc nhà song chị đã có những đóng góp trên nhiều ph-ơng diện đề tài, kết cấu, ngôn ngữ Truyện ngắn của chị có khuynh h-ớng gần tính "hiện

đại" Với cách viết nh- "lên đồng" (chữ của Đoàn H-ơng) chị đã dành cho độc giả một số l-ợng tác phẩm có giá trị Đọc tác phẩm của chị ta bắt gặp cuộc sống th-ờng nhật của phố ph-ờng: là những ph-ơng cách, thái độ ứng xử, là những tình yêu, là những khát vọng của ng-ời phụ nữ trong xã hội mới Việt Nam Và vì thế nội dung lặp đi lặp lại (d-ờng nh- rất tâm đắc của tác giả) trong truyện ngắn của chị đó là những thân phận ng-ời phụ nữ có sự đối sánh với hoàn cảnh; Đặc biệt ng-ời phụ nữ trong tác phẩm luôn nằm trong cái đan xen phức tạp của một chủ thể viết truyện đa đoan, chiêm nghiệm chính mình

và những ng-ời xung quanh Các nhân vật của chị không đ-ợc xây dựng theo kiểu lý t-ởng hoá, điển hình hoá nh- các "anh, chị" đi tr-ớc mà là những kiểu

nhân vật đ-ợc xây dựng bằng con mắt vừa tinh quái vừa buồn rầu, vừa cao th-ợng vừa thấp hèn d-ới một hình thức tuỳ hứng của ng-ời đàn bà hiện đại mải mê đi tìm phía tr-ớc

Nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ là góp phần vào tìm hiểu phong cách truyện ngắn của một nhà văn nữ sau 1975 Từ đó, góp thêm t- liệu

đi sâu vào giảng dạy, học tập truỵen ngắn Việt Nam sau 1975 Đó là lý do

chúng tôi chọn đề tài "Đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ "

II Đối t-ợng và nhiệm vụ nghiên cứu

1 Đối t-ợng:

Nguyễn Thị Thu Huệ không chỉ sáng tác truyện ngắn mà còn sáng tác tiểu thuyết Riêng truyện ngắn cho đến nay chị đã có trên 50 tác phẩm đ-ợc in

tập trung trong các tác phẩm: "Cát đợi", NXB Hà Nội, 1992; "Hậu thiên

đ-ờng" NXB, Hội nhà văn, 1995; "Phù thuỷ", NXB Văn học, 1997; "21 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ", NXB Hội nhà văn, 2001 và một số tác phẩm in chung trong các tập truyện chọn lọc nh-: "Hoàng hôn màu cỏ úa", trong

"Truyện ngắn các tác giả nữ tuyển chọn 1945- 1995", NXB Văn học,1995;

"Mùa thu vàng rực rỡ" trong "Truyện ngắn 2001" NXB Hội nhà văn, 2002

Trong phạm vi đề tài này chúng tôi chỉ tập trung tìm hiểu, nghiên cứu

đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ qua tập "21 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ ", NXB Hội nhà văn, 2001

2 Nhiệm vụ

Đề tài h-ớng đến 3 nhiệm vụ chính sau:

- Tìm hiểu những đóng góp mới của Nguyễn Thị Thu Huệ về nghệ thuật

tổ chức câu văn mới mẻ, nghệ thuật tổ chức chỉnh thể văn bản truyện ngắn

- Tìm hiểu những giá trị nội dung truyện ngắn mà Nguyễn Thị Thu Huệ thể hiện thông qua những ph-ơng tiện biểu đạt, cách biểu hiện có tính đặc thù

- Đ-a ra những nhận xét khái quát đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ

iii lịch sử vấn đề

Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ đang là một vấn đề đ-ợc độc giả trẻ tiếp nhận và thế hệ "anh, chị" chiêm nghiệm Đến với Nguyễn Thị Thu Huệ, ng-ời dọc bắt gặp những đề tài, những ý t-ởng, những cách viết mới mẻ Và

càng ngạc nhiên hơn trong một giai đoạn ngắn chị viết hầu nh- không rời tay Từ 1993 đến 1995 chị đã sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị Cũng trong giai đoạn này chị đã đạt nhiều giải cao của báo văn nghệ Quân đội, Hội văn nghệ Hà Nội, Hội nhà văn Việt Nam Truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ vì thế đã thu hút độc giả, những ng-ời nghiên cứu phê bình đang quan tâm tới tiếng nói mới của dân tộc Điểm lại quá trình, chúng tôi thấy những bài bình luận, nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ ch-a nhiều.Có thể kể tên một số công trình nh- sau:

Bài viết "Nguyễn Thị Thu Huệ nhà văn của những vận bĩ" trong "Tám chữ hà lạc và quỹ đạo đời ng-ời" Xuân Cang, NXB Văn hoá thông tin, 2000

"Những ngôi sao n-ớc mắt" - Báo văn nghệ trẻ (25 - 3 - 1996), tiến sĩ

Đoàn H-ơng

"Tản mạn về những truyện ngắn của những cây bút nữ trẻ" Báo văn

nghệ số 43 (23 - 10 -1993), Bùi Việt Thắng

Và một số luận văn tốt nghiệp Đại học

Nói chung, những đánh giá của các tác giả có vị trí trong giới phê bình về truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ còn ít và việc nghiên cứu đó đang dừng lại ở ph-ơng diện lý luận văn học Và đặc biệt hơn nữa những bài viết đó mới chỉ dừng lại ở cách cảm "sơ" ban đầu Tuyệt nhiên ch-a có một công trình nào quy mô nghiên cứu về phong cách ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ

Là độc giả yêu thích truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ, chúng tôi muốn không chỉ cảm nhận truyện của chị ở mức độ "ban đầu" mà còn mong muốn nghiên cứu sâu tác phẩm Nguyễn Thị Thu Huệ để học tập, nhìn nhận sự đóng góp của chị với ngôn ngữ dân tộc và xu h-ớng viết truyện ngắn hiện đại

IV Ph-ơng pháp nghiên cứu

Trong luận văn này chúng tôi sử dụng một số ph-ơng pháp sau:

3 Ph-ơng pháp phân tích tổng hợp:

Trên cơ sở kết quả khảo sát, thống kê miêu tả chúng tôi sử dụng ph-ơng pháp phân tích tổng hợp nh- một công cụ hữu hiệu để thấy đ-ợc hiệu quả nghệ thuật ngôn ngữ truyện ngắn của nhà văn với ý nghĩa là những quy luật của sáng tạo văn học

4 Ph-ơng pháp so sánh:

So sánh Nguyễn Thị Thu Huệ với với một số tác giả cùng thời (đặc biệt

là tác giả nữ) để thấy đ-ợc nét riêng, sự cống hiến của chị trong việc tổ chức văn bản truyện ngắn

V Cái mới của đề tài

Đây là đề tài đầu tiên tìm hiểu một cách t-ơng đối đầy đủ đặc tr-ng ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ và chỉ ra phong cách của chị, qua

đó góp phần vào việc nhìn nhận đóng góp của các cây bút trẻ với xu h-ớng tiếp cận tác phẩm truyện ngắn hiện đại

Nội dung

ch-ơng I

giới thuyết chung về vấn đề truyện ngắn

và truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ

I: vấn đề truyện ngắn

1 Khái niệm truyện ngắn

Bàn về truyện ngắn, giáo s- văn học ng-ời Pháp D.Grônôpki viết:

"Truyện ngắn là một thể loại muôn hình muôn vẻ biến đổi không cùng Nó là một vật biến hoá nh- quả chanh của Lọ Lem Biến hoá về khuôn khổ: Ba dòng hoặc ba m-ơi trang Biến hoá về kiểu loại tính chất, trào phúng, kỳ ảo, h-ớng về biến cố thật hay t-ởng t-ợng, hiện thực hoặc phóng túng Biến hoá

về nội dung: Thay đổi vô cùng vô tận Muốn có chất liệu để kể, cần có một cái gì đó xẩy ra, dù đó chỉ là một sự thay đổi chút xíu về sự cân bằng, về các mối quan hệ Trong thế giới của truyện ngắn, cái gì cũng thành biến cố Thậm chí sự thiếu vắng tình tiết diễn biến cũng gây hiệu quả vì nó làm cho sự chờ

miệng hoặc viết bằng văn vần Những truyện "Muỗi nhà" "Muỗi đồng" "Hai ông phật cãi nhau" trong "Thánh tông di thảo" là viết theo nghệ thuật á đông

"Hoàng lê nhất thống chí" là lịch sử ký sự, chứ không phải là lịch sử tiểu thuyết

Cho nên loại truyện viết theo nghệ thuật Âu tây, ta theo Trung Quốc mà gọi là tiểu thuyết, và cái nào viết trong vài trang gọi là đoản thiên, cái nào viết hàng

trăm trang gọi là truờng thiên - tiểu thuyết Năm 1932 báo "Phong hoá" dịch

đoạn thiên tiểu thuyết ra tiếng ta gọi là truyện ngắn Rồi từ đó tr-ờng thiên tiểu thuyết gọi là truyện dài và trung thiên tiểu thuyết gọi là truyện vừa."33, 279

Trong "Từ điển văn học" mục từ "truyện ngắn" đ-ợc viết:

"Hình thức tự sự loại nhỏ Truyện ngắn khác với truyện vừa ở dung l-ợng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống, một biến cố hay một vài biến

cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội Cốt truyện ngắn th-ờng diễn ra trong một không gian, thời gian hạn chế Kết cấu của truyện ngắn cũng không chia thành nhiều tuyến phức tạp Truyện ngắn

đ-ợc viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ, nên đặc điểm của truyện ngắn là tính ngắn gọn Để thể hiện nổi bật t- t-ởng, chủ đề, khắc hoạ nét tính cách nhân vật viết truyện ngắn phải có trình độ điêu luyện, biết mạnh dạn gọt tỉa và dồn nén Do đó, trong khuôn khổ ngắn gọn, những truyện ngắn thành công có thể biẻu hiện đ-ợc những vấn đề xã hội có tầm khái quát rộng lớn" 17,107

"Từ điển thuật ngữ văn học" mục truyện ngắn đ-ợc xem là "Tác phẩm tự

sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùm hầu hết các ph-ơng diện của đời sống: đời t-, thế sự hay sử thi nh-ng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn đ-ợc viết ra dể tiếp thu một mạch, đọc một hơi không nghỉ" 17 ,314

Tuy nhiên, mức độ dài ngắn ch-a phải là đặc điểm chủ yếu phân biệt truyện ngắn với các tác phẩm tự sự khác Trong văn học hiện đại có nhiều tác phẩm rất ngắn nh-ng thực chất là những truyện dài viết ngắn lại Truyện ngắn thời trung đại cũng ngắn nh-ng cũng rất gần với truyện vừa Các hình thức truyện kể về dân gian rất ngắn gọn nh- cổ tích, truyện c-ời, giai thoại lại càng không phải là truyện ngắn

Truyện ngắn hiện đại là một kiểu t- duy mới, một cách nhìn vấn đề, một cách nắm bắt đời sống rất riêng mang tính chất thể loại Cho nên truyện ngắn

đích thực xuất hiện t-ơng đối muộn trong lịch sử văn học

Khác với tiểu thuyết là loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy dặn

và toàn vẹn của nó, truyện ngắn th-ờng h-ớng tới việc khắc hoạ một hiện t-ợng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh trong đời sống tâm hồn con ng-ời Vì thế trong truyện ngắn th-ờng có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp Và nếu mỗi nhân vật trong tiểu thuyết là một thế giới, thì nhân vật trong truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy.Truyện ngắn không nhằm tới việc khắc họa những tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong t-ơng quan với hoàn

cảnh Nhân vật của truyện ngắn th-ờng là hiện thân cho một quan hệ xã hội,

ý thức xã hội hoặc trạng thái phụ thuộc của con ng-ời

Cốt truyện của truyện ngắn th-ờng diễn trong một không gian, thời gian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc

đời và tình ng-ời Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tầng, nhiều tuyến mà th-ờng đ-ợc xây dựng theo nguyên tắc t-ơng phản hoặc liên t-ởng Bút pháp trần thuật của truyện ngắn th-ờng là chấm phá

Yếu tố quan trọng nhất của truyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung l-ợng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm nhiều chiều sâu ch-a nói hết

- "150 thuật ngữ văn học" trong mục truyện ngắn, cũng coi truyện ngắn là

"một thể loại của tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, th-ờng đ-ợc viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các ph-ơng diện của đời sống con ng-ời và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung l-ợng; tác phẩm truyên ngắn thích hợp với ng-ời tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền một mạch không nghỉ"

Những nét riêng - có chuyện và ngắn- vốn đã có ở tác phẩm trung đại, ở các hình thức kể chuyện dân gian ( Truyện c-ời, giai thoại, cổ tích) nh-ng truyện ngắn với đặc điểm thể tài riêng biệt chỉ thực sự phát triển ở các nền văn học hiện đại, gắn với sự xuất hiện và phát triển của báo chí

Với t- cách một thể tài tự sự, truyện ngắn hiện đại cũng nh- truyện vừa, truyện dài hiện đại đều ít nhiều mang đặc tính của t- duy tiểu thuyết (sự tiếp nhận cái thực tại đ-ơng thành, vai trò của h- cấu tự do, các kinh nghiệm sống trực tiếp của tác giả) Tuy vậy, khác với truyện vừa và truyện dài - vốn là những thể tài mà quy mô cho phép chiếm lĩnh đời sống trong sự toàn vẹn, đầy đặn của nó- truyện ngắn th-ờng nhằm khắc họa một hiện t-ợng, một đặc tính trong quan

hệ con ng-ời hay đời sống tâm hồn con ng-ời Truyện ngắn th-ờng ít nhân vật,

ít sự kiện chồng chéo Nhân vật truyện ngắn ít khi trở thành một thế giới hoàn chỉnh, một tính cách đầy đặn, th-ờng khi là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái phụ thuộc của con ng-ời

Cốt truyện của truyện ngắn th-ờng tự giới hạn về thời gian, không gian;

nó có chức năng nhận ra một điều gì sâu sắc về cuộc đời, về con ng-ời Kết cấu truyện ngắn th-ờng không nhiều tầng, tuyến mà th-ờng đ-ợc dựng theo kiểu t-ơng phản hoặc liên t-ởng

Chi tiết và lời văn là những yếu tố quan trọng cho nghệ thuật viết truyện ngắn Lối kể và cách kể chuyện là những điều đ-ợc ng-ời viết truyện ngắn đặc biệt chú ý khai thác cà xử lý, nhằm đạt hiệu quả mong muốn

Từ những định nghĩa và phân tích trên chúng tôi rút ra những đặc điểm chính của thể loại truyện ngắn nh- sau:

- Một thể tài tự sự cỡ nhỏ Nhỏ có nghĩa là từ vài trang đến vài chục trang, một câu chuyện đ-ợc kể nghệ thuật nh-ng không đ-ợc phép kể dài dòng, câu chuyện có sức ám ảnh, tạo ra ấn t-ợng duy nhất mạnh mẽ đồng thời tạo liên t-ởng ở ng-ời đọc

- Tính quy định về dung l-ợng và cốt truyện của truyện ngắn tập trung vào một vài biến cố, mặt nào đó của đời sống, các sự kiện tập trung trong một không gian thời gian nhất định

- Nhân vật truyện ngắn th-ờng đ-ợc làm sáng tỏ, thể hiện một trạng thái tâm thế con ng-ời thời đại

- Chi tiết và lời văn là những yếu tố đóng vai trò quan trọng, đặc biệt ở chi tiết nó có tính chất biểu t-ợng

2 Ngôn ngữ văn xuôi

Ngôn ngữ Văn xuôi có những đặc tr-ng sử dụng khác ngôn ngữ thơ ở thơ, theo M.Bakhtin "thơ là độc bạch của nhà thơ chứa đựng tất cả tâm hồn, tâm linh nhà thơ, thơ chỉ có một giọng, giọng của nhà thơ, dù là giọng ấy có nhiều

điệu, nhiều sắc thái; ngôn từ thơ là ngôn ngữ bên trong Từ hơn một thế kỷ nay,

ở ph-ơng Tây, trong thơ chất tiềm thức lấn át ý thức (trong thơ mới có nhiều yếu

tố tiềm thức) Nhà thơ ấn định bởi ý t-ởng về một ngôn ngữ thống nhất và duy nhất và về lời phát biểu thống nhất và đóng kín theo lối độc thoại Nhà thơ phải một mình làm chủ toàn bộ ngôn ngữ của mình, chịu trách nhiệm đồng đều về mọi thành tố của nó, bắt nó phục vụ những chủ ý của mình và chỉ của mình mà thôi Mỗi từ ngữ phải thể hiện trực tiếp và trực diện ý đồ của nhà thơ, không có một khoảng cách nào giữa nhà thơ và lời của anh ta Nhà thơ phải xuất phát từ ngôn ngữ nh- một chỉnh thể ý chí thống nhất không một sự phân hoá ngữ ngôn nào, không một sự khác biệt tiếng nói nhất là khác biệt ngôn ngữ nào lại có thể

đ-ợc phản ánh một cách ít nhiều đáng kể trong tác phẩm thơ ca

Trái lại, với văn xuôi, ngôn ngữ chứa đựng nhiều tiếng nói, nó đa âm, nó

là văn bản hỗn hợp những ngôn từ của nhiều tầng lớp ng-ời trong xã hội Xen với tiếng nói của tác giả là tiếng nói ng-ời kể chuyện, tiếng nói của nhà văn,

mỗi nhà văn là một thế giới riêng biệt Ngôn ngữ văn xuôi mang tính song

điệu hữu cơ và tính đối thoại nội tại của thế giới ngôn từ sống động và luôn luôn biến đổi

Trong cuốn "lý luận và thi pháp tiểu thuyết" của tác giả M.Bakhtin thì vấn

đề ngôn ngữ văn xuôi, ngôn ngữ thơ đ-ợc tác giả trình bày khá rõ ở đây, chúng tôi chỉ nêu những nét cơ bản để phân biệt giữa ngôn ngữ thơ và ngôn ngữ văn xuôi

Lời văn xuôi mang tính chất song điệu (song nghĩa) và lời thơ ca theo nghĩa hẹp cùng mang tính chất song nghĩa và đa nghĩa nh- ở trong văn xuôi Song tính chất riêng của từng thể loại đã nêu lên lên sự khác biệt rõ nét ở phần lời của 2 thể loại này Bởi: Từ ngữ trong thơ ca là từ chuyển nghĩa, nó đòi hỏi phải cảm nhận rõ ràng trong 2 ý nghĩa Từ ngữ trong thơ ca xuất phát từ biểu t-ợng Vì thế từ ngữ trong thơ ca dù có sự chuyển nghĩa thì cũng không mang tính chất đối đáp, đối thoại nh- trong đối thoại ở văn xuôi Dù từ ngữ trong thơ

ca có tính biểu t-ợng thì cũng không bao giờ dẫn đến tính song điệu ở nó bởi

từ ngữ trong thơ ca luôn tự thoả mãn với một tiếng nói và hình thức điệu thức Tính đa nghĩa của biểu t-ợng thơ ca phải có một tiếng nói thống nhất và đồng nhất với bản thân mình và tiếng nói ấy đơn độc hoàn toàn trong lời của mình Chỉ cần để cho tiếng nói của ng-ời khác, giọng điệu của ng-ời khác, một quan

điểm nào khác xâm nhập vào trong biểu t-ợng, tức thì bình diện thơ ca bị phá

vỡ và biểu t-ợng bị thuyên chuyển sang bình diện văn xuôi

Nếu vấn đề trọng tâm lý thuyết thơ là vấn đề biểu t-ợng thơ ca, thì vấn đề trungtâm của lý thuyết văn xuôi nghệ thuật là vấn đề ngôn từ song điệu đ-ợc đối thoại hơn từ bên trong với tất cả các kiểu và các dạng thức ph-ơng pháp của nó

3: Ngôn ngữ truyện ngắn

Nếu ngôn ngữ truyện ngắn lịch sử là kể và tả, thì ngôn ngữ tiểu thuyết là

sự mô tả và đối thoại (nội tại) Ngôn ngữ trong truyện ngắn cũng vậy

Truyện ngắn chứa đựng nhiều phong cách nhiều giọng nói, những phong cách xen lẫn nhau, hoà hợp, tranh luận, cãi vã và đối chọi ti tiện Nh-

"một đứa con lai" nó khoẻ đẹp và đầy sức sống Đặc biệt trong ngôn ngữ truyện ngắn hiện đại đã tỏ rõ "chất tiềm thức lấn át ý thức" (chữ dùng của Đỗ

Đức Hiểu)

Mỗi từ, mỗi câu trong truyện ngắn phải tự mô tả lấy mình, phải động Ngôn ngữ tự đối thoại, tự tranh cãi, hay nói cách khác, ngôn ngữ l-ỡng lự, n-ớc đôi khiến cho truyện ngắn hiện đại là truyện ngắn của các khả năng

Mỗi truyện ngắn hay th-ờng không tự nó đem đến cho ta một kết luận khẳng định hay bác bỏ, dứt khoát, áp đặt Nó đặt ra tr-ớc ngôn ngữ sự lựa chọn, hoặc nh- M.Ba khtin nói tr-ớc sự "liên minh của l-ợng lự"

Nhà văn Nguyên Ngọc khi nói về ngôn ngữ truyện ngắn có phát biểu: Truyện ngắn nào của Tsekhov cũng làm giàu đời sống tinh thần của ta vì chúng

đánh thức dậy ở ta ý thức ham muốn, "giác ngộ" về sự viết phân vân, đắn đo hoặc nói nh- các nhà hiền triết Ph-ơng Đông - biết tìm cái có trong cái không cái không trong cái có

Khi Bảo Ninh viết "Nỗi buồn đ-ợc sống sót" thì tôi cho là anh đem đến cho ta một bài học, không phải bài học đạo đức đơn giản về sự biết ơn đối với những hy sinh trong chiến tranh, mà bài học sâu hơn nhiều: trong từng ngày hôm nay phải luôn luôn trăn trở mà tìm cho cách sống xứng đáng Đó cũng là một sự liên minh

Khi Hàn Vũ trong truyện "Khách th-ơng hồ " viết: " chân gỗ sợ gì m-a

-ớt" thì đã có thể là câu nói của đàn bà liều lĩnh lao vào một hạnh phúc say

đắm song còn đầy bất trắc; cũng có thể là câu nói ng-ời đàn ông mà ta không hề biết quá khứ, còn chị đàn bà kia thì ngập ngừng mãi để cuối cùng thôi thì liều cũng không tìm biết quá khứ làm gì! mà cũng có thể đó là lời xúi dục của cuộc

đời, của sự sống, sống mà không biết liều lĩnh đôi chút trong những hoàn cảnh nào đó thì sao gọi là sống "chân gỗ sợ gì m-a -ớt!" mấy từ thôi mà tự tranh cãi và có lẽ tranh cãi cuối cùng cũng không xong

Ngôn ngữ đối thoại trong truyện ngắn khiến cho truyện ngắn là một trong những hình thức nghệ thuật có khả năng "mở" rất lớn

Nhà văn Nga: M Go rky nói: Muốn học viết phải bắt đầu từ truyện ngắn bởi viết truyện ngắn nó luyện cho tác giả biết tiết kiệm từ ngữ, biết cách viết cô

đã hút hồn ta đấy! Nhà văn Bùi Đình Thi nói: chữ trong văn xuôi cần có men Tôi thấy không có cách nào nói hay hơn Câu chữ trong truyện ngắn nói riêng nó lên men, nó toả h-ơng, nó rủ rê, dẫn dắt, nó quyến rũ ta, nó là cái hồn của câu chuyện

II những đặc tr-ng cơ bản của truyện ngắn việt nam sau 1975

Chiến thắng lịch sử mùa xuân 1975 đã mở ra một trang sử mới cho dân tộc, tạo ra những biến đổi mới trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội cũng nh- trong đời sống văn hoá tinh thần của nhân dân ta

Từ khi chiến tranh kết thúc, đất n-ớc thống nhất đi vào xây dựng CNXH

đã tạo nên bối cảnh rộng lớn thuận lợi cho văn học phát triển Cội nguồn của văn học là đời sống Bản thân văn học không thể đứng ngoài xã hội mà nó có tính lệ thuộc vào xã hội đó Sau năm 1975 văn học đang dần dần đổi mới hoà nhập cùng b-ớc phát triển của đất n-ớc Đời sống văn học là một dòng chảy liên tục

Từ những tác phẩm truyện ngắn trong buổi đầu trăn trở "nhận đ-ờng" của các nhà văn tr-ởng thành thời kỳ đổi mới đã tạo nên một diện mạo phong phú cho văn học Việt Nam hiện đại.Các nhà nghiên cứu và bạn đọc đã dành cho truyện

ngắn thời kỳ này nhiều sự hâm mộ và cách đánh giá -u ái nh- "truyện ngắn lên ngôi", "đ-ợc mùa", "thăng hoa, "chân trời của truyện ngắn" quả không sai Có

thể nêu những đặc tr-ng cơ bản của truyện ngắn sau 1975, có 4 đặc tr-ng

1 Đặc tr-ng tính thời sự và cái tôi nhà văn

1.1 Đặc tr-ng cái tôi nhà văn

Truyện ngắn hôm nay đang v-ơn tới cái nhìn toàn diện về cuộc sống nên

nó thật sự gần gũi với đời th-ờng, với những vấn đề chủ yếu về mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, vấn đề đạo đức và nhân cách Có nhận xét cho rằng văn học giai đoạn này là "Văn học b-ớc qua lời nguyền" với ý nghĩa nh- một thái độ dũng cảm chối bỏ mọi thứ cấm kỵ, mọi điều e ngại mà văn học tr-ớc đó phải tính đến Tác động của cơ chế thị tr-ờng đến cảm hứng sáng tạo nghệ sỹ cũng bộc lộ rõ nét nhất Nhà văn quan tâm hơn đến việc thể hiện cá tính, t- t-ởng riêng của mình

Các truyện ngắn thời kỳ này đã đề cập đến vấn đề thông qua lăng kính

"cái tôi nhà văn":

1.1.1 Vấn đề bi kịch trong số phận cá nhân con ng-ời Qua "Bi kịch

nhỏ" (Lê Minh Khuê), tác giả muốn thức tỉnh con ng-ời đừng bao giờ để bi

kịch nh- thế xảy ra trong cuộc sống Quá khứ phải nhìn thẳng vào nó để nó

không còn cơ hội lặp lại theo h-ớng xấu, chiều h-ớng ác, để hiện tại thanh thản đi tới

1.1.2. Vấn đề nỗi cô đơn của con ng-ời cũng đựơc một số cây bút chú ý

Bằng nhiều cách mỗi nhà văn đi vào khám phá các ph-ơng diện khác nhau của nỗi cô đơn con ng-ời ở Nguyễn Huy Thiệp đó là sự chông chênh giữa hai thế

hệ già và trẻ (T-ớng về h-u) Còn Nguyễn Quang Lập lại trở đi trở lại với mô típ

bị bỏ rơi Nguyễn Minh Châu day dứt với con ng-ời cô đơn, bất hạnh sau chiến tranh còn lại một khoảng trống vắng trong tâm hồn con ng-ời không gì bù đắp nổi (Cỏ lau) D-ơng Thu H-ơng vật vã với kiểu nhân vật cô đơn đi tìm lý t-ởng,

cứ phải loay hoay tìm kiếm những gì không với đ-ợc trong tầm tay Đặc biệt ở Phạm Thị Hoài cô đơn đã trở thành nỗi ám ảnh th-ờng xuyên của nhà văn

1.1.3. Vấn đề quan niệm về cái đẹp cần v-ơn đến và cái xấu diễn ra hàng

ngày Truyện ngắn của Báo văn nghệ 1991, qua truyện ngắn đạt giải nhất, đã đặt

ra vấn đề cấp bách và đ-a ra một giải pháp quyết liệt d-ới tên gọi "Kẻ sát nhân l-ơng thiện" Đó cũng chính là sự cảm nhận hiện tại của thế hệ trẻ hôm nay một

cách tàn nhẫn, gắt gao nh- truy tìm quá khứ hay lục vấn thế hệ đi tr-ớc Con ng-ời trong truyện ngắn thời kỳ này th-ờng có cái gì đó xót xa, chua chát, cay

đắng nh- trong "Anh hùng tr-ờng làng", "Mùa cọp", "ánh trăng", "Đùa với tạo hoá" bởi thân phận con ng-ời trong những biến thiên lịch sử và xã hội dữ dội,

tức là con ng-ời trong quá trình nhìn lại, ngẫm lại mình Đó chính là nét đẹp, nét

đặc sắc, độc đáo của truyện ngắn hôm nay Cái đẹp bây giờ là ở chỗ biết xót xa

về những nỗi đau đớn của con ng-ời, đau đớn trong cuộc đấu tranh éo le để giữ lấy nhân phẩm xứng đáng làm ng-ời Cái đẹp nhân văn của truyện ngắn hôm nay là biết phê phán lối sống trâng tráo dẫm đạp lên đạo lý con ng-ời, biết khao khát đ-ợc sống công bằng

Cuộc thi truyện ngắn của báo văn nghệ năm 1991 đã có sự nối gắn, đồng thời những cuộc thi khác mang tầm quy mô cũng diễn ra trên đất n-ớc Vì vậy, trong năm 1992, số l-ợng truyện ngắn xuất hiện khá lớn và đ-ợc sự đón nhận

nhiệt tình của độc giả Những tác phẩm đ-ợc giải cao nh-: "Số phận đàn bà" của Hoàng Thị Cành; "Con gái thuỷ thần" của Nguyễn Huy Thiệp; "Cát đợi"

của Nguyễn Thị Thu Huệ

1.2 Đặc tr-ng tính thời sự trong truyện ngắn sau 1975

Bao trùm hầu hết các tác phảm này là đề tài thế sự, đời t-, nó đang dần chiếm vị trí chủ đạo trong lĩnh vực văn xuôi, đáp ứng nhu cầu phân tích, lý giải, suy t- về con ng-ời, xã hội trong mọi tình huống của nhân tình thế thái

Sự chuyển đổi đề tài kéo theo sự chuyển đổi về ph-ơng thức phản

ánh.Truyện ngắn vẫn đ-ợc tiếp tục chuyển đổi mạnh mẽ từ miêu tả hiện thực

đến biểu hiện thực, từ tái hiện hiện thực theo chiều rộng, chiều dài (lấy trục thời gian và sự kiện làm cơ sở) h-ớng tới sự tái hiện cuộc sống theo chiều sâu

sự khái quát, triết luận về xã hội, nhân sinh, phát hiện ra bản chất cuả cuộc sống xã hội và con ng-ời

Năm 1993, cuộc thi truyện ngắn do tạp chí Sông H-ơng tổ chức đã có

sự góp sức của hơn 400 truyện ngắn và hơn 250 tác giả ở cuộc thi này, chúng tôi thấy các tác giả đã đề cập đến nhiều vấn đề của cuộc sống trên các bình diện khác nhau; từ những vấn đề th-ờng ngày đến những vấn đề sâu thẳm trong tâm linh với những khoảnh khắc thời gian xa, rộng, thực, ảo của ý thức con ng-ời Ngòi bút của các tác giả giờ đây phóng khoáng hơn lên, khai thác hiện thực d-ới nhiều tầng lớp, v-ợt qua những gì gò bó, trực giác sáo mòn Sự nghiệp đổi mới của đất n-ớc đã có sự tác động nhiều chiều đến văn học nghệ thuật đến nhân sinh quan và thế giới quan của ng-ời cầm bút

Các tác phẩm truyện ngắn không chỉ h-ớng độc giả tới cái hiện thực hôm nay mà còn khai thác nhiều khía cạnh của quá khứ, những chiêm nghiệm

về con ng-ời x-a, nay trong số phận chung của Dân tộc Qua những tác phẩm

nh-: "Mẹ" (Từ Nguyên Tĩnh); "Bức tranh thiếu nữ áo lụa" (Quế H-ơng);

"Quẳng g-ơm xuống hồ" (Trần Thanh Tâm); "Tầm tã m-a rơi" (Nguyễn Bản);

"Sếp và tôi" (Nguyễn Việt Hà) Chúng ta thấy nh- đang vọng về tiếng đập

con tim của nhiều thế hệ với những buồn vui, day dứt, đớn đau Song, bao trùm lên tất cả, v-ợt lên tất cả là nó hàm chứa một tầm nhân văn h-ớng thiện Viết về những vấn đề đời th-ờng trong bối cảnh hôm nay, tác giả quan tâm khai thác những điều bình th-ờng, những con mắt bình th-ờng với những chi tiết gần gũi ngang trái, tàn nhẫn cũng nh- những điều hiền dịu, lặng thầm, đôn

hậu nh- trong "Một mảnh đời bé nhỏ" (Bùi Thị La Xuân Ph-ơng); "Đồng cỏ"

(Tr-ơng Đức Vỹ Nhật)

Do đặc tr-ng của bản thân truyện ngắn, th-ờng không bắt ng-ời đọc nhớ truyện, mà phải suy t-, ngẫm nghĩ những điều chứa ẩn sau một vài cảnh đời,

một kiếp ng-ời, một vận hội, một thời đại một vài chốc lát cuộc đời, những giá trị con ng-ời và có khi không né tránh và dũng cảm, thẳng thắn Nhìn d-ới góc độ chính trị, những tác phẩm thời kỳ này đúng là văn học đang mang cảm hứng nhìn lại và phán xét, đó là dấu hiệu của một xã hội tr-ởng thành.Hơn nữa văn học còn có trách nhiệm đối với ng-ời đọc và dám chịu trách nhiệm Các cây bút truyện ngắn thời kỳ này dù là lớp trẻ, dù là lớp tr-ớc đều cố gắng tìm tòi sáng tạo v-ợt lên bản thân, đổi mới t- duy nghệ thuật trong cách viết, để theo kịp thời đại, đáp ứng đ-ợc lòng mong mỏi của bạn đọc, của nhu cầu cuộc sống, của hiện tại hôm nay

Một nét đặc biệt của truyện ngắn hôm nay là sự xuất hiện đông đảo tự tin của đội ngũ cây bút nữ trẻ Số l-ợng nhiều tác giả nữ với những cách viết khá sắc sảo, chắc tay đã đem đến một sinh khí mới cho truyện ngắn để thể hiện bề sâu, của cuộc sống con ng-ời hôm nay Có thể kể đến các tên tuổi nh-: Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Phạm Thị Hoài, Trần Thị Tr-ờng, Y Ban Trên các trang viết của họ nỗi buồn, nỗi đau nhân thế luôn đ-ợc nhìn ở khía cạnh tinh tế, rất "phụ nữ" có lúc cũng bùng nổ gắt gao nh-ng th-ờng là đằm sâu

Đặc biệt họ h-ờng dự cảm mong manh về hạnh phúc nên cảm xúc văn học đ-a lại cho ng-ời đọc niềm tha thiết sống, tha thiết yêu dù quá khứ có nặng nề, dù hiện tại có đau khổ vẫn mong mỏi cuộc sống ngày mai tốt đẹp hơn cho ng-ời và cho mình Các cây bút nữ trẻ d-ờng nh- xuất hiện đồng thời với cái khao khát

đ-ợc chia sẻ, đ-ợc tham dự vào những nỗi niềm đau khổ và hy vọng của con ng-ời, làm nên nét đặc tr-ng của truyện ngắn Văn học sau 1975 nói chung, thập

kỷ qua nói riêng Đề tài tài tình yêu là đề tài xuất hiện nhiều trong các tác phẩm của cây bút nữ Họ viết về tình yêu với một -ớc mơ một tình yêu cao đẹp, một hạnh phúc đích thực khó nắm giữ, mong manh, dễ bị thời gian khỏa lấp, họ thể hiện sự quyết liệt đấu tranh giành giữ tình yêu và sự bình quyền trong tình cảm Trong từng truyện của họ chan chứa sự lo lắng mơ hồ vè cuộc đời vốn mênh mông vừa là thiên đ-ờng, vừa là địa ngục Có thể nói, khi thể hiện vấn đề con ng-ời với những ngóc ngách sâu kín trong đời sống tình cảm, các cây bút nữ trẻ

là những ng-ời nhạy cảm nhất, tinh tế nhất Có lẽ vì thế, các truyện ngắn của họ

đồng vọng đ-ợc với cuộc sống, với thế hệ trẻ hôm nay Truyện ngắn của các cây bút nữ trẻ gây đ-ợc ấn t-ợng ở ng-ời đọc nhờ cách trình bày cuộc sống trong hình thức lạ hoá đối t-ợng Mỗi ng-ời một vẻ không có ai giống ai trong bút

pháp thể hiện nh-ng họ lại có đặc điểm chung ở lối viết "phá cách" rất tự do, khoáng đạt và uyển chuyển linh hoạt

2 Đặc tr-ng xây dựng nhân vật

Nếu tr-ớc kia các nhân vật đ-ợc nhà văn miêu tả còn bị gò bó, cái tôi cá nhân ch-a đ-ợc bộc lộ rõ thì truyện ngắn Việt Nam sau 1975 đã có những phát kiến mới, khá táo bạo trong cách xây dựng nhân vật Điều này đ-ợc thể hiện:

2.1 Xây dựng nhân vật có tính cách phức tạp

Đầu tiên phải kể đến "Hai ng-ời trở lại trung đoàn" của Thái Bá Lợi Từ

bỏ lối nhìn đơn giản về con ng-ời tác giả đã mạnh dạn trình bày tính phức tạp của con ng-ời đ-ơng thời đ-ợc thử thách qua chiến tranh Giờ đây con ng-ời

đ-ợc phát hiện, thể hiện trên bình diện đạo đức, đ-ợc tìm hiểu trong tiến trình hình thành nhân cách XHCN Do đặc tr-ng thể loại, truyện ngắn chỉ cắt lấy

"một khúc" của đời sống nên tác giả chọn khoảnh khắc có ý nghĩa khi Thanh bị mọi ng-ời hiểu nhầm (dù vô tình hay hữu ý) Nh-ng trong chiến tranh mọi việc lấn tới, con ng-ời không đủ thời gian để biện bạch Chỉ có sau chiến tranh, các thang giá trị đạo đức mới đ-ợc hiểu một cách biện chứng hơn

Những năm gần đây truyện ngắn còn nhìn sâu hơn vào những cảnh ngộ, tâm trạng phức tạp mà có khi con ng-ời gần nh- bất lực Đó là cái chết của ông

già Tây Nguyên trong " N-ớc mất gỗ" (1986) của Khuất Quang Thuỵ là nỗi đau khổ trong "Con chó và vụ ly hôn" của Dạ Ngân (1986), là sự đổ vỡ niềm tin của trẻ thơ trong "Chuyện sót lại ở thung lũng Chớp Ry" của Nguyễn Quang Lập

2.2 Xây dựng nhân vật mang một vẻ đẹp mới của thời đại

Nguyễn Mạnh Tuấn, Nguyễn Nhật Tuấn, Trần Văn Tuấn bằng nhiều cách đã khám phá vẻ đẹp của con ng-ời trong quá trình lao động, nhân cách mới gắn liền với lao động cải tạo đời sống Vì thế các tập truyện hay th-ờng viết về các lớp trẻ trong công cuộc xây dựng CNXH

D-ơng Thu H-ơng, Lê Minh Khuê viết về những ng-ời cùng thời trải qua chiến tranh nay trở về đời sống hoà bình, tìm lại chỗ đứng của mình trong xã hội

"đoạn kết" (1983), "Một chiều xa thành phố" (1986) của Lê Minh Khuê; "Chân dung ng-ời hàng xóm" (1985) của D-ơng Thu H-ơng đã xác nhận b-ớc tiến của

hai cây bút nữ trong làng truyện ngắn

Khám phá thể hiện sự hình thành nhân cách mới, truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đã có những đóng góp xứng đáng Anh không đơn giản ca ngợi con ng-ời mới mà nghiên cứu sự hình thành của nó trong sự phức tạp của các mâu

thuẫn, các mối quan hệ xã hội Đặc điểm nổi bật của nhân cách XHCN là khả năng tự nhận thức, tự giáo dục Trong ý nghĩa đó "Bức tranh" là một thành công nghệ thuật của nhà văn Nhân vật ng-ời hoạ sỹ trong truyện đối diện với chính mình, tự nhận thức mình tr-ớc khi nhận thức thế giới xung quanh Từ hành động dũng cảm đó l-ơng tri của con ng-ời đ-ợc thức tỉnh

2.3 Xây dựng nhân vật gắn với một thời kỳ lịch sử của đất n-ớc sau chiến tranh chống Mỹ

Truyện ngắn sau 1975 và đặc biệt những năm gần đây tập trung nghiên cứu hiện trạng xã hội sau chiến tranh, đó là một hiện trạng phức tạp, đa dạng,

đan xen các mặt tích cực và tiêu cực Tính phức tạp trong đời sống tinh thần xã hội là kết quả tất yếu của hậu quả chiến tranh, của đời sống kinh tế khó khăn, của sự xâm nhập nhiều trào l-u t- t-ởng từ ngoài vào Các nhà văn của chúng

ta đã dám nhìn thẳng vào sự thật ấy Trong truyện ngắn của các cây bút trẻ, chúng ta bắt gặp nhiều quan niệm về con ng-ời Không chỉ thể hiện con ng-ời

đời th-ờng, con ng-ời tha hoá, con ng-ời tự nhiên mà truyện ngắn đã đi vào thế giới tâm thức tâm linh của mỗi con ng-ời ý thức công dân của nhà văn thể hiện rất rõ trong truyện ngắn những năm gần đây Nhà văn đặc biệt tôn trọng sự thật,

tỏ rõ thái độ của mình đối với đời sống hôm nay, quan tâm đến mọi chuyện, đến từng con ng-ời hết sức khác nhau mỗi con ng-ời đều có vị trí giá trị nhất định tr-ớc cộng đồng và lịch sử, và mỗi cá nhân là độc đáo thú vị trong sự khám phá liên tục của nhà văn

Nhân vật truyện ngắn của D-ơng Thu H-ơng, Lê Minh Khuê, Ma Văn Kháng th-ờng cô đơn Tác giả đã có ý thức lý giải ngọn nguồn cô đơn ấy ở

những nhân vật cụ thể Đại tá Quang "Cánh buồm lúc hoàng hôn" của (D-ơng

Thu H-ơng) cô đơn vì mối liên hệ giữa ông và vợ con bị đứt đoạn, những ng-ời ruột thịt đã bỏ ông để lao theo danh vọng, tiền bạc Nhân vật của Nguyễn Quang Lập cũng mang những nét cô đơn mà nguyên nhân là do hậu qủa của chiến tranh Nh-ng v-ợt lên nỗi cô đơn, mỗi nhân vật đều muốn giữ cảm hứng về t-ơng lai (Đại tá Quang nằm liệt gi-ờng vẫn tiến hành viết lịch sử Quân Đội để cho thế hệ mai sau hiểu rõ quá khứ)

Sau 1975, một bộ phận không nhỏ trong xã hội lao theo lối sống thực dụng, họ bị "sốc" bởi hàng hoá và danh vọng Số ng-ời ấy không ít Ma Văn

Kháng trong "Ngày đẹp trời " (1986); Lê Minh Khuê trong " Một chiều xa thành phố" (1986) đã đ-a ra nhiều tr-ờng hợp điển hình của lối sống gấp, của sự

phản bội lại chính mình và ng-ời khác Những con ng-ời đáng phê phán nh-

các nhân vật trong "Quê nội", "Đợi chờ" của Ma Văn Kháng vì đồng tiền có thể

đánh mất mình, dẫm đạp lên tình nghĩa cha con vợ chồng Những nhân vật nữ trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê mê mải chạy theo "mốt", theo tiếng tăm

Họ sao nhãng trách nhiệm và bổn phận của ng-ời vợ, ng-ời mẹ

Trong bầu không khí dân chủ và đổi mới, truyện ngắn cũng đang thực sự

đổi mới, đang b-ớc sang một giai đoạn phát triển bất ngờ và mãnh mẽ Có đ-ợc

điều dó, một phần là nhờ vào sự nỗ lực tìm tòi những ph-ơng thức biểu hiện khác nhau của các tác giả có thể nói, trong những năm gần đây, truyện ngắn đã lấy lại đ-ợc vị trí của nó trong đời sống văn học Truyện ngắn hoàn toàn có thể

và ngày càng nặng ký nhằm chuyển tải những vấn đề cuộc sống trong một dung l-ợng hạn chế của thể loại

2.4 Xây dựng nhân vật có tính cách tự do phóng khoáng Đặc biệt là nhân vật nữ

Cũng trong những năm gần đây, truyện ngắn xuất hiện số l-ợng khá đông

đảo tác giả nữ trẻ Họ có đặc điểm chung ở lối viết phá cách, rất tự do khoáng

đạt uyển chuyển và linh hoạt trong cách xây dựng nhân vật Họ đã tung nhân vật của mình vào cuộc sống cho nó sống thực với hiện tại, cho nhân vật nếm đủ mùi

vị từ ngọt đến cay đắng, ê chề của cuộc sống để rồi cuối cùng rút ra kết luận mang ý nghĩa nhân sinh quan sâu sắc cho con ng-ời

Nếu nói "văn học là nhân học' thì truyện ngắn sau 1975 đã quan tâm hơn

đến con ng-ời, quan tâm và nâng niu con ng-ời trong mọi thăng trầm của đời sống thông qua cách xây dựng nhân vật của nhà văn

Chuyện xoay quanh chủ đề "Đời th-ờng" vì thế nổi trội trong đa số truyện ngắn

giai đọan này, thậm chí đã hình thành nên một quan điểm văn học đời th-ờng

Nhà văn có thể viết tất cả mọi chuyện, nỗi cô đơn, sự đau khổ về thể xác

và tinh thần, niềm vui và sự đắng cay của cuộc đời, sự trung thành và sự phản

bội quay quắt Truyện ngắn đã nhìn sâu hơn vào các cảnh ngộ con ng-ời,

Nguyễn Minh Châu với "Ng-ời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành"; Nguyễn Quang Thân với "Ng-ời không đi cùng chuyến tàu"; Lê Hoà với "Lời cuối trong kịch bản" đã phần nào phản ánh các hiện thực trên

3.1. B-ớc sang thập kỷ 80 cùng với sự đổi mới của đất n-ớc văn học có sự

chuyển mình mạnh mẽ, văn xuôi h-ớng mạnh sang các vấn đề đời th-ờng, đáp ứng kịp nhu cầu và thị hiếu ng-ời đọc Văn học d-ờng nh- có sự đào xới sâu hơn, nhiều tầng hơn ở các mặt hiện thực cuộc sống của xã hội và mô tả cuộc sống đó một cách toàn diện hơn Cái chất liệu sử thi và anh hùng ca đ-ợc thay bằng cái chất liệu mới, cảm hứng anh hùng ca đ-ợc chuyển sang cảm hứng nhân văn Những mảng đề tài và vấn đề nổi trội trong truyện ngắn thời kỳ này là các vấn đề gia đình, tình yêu, đạo đức cá nhân, cuộc hành trình của ý thức và nhân cách cá nhân

Trong quang cảnh chung của đời sống văn học từ 1975 trở lại đây, văn học nói chung và truyện ngắn nói riêng đã có những khởi sắc, nâng cao cả về chất lẫn về l-ợng Truyện ngắn hôm nay đã bắt kịp hơi thở nóng hổi của cuộc sống, tiếp cận, khai thác những vấn đề gay gắt, gai góc nhất của cuộc sống cũng nh- ẩn náu sâu xa trong tâm hồn, trong thế giới bí ẩn của lòng ng-ời, trong số phận mỗi cá nhân con ng-ời

3.2 Truyện ngắn hôm nay tiếp tục xới lật các mảng chủ đề về hiện thực ở

cả hai chiều quá khứ và hiện tại để mong góp một tiếng nói đúng đắn cho ng-ời

đọc, một thái độ nhìn nhận đánh giá khách quan đối với hiện thực cuộc sống suy

lý, chiêm nghiệm về quá khứ và cả hiện tại để tìm ra chân lý cuộc sống Xác

định lại những giá trị nhân cách đạo đức xã hội là một xu h-ớng phát triển của truyện ngắn thời kỳ đổi mới Trong truyện ngắn hôm nay có sự phá cách, phân hoá rõ rệt Những sự thay đổi về t- t-ởng bộc lộ ngày càng rõ cái nhìn thực tế về cuộc sống, đặc biệt là sự nhìn nhận một cách nghiêm túc về quá khứ B-ớc vào thời kỳ đổi mới với quan điểm con ng-ời cá thể, với sự thức tỉnh cá nhân, với nhu cầu tự ý thức trong văn học, số phận cá nhân đ-ợc khai thác d-ới nhiều góc

độ

Mảng đề tài về chiến tranh vẫn là một mảng có nhiều nét đáng chú ý và

có lúc đ-ợc nhìn nhận d-ới góc độ mới mẻ Đó là những gì tồn tại trong và sau chiến tranh, có thể là cái thất bại, cái cô đơn, có thể là cái khoảng trống trong lòng ng-ời, là cái bất hạnh, là cái đớn hèn Trong những tác phẩm nh-

"Khoảng trống sau chiến tranh" (Sỹ Hồng); "X-a kia chị đẹp nhất làng" (Tạ Duy Anh); "Chiến tranh chấm dứt từ lâu" (Hữu Ph-ơng)

Bên cạnh những mảng đề tài trên, mảng đề tài về cuộc sống th-ờng nhật cũng rất sôi động cho ta thấy cái đa dạng trong các trang sách văn học hôm nay, cái đa dạng của bút pháp thể hiện thời hiện đại, mặt khác đã có thể nhận ra nét riêng biệt của từng tác giả Cuộc sống tác động hết sức khác nhau đến từng số phận D-ờng nh- nhà văn muốn khám phá ra điều thú vị ở từng con ng-ời, soi sáng cái độc đáo không lặp lại ở mỗi cá nhân nh- một chủ thể Truyện ngắn ngày càng khẳng định tính nhân bản vốn có của văn học Qua truyện ngắn hiện

đại, các tác giả thể hiện mối lo lắng tr-ớc nguy cơ về sự đảo lộn các giá trị tinh

thần trong xã hội "Đợi chờ" (Ma Văn Kháng); "Cánh buồm lúc hoàng hôn"

(D-ơng Thu H-ơng) là những tiếng chuông báo động, cảnh tỉnh chúng ta tr-ớc tình trạng này

4 Đặc tr-ng kết cấu truyện ngắn

Nói tới truyện ngắn là nói tới cách thức tiếp cận miêu tả đời sống và con ng-ời Cách thức của truyện ngắn khác với tiểu thuyết và thơ - là khái quát cuộc sống theo chiều sâu, lấy điểm nói diện, lấy cái "khoảnh khắc" để nói cái "vĩnh cửu" Ngôn ngữ ng-ời viết truyện ngắn ngày nay rất có ý thức khi tìm cách thể hiện cái "khoảnh khắc" có ý nghĩa đối với cuộc đời của mỗi con ng-ời Truyện ngắn hôm nay ít có kiểu men theo một số phận (nh- số phận con ng-ời trong

AQ chính truyện), mà th-ờng chớp lấy một khoảnh khắc có ý nghĩa để thể hiện

toàn bộ đời sống nhân vật "Bức tranh" của Nguyễn Minh Châu, "N-ớc mắt gỗ" của Khuất Quang Thuỵ, "Trái cam trong Lòng tay" của Nguyễn Kiên, "Quê nội"

của Ma Văn Kháng là những chuyện rất độc đáo trong cách thức tạo cho tác

phẩm nh- một "Nhát cắt ngang" đời sống Trong "Bức tranh" khi ng-ời họa sỹ

ngồi tr-ớc tấm g-ơng của ng-ời thợ cắt tóc, anh ta nh- đối diện chính mình, làm một cuộc t- vấn l-ơng tâm sâu sắc Toàn bộ của truyện xoay quanh chi tiết này

và ở khoảnh khắc đó, nhân vật nhận rõ tính cách bội bạc của mình Ng-ời chồng

trong "Quê nội" sau bao nhiêu năm trở lại quê chỉ để đòi lại chiếc nhẫn c-ới của

ng-ời vợ tr-ớc Ông già Tây nguyên sau khi dự lễ làng về thấy mình bị đối xử bất công đã tự vẫn (N-ớc mắt gỗ)

Tr-ớc đây đối với truyện ngắn truyền thống, kết cấu truyện đóng một vai trò quan trọng " là cái chìa khoá để mở tất cả những cánh cửa bí mật của một

ngôi nhà " Tác giả có một thái độ tôn trọng cấu trúc, trật tự Trong tình hình

đó thể loại truyện ngắn ch-a có sự đảo lộn lớn; tổ chức theo một cách hiểu truyền thống phổ biến là quá trình nhân quả Các nhà viết truyện ngắn sau 1975

đã có những cách tổ chức mới đảo ng-ợc quá trình ấy Có khi các nhà văn vào truyện bằng cách kết thúc vấn đề rồi mới lý giải Nhà văn có thể vào truyện đã là

đỉnh điểm, kết thúc bất ngờ khơi gợi sự liên t-ởng, suy ngẫm của ng-ời đọc

Thể loại truyện ngắn lộ rất rõ sự đa dạng của các bút pháp Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Kiên, Ma Văn Kháng là những nhà văn viết theo bút pháp tâm lý Truyện của họ đi đ-ợc tới tận cùng những phức tạp tâm lý của con ng-ời đ-ơng thời Bút pháp này cũng tạo cho kết cấu truyện ngắn một đặc sắc, một khả năng trình bày đ-ợc tính phức tạp của tâm lý con ng-ời thời đại

Còn những ng-ời trẻ tuổi có -u thế hơn khi họ sục sâu vào các ngõ ngách

và nắm bắt đ-ợc mọi biến thái tinh tế của dòng đời d-ới cách nhìn đời sống ở những góc độ mới, ánh sáng mới Sự vật vốn chứa đựng nhiều mâu thuẫn thậm chí có khi phơi bày cái phi lý trong tiến trình vận động của nó Từ đó những cây viết trẻ có khi chú ý nhìn cuộc sống bằng con mắt "Phi lôgic" Họ đã tìm đến lối viết "nh- tôi nghĩ chứ không phải nh- tôi thấy" và th-ờng thể nghiệm "một trò

chơi văn ch-ơng" trong sáng tác kiểu nh- "Họ đã trở thành đàn ông", "Vong thê" (Phạm Ngọc Tiến); "Tháng có 15 ngày" (Ngô Tự Lập); "kịch câm" (Phan Thị Vàng Anh); "Bến trần gian" (L-u Minh Sơn); "Mùa hoa vải bên sông",

"Ng-ời đàn bà tóc trắng" (Nguyễn Quang Thiều); "Cát đợi", "Hậu thiên đ-ờng" (Nguyễn Thị Thu Huệ ); "Bức th- gửi mẹ âu cơ" (Y Ban); "Mỹ nhân quyên sinh" (Nguyễn Thị ấm); "Biển cứu rỗi" (Võ Thị Hảo); "Ng-ời hùng tr-ờng làng" (Tạ

Nguyên Thọ)

Có thể nói rằng các kiểu kết cấu thông th-ờng nh- kết cấu theo trình tự thời gian (còn gọi là tuyến tính), kết cấu bằng cách đi thẳng vào giữa truyện, kết

cấu theo 2 tuyến nhân vật thì kết cấu tâm lý ở thời kỳ đổi mới nổi bật lên là hình

thức truyện ngắn luận đề Tính luận đề hiện lên nh- một sức mạnh riêng, độc

đáo của truyện ngắn Truyện ngắn tập trung khái quát sự kiện để hiện thực đ-ợc phản ánh tòan diện cô đọng Chẳng hạn, đọc truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, ng-ời đọc dễ nhận thấy anh tổ chức tác phẩm theo lối chơi đôminô và thuyết đôminô (quân chỉ bày ra một nửa, triệt để sử dụng thuyết nhân quả) Truyện ngắn của anh vì thế nhiều tầng ý nghĩa, phải bóc tách cẩn thận và có

ph-ơng pháp bóc tách Đọc truyện của nhà văn này, nếu chỉ một lần ng-ời

đọc sẽ không ngẫm ra hết ý tứ của nó (nh-:"Sang sông", "T-ớng về h-u",

"Th-ơng nhớ đồng quê" )

ở truyện ngắn tr-ớc đây, các tác giả th-ờng kể chuyện ở ngôi thứ ba số ít Các tác giả thông qua chuyện kể để giáo huấn ng-ời đọc Hiện nay trong văn xuôi nói chung và truyện ngắn hiện đại nói riêng đã bắt đầu phổ biến xu h-ớng tác giả "trao ngòi bút cho nhân vật" Nhân vật tự đứng ra kể chuyện, tự x-ng hô tôi (ng-ời kể chuyện ở nhôi thứ nhất) nhân vật tự bộc lộ và lý giải quá trình diễn biến tâm lý của mình, còn tác giả cũng nh- ng-ời đọc đóng vai trò chứng kiến

Đó cũng là kết quả của quá trình dân chủ hoá diễn ra không chỉ trong đời sống chính trị xã hội mà còn ảnh h-ởng trực tiếp tới địa hạt văn nghệ Mối quan hệ giữa tác giả - nhân vật - bạn đọc bộc lộ rõ ràng hơn, công khai hơn Vai trò chủ thể của các nhà văn cũng đ-ợc chú ý hơn Và d-ờng nh- tác giả nào cũng muốn

đặt ra một cái gì riêng t- cho mình

Nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã từng phát biểu "viết truyện ngắn tức là chơi kết cấu" Chính cách "chơi kết cấu" ấy đã làm cho truyện ngắn gắn mãi với

độc giả và cuốn hút sự say mê của những thời đại.Chính họ chứ không phải ai khác sẽ làm nên diện mạo văn học thế kỷ XXI

III.vài nét về tác giả Nguyễn Thị Thu Huệ

1 cuộc đời và tác phẩm

1.1 Cuộc đời

Nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ sinh ngày 12/8/1966 tại khe Hùm, Quảng Ninh, lớn lên ở Hà Nội Thu Huệ đ-ợc sinh ra trong một gia đình có truyền thống văn học Bố là cán bộ miền Nam tập kết, nguyên là nhà báo (Tổng biên tập báo Vùng mỏ - Quảng Ninh); Mẹ là nhà văn nữ có dấu ấn trong nền văn học hiện đại - bà Nguyễn Thị Ngọc Tú

Thu Huệ ngay từ nhỏ đã đ-ợc sống trong không khí "văn nghệ", đ-ợc thừa h-ởng độ thâm sâu rộng lớn của ng-ời cha và chất văn nữ duyên dáng của mẹ Vì thế ngay từ nhỏ Thu Huệ đã có một trái tim đa cảm và một cái nhìn tinh tế

Chị kể: "Cho đến bây giờ ở tuổi 36 chị vẫn còn đầy mơ mộng và không kém những ng-ời mơ mộng nhất Rất hay buồn, rất hay bị xốn xang Dẫu bây giờ

đã có 2 con trai rồi vậy mà cứ hôm nào trăng sáng mà chị không đi ra đ-ờng lang thang đ-ợc một lúc, không ra ban công ngắm trăng đ-ợc một lúc là cứ

nh- bị mất cắp một cái gì đấy " Tâm hồn ấy, trái tim ấy đã đ-ợc nhen

nhóm từ th-ở ấu thơ trong con ng-ời Thu Huệ Bởi thế, những quan sát cuộc

đời, những cảm xúc cuộc đời đã đ-ợc chị hàng ngày ghi vào trang nhật ký một cách cần mẫn Những con ng-ời, những sự kiện những đổi thay xẩy ra trong

đời Thu Huệ, đã thấm sâu vào tâm hồn, ký ức, t- duy của chị rồi những kỷ niệm về ng-ời bố kính yêu hiện về trong những giấc mơ, những buổi tâm sự với bố chuyên cần hàng ngày sau những giờ làm việc đã là ngọn nguồn t- duy mang tính triết lý trong tác phẩm của chị Văn của Thu Huệ cho ta thấy một cuộc sống phố ph-ờng đan xen và những biến cố, hạnh phúc, tình yêu Tất cả tầm nhìn "trách nhiệm" với cuộc sống chính mình, cuộc sống con ng-ời đã

làm cho văn Thu Huệ đậm chất đời và chất ng-ời "Trẻ nh- thế nh-ng mà lọc lõi lắm, Thu Huệ tự truyện về nhân vật mà nh- nó đi guốc vào bụng mình"

Am hiểu, t-ờng minh mọi ngõ ngách đời sống đã làm nên nét đặc sắc trong văn chị.Tất cả những gì trái tim nhạy cảm ấy nhận đ-ợc đã hiện về trên những trang viết sắc sảo đến khôn cùng nh-ng cũng đầy nữ tính Cuộc đời, số phận của nhân vật trong văn Thu Huệ đ-ợc xuất phát từ một chủ thể đa đoan, chiêm nghiệm chính mình và những ng-ời xung quanh Gặp Thu Huệ ngoài đời, ta thấy một Thu Huệ " ngây thơ", có lẽ lúc ấy chị không đứng ở vị trí một nhà văn, bởi ở trong truyện, chị tỏ ra già dặn, am hiểu Chị luôn cảm thấy bất an và trống vắng Trong cuộc đời thực, chị sống và nghĩ "mọi cái chỉ t-ơng đối thôi, không có gì toàn vẹn cả" nh- thông điệp trong truyện ngắn của chị vậy

Tuy lớn lên trong hoàn cảnh đất n-ớc có chiến tranh, cuộc sống bao cấp

có nhiều vất vả nh-ng Nguyễn Thị Thu Huệ đ-ợc đi học một mạch, tốt nghiệp

đại học khoa Ngữ Văn năm 1989 Ham đọc sách, yêu văn ch-ơng, tác phẩm

đầu tay của chị công bố năm 1988 khi còn là một sinh viên Tốt nghiệp đại học chị làm biên tập viên Tạp chí văn hoá ngoại th-ơng Sau đó đ-ợc làm công việc theo sở thích: biên tập viên phim truyền hình, rồi làm tr-ởng x-ởng phim truyện II đài truyền hình Việt Nam

Nhà văn đã từng giới thiệu rất thực về mình trong cuốn "Nhà văn Việt Nam chân dung tự hoạ" nh- sau: Về bản thân là một ng-ời yêu văn ch-ơng,

ham đọc sách, nh-ng không coi văn ch-ơng là một nghề mà mình theo đuổi suốt cuộc đời Hứng thì viết không hứng thì thôi, chứ không g-ợng ép, hoặc viết vặt để có tiền hay có tiếng Viết văn chỉ có một mục đích duy nhất là để giải toả những suy nghĩ trong đầu, văn ch-ơng nh- một ng-ời bạn thuỷ

chung.Chị quan niệm: ng-ời sáng tác cần phải trung thực với bạn đọc, bởi vì bạn đọc ngày càng khôn ngoan và hiểu biết Ng-ời viết chỉ nên là một ng-ời bạn tâm tình với ng-ời đọc chứ đừng nên là ng-ời dạy ng-ời đọc

1.2 Tác phẩm

Vào những năm 1992- 1993 chị gửi chùm truyện ngắn dự thi trên Tạp

chí Văn nghệ quân đội: " Minu xinh đẹp " (số 7/1992), "Tình yêu ơi ở đâu" (số 9/1992), "Bảy ngày trong đời" (số 3/1993), "Hậu thiên đ-ờng" (9/1993) và

chị đã giành giải nhất trong cuộc thi đó Cho đến nay Nguyễn Thị Thu Huệ đã

có 4 tập truyện ngắn với hơn 50 truyện

Có thể nói, trong Văn học tr-ớc đây, cụ thể là trong văn xuôi, chúng ta thể hiện đề tài chiến tranh nh-ng th-ờng không dám nói tới những bi kịch mất mát Đó là sự né tránh cần thiết để làm yên lòng những ng-ời ở tiền tuyến và hậu ph-ơng Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu n-ớc đòi hỏi mọi ng-ời phải gác lại những thắc mắc, băn khoăn về công bằng xã hội, những nhu cầu hạnh phúc cá nhân Chiến tranh nh- một cơn hồng thuỷ che lấp tất cả, chỉ còn nổi lên một vấn đề, một sự lựa chọn duy nhất: "sự sống và cái chết, sự tồn tại của tất cả, trong đó có sự sống của mỗi cá nhân Những vấn đề quanh số phận con ng-ời - con ng-ời với t- cách là một cá thể, một nhân cách nh-ờng chỗ

cho vấn đề số phận dân tộc, số phận cộng đồng

Chiến tranh kết thúc Sau những ngày say s-a với những thắng lợi cuối cùng của cuộc kháng chiến, dân tộc ta lại b-ớc vào một cuộc chiến đấu mới dai dẳng, phức tạp và không kém phần quyết liệt Đó là cuộc chiến đấu chống

đói nghèo, lạc hậu; chiến đấu để dành đ-ợc một cuộc sống thực sự xứng đáng

là cuộc sống con ng-ời Hoá ra, mọi điều không đơn giản nh- ng-ời ta ngộ nhận trong những ngày đầu chiến thắng Cuộc sống thời bình, công cuộc xây dựng cải tổ đất n-ớc, ổn định xã hội trong thời kỳ này đòi hỏi chúng ta phải tuân theo những quy luật khác, đôi khi hoàn toàn đối lập với những quy luật ở chiến tranh

Tính tới năm 1985, chúng ta đã b-ớc sang 10 năm quá độ từ chiến tranh b-ớc sang hoà bình Chính 10 năm đó đã tạo ra cơ sở hiện thực và tiền đề tâm

lý cho xu h-ớng văn học chống tiêu cực, văn học với tinh thần "nhìn thẳng vào

sự thật" Từ sau1985, khí thế "đổi mới toàn diện" trên mọi lĩnh vực, các nhà văn của chúng ta đã bắt đâu nhìn thẳng vào hiện tại và nhìn lại quá khứ

Nhiều mảng hiện thực đ-ợc khám phá hoặc đ-ợc nhìn lại theo cách nhìn mới

So với các nhà văn nam giới, các nhà văn nữ th-ờng h-ớng ngòi bút của mình vào những hiện t-ợng đang diễn ra tr-ớc mắt Đề tài chiến tranh ít xuất hiện trong truyện ngắn của các cây bút nữ (Ngoài sáng tác của D-ơng Thu H-ơng, tác giả dã nhiều năm lặn lội ở chiến tr-ờng) Phần lớn các tác giả nữ th-ờng h-ớng về đề tài th-ờng nhật, xoay vào những vấn đề thời sự hiện tại Tác giả truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ sinh ra trong chiến tranh song lớn lên và thành đạt trong thời kỳ đổi mới này.Trong thực tiễn xã hội vận

động đổi thay ấy Nguyễn Thị Thu Huệ đã mô tả cuộc sống bình th-ờng của những con ng-ời bình th-ờng trong xã hội mới này

Chẳng hạn, trong truyện "Minu xinh đẹp" ta bắt gặp hình ảnh: Một

thiếu tá về h-u, vợ mất sức đi bán rau, vì túng quẫn phải hy vọng vào việc nuôi chó Nhật (phong trào nuôi chó nhật đang rộ lên ở thời kỳ bấy giờ) Tác giả đã không ngần ngại phanh phui những mặt trái của xã hội hiện nay, khi

mà con ng-ời muốn nuôi sống mình tr-ớc hết phải nuôi sống chó Cái kết thúc vừa bi vừa hài đung nh- ý nghĩa của nhân vật "ở đời ng-ời ta sống đ-ợc là nhờ vào ngộ nhận"

Rồi, một thực tiễn trong xã hội đ-ợc đặt ra đó là vấn đề đạo đức và lòng tin Hiện thực cuộc sống ngày càng trở nên đa dạng và phức tạp, con ng-ời sống trong môi tr-ờng ấy không phải lúc nào cũng bộc lộ rõ hết mọi khía cạnh,

mọi bí ẩn của tâm hồn Nguyễn Thị Thu Huệ trong "Biển ấm" đã đem lại cho ng-ời đọc những cảm xúc sâu lắng Tác giả đã viết: "cuộc đời còn nhiều những ng-ời đàn ông cao th-ợng, tốt đẹp Ng-ời đàn ông đã có vợ th-ờng đi tìm trong tình yêu mới là tinh thần chứ không phải là sự cuồng sy thể xác Anh không muốn lấy tôi vì anh không muốn tôi đau khổ Anh bảo: lấy nhau sẽ phải đẻ con Anh cũng yêu th-ơng con của chúng ta thôi nh-ng cái yêu th-ơng dó không thể bằng tình yêu th-ơng của một chàng trai ch-a bao giờ có vợ và con Anh vẫn phải dành anh cho con của anh với ng-ời vợ cũ Nh- vậy, chúng mình và các con đều đau khổ vì không ai trọn vẹn cả" Tr 130

Đó là lý do cho những ng-ời vẫn có niềm tin có lòng tốt ở trên đời, dám sống và biết sống ở đây tác giả không tỏ ra dễ dãi, đơn giản để chỉ ra cho ng-ời đọc thấy giữa cái ngổn ngang phức tạp của cuộc đời vẫn có chỗ dựa tin cậy vững chắc Chỗ dựa ấy đó không phải là cái gì khác ngoài lòng nhân ái Những cây bút nữ nói chung, tác giả Nguyễn Thị Thu Huệ nói riêng, th-ờng

có dự cảm sâu sắc về hạnh phúc nên chị đã đem lại cho ng-ời đọc niềm tin yêu cuộc sống, tin yêu con ng-ời Dù quá khứ có nặng nề, dù hiện tại còn đau khổ, con ng-ời vẫn tin t-ởng ở cuộc sống ngày mai tốt đẹp

Trong truyện "Tình yêu ơi ở đâu" đã toát lên niềm tin t-ởng của con

ng-ời tr-ớc cuộc sống xô bồ, khắc nghiệt Truyện kể về câu chuyện của một cô gái đi tìm tình yêu Cô tìm tình yêu xuất phát từ quan niệm mang màu sắc

lý t-ởng của mình Cô ghé mình qua 3 ng-ời đàn ông nh-ng cả 3 đều quá xa vời thần t-ợng tình yêu mà cô tự xây đắp cho mình từ thời sinh viên Ng-ời

đàn ông thứ nhất là một nhà thơ tài năng nh-ng "Bụi bặm" cô chỉ có thể yêu thơ chứ không thể yêu ng-ời Đó là một mối tình quá lãng mạn Ng-ời đàn

ông thứ 2 là một nhà buôn trẻ đang hiến mình cho sự nghiệp làm giàu ý thức, sức mạnh của đồng tiền, quan niệm thiếu văn hoá về con ng-ời và lẽ sống đã biến gã thành một kẻ ích kỷ, tàn nhẫn và vô học Mối tình thứ hai này của cô mang màu sắc hôn nhân nhiều hơn tình yêu Nh-ng vốn là sinh viên tổng hợp

sử, cô gái không thể chấp nhận một hôn nhân huỷ diệt quyền sống, quyền tự

do chính đáng của một ng-ời vợ Mối tình ch-a nở đã tan vỡ một cách cay

đắng Đến với ng-ời đàn ông thứ ba, cô đến nh- một kẻ quy hàng cuộc sống

Nh-ng ng-ời đàn ông này cũng không phải là nơi để cô tin cậy gửi gắm cuộc đời Câu chuyện kết thúc có vẻ bế tắc Nhân vật d-ờng nh- bị đặt vào tình huống kịch Nh-ng lời của bà mẹ cô đã mở ra cho cô một lối thoát, đúng

hơn là một cách nhìn tỉnh táo tr-ớc cuộc sống: "sống ở đời phải biết vị tha con

ạ! Mọi cái chỉ t-ơng đối thôi Ta hãy chọn cái xấu ít nhất trong mọi cái xấu con ạ " Tr 43 khát vọng về một ng-ời tình lý t-ởng của cô con gái là quan

niệm rất lành mạnh của bà mẹ đã làm cho câu chuyện giữ đ-ợc trạng thái cân bằng về t- t-ởng, không bị rơi vào lối giải quyết cực đoan Ng-ời đọc tin rằng, cô gái xinh đẹp có học ấy sẽ tìm đ-ợc tình yêu đích thực của mình

Một đề tài nữa cũng gây chú ý trong tác phẩm của Nguyễn Thị Thu Huệ

đó là: Vấn đề cuộc sống gia đình

Có thể nói: Lịch sử khép lại bình yên, cuộc sống đời th-ờng của xã hội

ta đã tạo ra những chuyển biến dữ dội trong tính cách con ng-ời và quan điểm sống của họ Tr-ớc kia gia đình đ-ợc coi là khuôn mẫu để quy chiếu ra ngoài xã hội Những ứng xử trong gia đình cũng theo tôn ti ở ngoài xã hội Mỗi thành viên trong gia đình cũng phải ăn ở sao cho trong ấm ngoài êm Con ng-ời ch-a trở thành một nhân cách độc lập Hiện nay thực tế lại phức tạp hơn nhiều và do những biến đổi nhiều mặt trong xã hội nhân tố cá nhân bắt đầu

"cựa quậy", "xé rào" đòi xã hội phải đáp ứng những nhu cầu đa dạng của mình Từ đây những lo lắng băn khoăn tr-ớc sự ổn định gia đình bắt đầu lan toả Các nhà văn đã đ-a vào trang sách những vấn đề phức tạp nảy sinh trong mối quan hệ gia đình Đó đồng thời cũng là vấn đề cấp thiết đang đặt ra trong

đời sống xã hội

Nguyễn Thị Thu Huệ cùng một số nhà văn nữ khác tr-ớc thực trạng cuộc sống đó đã chú ý xây dựng những nhân vật lạc "môi tr-ờng" để nói lên những mâu thuẫn thế hệ, quan hệ lứa tuổi, mâu thuẫn giữa mẹ và con những nỗi niềm không san sẻ hay tình cảm của ng-ời vợ đối với chồng

Trong truyện ngắn "Một nửa cuộc đời", ng-ời đàn bà và ng-ời đàn ông

đã có gia đình thì trách nhiệm của họ tất nhiên là lo cho con cái, gia đình của mình Nh-ng cuộc đời không phải lúc nào cũng diễn ra êm đẹp nh- vậy Ng-ời chồng tuy tốt bụng "bình lặng nh- một dòng n-ớc lúc nào cũng trong vắt" nh-ng ng-ời vợ thì luôn luôn muốn đổi thay Ng-ời đàn ông rất yêu vợ nh-ng lại đi tìm niềm vui riêng t- ở một ng-ời đàn bà khác

Hiện thực phức tạp của cuộc sống những năm gần đây đã trở thành mảnh

đất màu mỡ cho truyện ngắn không ngừng phát triển Lần dầu tiên trong lịch

sử văn học, hiện thực cuộc sống đ-ợc phản ánh sinh động tính chất bề bộn phức tạp của cuộc sống đời th-ờng, giúp cho ng-ời đọc một thái độ ứng xử

đúng đắn trong mối quan hệ hàng ngày Đó chính là g-ơng mặt của một xã hội đang chuyển mình trong thời kỳ đổi mới

3 Nét riêng của Nguyễn Thị Thu Huệ trong cách thể hiện truyện ngắn

Truyện ngắn của Thu Huệ có sức hấp dẫn ng-ời đọc không chỉ bởi truyện của chị giàu chất đời mà còn nhờ bởi văn phong hào hiệp mạnh bạo giám bứt phá Một ngòi bút rất đa dạng, viết rất có nghề Nh-ng chính vì có nghề rõ quá mà lại không tạo đ-ợc sự sửng sốt, bàng hoàng nh- Phan Thị Vàng Anh Dẫu rằng Phan Thị Vàng Anh và Nguyễn Thị Thu Huệ là 2 cây bút

đ-ợc bạn đọc trẻ quan tâm nhiều Họ có hơi văn của ngày hôm nay Không phải ngẫu nhiên mà phong cách truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ đã đ-ợc ấn

định trong lòng độc giả, đ-ợc nhận những giải th-ởng cao liên tiếp của báo văn nghệ "Những truyện ngắn hay đều dồn hết về cuộc thi văn nghệ quân đội"

24, 252 Và, Trần Đăng Khoa đã "xin kính cẩn nghiêng mình vái chào" Thu Huệ - một trong những "ngọn tháp vàng của báo văn nghệ quân đội Phong cách truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ có những nét riêng, khác các nhà văn cùng thời, đó là:

3.1 Ngôn ngữ đa giọng điệu

- Dịu dàng, nữ tính

- Bặm trợn, tỉnh queo

- Già giặn, từng trải

- Chín chắn và ngây thơ

3.2 Ngôn ngữ trong văn miêu tả sinh động, tinh tế có sức cuốn hút, dí

dỏm bằng lối văn so sánh ví von hình ảnh Sức t-ởng t-ợng trong ca dao, tính triết lý trong tục ngữ, thành ngữ dân tộc đã đ-ợc nhà văn tiếp thu tự giác hay vô thức những ph-ơng pháp truyền cảm của văn nghệ dân tộc

3.3 Cách viết câu ấn t-ợng, ngắn gọn, cô đặc không miên man văn tuôn

chảy một cách dễ dàng t-ởng chừng nó chỉ sôi nổi bên ngoài nh-ng thực chất lại có ý nghĩa sâu xa bên trong Truyện ngắn của chị vì thế ít quan tâm tới việc

đi vào lột tả tâm trạng mà nó hấp dẫn ng-ời đọc ở độ căng của cốt truyện và

sự linh hoạt của nhân vật trong hành động Hành động diễn ra liên tục khiến cho ng-ời đọc cảm đ-ợc sự vận động của sự sống Chúng tôi sẽ trình bày kỹ hơn ở ch-ơng II, III

ch-ơng II

Hình thức câu văn trong truyện ngắn

của Nguyễn Thị Thu Huệ

I đặc điểm câu văn trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ xét theo hình thức cú pháp

1 Đặc điểm về cách cấu tạo câu văn

Câu là một đơn vị nhỏ nhất có chức năng thông báo trong văn bản, có tính hoàn chỉnh trên cả 3 mặt: hình thức, nội dung và cấu trúc

Trong văn bản, câu đ-ợc xác định là "đoạn lời nằm giữa hai dấu ngắt câu" Dấu câu là ph-ơng tiện cú pháp để biểu thị sự tách biệt giữa các câu và các thành phần câu Chúng tôi lấy dấu chấm (.), dấu chấm hỏi(?), dấu chấm than(!), dấu ba chấm( ) để xác định ranh giới giữa các câu Câu trong phát ngôn đ-ợc xác định là một đơn vị lời nói có ranh giới xác định bằng hai quãng ngắt hơi, có cấu trúc và nội dung nhất định(đầy đủ và không đầy đủ) và hoàn chỉnh về mặt hình thức Nó đ-ợc phát ra theo một kiểu nhất định và kết thúc một quãng ngắt hơi Hay nói khác đi nó còn là sự thể hiện ngôn ngữ đơn giản nhất gắn liền với hoàn cảnh nhất định

Cũng nh- những nhà văn khác khi xây dựng hoàn cảnh, nhân vật, các chi tiết xoay quanh câu chuyện chị cũng sử dụng đa dạng các loại câu: ngắn, vừa, dài.Tuy nhiên, ở đây chúng tôi chỉ đề cập đến câu văn của Nguyễn Thị

Thu Huệ trong tập "21 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ"

Theo khảo sát của chúng tôi ở "21 truyện ngắn" câu có 3 dạng cấu trúc câu điển hình xuất hiện với số l-ợng cao trong tác phẩm của chị

1.1 Cấu trúc câu có hai thành phần C - V và các loại thành phần phụ 1.1.1 Câu có thành phần phụ đề ngữ đứng đầu câu

Ví dụ 1: Chỗ hôm qua chúng tôi nằm, giờ gió và sóng đã chìm đi tất cả Tr6

ĐN TN CN VN

Ví dụ 2: Còn bà, n-ớc mắt tuôn nh- m-a  Tr 246

ĐN CN VN

1.1.2 Câu có trạng ngữ (thuộc nhiều nhóm nghĩa khác nhau) xuất hiện

khá phong phú làm nền cho sự kiện, sự việc diễn ra:

- Trạng ngữ thời gian

Ví dụ: Bây giờ khi tôi 40 tuổi, chợt thấy tại saolâu nay tôi để tuổi thơ của con

trôi qua trong nỗi buồn của sự cô đơn, và hứng chịu những nỗi cay đắng của một ng-ời đàn bà bị phụ bạc Tr 141

Ví dụ: Ngoài sân, trong bếp đều có ng-ời Tr 255

1.1.3 Câu có thành phần phụ tình thái ngữ

- Tình thái ngữ

Ví dụ: A! Cô này giỏ nhỉ? Tr 38 

1.1.4 Câu có thành phần phụ liên ngữ

- Liên ngữ

Ví dụ: Ông ta đang ngồi uống r-ợu với quả khế xanh Và hút thuốc lào Tr 124

Trong 21 truyện ngắn cấu trúc kiểu này có xuất hiện song chiếm tỷ lệ không nhiều Bởi trong văn Thu Huệ, các thành phần đa dạng của câu nhờ những dấu ngắt câu nội bộ, đã đ-ợc phân bố ở những vị trí thuận lợi nhất Chị

đã tạo nên một phong cách viết cho mình:

Tôi nhìn thấy ánh n-ớc lăn tăn trên mặt cậu

Cháu nghĩ là mình đi đâu đó Cậu sẽ đỡ buồn

Chả có chỗ nào đỡ buồn hơn chỗ nào- thế cả?

Một ng-ời nh- cậu mà không có đâu để đến?

Rất nhiều chỗ nh-ng đến để làm gì? Tr 65

Không chỉ tồn tại trong các đối thoại, giữa các nhân vật trong truyện câu ngắn- câu đặc biệt còn xuất hiện hầu hết trong tác phẩm Chẳng hạn:

Xe vẫn đi Trong m-a Nó chắc chắn và kiên cố Tôi ngả ng-ời ra phía

sau Có mộy lần Bố đi đâu mãi không về Mẹ đứng ngồi không yên Mẹ lo bố

bị tai nạn Mẹ cứ đi ra đi vào cửa cửa sổ để ngóng bố Rồi mẹ reo to, mắt vụt

sáng:" Bố về rồi " Và chạy ra cầu thang đón bố Một lúc Mẹ vào, mặt thất

sắc Tôi hỏi : "Bố đâu rồi mẹ? " "" Ch-a về " Lúc nãy mẹ nhầm Và mẹ khóc

Tr 218

1.3 Câu ghép

Câu ghép trong văn Nguyễn Thị Thu Huệ có thể có nhiều kết cấu C - V liên kết với nhau, theo mạch kể chuyện, tạo nên dạng câu có độ dài lớn

Câu dài trong văn Thu Huệ cơ bản đ-ợc dùng khi miêu tả hiện t-ợng, sự

vật hoặc là ngôn ngữ tự sự của tác giả dùng khi kể chuyện Câu dài có cấu

trúc nhiều vế, ít nhiều giữa mỗi vế có những đặc điểm cấu trúc thành phần t-ơng tự nhau Hoặc xuất hiện những nối kết d-ới đoạn theo hình thức hay ngữ nghĩa giữa các vế

Ví dụ: Mùi n-ớng chả gợi cho dân xóm quanh quẩn một cảm giác là họ đang cùng nhau tống tiễn một ngày, nhảy đi một cái là qua tháng, lâu hơn tý nữa hết một năm và chợp mắt vài cái là hết một đời ng-ời Tr 191

Vậy nét riêng trong cách sử dụng, cách tổ chức câu văn để từ đó đ-a

đến sự nhận thức mới về ngữ nghĩa trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ

đ-ợc thể hiện nh- thế nào Đây chính là nội dung mà luận văn của chúng tôi quan tâm

2 Đặc điểm về hình thức tổ chức câu văn

Khảo sát toàn bộ tập "21 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ ", chúng tôi

thấy điểm khác biệt của Nguyễn Thị Thu Huệ trong việc tổ chức hình thức câu văn khác với những nhà văn cùng thời thể hiện ở 2 dạng:

- Câu ngắn

- Câu dài

2.1 Sử dụng câu dài

Câu dài là một dạng câu không thể thiếu trong thể loại tự sự nói chung truyện ngắn nói riêng, nó rất phù hợp với việc mô tả nội tâm nhân vật, tả cảnh hay t-ờng thuật lại một sự việc hiện t-ợng nào đó Đây là dạng câu xuất hiện

nhiều trong truyện ngắn Việt Nam từ tr-ớc cách mạng cho đến những năm gần đây Vì thế, sử dụng câu dài trong văn bản truyện ngắn là thông th-ờng song xử lý tần số xuất hiện của nó trong văn bản, trong các trạng huống nh- thế nào để mang sắc thái riêng thì không dễ

Về mặt hình thức chúng ta có thể nhận ra câu dài qua số l-ợng âm tiết Theo chúng tôi độ dài của câu đ-ợc dùng t-ơng đ-ơng với tổng số âm tiết (tiếng) trong câu Những đơn vị văn tự nào khi đ-ợc phát âm t-ơng đ-ơng với một âm tiết đều đ-ợc coi là một đơn vị Vậy số l-ợng tiếng (hiển nhiên hay tiềm ẩn) đ-ợc chứa đựng trong một câu xác định mức độ dài của câu

- Câu ngắn có độ dài từ 1 đến 7 âm tiết

- Câu dài có độ dài từ 30 âm tiết trở lên

- Câu trung bình (vừa phải) có độ dài khoảng 8 đến 29 âm tiết

Nguyễn Thị Thu Huệ cũng xây dựng câu dài, bởi một nhà văn tr-ớc hết

là một tác giả truyện ngắn Thu Huệ luôn phải quan sát cuộc sống, mô tả nó để xây dựng nhân vật hình t-ợng của mình ở Thu Huệ, chúng ta có thể nhận thấy chị là một nhà văn nhạy cảm với đời, một tâm hồn đa đoan với cuộc sống Chúng ta có thể tìm thấy dấu ấn ấy ở ngôn ngữ bắt đầu bằng câu dài Trong 21 truyện ngắn với một số truyện giá trị, đạt các giải cao nh-

Minu xinh đẹp; Hậu thiên đ-ờng Chị đã có những thành công trong cách

xây dựng câu dài Những câu dài của Thu Huệ bên cạnh những chi tiết cụ thể

ta còn bắt gặp một tâm hồn tinh tế chân thật tâm huyết đến không ngờ Và vì thế câu dài xuất hiện trong truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ khá đa dạng 2.1.1 Tác dụng của việc sử dụng câu dài trong truyện ngắn của Nguyễn

Ví dụ 2: Nghe tiếng gió lạnh của mùa đông, thoang thoảng tiếng nói c-ời của bọn trẻ đi chơi ngày chúa giáng sinh, cậu tự thề rằng trong đời chỉ đỏ vỡ một lần  Tr 61

b Hình thức câu dài có khả năng chuyể tải sự bộn bề, sự phong phú, đa

dạng của các sự kiện hàng ngày

Ví dụ 1: Mẹ tôi gửi th- cho tôi bằng nét chữ rất vất vả, vẹo vọ của ng-ời ít cầm bút: Mẹ bây giờ mệt mỏi về những đứa con chung, con riêng  Tr 22

Ví dụ 2: Một ng-ời đàn ông gầy nhách bẩn thỉu, trong bộ quần áo ka ki từ những năm bảy, tám, tám m-ơi vá víu chằng chịt đang gắng g-ợng đỡ cái đầu quá cỡ,

đôi mắt sủi ngầu, đôi môi nhệch nhạc đầy vẻ quái đản nhìn Sao  Tr 200

c Hình thức câu dài có khả năng chuyển tải những tâm sự, day dứt của

chủ thể sáng tạo muốn gửi đến ng-ời đọc

Ví dụ 1: Nàng hiểu rằng những ng-ời đàn ông thời nay cứ cho ai một thì đòi lại hai, nếu không thì họ có những cái rất khó chịu, chí ít là trong số những ng-ời nàng quen  Tr 41

Ví dụ 2: Khi mà con ng-ời ở cái n-ớc Việt Nam này đang ngon giấc hoặc cùng lắm là đang h-ởng lạc thú của đời ng-ời thì tay tôi ôm một con chó con

đẻ non về nuôi  Tr 102

2.1.2 Những vấn đề nội dung - ngữ nghĩa do câu dài thể hiện

a Sử dụng câu dài để nhân vật tự bộc lộ sự hiểu biết của mình

Ví dụ: Lần thử cuối cùng, bác sỹ kết luận: Trong ng-ời tôi có một thứ dịch nh- chất a xít mà khi ng-ời ấy quan hệ với tôi, cái chất a xít của tôi đã giết tất cả những gì ng-ời ấy gửi gắm trong tôi  Tr 12

b Sử dụng câu dài để kể lại sự việc nhằm khắc hoạ nội tâm nhân vật

Ví dụ: Tôi cảm giác mình nh- đang bắt đầu đứng ở cuối con đ-ờng, nhìn thấy con mình đang dẫm chân lên những nơi mà mình đã đi qua, nh-ng không ngăn

d Sử dụng câu dài nhằm nêu lên sự t-ởng t-ợng đa chiều, phong phú

của nhân vật

Ví dụ: Bây giờ tôi 40 tuổi, chợt thấy tại sao lâu nay tôi để tuổi thơ của con trôi qua trong nỗi buồn của sự cô đơn, và hứng chịu sự cay đắng của một ng-ời đàn bà bị phụ bạc  Tr 140

Trong dạng này tác giả th-ờng sử dụng các đại từ tôi Khi đ-a ra những

nhân vật tôi trong câu dài của Thu Huệ th-ờng đ-ợc bắt đầu bằng kết cấu C-V

chỉ hành động thuộc tri giác: Tôi t-ởng t-ợng; Tôi nh- đang bay trên chín tầng mây; Tôi cảm giác nh- mình hoá đá tôi sẽ gặp ng-ời đàn ông từ thiên

đ-ờng về Tất cả đó là cảnh h- nhằm nói cái thực đa dạng hơn, có kích th-ớc

hơn, có tần số ý nghĩa sâu sắc hơn

Trong "21 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ" chúng tôi dùng để khảo sát có: 319 câu dài / 9282 câu văn, chiếm tỷ lệ 0,34% Câu dài xuất hiện trong văn Thu Huệ gồm đủ câu đơn, câu ghép

2.1.3 Cấu tạo của câu dài

a Câu dài có dạng cấu tạo của một kết cấu C - V - câu đơn

Ví dụ 1: Mơ -ớc một ngày nắng to để phơi quần áo cho thơm tho, đong đ-ợc

mẻ gạo ít thóc sạn đòi hỏi một cái cao sang, trí tuệ danh giá để mà làm gì khi

mà các đối t-ợng để tôi phô diễn chẳng còn gì nữa Tr 393

Ví dụ 2: Tất cả những lần chúng tôi rong ruổi xe trên các con đ-ờng,lúc sáng tinh mơ, lúc nhập nhoạng tối,tôi đều thấy các con đ-ờng,các hàng cây thật

đáng yêu và tuyệt đẹp  Tr303

b Câu dài có dạng cấu tạo của hai hoặc nhiều C - V trở lên - câu ghép

Ví dụ 1: My chợt cúi xuống mình, cái áo cô mặc mỏng dính bó chặt lấy ng-ời

lộ nguyên hai bầu vú căng thây lẩy,chiếc quần lụa đen bó chặt lấy đùi,n-ớc theo ống quần chảy thành vũng d-ới đất Tr 361

Ví dụ 2: Chẳng lẽ một ng-ời đàn bà 38 tuổi, xinh đẹp ch-a chồng lại đi biển một mình bằng cái xác rỗng tuếch, còn tinh thần thì ở lại nhà rối nh- một mớ bòng bong  Tr 192

Trong văn xuôi, câu văn th-ờng đ-ợc xây dựng theo đúng quy tắc ngữ pháp; các vế trong câu ghép th-ờng đ-ợc nối với nhau bằng các cặp liên từ có nghĩa chuyên biệt nhằm biểu thị mối quan hệ giữa các vế trong câu Nh-ng những năm gần đây do sự phát triển của xã hội, đặc biệt trình độ dân trí ngày

càng cao, các kênh văn hoá thông tin ngày càng phát triển cho nên tri thức trong từng ng-ời dân t-ơng đối cao đã làm thay đổi phong cách nói năng cũng nh- phong cách viết viết văn trong truyện ngắn Các ngòi bút trẻ, trong đó có Thu Huệ đã chủ động l-ợc bỏ liên từ hay thậm chí một thành phần câu nào đó trong văn của mình Dẫu bị l-ợc bỏ đi nh-ng nghĩa câu văn vẫn suy ra đ-ợc nhờ ngữ cảnh Cách dùng này dần dần trở nên phổ biến và đ-ợc xã hội chấp nhận Chúng góp phần làm nên phong cách ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ và ngôn ngữ văn ch-ơng hiện đại

Qua khảo sát 21 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ, chúng tôi thấy xuất hiện nhiều trong các kiểu loại câu ghép có quan hệ ngữ nghĩa: câu nhân - quả, câu nh-ợng bộ - tăng tiến, câu điều kiện - kết quả và câu có quan hệ thời gian

- hiện thực nh-ng giữa 2 vế câu không sử dụng liên từ liên kết

Các vế trong câu ghép không có liên từ th-ờng đ-ợc phân biệt nhờ các dấu ngắt câu hay là ngữ điệu Vì không có liên từ nên dạng câu này có các

đặc điểm sau:

c Mối quan hệ giữa các vế không thật rõ ràng, ng-ời ta chỉ có thể xác

định đ-ợc chúng thông qua ngữ cách mà chúng xuất hiện Nếu tách câu ra khỏi ngữ cảnh thì khó phân biệt đ-ợc đó chính là câu ghép gì

Ví dụ: Khi mùi chả n-ớng từ hàng xóm bay sang nhắc cho Sao thấy đã qua một ngày, cô mới chợt nhận ra ngày hôm nay cái điện thoại im phăng phắc nh- thể bị đứt dây hoặc là không tồn tại  Tr 191

d Trật tự các vế t-ơng đối quan trọng vì nhờ nó ta có thể xác định đ-ợc

các mối quan hệ giữa các vế này và vế kia trong câu ghép Trật tự này đặc

biệt quan trọng trong loại câu ghép qua lại

Ví dụ: Từ ngày quen nhau, nàng tập thói quen gặp chàng ở quán r-ợu bởi lẽ không bao giờ chàng uống những thứ xa xỉ nh- cà fê, n-ớc cam hay coca - cola  Tr 31

e Các vế câu ghép không có liên từ th-ờng đ-ợc sắp xếp theo trật tự

thuận với t- duy logic tức là trật tự giữa các vế phù hợp với trật tự mô hình thành phần câu khái quát

Ví dụ: Duy chỉ một lần bố đi về, ng-ời mệt mỏi nh- sắp ngất, ông quăng ra một xâu chim, những con chim trắng toát nh- những con cò nằm gục, hai cánh xoãi ra đất, có con còn thở thoi thóp Tr 287

Trong truyện ngắn của Thu Huệ số l-ợng câu dài là câu ghép có mô hình

đúng mô hình chuẩn xuất hiện với tần số thấp Những câu ghép trong tác phẩm không chứa liên từ hay chỉ giữ một yếu tố trong cặp liên từ Câu ghép có thành phần lại đ-ợc sử dụng phổ biến, xuất hiện với tần số cao

Kiểu viết câu nh- vậy đã bộc lộ rõ phong cách viết của Thu Huệ Đó là lối viết hiện đại không miên man, rất cô đọng ngay cả trong những câu dài

2.2 Câu ngắn

Bên cạnh câu dài, Thu Huệ trong tác phẩm còn sử dụng câu ngắn Đây

là dạng câu quen thuộc trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, Nam Cao và trong truyện ngắn hiện đại; là dạng câu văn phù hợp với đặc tr-ng thể loại truyện ngắn và hợp với nhịp sống sôi động của thời gian hiện đại, và cũng

là thử thách đối với Thu Huệ khi đi vào dạng câu này để xây dựng nên tác phẩm của mình Bởi, viết câu ngắn mà không có những sáng tạo mới mẻ thì dễ

sa vào đồng dạng phong cách, đơn điệu trong văn phong Lúc đó có thể hình dung nhà văn nh- một cái bóng của văn học hiện đại

Cùng thời với Thu Huệ đã có khá nhiều nhà văn nữ trẻ xuất hiện và tr-ởng thành nh- Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo Phải có một phong cách, một bản lĩnh vững vàng Thu Huệ mới dám khẳng định mình ở dạng câu ngắn này Đọc truyện của Thu Huệ có thể tìm thấy phong cách riêng làm nên cái

"độc đáo và tài hoa" cho chính chị ngay ở dấu ấn ngôn ngữ Các dạng câu miêu tả, câu hội thọai có cấu trúc ngắn đã làm nên thi pháp truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ

Nh- chúng ta đã biết, viết câu ngắn rất khó, ngắn mà lại đủ ý lại làm nên văn phong của một tác giả lại càng khó hơn Bác Hồ đã từng nói "Để cho câu văn vừa ngắn gọn lại vừa đủ ý nên nhằm lấy điểm chính mà viết, và khi viết rồi phải đọc đi đọc lại thấy cái nào thừa, câu nào, chữ nào thừa thì l-ợc bỏ bớt đi"

Mác Xen Cô Hen - nhà ngôn ngữ học Pháp - nói: "Câu ngắn tạo nên sự giản dị, phản ánh sự suy nghĩ biết nắm bắt cái cơ bản cho mình và để thông báo cho ng-ời khác"

Thu Huệ đã cũng phải nắm, phải làm nh- thế để có đ-ợc câu ngắn đầy ý nghĩa Hơn nữa, câu văn ngắn trong truyện ngắn của chị còn đ-ợc viết bằng cả

sự đắm say của ng-ời phụ nữ hiện đại mải mê đi tìm phía tr-ớc Vì thế, chị cùng câu ngắn đã v-ợt lên tr-ờng lực của ngôn ngữ truyện ngắn hiện đại