(Luận văn thạc sĩ) đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất phục vụ một số dự án xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật trên địa bàn huyện gia lâm thành phố hà nội

4 Về việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại 02 dự án nghiên cứu: - Có hành lang pháp lý khá đầy đủ, cụ thể hoá các nguyên tắc điều kiện bồi thường về đất, về tài s

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN VĂN DŨNG

ĐÁNH GIÁ VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT PHỤC VỤ MỘT SỐ DỰ ÁN XÂY DỰNG

CƠ SỞ HẠ TẦNG KỸ THUẬT TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN

GIA LÂM – THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Ngọc Thụy

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ luận văn nào khác

Tôi xin cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Dũng

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình điều tra, nghiên cứu để hoàn thành luận văn, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự hướng dẫn nhiệt tình, chu đáo của các thầy cô giáo và sự giúp đỡ nhiệt tình, chu đáo

Tôi xin bày tỏ sự cảm ơn trân trọng nhất tới giảng viên hướng dẫn khoa học PGS.TS Phạm Ngọc Thụy đã tận tình hướng dẫn giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn

Tôi xin cảm ơn sự góp ý chân thành của các thầy, cô giáo Khoa Quản lý đất đai - Học Viện Nông nghiệp Việt Nam, cán bộ Phòng Tài Nguyên và Môi trường huyện Gia Lâm; Trung tâm Phát triển quỹ đất Hà Nội – Chi nhánh Gia Lâm; Ban Bồi thường - giải phóng mặt bằng huyện Gia Lâm cán bộ các phòng ban và nhân dân xã Lệ Chi và xã Kiêu Kỵ đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, những người thân, bạn bè đã tạo điều kiện

về mọi mặt cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Dũng

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục hình ix

Trích yếu luận văn x

Thesis abstract xii

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn 2

Phần 2 Tổng quan tài liệu 4

2.1 Cơ sở lý luận về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 4

2.1.1 Khái quát về thu hồi đất và bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 4

2.1.2 Một số yếu tố ảnh hưởng tới công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 6

2.1.3 Vai trò của bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 9

2.2 Cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 11

2.2.1 Trước khi có Luật Đất đai năm 1993 11

2.2.2 Thời kỳ 1993 – 2003 12

2.2.3 Thời kỳ từ năm 2003-2013 13

2.2.4 Thời kỳ từ khi có Luật Đất đai 2013 đến nay 15

2.3 Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất của một số nước trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 19

2.3.1 Trung Quốc 19

2.3.2 Thái Lan 21

2.3.3 Australia 21

2.3.4 Những kinh nghiệm rút ra đối với Việt Nam 22

2.4 Thực tiễn triển khai thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại thành phố

Hà Nội 23

2.4.1 Một số văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại thành phố Hà Nội từ khí Luật Đất đai 2013 ra đời 23

2.4.2 Tình hình triển khai chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bản thành phố Hà Nội 23

2.4.3 Kết quả thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn thành phố Hà Nội một số năm gần đây 25

2.4.4 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội 26

Phần 3 Nội dung và phương pháp nghiên cứu 28

3.1 Địa điểm nghiên cứu 28

3.2 Thời gian nghiên cứu 28

3.3 Đối tượng nghiên cứu 28

3.4 Nội dung nghiên cứu 29

3.4.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Gia Lâm - thành phố Hà Nội 29

3.4.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất của huyện Gia Lâm - thành phố Hà Nội 29

3.4.3 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn huyện Gia Lâm 29

3.4.4 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại 02 dự án 29

3.5 Phương pháp nghiên cứu 29

3.5.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 29

3.5.2 Phương pháp điều tra thu thập số liệu thứ cấp 29

3.5.3 Phương pháp điều tra thu thập số liệu sơ cấp 30

3.5.4 Phương thống kê và xử lý số liệu 30

3.5.5 Phương pháp phân tích, so sánh 31

Phần 4 Kết quả và thảo luận 32

4.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội 32

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 32

4.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 34

4.1.3 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Gia Lâm 36

4.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất của huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội 38

4.2.1 Thực trạng quản lý Nhà nước về đất đai trên địa bàn huyện Gia Lâm 38

4.2.2 Hiện trạng sử dụng đất trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội 41

4.3 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn huyện Gia Lâm 44

4.3.1 Công tác tổ chức, trình tự thực hiện 44

4.3.2 Sự phối hợp của các cấp, các ngành 46

4.3.3 Kết quả công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại huyện Gia Lâm 49

4.4 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại 02 dự án nghiên cứu 50

4.4.1 Khái quát về 02 dự án nghiên cứu 50

4.4.2 Chính sách bồi thường 53

4.4.3 Chính sách hỗ trợ 64

4.4.4 Chính sách tái định cư 69

4.4.5 Đánh giá chung chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư 02 Dự án 70

4.4.6 đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 73

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 76

5.1 Kết luận 76

5.2 Kiến nghị 77

Tài liệu tham khảo 78

Phụ lục 81

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt

CNH - HĐH Công nghiệp hóa – hiện đại hóa

QĐ-UBND Quyết định ủy ban nhân dân

TNMT Tài nguyên môi trường

DANH MỤC BẢNG

Bảng 4.1 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Gia Lâm năm 2016 43 Bảng 4.2 Diện tích đất phi nông nghiệp năm 2016 huyện Gia Lâm 44 Bảng 4.3 Tổng hợp các đối tượng được bồi thường, hỗ trợ khi thực hiện dự án

xây dựng khu tái định cư Kiêu Kỵ 51 Bảng 4.4 Quy mô đầu tư xây dựng tuyến đường giao thông xã Lệ Chi 52 Bảng 4.5 Tổng hợp diện tích và số hộ đủ điều kiện bồi thường về đất tại dự án

xây dựng khu tái định cư Kiêu Kỵ 53 Bảng 4.6 Tổng hợp diện tích và số hộ đủ điều kiện bồi thường về đất tại dự án

xây dựng đường giao thông xã Lệ Chi 54 Bảng 4.7 Ý kiến của người bị thu hồi đất về xác định đối tượng được bồi

thường và không được bồi thường 55 Bảng 4.8 Đơn giá bồi thường, hỗ trợ tại dự án xây dựng khu tái định cư Kiêu

Kỵ 56 Bảng 4.9 Tổng diện tích và tiền bồi thường về đất tại dự án xây dựng khu tái

định cư Kiêu Kỵ 57 Bảng 4.10 Đơn giá bồi thường, hỗ trợ dự án nâng cấp tuyến đường Lệ Chi 58 Bảng 4.11 So sánh mức độ chênh lệch giữa giá bồi thường của 2 dự án và giá

thị trường tại thời điểm thu hồi đất 58 Bảng 4.12 Ý kiến của người bị thu hồi đất về giá đất tính bồi thường 59 Bảng 4.13 Đơn giá bồi thường về một số hạng mục công trình, tài sản trên đất

tại dự án Xây dựng khu tái định cư Kiêu Kỵ 61 Bảng 4.14 Đơn giá bồi thường về một số cây cối hoa màu tại dự án Xây dựng

khu tái định cư Kiêu Kỵ 61 Bảng 4.15 Kết quả thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ cho 17 hộ dân được

bồi thường, hỗ trợ cây cối, hoa màu và công trình của dự án 01 62 Bảng 4.16 Tổng hợp một số đơn giá bồi thường tài sản tại dự án nâng cấp

đường giao thông xã Lệ Chi 63 Bảng 4.17 Ý kiến của người bị thu hồi đất trong việc bồi thường về tài sản gắn

liền với đất tại 02 dự án nghiên cứu 64

Bảng 4.18 Tổng hợp số hộ gia đình, cá nhân đã được hưởng chính sách hỗ trợ

khi bị thu hồi đất của 02 dự án bị thu hồi đất 65 Bảng 4.19 Các khoản hỗ trợ tại 02 dự án nghiên cứu 66 Bảng 4.20 Danh sách 09 trường hợp hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất ở được

hưởng các khoản hỗ trợ Dự án nâng cấp đường giao thông xã Lệ Chi 68 Bảng 4.21 Ý kiến của người có đất bị thu hồi trong việc thực hiện các chính

sách hỗ trợ tại 02 dự án 69

DANH MỤC HÌNH

Hình 4.1 Cơ cấu sử dụng dất của huyện Gia Lâm năm 2016 42

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Nguyễn Văn Dũng

Tên Luận văn: “Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất phục vụ một số dự án xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật trên địa bàn huyện Gia Lâm- thành phố Hà Nội”

Nội dung nghiên cứu

- Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Gia Lâm

- Tình hình quản lý và sử dụng đất trên địa bàn huyện Gia Lâm

- Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại huyện Gia Lâm

- Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại 02 dự án nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp lựa chọn điểm nghiên cứu;

- Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp;

- Phương pháp điều tra số liệu thứ cấp;

- Phương pháp thống kê, xử lý và phân tích số liệu;

- Phương pháp phân tích so sánh, đánh giá;

10,05% so với năm trước; trong đó Công nghiệp – xây dựng tăng 9,81%; Thương mại dịch vụ tăng 15,28%; Nông, lâm nghiệp, thủy sản tăng 2,05%

2) Các nội dung cơ bản của công tác Quản lý Nhà nước về đất đai trên địa bàn huyện Gia Lâm đã được triển khai,chú trọng Tuy nhiên hiệu quả quản lý vẫn còn hạn chế Tổng diện tích đất nông nghiệp là 6.495,61 ha; diện tích đất phi nông nghiệp là 5.106 ha; Diện tích đất chưa sử dụng là 69,63 ha

3) Trong năm 2016, trên địa bàn huyện Gia Lâm đã thực hiện xong 35 dự án liên quan đến thu hồi đất với tổng diện tích là 140,02 ha Nhìn chung, công tác GPMB các

dự án trên địa bàn huyện đã được đẩy nhanh và cơ bản đáp ứng được tiến độ, song vẫn còn một số Dự án công tác GPMB còn chậm

4) Về việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại 02 dự án nghiên cứu:

- Có hành lang pháp lý khá đầy đủ, cụ thể hoá các nguyên tắc điều kiện bồi thường về đất, về tài sản phù hợp với thực tế, đảm bảo quyền lợi chính đáng của người

5) Để khắc phục những tồn tại hạn chế đồng thời nâng cao hiệu quả trong chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến giáo dục về pháp luật đất đai; tăng cường công tác quản lý nhà nước về đất đai; nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ tham gia bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; cần công khai, minh bạch quy hoạch của dự án thu hồi đất và các chính sách bồi thường hỗ trợ, tái định cư; xác định giá bồi thường cần phải cân đối theo giá thị trường và giá nhà nước để đưa ra mức giá phù hợp nhất; tái định cư cần phải đi trước một bước tạo điều kiện cho người dân lựa chọn hình thức tái định cư

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Nguyen Van Dung

Thesis title: Evaluation the implementation of compensation, support and resettlement policies when the State recovers land for some projects on technical infrastructure construction in Gia Lam district, Hanoi

Major: Land Management Code: 60.85.01.03

Educational organization: Vietnam National University of Agriculture (VNUA) Research objectives

- Assess the implementation of compensation and support policies when the State recovers land from some projects in Gia Lam district, Hanoi

- Proposing solutions contributing to the good implementation of compensation and support policies when the State recovers land in Gia Lam district - Hanoi

Materials and Methods

 Study contents:

- Overview of natural, socio-economic conditions of Gia Lam district

- The situation of land management and use in Gia Lam district

- The implementation status of compensation, support and resettlement policies in Gia Lam district

- Assess the implementation of compensation, support and resettlement policies in

02 research projects

* Methods

- Study site selection method

- Method of primary data survey;

- Method of secondary data investigation;

- Method of statistics, data processing and analysis;

- Methods of comparative analysis and evaluation;

- Methods of image analysis, processing, maps;

Main findings and conclusions

1 Gia Lam is a suburban district located in the north-east gateway of Hanoi city, with many national highways passing through, including 20 communes and 2 towns with a total land area of 11,671.24 ha The district's socio-economic situation has been stable and developed In 2016, the production value of the major economic sectors

managed by the District increased by 10.05% over last year; Of which, industry - construction increased by 9.81%; Trade - services increased by 15.28%; Agriculture, forestry and fishery rose 2.05%

2 The basic content of the State management of land in Gia Lam district has been implemented and focused However, management effectiveness is still low The total area of agricultural land is 6,495.61 hectares; Non-agricultural land area is 5,106 hectares; The unused land area is 69.63 hectares

3 In 2016, Gia Lam district has completed 35 projects involving land acquisition with the total area of 140.02 ha In general, the site clearance work of projects in the district has been accelerated and basically meet the progress, but still some projects has low implementation site clearance

4 Regarding the implementation of compensation, support and resettlement policies in 02 research projects:

- Having a fairly adequate legal corridor, concretizing the principles of land compensation conditions and properties in line with reality, ensuring the legitimate interests of land users having land recovered

- The identification and compensation of the District has been done very well Land price used to calculate for compensation: The price of resident land for compensation and support to implement the project does not guarantee the interests of people who have land recovered because it is not close to the market price causing some difficulties in the work However, along with the policies to support livelihoods stabilization, job change, job creation and other supports of the project, the compensation when the State recovered land has been sympathized and supported by land users Resettlement work is still slow, especially the infrastructure of the resettlement site does not meet the living conditions of the people

5 In order to overcome the shortcomings and improve the effectiveness of the compensation, support and resettlement policies, the propaganda and dissemination of education on land legislation should be strengthened; Strengthening the state management of land; Improve the capabilities of staff involved in compensation, support and resettlement Publicity and transparency of the land acquisition project and compensation, support and resettlement policies should be made public; Determine the compensation price that needs to be balanced according to the market price and the state price to provide the most appropriate price level; Resettlement needs to go a step ahead

to create conditions for people to choose the form of resettlement

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Đất đai là tài nguyên thiên nhiên, tài sản quốc gia quý báu, địa bàn để phân bố dân cư, các công trình xây dựng cơ bản và các hoạt động kinh tế, xã hội quốc phòng,

an ninh; là nguồn nội lực để xây dựng và phát triển bền vững quốc gia

Nước ta đang trong giai đoạn đổi mới và phát triển mạnh mẽ Công cuộc nghiệp hoá, hiện đại hoá có nhu cầu sử dụng đất phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng là rất lớn Khi Nhà nước thu hồi đất, người có đất bị thu hồi được bồi thường theo quy định của Nhà nước Ở Việt Nam, khi nhà nước thu hồi đất, người có đất bị thu hồi được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định của pháp luật Tuy nhiên đây là vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp, tác động tới nhiều mặt đời sống kinh tế, xã hội và là vấn đề nóng, gây sự chú ý của xã hội

Giải phóng mặt bằng là điều kiện ban đầu và tiên quyết để triển khai thực hiện các dự án Giải phóng mặt bằng cũng là một vấn đề hết sức nhạy cảm và phức tạp tác động tới mọi mặt đời sống kinh tế, xã hội và cộng đồng dân cư ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của Nhà nước, của chủ đầu tư, đặc biệt với hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi trên phạm vi cả nước

Giải phóng mặt bằng là khâu phức tạp, nhiều vướng mắc nhất và còn quá nhiều bất cập, là thực trạng của hầu hết các dự án đầu tư xây dựng, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng giao thông Nguyên nhân gây nên tình trạng này ngoài vấn

đề về giá đất tính bồi thường chưa hợp lý, còn nguyên nhân quan trọng là do chính sách, thủ tục về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư còn nhiều vướng mắc, bất cập hoặc do quá trình thực hiện chính sách pháp luật chưa khoa học gây chậm trễ trong công tác giải phóng mặt bằng

Huyện Gia Lâm với vị trí là ngoại thành phía Đông của Thành phố Hà Nội, huyện trở thành điểm “trung gian” và đầu nối giao thông quan trọng giữa thủ đô với một số tỉnh phía Bắc Để thực hiện nhiệm vụ xây dựng Gia Lâm theo hướng hiện đại, văn minh, giàu đẹp nhằm góp phần đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa Thủ đô đã được Nghị quyết Đại hội Đảng bộ huyện Gia Lâm lần thứ XX khẳng định Trong thời gian qua, trên địa bàn huyện đã và đang triển khai nhiều dự

án đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, dự án đường giao thông, các khu đô thị, khu công nghiệp, thương mại, dịch vụ … Song trong đó có nhiều dự án quá trình thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng kéo dài quá thời hạn, làm chậm tiến độ

dự án Bất cập về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần phải tiếp tục kiến nghị tháo gỡ, góp phần hoàn thiện chính sách đất đai trong thời gian tới

Vì vậy, để việc điều tra xã hội học, khảo sát thực tế, phân tích, đánh giá có

cơ sở khoa học, để đề xuất, sửa đổi bổ sung, hoàn thiện chính sách bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất nhằm đảm bảo lợi ích hợp pháp của tổ chức,

hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi, góp phần thiết lập trật tự, kỷ cương pháp luật, hạn chế tranh chấp, khiếu kiện về đất đai trong việc bồi thường giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất là cần thiết Để đánh giá được những vấn đề nêu trên khi thực hiện công tác GPMB trên địa bàn huyện Gia Lâm, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất phục vụ một số dự án xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật trên địa bàn huyện Gia Lâm- thành phố Hà Nội”

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

- Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất của một số dự án trên địa bàn huyện Gia Lâm, Hà Nội

- Đề xuất các giải pháp góp phần thực hiện tốt chính sách bồi thường, hỗ trợ

cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Gia Lâm – thành phố Hà Nội 1.3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Phạm vi không gian: huyện Gia Lâm, TP Hà Nội và cụ thể là 2 dự án nghiên cứu

Phạm vi thời gian: Đề tài được nghiên cứu trong khoảng thời gian từ năm

Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn đánh giá thực trạng công tác bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất trên các dự án nghiên cứu Trên cơ sở đánh giá được thực trạng, đề xuất giải pháp hoàn thiện công tác bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn dự án nghiên cứu nói riêng và thành phố Hà Nội nói chung

Luận văn chỉ ra điểm hợp lý và chưa hợp lý của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố

Hà Nội, từ đó đưa ra những biện pháp đẩy nhanh tiến độ GPMB để thực hiện các

dự án thu hồi đất Mặt khác, luận văn giúp cho các đối tượng có đất bị thu hồi để thực hiện dự án hiểu biết hơn về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái đinh cư khi nhà nước thu hồi đất

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT

2.1.1 Khái quát về thu hồi đất và bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

2.1.1.1 Thu hồi đất

Thu hồi đất: Là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho hộ gia đình, cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức theo quy định của Luật pháp hiện hành

2.1.1.2 Bồi thường

Bồi thường thiệt hại là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác (trường hợp một người có hành vi gây thiệt hại cho người khác và họ phải có trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại do hành vi của mình gây ra) Việc bồi thường có thể vô hình hay hữu hình, có thể do các quy định của pháp luật điều tiết hoặc do sự thỏa thuận giữa các chủ thể

Theo Khoản 6 Điều 4 Luật Đất đai năm 2003, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất

Luật Đất đai sửa đổi năm 2013, khái niệm bồi thường về cơ bản vẫn giữ nguyên như luật cũ: theo Khoản 12 Điều 3 là “ bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”.Cụ thể người sử dụng đất khi bị Nhà nước thu hồi đất sẽ được bồi thường về đất, tài sản trên đất và các chi phí đầu tư vào đất

Giải phóng mặt bằng: là quá trình tổ chức thực hiện các công việc liên quan đến di dời nhà cửa, cây cối và các công trình xây dựng trên phần đất nhất định được quy định cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới trên đó Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng tính từ khi thành lập Hội đồng giải phóng mặt bằng cho tới khi bàn giao mặt bằng cho chủ đầu tư

2.1.1.3 Hỗ trợ

Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới

Các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm:

+ Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở

+ Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và tạo việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp

+ Hỗ trợ khi thu hồi đất nông nghiệp trong khu dân cư, đất vườn, ao không được công nhận là đất ở

+ Hỗ trợ khác

Như vậy, khác với bồi thường là việc trả lại một cách tương xứng những giá trị bị thiệt hại, thì hỗ trợ mang tính chính sách, trợ giúp thêm của Nhà nước, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước đối với sự hi sinh, mất mát của người bị thu hồi đất cho những lợi ích chung của đất nước, của cộng đồng Bồi thường là những khoản hỗ trợ như là hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm vì đây chính là những thiệt hại do việc thu hồi đất gây ra Tuy nhiên, trong thực tế hiện nay, do việc bồi thường chưa thực sự theo giá thị trường (thường thấp hơn) nên hỗ trợ còn là sự bù đắp vào khoảng thiếu hụt do việc bồi thường thấp hơn giá thị trường tạo nên

2.1.1.4 Tái định cư

Tái định cư được hiểu là quá trình bồi thường, hỗ trợ các thiệt hại về đất đai

và tài sản, di chuyển, tái định cư, ổn định và khôi phục cuộc sống cho những người dân bị thu hồi đất để xây dựng các dự án nhằm mục đích phát triển Bao gồm hàng loạt các hoạt động nhằm hỗ trợ cho những người bị ảnh hưởng do việc thực hiện dự án gây ra, khôi phục và cải thiện mức sống tạo điều kiện phát triển những cơ sở kinh tế và văn hoá - xã hội của hộ bị thu hồi đất và cộng đồng Như vậy, tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội đối với một bộ phận dân cư bị thu hồi đất

Hiện nay, ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau: (1) Bồi thường bằng nhà ở;

(2) Bồi thường bằng giao đất ở mới;

(3) Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở

Trong quá trình thực hiện tái định cư có nhiều vấn đề cần phải được xem xét Tái định cư là một bộ phận không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng

trong chính sách GPMB Các dự án tái định cư cũng được coi là các dự án phát triển và phải được thực hiện như các dự án phát triển khác

2.1.2 Một số yếu tố ảnh hưởng tới công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

2.1.2.1 Các văn bản pháp luật về đất đai

Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư liên quan trực tiếp đến các văn bản quy phạm và pháp luật Đất đai là đối tượng quản lý phức tạp, luôn biến động theo sự phát triển của nền kinh tế - xã hội Để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nước về đất đai đòi hỏi các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực này phải mang tính ổn định cao phù hợp với tình hình thực tế

Ở nước ta, từ năm 1993 đến nay, Chính phủ đã ban hành, sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật Đất đai nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội đất nước Theo đó, chính sách bồi thường, GPMB cũng luôn được Chính phủ không ngừng hoàn thiện, sửa đổi cho phù hợp với yêu cầu thực tế triển khai Với những đổi mới về pháp Luật Đất đai, đã cơ bản đáp ứng được tính chưa ổn định, chưa thống nhất của pháp Luật Đất đai qua các thời kỳ mà công tác bồi thường, GPMB đã gặp khá nhiều khó khăn và cản trở Thực tiễn triển khai cho thấy việc ban hành các văn bản quy phạm về quản lý, sử dụng đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến công tác bồi thường, GPMB

2.1.2.2 Quy hoạch sử dụng đất đai

Đất đai là có hạn về không gian sử dụng, để tồn tại và duy trì cuộc sống của mình con người phải dựa vào đất đai, khai thác và sử dụng đất đai để sinh sống Vì vậy, việc sử dụng thật tốt nguồn tài nguyên đất không chỉ sẽ quyết định tương lai của nền kinh tế đất nước mà còn là sự đảm bảo cho mục tiêu ổn định chính trị và phát triển xã hội Quy hoạch sử dụng đất đai là biện pháp quản lý không thể thiếu được trong việc tổ chức sử dụng đất của các ngành kinh tế - xã hội và các địa phương, là công cụ thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, có tác dụng quyết định để cân đối giữa nhiệm vụ an toàn lương thực với nhiệm vụ CNH - HĐH trên hạm vi cả nước Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động tới chính sách bồi thường đất đai trên hai khía cạnh:

- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những căn cứ quan trọng nhất để thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, mà theo quy định của Luật Đất đai, việc giao đất, cho thuê đất chỉ được thực hiện khi

có quyết định thu hồi đất đó của người đang sử dụng

- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những nhân tố ảnh hưởng tới giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất, từ đó tác động tới giá đất tính bồi thường Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái đinh cư liên quan mật thiết với công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất thông qua quyết định thu hồi đất Căn cứ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất để thực hiện việc thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất Mặt khác, căn cứ quyết định thu hồi đất để lập, trình duyệt và thực hiện phương án bồi thường giải phóng mặt bằng

Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động tới chính sách bồi thường đất đai trên hai khía cạnh:

- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những căn cứ quan trọng nhất để thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, mà theo quy định của Luật Đất đai năm 2003, việc giao đất, cho thuê đất chỉ được thực hiện khi có quyết định thu hồi đất đó của người đang sử dụng;

- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những nhân tố ảnh hưởng tới giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất; từ đó tác động tới giá đất tính bồi thường 2.1.2.3 Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là chứng thư pháp lý khẳng định quyền

sử dụng đất của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đối với những mảnh đất (lô đất)

cụ thể, làm căn cứ cho việc thực hiện các quyền của người sử dụng đất, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là căn cứ để xác định đối tượng được bồi thường, loại đất, diện tích đất tính bồi thường

Hiện nay, công tác bồi thường GPMB ở nhiều dự án đang gặp khó khăn, nguyên nhân do sự yếu kém của việc cấp GCNQSDĐ

- Do UBND các tỉnh, thành phố Trung ương (gọi chung là UBND cấp tỉnh) quy định

- Do đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu dự án có sử dụng đất

- Do người sử dụng đất thoả thuận về giá đất với những người có liên quan khi thực hiện các quyền chuyển nhượng, cho thuê, cho thuê lại quyền sử dụng đất; góp vốn bằng quyền sử dụng đất

Theo Luật Đất đai 2013, Chính phủ ban hành khung giá đất định kỳ 05 năm một lần đối với từng loại đất, theo từng vùng Trong thời gian thực hiện khung giá đất mà giá đất phổ biến trên thị trường tăng từ 20% trở lên so với giá tối đa hoặc giảm từ 20% trở lên so với giá tối thiểu trong khung giá đất thì Chính phủ điều chỉnh khung giá đất cho phù hợp

Căn cứ nguyên tắc, phương pháp định giá đất và khung giá đất, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xây dựng và trình Hội đồng nhân dân cùng cấp thông qua bảng giá đất trước khi ban hành Bảng giá đất được xây dựng định kỳ 05 năm một lần

và công bố công khai vào ngày 01 tháng 01 của năm đầu kỳ

Trong thời gian thực hiện bảng giá đất, khi Chính phủ điều chỉnh khung giá đất hoặc giá đất phổ biến trên thị trường có biến động thì Ủy ban nhân dân cấp tỉnh điều chỉnh bảng giá đất cho phù hợp

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định giá đất cụ thể Cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh có trách nhiệm giúp Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tổ chức việc xác định giá đất cụ thể Trong quá trình thực hiện, cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh được thuê

tổ chức có chức năng tư vấn xác định giá đất để tư vấn xác định giá đất cụ thể Việc xác định giá đất cụ thể phải dựa trên cơ sở điều tra, thu thập thông tin

về thửa đất, giá đất thị trường và thông tin về giá đất trong cơ sở dữ liệu đất đai;

áp dụng phương pháp định giá đất phù hợp Căn cứ kết quả tư vấn xác định giá đất, cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh trình Hội đồng thẩm định giá đất xem xét trước khi trình Ủy ban nhân dân cùng cấp quyết định

Hội đồng thẩm định giá đất gồm Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh làm Chủ tịch và đại diện của cơ quan, tổ chức có liên quan, tổ chức có chức năng tư vấn xác định giá đất (Điều 113, 114 Luật Đất đai 2013)

Để xác định được giá đất chính xác và đúng đắn chúng ta cần phải có những hiểu biết về định giá đất - sự ước tính về giá trị quyền sử dụng đất bằng hình thái tiền tệ cho một mục đích cụ thể đã được xác định tại một thời điểm xác định Khi định giá đất người định giá phải căn cứ vào mục đích sử dụng của từng loại đất tại thời điểm định giá để áp dụng phương pháp định giá đất cho phù hợp với thực tế

Như vậy, nếu công tác định giá đất để bồi thường, GPMB không được làm tốt sẽ làm cho công tác GPMB ách tắc, dẫn tới không có mặt bằng đầu tư, làm chậm tiến độ triển khai dự án hoặc làm lỡ cơ hội đầu tư

2.1.2.5 Thị trường bất động sản về đất đai

Thị trường bất động sản tác động vào công tác bồi thường, GPMB trên một

số nội dung chủ yếu sau:

- Thị trường bất động sản là nơi giải quyết quan hệ về cung - cầu bất động sản trong một thời gian và không gian nhất định Việc hình thành và phát triển thị trường bất động sản góp phần giảm thiểu việc thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư (do người đầu tư có thể đáp ứng nhu cầu về đất đai thông qua các giao dịch trên thị trường); đồng thời, người bị thu hồi đất có thể tự mua hoặc thuê đất đai, nhà cửa mà không nhất thiết phải thông qua Nhà nước thực hiện chính sách tái định cư và bồi thường

- Giá cả cả bất động sản được hình thành trên thị trường và nó sẽ tác động tới giá đất tính bồi thường

2.1.3 Vai trò của bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Bồi thường, hỗ trợ và tái cư khi Nhà nước thu hồi đất trước hết là nhằm đảm bảo lợi ích công cộng

Thông qua việc thu hồi đất Nhà nước tạo được một quỹ đất sạch cần thiết

để phục vụ vào phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật, đảm bảo an ninh quốc phòng,

an sinh xã hội và phát triển kinh tế; phát triển cơ sở kinh tế, các khu công nghiệp, các cơ sở sản xuất - kinh doanh, khu đô thị, khu vui chơi giải trí, công viên cây xanh Qua đó, làm tăng thêm khả năng thu hút đầu tư từ các nhà đầu tư trong nước và ngoài nước, phục vụ phát triển kinh tế

- Bồi thường, hỗ trợ, tái cư khi Nhà nước thu hồi đất nhằm đảm bảo giải quyết hài hòa lợi ích của Nhà nước và lợi ích của người bị thu hồi đất

Việc thu hồi đất của Nhà nước đối với người sử dụng đất để sử dụng vào các mục đích khác nhau sẽ gây ra những thiệt hại và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của những người bị thu hồi đất Nếu không thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ cho người bị thu hồi đất sẽ dẫn đến tình trạng là trong khi các công trình phúc lợi được xây dựng trên những diện tích đất bị thu hồi mang lại lợi ích cho cộng đồng thì trái ngược lại người bị thu hồi đất lại rơi vào tình trạng khó khăn về sản xuất và đời sống do bị mất đất sản xuất hoặc mất nhà ở

Do đó vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phải giải quyết hài hòa các mối quan hệ về lợi ích của Nhà nước, của xã hội vừa để đảm bảo nhu cầu sử dụng đất đai phục vụ cho việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, vừa bảo vệ quyển lợi và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, bồi hoàn cho họ những thành quả lao động, kết quả đầu tư bị thiệt hại do việc thu hồi đất gây ra

- Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư góp phần duy trì ổn định chính trị, trật tự,

an toàn xã hội

Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất có vai trò quan trọng trong sự phát triển của đất nước Các công trình phục vụ mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, mục đích phát triển kinh tế đều cần tới mặt bằng

Có thể nói công tác bồi thường, hỗ trợ được thực hiện nhanh, hiệu quả thì công trình thực hiện đã hoàn thành được một nửa Quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người dân tại thời điểm thu hồi đất và sau này Do diện tích đất sản xuất của người dân bị thu hồi dẫn đến tình trạng thiếu việc làm, người dân không có thu nhập làm ảnh hưởng đến kinh

tế của mỗi hộ gia đình cá nhân Thiếu việc làm là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng mất tình hình trật tự an ninh Đời sống của nhân dân sau khi bị thu hồi đất có thể được nâng cao một cách nhanh chóng nhưng không bền vững do người dân không biết sử dụng khoản tiền hỗ trợ để chuyển đổi nghề nghiệp dẫn đến tình trạng ăn tiêu lãng phí dễ dàng mắc phải các tệ nạn xã hội

Việc thu hồi không đúng mục đích, các dự án treo dẫn đến mất đất sản xuất, người dân không có việc làm Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng người dân bị kích động bởi những thế lực chống đối gây mất trật tự an ninh quốc phòng, mất niềm tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước Chính vì vậy, vai trò của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư với mục tiêu không chỉ là làm thế nào để thực hiện thu hồi đất một cách nhanh chóng mà phải tạo ra được bài toán ổn định và phát triển bền vững cho những người dân sau khi bị thu hồi đất

Việc giải quyết các tranh chấp, khiếu kiện từ việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất cho thấy nếu không giải quyết tốt việc bồi thường tổn thất, hỗ trợ nhằm hỗ trợ họ vượt qua khó khăn trước mắt để họ nhanh chóng ổn định đời sống và sản xuất thì sẽ phát sinh nhiều tranh chấp, khiếu kiện kéo dài, vượt cấp với số đông người tham gia, đây là một thực trạng

đang diễn ra Đây cũng là nguyên nhân cơ bản phát sinh những tụ điểm gây mất trật tự ổn định về chính trị, trật tự an toàn xã hội và dễ bị kẻ xấu lợi dụng kích động Do vậy, thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư góp phần vào ổn định đời sống chính trị, trật tự, an toàn xã hội, tránh nguy cơ nảy sinh các xung đột xã hội

Để công tác bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất đạt được hiệu quả cao cần phải đảm bảo 5 nguyên tắc sau: công bằng, dân chủ, hiệu quả, tiết kiệm ngân sách Nhà nước và hỗ trợ người khó khăn

2.2 CƠ SỞ PHÁP LÝ VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT

2.2.1 Trước khi có Luật Đất đai năm 1993

2.2.1.1 Thời kỳ trước 1988

Sau cuộc cách mạng tháng 8 năm 1945 nước ta đã có Hiến pháp vào năm

1946, đến năm 1953 Nhà nước thực hiện cải cách ruộng đất Một trong những mục tiêu của cải cách ruộng đất là thủ tiêu quyền chiếm hữu ruộng đất của thực dân Pháp và đế quốc xâm lược ở Việt Nam, xóa bỏ chế độ phong kiến, chế độ chiếm hữu ruộng đất của giai cấp địa chủ, thực hiện chế độ sở hữu ruộng đất của nông dân Sau đó, Đảng và Nhà nước đã vận động nông dân vào làm ăn tập thể, đồng thời Nhà nước thành lập các nông trường quốc doanh, các trạm trại nông nghiệp - hình thức sở hữu tập thể

Ngày 14/4/1959, Thủ tướng chính phủ ban hành Nghị định số 151-TTg quy định tạm thời về trưng dụng ruộng đất Quy định như sau:

- Về việc bồi thường thiệt hại do lấy đất gây nên phải bồi thường hai khoản:

Về đất thì bồi thường từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của ruộng đất bị trung thu

- Đối với hoa màu thì được bồi thường đúng mức

- Đối với nhà cửa, vật kiến trúc và các công trình phục vụ sinh hoạt được giúp đỡ xây dựng cái khác

- Ngoài ra, mồ mả thì căn cứ vào tình hình cụ thể về phong tục tập quán của địa phương mà giúp cho họ một số tiền làm phí tổn di chuyển

Có thể nói, những nguyên tắc cơ bản của việc bồi thường thiệt hại trong Nghị định này là đúng đắn, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất đai trong những năm

1960 Cách bồi thường như vậy được thực hiện đến khi Hiến pháp 1980 ra đời

2.2.1.2 Thời kỳ từ năm 1988 đến năm 1993

Hiến pháp 1980 quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, chính vì vậy việc thực hiện bồi thường về đất không được thực hiện mà chỉ bồi thường những tài sản có trên đất hoặc những thiệt hại do việc thu hồi đất gây nên

Luật Đất đai 1988 ban hành quy định về việc bồi thường cũng cơ bản dựa trên những điều quy định tại Hiến pháp 1980

Ngày 31/5/1990 Hội đồng Bộ trưởng ban hành quyết định số 186/HĐBT về việc đền bù thiệt hại đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển mục đích sử dụng vào mục đích khai thác thì phải bồi thường Căn cứ để tính bồi thường thiệt hại

về đất nông nghiệp và đất có rừng theo quyết định này là diện tích, chất lượng và

vị trí đất Mỗi hạng đất tại mỗi vị trí đều quy định giá tối đa, tối thiểu UBND tỉnh, thành phố quy định cụ thể mức bồi thường thiệt hại của địa phương mình cho sát với giá đất thực tế ở địa phương nhưng không thấp hơn hoặc cao hơn khung giá định mức Tổ chức, cá nhân được nhà nước giao đất nông nghiệp, đất

có rừng để sử dụng vào mục đích khác thì phải bồi thường về đất nông nghiệp, đất có rừng cho Nhà nước Khoản tiền này được nộp vào ngân sách nhà nước và

sử dụng vào việc khai hoang, phục hóa, trồng rừng, cải tạo đất nông nghiệp, ổn định cuộc sống, định canh, định cư cho vùng bị lấy đất

Tại quyết định này, mức bồi thường còn được phân biệt theo thời hạn sử dụng đất lâu dài hay tạm thời theo quy định, việc miễn giảm tiền bồi thường đối với việc sử dụng đất để xây dựng hệ thống đường giao thông, thủy lợi …

2.2.2 Thời kỳ 1993 – 2003

* Hiến pháp năm 1992

Hiến pháp 1992 thay thế Hiến pháp năm 1980 có quy định: “ Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo quy hoạch và pháp luật, đảm bảo sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả Nhà nước giao đất cho các tổ chức và các cá nhân

sử dụng ổn định lâu dài Tổ chức cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, bồi bổ, khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm đất, được chuyển quyền sử dụng đất nhà nước giao theo quy định của pháp luật” (quy định tại Điều 18)

Tại điều 23 quy định: “Tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức không bị quốc hữu hóa Trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của cá nhân hoặc tổ chức theo thời giá thị trường Thể thức trưng mua, trưng dụng do luật định”

* Luật Đất đai 1993

Luật Đất đai có hiệu lực từ ngày 15/10/1993 thay thế cho Luật Đất đai

1988 Điều 27 có quy định: “Trong trường hợp thật sự cần thiết, Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người có đất thu hồi được đền bù thiệt hại”

Sau khi Luật Đất đai 1993 được ban hành, Nhà nước đã ban hành một số văn bản dưới luật để cụ thể hóa các điều luật bao gồm:

- Nghị định 87/CP ngày 17/8/1994 ban hành khung giá các loại đất

- Nghị định 90/CP ngày 17/9/1994 quy định cụ thể các chính sách và phân biệt chủ thể sử dụng đất, cơ sở pháp lý xem xét tính hợp pháp của thửa đất để lập kế hoạch bồi thường giải phóng mặt bằng theo quy định khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Nghị định 90/CP là văn bản pháp lý cụ thể hóa việc thực hiện bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, việc bồi thường bằng đất cùng mục đích sử dụng, cùng hạng đất

- Thông tư liên bộ số 94/TTLB ngày 14/11/1994 của liên bộ Tài chính - Xây dựng - Tổng cục địa chính - Ban vật giá Chính phủ hướng dẫn thi hành Nghị định 87/CP

- Thông tư 145/1998/TT-BTC của Bộ Tài chính hướng dẫn thi hành Nghị định 22/1998/NĐ-CP bao gồm các phương pháp xác định hệ số K, nội dung, chế

độ quản lý, phương pháp bồi thường và một số nội dung khác

Như vậy, hệ thống pháp lý có liên quan đến giải phóng mặt bằng đã từng bước được hoàn thiện, rõ ràng hơn

Song còn tồn tại một số hạn chế như: chưa bù đắp một cách đầy đủ những thiệt hại gây ra từ việc thu hồi đất, chỉ bồi thường thiệt hại về đất và bồi thường thiệt hại về tài sản, cho nên người bị thu hồi đất gặp rất nhiều khó khăn, không

đủ khả năng tái tạo lại cuộc sống so với trước khi bị thu hồi, quyền và nghĩa vụ của họ chưa được quan tâm nột cách đầy đủ

2.2.3 Thời kỳ từ năm 2003-2013

Ngày 26 tháng 11 năm 2003, Quốc hội thông qua Luật số 13/2003/QH11 - Luật Đất đai (có hiệu lực từ ngày 01/7/2004) Luật Đất đai 2003 có ý nghĩa quan trọng, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra trong tiến trình phát triển kinh tế, ổn định chính trị, xã hội của đất nước, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế

Về vấn đề bồi thường cho người có đất bị thu hồi được quy định tại Điều 42: “Người bị thu hồi loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi” Để hướng dẫn việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định của Luật Đất đai năm

2003, Chính phủ đã ban hành một số nghị định sau:

- Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 2004 của Chính Phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2004 của Chính phủ

về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

- Nghị định số 17/2006/NĐ-CP ngày 27 tháng 01 năm 2006 của Chính phủ

về sửa đổi, bổ sung một số điều của các Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Đất đai và Nghị định số 187/2004/NĐ-CP về việc chuyển công ty Nhà nước thành Công ty cổ phần

Về cơ bản, chính sách bồi thường, hỗ trợ theo Luật Đất đai 2003 đã kế thừa những ưu điểm của chính sách trong thời kỳ trước, đồng thời có những đổi mới nhằm góp phần tháo gỡ các vướng mắc trong việc bồi thường GPMB, có tác dụng tích cực trong việc đảm bảo sự cân đối và ổn định trong phát triển, khuyến khích được đầu tư và tương đối giữ được nguyên tắc công bằng

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện tại một số địa phương còn gặp rất nhiều khó khăn và hạn chế Để tháo gỡ những vướng mắc, khó khăn trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, ngày 25/5/2007 Chính phủ đã ban hành Nghị định 84/2007/NĐ-CP quy định bổ sung về việc cấp GCNQSDĐ, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai

Nghị định 84/2007/NĐ-CP đã bổ sung thêm một số trường hợp bồi thường,

hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất, đồng thời quy định cụ thể về trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện còn phát sinh nhiều vấn đề phức tạp khó giải quyết liên quan đến chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người có đất bị thu hồi Do vậy, ngày 13 tháng 8 năm 2009, Chính phủ ban hành Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 của Chính Phủ về quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Nghị định 69/2009/NĐ/CP tập trung vào việc làm rõ, bãi bỏ một số điều Nghị định 181/2004/NĐ-CP và Nghị định số 84/20067NĐ-CP về một số những vấn đề cơ bản về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ đảm bảo quyền và lợi ích của người sử dụng đất, thực hiện hài hòa 3 lợi ích: của người dân, của Nhà nước và nhà đầu tư

2.2.4 Thời kỳ từ khi có Luật Đất đai 2013 đến nay

Luật Đất đai 2013 đã có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2014 So với Luật Đất đai 2003, Luật Đất đai 2013 đã sửa đổi, bổ sung nhiều chính sách về đất đai theo hướng phù hợp hơn với yêu cầu quản lý xã hội trong tình hình mới Một trong những thay đổi đáng kể là chính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Nghị định 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất thay thế cho Nghị định 197/NĐ-CP ngày 03/12/2004 đã có những đổi mới trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Thông tư 37/2014/TT-BTNMT ngày 30/6/2014 của Bộ Tài nguyên và môi trường quy định chi tiết về việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

* Những quy định về thu hồi đất

- Thẩm quyền thu hồi đất:

Điểm mới so với Luật Đất đai 2003 là trường hợp trong khu vực thu hồi đất

có cả đối tượng quy định tại khoản 1 và khoản 2 Điều này thì Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định thu hồi đất hoặc ủy quyền cho Ủy ban nhân dân cấp huyện quyết định thu hồi đất Như vậy, nếu có quyết định thu hồi đất đối với cả tổ chức

và cá nhân thì quyết định thu hồi thuộc UBND cấp tỉnh

- Trình tự thông báo khi thu hồi đất:

Theo Điều 67, Khoản 1, Luật Đất đai 2013, trước khi có quyết định thu hồi đất, chậm nhất là 90 ngày đối với đất nông nghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải thông báo thu hồi đất cho người có đất thu hồi biết Nội dung thông báo thu hồi đất bao gồm kế hoạch thuhồi đất, điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm

Luật Đất đai 2003 chỉ quy định thông báo cho người bị thu hồi biết lý do thu hồi, thời gian di chuyển, phương án tổng thể Luật mới đã cụ thể hóa hơn và

có sự tham gia của người dân vào kế hoạch khảo sát, đo đạc, kiểm đếm, tránh các trường hợp không đồng ý về phương án đền bù khi thu hồi

- Trình tự thu hồi đất:

Quy trình thu hồi đất được quy định rõ ràng và chú ý đến sự thông báo phổ biến đến từng người dân và thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng Trường hợp người sử dụng đất trong khu vực có đất thu hồi không phối hợp với

tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng trong việc điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm thì Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng tổ chức vận động, thuyết phục để người sử dụng đất thực hiện Việc vận động, thuyết phục người dân trong trình tự thu hồi đất được quy định trong luật là một điểm mới, đề cao phương pháp thuyết phục người dân chưa phối hợp với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường Phương pháp thuyết phục được quy định trước khi áp dụng cưỡng chế sẽ giảm thiểu được thủ tục và chi phí cho việc cưỡng chế khi thu hồi đất và cũng là sự phổ biến pháp Luật Đất đai đến người dân khi nhà nước thu hồi đất

- Các trường hợp phải thu hồi đất:

Luật Đất đai 2003 quy định 12 trường hợp thu hồi đất

Luật Đất đai 2013 phân ra 4 trường hợp thu hồi đất rất rõ ràng từ Điều 61 đến Điều 65 như:

+ Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh

+ Thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng + Thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai

+ Thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người

Trong các quy định thu hồi đất có một số điểm mới như thu hồi do sử dụng đất không đúng mục đích đã được Nhà nước giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất và đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi sử dụng đất không đúng mục đích mà tiếp tục vi phạm; đất không được chuyển nhượng, tặng cho theo quy định của Luật này mà nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho; đất không được chuyển quyền sử dụng đất theo quy định của Luật này mà người sử dụng đất do thiếu trách nhiệm để bị lấn chiếm; người sử dụng đất không thực hiện nghĩa vụ đối với nhà nước và đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà không chấp hành

Việc thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai phải căn cứ vào văn bản, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi vi phạm pháp luật về đất đai

- Cưỡng chế thu hồi đất:

Điểm mới là cưỡng chế chỉ được thực hiện khi đáp ứng điều kiện quy định tại Khoản 2 Điều 71:

a) Người có đất thu hồi không chấp hành quyết định thu hồi đất sau khi Ủy ban nhân dân cấp xã, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã nơi có đất thu hồi và tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng đã vận động, thuyết phục;

b) Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất đã được niêm yết công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã, địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi;

c) Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất đã có hiệu lực thi hành;

d) Người bị cưỡng chế đã nhận được quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất có hiệu lực thi hành

Trường hợp người bị cưỡng chế từ chối không nhận quyết định cưỡng chế hoặc vắng mặt khi giao quyết định cưỡng chế thì Ủy ban nhân dân cấp xã lập biên bản

Đối với trình tự ,thủ tục thực hiện cưỡng chế thu hồi đất có điểm mới là: Ban thực hiện cưỡng chế vận động, thuyết phục, đối thoại với người bị cưỡng chế; nếu người bị cưỡng chế chấp hành thì Ban thực hiện cưỡng chế lập biên bản ghi nhận sự chấp hành Việc bàn giao đất được thực hiện chậm nhất sau

30 ngày kể từ ngày lập biên bản

- Bồi thường khi nhà nước thu hồi về đất nông nghiệp:

Điều 77 - Luật Đất đai 2013 quy định điểm mới: Diện tích đất nông nghiệp được bồi thường bao gồm diện tích trong hạn mức theo quy định tại Điều 129, Điều 130 của Luật này và diện tích đất do được nhận thừa kế; Đối với diện tích đất nông nghiệp vượt hạn mức quy định tại Điều 129 của Luật này thì không được bồi thường về đất nhưng được bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại Như vậy, điểm mới của Luật Đất đai là chỉ bồi thường trong hạn mức giao đất theo điều 129

- Bồi thường khi nhà nước thu hồi về đất ở (Điều 79, Luật Đất đai 2013):

Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất ở, người Việt Nam định cư ở nước ngoài đang sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất tại Việt Nam mà có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 75 của Luật này khi Nhà nước thu hồi đất thì được bồi thường

* Trường hợp không còn đất ở, nhà ở nào khác trong địa bàn xã, phường, thị trấn nơi có đất thu hồi thì được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở; trường hợp không có nhu cầu bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở thì Nhà nước bồi thường bằng tiền;

* Trường hợp còn đất ở, nhà ở trong địa bàn xã, phường, thị trấn nơi có đất thu hồi thì được bồi thường bằng tiền Đối với địa phương có điều kiện về quỹ đất ở thì được xem xét để bồi thường bằng đất ở

* Hộ gia đình, cá nhân khi Nhà nước thu hồi đất gắn liền với nhà ở phải di chuyển chỗ ở mà không đủ điều kiện được bồi thường về đất ở, nếu không có chỗ

ở nào khác thì được Nhà nước bán, cho thuê, cho thuê mua nhà ở hoặc giao đất ở

có thu tiền sử dụng đất

* Điểm mới về tách thửa cho nhiều hộ gia đình ở cùng một thửa đất đã được quy định theo khoản 2 điều 6 Nghị định 47/2014: Trường hợp trong hộ gia đình quy định tại Khoản 1 Điều này mà trong hộ có nhiều thế hệ, nhiều cặp vợ chồng cùng chung sống trên một thửa đất ở thu hồi nếu đủ điều kiện để tách thành từng hộ gia đình riêng theo quy định của pháp luật về cư trú hoặc có nhiều

hộ gia đình có chung quyền sử dụng một (01) thửa đất ở thu hồi thì Ủy ban nhân dân cấp tỉnh căn cứ vào quỹ đất ở, nhà ở tái định cư và tình thực tế tại địa phương quyết định mức đất ở, nhà ở tái định cư cho từng hộ gia đình

Theo Khoản 5, Nghị định 47/2014: Trường hợp trong thửa đất ở thu hồi còn diện tích đất nông nghiệp không được công nhận là đất ở thì hộ gia đình, cá nhân

có đất thu hồi được chuyển mục đích sử dụng đất đối với phần diện tích đất đó sang đất ở trong hạn mức giao đất ở tại địa phương, nếu hộ gia đình, cá nhân có nhu cầu và việc chuyển mục đích sang đất ở phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt Hộ gia đình, cá nhân khi chuyển mục đích sử dụng đất phải thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định của pháp luật về thu tiền sử dụng đất; thu tiền thuê đất, thuê mặt nước Như vậy, quyền của hộ gia đình về chuyển mục đích sử dụng đất sau khi thu hồi sang

đất ở đã được mở rộng và tạo điều kiện cho hộ gia đình cá nhân khi có nhu cầu chuyển mục đích sử dụng đất

*Nhận xét, đánh giá:

Về cơ bản Luật Đất đai năm 2013, quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất giống như các văn bản luật cũ Tuy nhiên, có điều chỉnh, bổ sung một số nội dung cho phù hợp với tình hình thực tế và điều kiện phát triển của đất nước bằng những biện pháp hỗ trợ như hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất, chuyển đổi nghề nghiệp và hỗ trợ tái định cư Tất cả mọi mục tiêu của quốc gia là để cho người dân có ăn, có mặc, có chỗ ở ổn định và được học hành nâng cao dân trí để xây dựng đất nước

Các quy định về bồi thường, thu hồi đất đã nâng cao quyền của người dân,

hộ gia đình và với cơ chế thu hồi rõ ràng đã khắc phục những hạn chế của Luật Đất đai 2003 Với các quy định mới, người dân được tiếp cận với những quy định mới đảm bảo quyền của người dân và những đảm bảo của nhà nước khi thu hồi đất Luật Đất đai 2013 được thực hiện sẽ giảm số lượng khiếu nại, khiếu kiện do

đã có quy định rõ ràng và nâng cao hơn nữa quyền của cá nhân, hộ gia đình đối với quyền sử dụng đất và được nhà nước bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất 2.3 QUY ĐỊNH VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI THU HỒI ĐẤT CỦA MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

Đối với bất cứ một quốc gia nào trên thế giới, đất đai là nguồn lực quan trọng, cơ bản nhất của mọi hoạt động đời sống kinh tế xã hội Khi Nhà nước tiến hành thu hồi đất để phục vụ cho các mục đích phát triển của quốc gia đã làm thay đổi toàn bộ đời sống kinh tế của các hộ, người bị ảnh hưởng không những không hạn chế về số lượng mà còn có xu hướng ngày càng gia tăng Đặc biệt, ở nước đang phát triển như Việt Nam, người dân chủ yếu sống bằng nghề nông nghiệp

do vậy đất đai và các chính sách liên quan đến thu hồi đất, GPMB là vấn đề sống còn của họ Dưới đây là một số kinh nghiệm về chính sách bồi thường của một số

tổ chức tài trợ và một số nước trên thế giới sẽ phần nào giúp ích cho Việt Nam khi thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong công tác GPMB 2.3.1 Trung Quốc

Về pháp Luật Đất đai, Trung Quốc có nhiều nét tương đồng với pháp luật Việt Nam Tuy nhiên nhìn tổng thể, việc chấp hành pháp luật của người Trung Quốc rất cao, việc sử dụng đất tại Trung Quốc thực sự tiết kiệm

Hiến pháp Trung Quốc quy định có 2 hình thức sở hữu đất đai: Sở hữu Nhà nước và sở hữu tập thể Do đất đai thuộc sở hữu của Nhà nước nên không có chính sách bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, kể cả đất nông nghiệp, tuy nhiên trường hợp cụ thể, Nhà nước sẽ cấp đất mới cho các chủ sử dụng bị thu hồi đất Nhà nước chỉ bồi thường cho các công trình gắn liền với đất khi bị thu hồi của các chủ sử dụng

Việc phương thức bồi thường thiệt hại, Nhà nước thông báo cho người sử dụng đất biết trước việc họ sẽ bị thu hồi đất trong phạm vi một năm Người dân có quyền lựa chọn các hình thức bồi thường thiệt haị bằng tiền hoặc bằng nhà tại khu ở mới Tại thủ đô Bắc Kinh và thành phố Thượng Hải, người dân thường lựa chọn bồi thường thiệt hại bằng tiền và tự tìm chỗ ở mới phù hợp với nơi làm việc của mình

Về giá bồi thường thiệt hại, tiêu chuẩn là giá thị trường Mức giá này cũng được Nhà nước quy định cho từng khu vực và chất lượng nhà, đồng thời được điều chỉnh rất linh hoạt cho phù hợp với thực tế, vừa được coi là Nhà nước tác động điều chỉnh tại chính thị trường đó Đối với đất nông nghiệp, bồi thường thiệt hại theo tính chất của đất và loại đất (tốt, xấu)

Khi di dời thực hiện nguyên tắc chỗ ở mới tốt hơn chỗ ở cũ Khu tái định cư được quy hoạch tổng thể (nhà ở, trường học, chợ), cân đối được giao thông động

và tĩnh Trong quá trình bồi thường, GPMB phải lập các biện pháp xử lý đối với việc sắp xếp bồi thường khi không đạt được sự thống nhất, lúc này sẽ xử lý theo phương thức trước tiên là dựa vào trọng tài, sau đó theo khiếu tố

Tại thành phố Thượng Hải, tiêu thuẩn sắp xếp bồi thường di dời nhà hiện nay được thực hiện theo 3 loại:

- Loại 1: Lấy theo giá thị trường của nhà đất đối với nhà bị tháo dời cộng thêm với “Giá tăng thêm nhân với diện tích xây dựng của ngôi nhà bị tháo dỡ”

- Loại 2: Đổi theo tiêu chuẩn giá trị, bố trí nhà lấy theo giá thị trường, giá tương đương với giá nhà bị tháo dỡ, di dời

- Loại 3: Bố trí nhà theo tiêu chuẩn diện tích, đây là tiêu chuẩn mà chính quyền thành phố, thành phố nơi mà có nhà di dời lập ra đối với những người có khó khăn về nhà ở Người bị di dời có thể chọn hình thức bố trí nhà ở cho phù hợp Dựa vào khu vực bố trí nhà ở để tăng diện tích, dựa theo phân cấp từng vùng trong thành phố Càng ra ngoại vi hệ số tăng thêm càng cao, mức tăng thêm

có thể là 70%, 80% hay 100%

2.3.2 Thái Lan

Hiến pháp Thái Lan năm 1982 quy định việc trưng dụng đất cho các mục đích xây dựng cơ sở hạ tầng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên cho đất nước, phát triển đô thị, cải tạo đất đai và các mục đích công cộng khác phải theo giá thị trường cho những người có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật về tất

cả các thiệt hại do việc trưng dụng gây ra và quy định việc bồi thường phải khách quan cho người chủ mảnh đất và người có quyền thừa kế tài sản đó Dựa trên các quy định này, các ngành có quy định chi tiết cho việc thực hiện trưng dụng đất của ngành mình

Năm 1987 Thái Lan ban hành Luật về trưng dụng BĐS áp dụng cho việc trưng dụng đất sử dụng vào các mục đích xây dựng tiện ích công cộng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên hoặc các lợi ích khác cho đất nước, phát triển

đô thị, nông nghiệp, công nghiệp, cải tạo đất đai vào các mục đích công cộng Luật quy định những nguyên tắc về trưng dụng đất, nguyên tắc tính giá trị bồi thường các tài sản bị thiệt hại Căn cứ vào đó, từng ngành đưa ra các quy định cụ thể về trình tự tiến hành bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, nguyên tắc cụ thể xác định giá trị bồi thường, các bước lập và phê duyệt dự án bồi thường, thủ tục thành lập các cơ quan, uỷ ban tính toán bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, trình tự đàm phán, nhận tiền bồi thường, quyền khiếu nại, quyền khởi kiện đưa ra toà án

Ví dụ: trong ngành điện năng thì cơ quan điện lực Thái Lan là nơi có nhiều dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư lớn nhất nước, họ đã xây dựng chính sách riêng với mục tiêu: “Đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng một mức sống tốt hơn” thông qua việc cung cấp cơ sở hạ tầng có chất lượng và đạt mức tối đa nhu cầu, đảm bảo cho những người bị ảnh hưởng có thu nhập cao hơn và được tham gia nhiều hơn vào quá trình phát triển xã hội, vì vậy thực tế đã tỏ ra hiệu quả khi cần thu hồi đất trong nhiều dự án

2.3.3 Australia

Đất đai thuộc sở hữu Nhà nước và sở hữu tư nhân Quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu được luật pháp bảo hộ tuyệt đối Nhà nước có quyền trưng thu đất tư nhân để sử dụng vào mục đích công cộng, phục vụ phát triển kinh tế xã hội đồng thời gắn với việc Nhà nước thực hiện chính sách bồi thường

Chính sách bồi thường của Australia được thực hiện theo Đạo luật quản lý đất đai WA 1997 và Luật về thu hồi tài sản1989 Cơ quan chức trách có thể thu hồi lại đất đai bằng hai cách: thoả thuận tự nguyện và cưỡng bức

- Về cơ sở bồi thường: Nguyên tắc “giá trị đối với chủ sở hữu” thừa nhận rằng mức bồi thường cao hơn giá trị thị trường Giá trị đối với chủ sở hữu bao gồm: Giá trị thị trường của lợi ích bị ảnh hưởng; Giá trị đặc biệt do sở hữu hoặc việc sử dụng đất bị thu hồi; Thiệt hại do thửa đất bị chia cắt; Thiệt hại về tiếng ồn hoặc các thiệt hại khác; Không tính đến phần giá trị tài sản tăng thêm hay giảm đi do bị thu hồi Giá tính mức bồi thường là giá thị trường hiện tại, được quyết định với cơ quan quản lý với sự tư vấn của người đứng đầu cơ quan định giá Bộ trưởng sau khi tham vấn, phài quyết định các vấn đề có liên quan như quyền, lợi ích, giá trị tài sản,… Giá trị thị trường được xác định là mức tiền mà tài sản đó có thể bán được một cách tự nguyện, sẵn sàng ở một thời điểm nhất định

- Hình thức bồi thường: thực hiện theo Luật về thu hồi tài sản năm 1989 và Luật quản lý đất đai WA1997 Bồi thường được trả bằng tiền mặt Các loại đất đều được thực hiện bồi thường theo giá thị trường

- Những trường hợp không được đền bù: Những công trình xây dựng bất hợp pháp sẽ không được bồi thường Tuy nhiên, do việc quản lý đất đai khá chặt chẽ, nên những trường hợp như vậy không nhiều

2.3.4 Những kinh nghiệm rút ra đối với Việt Nam

Việc thu hồi đất, trưng thu đất và bồi thường thiệt hại về đất tại mỗi quốc gia đều được thực hiện theo chính sách riêng do Nhà nước đó quy định Qua nghiên cứu chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng của một số nước chúng ta cần học hỏi các kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện chính sách của mình:

- Hoàn thiện các quy định về định giá đất, định giá đất để bồi thường giải phóng mặt bằng

- Cần thống nhất trình tự, thủ tục thực hiện và thực hiện tốt quy định về lập, thẩm định, phê duyệt phương án bồi thường giải phóng mặt bằng; quan tâm tới công tác quy hoạch và xây dựng nơi tái định cư kịp thời để bố trí chỗ ở mới, hỗ trợ tạo việc làm và chuyển đổi nghề nghiệp cho người có đất bị thu hồi; xử lý hài hòa mối quan hệ lợi ích giữa người sử dụng đất, Nhà nước và nhà đầu tư theo hướng có lợi cho người có đất bị thu hồi

- Phạm vi đối tượng được bồi thường, hỗ trợ trong các dự án không chỉ giới hạn trong số người bị thu hồi đất mà cần phải mở rộng cho cho tới tất cả những người không bị thu hồi đất nhưng bị tác động tiêu cực bởi các dự án thu hồi đất

- Sự minh bạch hóa và sự tham gia của những người bị ảnh hưởng bởi dự

án bị thu hồi đất vào việc thực hiện chính sách, xây dựng phương án, thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư là việc hết sức cần thiết bảo đảm được lựa chọn được những chính sách, giải pháp, phương án tốt nhất, nhân văn nhất

- Luật Đất đai ngày 29/11/2013

- Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai 2013

- Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Quyết định số 23/2014/QĐ-UBND ngày 20/6/2014 của UBND Thành phố Hà Nội về việc Ban hành quy định các nội dung thuộc thẩm quyền của UBND Thành phố do Luật Đất đai 2013 và các Nghị định của Chính phủ giao cho về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Quyết định số 95/2014/QĐ-UBND ngày 25/12/2014 của UBND Thành phố Hà Nội về việc ban hành giá xây dựng mới nhà ở, nhà tạm, vật kiến trúc làm

cơ sở xác định giá trị bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Quyết định số 96/2014/QĐ-UBND ngày 29/12/2014 của UBND thành phố Hà Nội về việc ban hành quy định về giá các loại đất trên địa bàn thành phố

Hà Nội áp dụng từ ngày 01/01/2015 đến 31/12/2019

- Quyết định số 32/2015/QĐ-UBND ngày 30/10/2015 Về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy định ban hành kèm theo Quyết định số 23/2014/QĐ-UBND ngày 20/6/2014 của UBND Thành phố

2.4.2 Tình hình triển khai chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bản thành phố Hà Nội

Công tác giải phóng mặt bằng những năm gần đây tại Hà Nội được triển khai trong điều kiện tình hình kinh tế - xã hội có nhiều khó khăn; các cơ chế

chính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có sự thay đổi đáng kể trong Luật Đất đai năm 2013

* Cấp Thành phố:

Lãnh đạo UBND Thành phố thường xuyên đôn đốc và chủ trì nhiều cuộc giao ban, kiểm điểm tiến độ GPMB tại các dự án trọng điểm nhằm kịp thời chỉ đạo giải quyết tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đôn đốc đẩy nhanh tiến độ thực hiện của các dự án Ban cán sự Đảng UBND Thành phố chịu trách nhiệm lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện công tác GPMB, rà soát bổ sung, hoàn thiện đổi mới các

cơ chế, chính sách, quy trình và phương pháp tổ chức thực hiện, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của công tác GPMB

Các Sở, Ban, Ngành của Thành phố, trên từng lĩnh vực quản lý Nhà nước của ngành mình, cũng đã chủ động kiểm tra, hướng dẫn giải quyết các nội dung liên quan đến giá bồi thường về đất, về nhà và tài sản trên đất, đất tái định cư, xác định nguồn gốc đất đai , đồng thời các Sở, Ban, Ngành Thành phố cũng thường xuyên kiểm tra các dự án xây dựng quỹ nhà, đất tái định cư, đôn đốc đẩy nhanh tiến độ đảm bảo hoàn thành sớm đưa quỹ nhà, đất tái định cư vào sử dụng

để phục vụ công tác GPMB các dự án trên địa bàn Thành phố

UBND Thành phố Hà Nội yêu cầu đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, giáo dục, phổ biến kiến thức pháp luật về đất đai, quản lý đô thị, giải phóng mặt bằng; các cấp ủy đảng, chính quyền, MTTQ, các tổ chức chính trị

- xã hội các cấp của Thành phố tăng cường và nâng cao hiệu quả của công tác kiểm tra, giáp sát việc thực hiện Nghị quyết của ban Thường vụ Thành ủy về công tác GPMB, biểu dương, khen thưởng kịp thời các tổ chức, cá nhân thực hiện tốt công tác GPMB

Ngày15/9/2016, Thành ủy Hà Nội ban hành Nghị quyết số 08/NQ-TW về nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn Thành phố giai đoạn 2016-2020 và những năm tiếp theo Theo đó, mục tiêu phấn đấu của Hà Nội trong giai đoạn tới là giải phóng mặt bằng khoảng 2.700 dự án, trong đó có 52 dự án, công trình trọng điểm, với diện tích thu hồi đất gần 6.000 ha, liên quan tới trên 80.000 hộ dân,

số tiền bồi thường, hỗ trợ khoảng 60.000 tỷ đồng, cần bố trí tái định cư cho khoảng 19.000 hộ dân

* Cấp quận, huyện, thị xã

Các UBND các quận, huyện, thị xã phối hợp chặt chẽ với các Sở, Ban, Ngành Thành phố, đã chủ động giải quyết kịp thời nhiều đơn thư của công dân, tham mưu cho UBND Thành phố ban hành kịp thời các quyết định giải quyết đơn thư theo thẩm quyền, góp phần làm giảm bức xúc và hạn chế thấp nhất các

vụ việc khiếu kiện đông người Sự phối kết hợp trong việc tham mưu, đề xuất UBND Thành phố giải quyết các vướng mắc phát sinh là một việc không thể thiếu được trong công tác GPMB

Tại nhiều dự án, lãnh đạo cấp ủy đảng và chính quyền quận, huyện, thị xã

đã chỉ đạo các tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ GPMB tích cực phối hợp với các đoàn thể chính trị - xã hội cơ sở nơi thu hồi đất như Hội Cựu chiến binh, Hội Phụ nữ, Hội Nông dân để thành lập nhiều Tổ tuyên truyền đến từng nhà để tuyên truyền, vận động, giải thích người bị thu hồi đất chấp hành bàn giao mặt bằng cho dự án Thực hiện phương châm dân chủ - công khai - công bằng - đúng pháp luật trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

2.4.3 Kết quả thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bàn thành phố Hà Nội một số năm gần đây

UBND thành phố Hà Nội đã tích cực chỉ đạo, hướng dẫn, tháo gỡ vướng mắc cho các địa phương trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; đặc biệt là công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đối với các dự án trọng điểm Tại các địa phương, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư cũng luôn được quan tâm chỉ đạo tổ chức thực hiện công khai, dân chủ; đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật Đặc biệt là từ khi Luật Đất đai năm

2013, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân có đất bị thu hồi được đảm bảo,

đã góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án

Năm 2015 trên địa bàn Thành phố có hơn 1000 dự án đầu tư có liên quan đến thu hồi đất và giải phóng mặt bằng, HĐND Thành phố đã thông qua 565 dự

án, với diện tích 1.375 ha Đến năm 2016: trên địa bàn Thành phố có 1.215 dự án liên quan đến thu hồi đất và giải phóng mặt bằng; UBND thành phố đã thu hồi đất thực hiện hơn 869 dự án với diện tích thu hồi đất khoảng 2.748 ha, chi trả hàng chục tỷ đồng tiền bồi thường, giải phóng mặt bằng

Việc đạt được kết quả như trên đã phản ánh sự quan tâm chỉ đạo quyết liệt của HĐND-UBND Thành phố và sự nỗ lực, tập trung tích cực của các cấp ủy, chính quyền cơ sở trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

2.4.4 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội

Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng của Thành phố Hà Nội còn có rất nhiều khó khăn, phức tạp, bộc lộ nhiều hạn chế như tiến độ giải phóng mặt bằng của nhiều dự án còn chậm, chưa được thực hiện sâu rộng, còn thiếu các giải pháp đột phá về trình tự, thủ tục, tổ chức thực hiện nhiệm vụ GPMB Còn tồn tại nhiều hạn chế như:

- Cơ chế chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng còn nhiều bất cập, thiếu đồng bộ, nhiều trường hợp gây phát sinh thắc mắc, khiếu nại của người dân

- Việc bố trí kinh phí bồi thường hỗ trợ, tái định cư ở một số dự án chưa kịp thời dẫn đến một số dự án đã phê duyệt phương án bồi thường GPMB nhưng không có kinh phí để chi trả dẫn đến dự án kéo dài qua các chính sách khác nhau

- Sự phối hợp giữa một số chủ đầu tư với quận, huyện có lúc còn thiếu chặt chẽ, một số chủ đầu tư chưa tích cực triển khai dự án, cá biệt có dự án đã bàn giao mặt bằng sạch nhưng không triển khai, gây lãng phí về hiệu quả sử dụng đất

và tạo bức xúc cho người bị thu hồi đất về chủ trương GPMB

Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng của Thành phố Hà Nội so với các địa phương khác tuy có tính phức tạp nhưng dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo tập trung, đồng bộ của Thành ủy - Hội đồng nhân dân - Ủy ban nhân dân, sự tham gia vào cuộc có hiệu quả của cả hệ thống chính trị, sự tham mưu kịp thời, chuyên sâu của Ban Chỉ đạo GPMB Thành phố và các Sở, ban, ngành liên quan, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của Thành phố tiếp tục đạt kết quả khá, quy trình thực hiện nhiệm vụ công tác này đã có nề nếp, đồng bộ hơn, giải quyết được nhiều tồn đọng, vướng mắc tại các dự án chuyển tiếp chính sách từ các địa