Đổi mới phương pháp dạy học phần pháp luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên trường cao đẳng y tế hà tĩnh luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục

Tổ chức các hoạt động ngoại khoá; ký cam kếtgiữa nhà trường và người học; thí điểm xây dựng câu lạc bộ pháp luật ở cáctrường học; hỗ trợ đội thanh niên tình nguyện tham gia phổ biến, giá

NGUYỄN VĂN HỢI

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

HỌC PHẦN "PHÁP LUẬT"

NHẰM NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP

LUẬT CHO SINH VIÊN TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ TĨNH

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Nghệ An, 2011

NGUYỄN VĂN HỢI

ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

HỌC PHẦN "PHÁP LUẬT"

NHẰM NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP

LUẬT CHO SINH VIÊN TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ TĨNH

CHUYÊN NGÀNH: LL&PP DH BỘ MƠN CHÍNH TRỊ

Mã số: 60.14.10

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS TS ĐỒN MINH DUỆ

Nghệ An, 2011

LỜI CẢM ƠN

Để thực hiện đề tài “Đổi mới pháp dạy học học phần pháp luật nhằm

nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh”, tôi

đã nhận được sự góp ý, hướng dẫn tận tình của các thầy cô trong khoa Giáodục Chính trị, khoa Đào tạo Sau đại học – Trường Đại học Vinh, Ban giámhiệu cùng các thầy cô trong tổ bộ môn Khoa học cơ bản, Trường Cao đẳng Y

tế Hà Tĩnh Đặc biệt xin cảm ơn thầy giáo, PGS TS Đoàn Minh Duệ, người

trực tiếp hướng dẫn khoa học giúp tôi thực hiện thành công đề tài này Tôimong muốn tiếp tục nhận được sự giúp đỡ và dìu dắt của quý thầy cô trongtương lai

Xin chân thành cảm ơn!

Vinh, tháng 12 năm 2011

Tác giả

Nguyễn Văn Hợi

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 5

3 Mục tiêu và nhiệm vụ khoa học 7

4 Phương pháp nghiên cứu khoa học 8

5 Giả thuyết khoa học 8

6 Kết cấu đề tài 8

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỌC PHẦN PHÁP LUẬT NHẰM NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ TĨNH 9

1.1 Cơ sở lý luận của việc giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên 9

1.1.1 Pháp luật và hệ thống pháp luật 9

1.1.2 Ý thức pháp luật và chức năng của nó đối với sự phát triển xã hội 12

1.2 Thực trạng dạy học học phần pháp luật trong Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh 28

1.2.1 Vài nét về sự hình thành và phát triển của Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh 28

1.2.2 Cấu trúc chương trình học phần pháp luật 30

1.2.3 Thực trạng dạy học học phần pháp luật ở Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh 35

Kết luận chương 1 40

CHƯƠNG 2 THỰC NGHIỆM ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỌC PHẦN PHÁP LUẬT NHẰM GIÁO DỤC Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ TĨNH 41

2.1 Thực nghiệm đổi mới phương pháp dạy học 41

2.1.1 Đối tượng và địa điểm thực nghiệm 41

2.1.2 Giả thuyết thực nghiệm 42

2.1.3 Kế hoạch thực nghiệm 42

2.2 Tiến hành thiết kế bài giảng thực nghiệm 44

2.2.1 Bài giảng thực nghiệm thứ nhất 44

2.2.2 Bài giảng thực nghiệm thứ hai 57

2.3 Kết quả thực nghiệm 66

2.3.1 Kiểm tra đánh giá sau khi dạy thực nghiệm lần thứ nhất 66

2.3.2 Kiểm tra đánh giá sau khi dạy thực nghiệm lần thứ hai 672.3.3 Kết quả thăm dò ý kiến sau khi dạy thực nghiệm 70

Kết luận chương 2 71

CHƯƠNG 3

QUY TRÌNH ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỌC PHẦN PHÁP LUẬT NHẰM NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ TĨNH 73

3.1 Quy trình đổi mới phương pháp dạy học 73

Những nguyên tắc trong việc xây dựng quy trình dạy học 73

3.2 Một số giải pháp đổi mới phương pháp dạy học môn pháp luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho học sinh Trường cao đẳng Y tế

Hà Tĩnh 78

3.2.1 Nhóm giải pháp đối với đội ngũ giáo viên 783.2.2 Nhóm giải pháp đối với người học 823.2.3 Nhóm giải pháp đối với các cấp quản lý và các tổ chức Chính trị

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BGD ĐT : Bộ Giáo dục - Đào tạo

HLHTN : Hội Liên hiệp thanh niên

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong công cuộc đổi mới hiện nay, “phát triển nâng cao nguồn nhânlực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những yếu tố quyếtđịnh sự phát triển nhanh, bền vững đất nước”[12; 41] Để đáp ứng được

yêu cầu này trước tiên phải đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục theohướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá; đổi mới chương trình, nội dungphương pháp dạy học; đổi mới thể chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũgiáo viên và cán bộ quản lý giáo dục, đào tạo, coi trọng giáo dục đạo đức,lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành… trên cơ sở đó tạo ra mộtkhuôn khổ pháp lý phù hợp, thấy rõ được vai trò to lớn của nguồn nhân lực,đặc biệt là nguồn nhân lực trẻ tuổi, vì đây là một trong những nhân tố bảođảm cho công cuộc đổi mới thắng lợi, là tiền đề không thể thiếu để đẩymạnh sự nghiệp xây dựng công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Hiện nay, tình trạng vi phạm pháp luật, tội phạm, trộm cắp, ma tuý,bạo lực học đường trong độ tuổi đến trường có chiều hướng gia tăng, một

bộ phận không nhỏ thanh, thiếu niên có lối sống thực dụng, ý thức chấphành pháp luật kém, dễ bị lôi kéo vào các hoạt động sai trái Nhiều thanhniên vừa là tội phạm, vừa là nạn nhân, trong đó phải kể đến số học sinh,sinh viên vi phạm pháp luật có chiều hướng và diễn biến phức tạp Theophân tích của các nhà quản lý giáo dục: “trong những năm gần đây công tácphổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh thiếu niên có chuyển biến, nhưngmới chủ yếu tổ chức theo các đợt cao điểm và chưa chú trọng đến các đốitượng thanh niên, thiếu niên đặc thù Các hoạt động phổ biến, giáo dụcpháp luật cho thanh thiếu niên còn tản mạn, quy mô nhỏ, chủ yếu lồng ghépvới các hoạt động xã hội hoặc lồng ghép với công tác phổ biến, giáo dục

pháp luật cho các đối tượng khác” [19; 32]

Vì vậy, để nâng cao ý thức pháp luật cho nhóm đối tượng này, bêncạnh giáo dục các em theo chương trình khung của Bộ GD&ĐT ban hành ởcác trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp còn phải thông quacác tổ chức đoàn thể như ĐTN, Hội LHTN… thu hút, lôi kéo các em bằngnhững hình thức tuyên truyền thiết thực, phù hợp với đặc thù của địaphương và các cấp học Tổ chức các hoạt động ngoại khoá; ký cam kếtgiữa nhà trường và người học; thí điểm xây dựng câu lạc bộ pháp luật ở cáctrường học; hỗ trợ đội thanh niên tình nguyện tham gia phổ biến, giáo dụcpháp luật; xây dựng tài liệu pháp luật phù hợp với lứa tuổi để các em cóđiều kiện tìm hiểu.

Xuất phát từ thực tế đó, việc tăng cường công tác phổ biến giáo dụcnhằm nâng cao ý thức pháp luật cho thanh, thiếu niên Việt Nam nói chung,học sinh, sinh viên Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh nói riêng là một vấn đềcấp thiết, tạo sự chuyển biến mạnh mẽ và sức lan toả mới về ý thức chấphành pháp luật, để giảm thiểu hành vi vi phạm trong trường học cũng nhưngoài xã hội

Từ những yêu cầu trên đã thúc đẩy tôi chọn đề tài "Đổi mới phương pháp dạy học học phần "pháp luật" nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh" làm đề tài luận văn tốt

nghiệp của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Liên quan đến đề tài nghiên cứu, trong những năm gần đây dưới cácgóc độ khác nhau, nhiều tác giả đã cho ra mắt các công trình nghiên cứucủa mình, dưới các hình thức như đề tài khoa học, luận án tiến sĩ, luận vănthạc sĩ, sách, các bài trên báo, tạp chí Điển hình là các công trình sau:

- Bùi Văn Hưng (2010), Nâng cao chất lượng tuyên truyền giáo dục

ý thức pháp luật cho người lao động và người sử dụng lao động trong các

doanh nghiệp trên địa bàn Thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An, luận văn thạc sĩ

khoa học giáo dục, Trường Đại học Vinh

- Bùi Thị Kim Ngân (2009), Nâng cao hiệu quả việc phổ biến chủ

trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước tại trung tâm học tập cộng đồng các phường xã trên địa bàn thành phố Vinh - Nghệ

An, luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, Trường Đại học Vinh.

- Đào Duy Tấn (2000), Những đặc điểm của quá trình hình thành ý

thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ Triết học,.

- Hồ Việt Hiệp (2000), Sự hình thành và phát triển ý thức pháp luật

của nhân dân đồng bằng sông Cửu Long trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam hiện nay, Luận án tiến sĩ luật học.

- Nguyên Nhung, Nâng cao ý thức pháp luật cho thanh niên, thiếu

niên, Tạp chí Người đại biểu nhân dân, 6/2010.

- Lôgíc khách quan của quá trình hình thành và phát triển ý thức

pháp luật ở Việt Nam, Luận án tiến sỹ Triết học, tác giả Nguyễn Thị Thuý

Vân, năm 2001

Nhìn chung, mỗi công trình đều đi sâu nghiên cứu một mặt hoặcmột vấn đề cụ thể nào đó của pháp luật như: khái niệm, cấu trúc, chứcnăng , hoặc những đặc điểm của quá trình hình thành ý thức pháp luậtViệt Nam, những giải pháp nâng cao ý thức pháp luật

“Trong những năm qua, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật đãđược Đảng, Nhà nước quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, coi đó là một trongnhững nhiệm vụ trọng tâm trong việc tăng cường quản lý xã hội bằng phápluật Với sự nỗ lực và cố gắng của các cấp, các ngành, công tác phổ biến,giáo dục pháp luật đã có những chuyển biến tích cực, góp phần xây dựng ýthức sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật của cán bộ và nhân dân”

[1; 2] Vì vậy, trong các văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI,

VII, VIII, IX, X và lần thứ XI luôn nhấn mạnh phải tăng cường pháp chế

XHCN, nâng cao ý thức pháp luật cho nhân dân, thực hiện mục tiêu sống

và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật Cho đến nay một số công trình

nghiên cứu đã cung cấp nhiều tư liệu về ý thức pháp luật, song vẫn cònnhiều vấn đề về phương pháp tuyên truyền giáo dục, phổ biến pháp luật đặcbiệt là phương pháp dạy học pháp luật của trường đại học, cao đẳng, trunghọc chuyên nghiệp cần được nghiên cứu và làm rõ

Từ những thành tựu đã đạt được trong các công trình khoa học nêutrên, tôi tiếp tục đi sâu vào nghiên cứu, làm phong phú thêm về phươngpháp dạy học nói chung, tuyên truyền ý thức pháp luật cho học sinh, sinhviên nói riêng, đặc biệt vận dụng vào đổi mới phương pháp dạy học họcphần "Pháp luật" nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên TrườngCao đẳng Y tế Hà Tĩnh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học của nhàtrường

3 Mục tiêu và nhiệm vụ khoa học

3.1 Mục tiêu

Chỉ ra cơ sở khoa học của việc đổi mới phương pháp dạy học họcphần "Pháp luật", nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên TrườngCao đẳng Y tế Hà Tĩnh

4 Phương pháp nghiên cứu khoa học

Để thực hiện đề tài này, trên cơ sở thế giới quan và phương phápluận của chủ nghĩa Mác - Lênin, đề tài còn tập trung sử dụng các phươngpháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp điều tra xã hội học

- Phương pháp phỏng vấn

5 Giả thuyết khoa học

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần vào việc đổi mới phươngpháp dạy học môn pháp luật nói chung và nâng cao y thức pháp luật nóiriêng cho sinh viên trường Cao đẳng y tế Hà Tĩnh

6 Kết cấu đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung được kếtcấu thành ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đổi mới phương pháp

dạy học học phần pháp luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viênTrường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh

Chương 2: Thực nghiệm đổi mới phương pháp dạy học học phần

pháp luật nhằm giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên Trường Cao đẳng

Y tế Hà Tĩnh

Chương 3: Quy trình đổi mới phương pháp dạy học học phần pháp

luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho sinh viên Trường Cao đẳng Y tế

Hà Tĩnh

B NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HỌC PHẦN PHÁP LUẬT NHẰM NÂNG CAO Ý THỨC PHÁP LUẬT CHO SINH VIÊN TRƯỜNG

CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ TĨNH 1.1 Cơ sở lý luận của việc giáo dục ý thức pháp luật cho sinh viên

và phát triển trong xã hội có giai cấp, có Nhà nước; bản chất của pháp luậtthể hiện ở tính giai cấp của Nhà nước Tuy nhiên, pháp luật cũng mang tính

xã hội, bởi vì ở mức độ nhất định, nó phải thể hiện và bảo đảm những yêucầu chung của xã hội về văn hoá, phúc lợi, môi trường sống…

Theo V.I Lênin, “mỗi đạo luật là một biện pháp chính trị, là chínhtrị” [17; 307] Trong lịch sử, bất cứ giai cấp cầm quyền nào cũng dựa vàopháp luật để thể hiện và thực hiện quyền lực chính trị của giai cấp mình.Pháp luật trở thành hình thức thể hiện tập trung, trực tiếp quyền lực chínhtrị của giai cấp cầm quyền, là một công cụ sắc bén thể hiện quyền lực củaNhà nước thực hiện những yêu cầu, mục đích, nội dung chính trị của nó

Do đó, Nhà nước nào, pháp luật ấy Những thuộc tính cơ bản của pháp luật

là tính quy phạm, tính cưỡng chế, tính khách quan, tính Nhà nước, tính hệthống và tương đối ổn định.

Pháp luật dưới góc độ luật học được hiểu như là tổng thể các quy tắc

xử sự có tính bắt buộc chung, do Nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận, thể hiện

ý chí của giai cấp cầm quyền, được Nhà nước đảm bảo thực hiện bằng cácbiện pháp giáo dục, thuyết phục, và cưỡng chế

Pháp luật thông thường được thực thi thông qua một hệ thống các cơquan thực thi, bao gồm Công an, Toà án, Viện kiểm sát, Thi hành án, Quânđội Vậy pháp luật là gì? “Pháp luật là hệ thống quy tắc, hành vi của côngdân do nhà nước quy định, ban hành để điều chỉnh hành vi xã hội, buộcphải tuân theo, không được trái phạm”[33; 849]

1.1.1.2 Hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật nói chung được hiểu là một chỉnh thể bao gồmnhững ý tưởng, vấn đề hoặc bộ phận có liên quan mật thiết với nhau, đượcsắp xếp theo một trình tự khách quan, logíc và khoa học Khi nói đến một

hệ thống là phải đề cập đến cả bề rộng và chiều sâu của toàn bộ các vấn đề,các bộ phận hợp thành cũng như mối quan hệ giữa chúng trong một chỉnhthể Nói cụ thể hơn, khi xem xét một hệ thống là phải xét đến nội dung bêntrong, đến cấu trúc của hệ thống đó, đồng thời cũng phải xét đến hình thứcbiểu hiện bên ngoài của nó, coi đó là hai mặt của một vấn đề thống nhất, dù

có những khác biệt nhất định nhưng không thể tách rời nhau

Về khái niệm hệ thống pháp luật trong khoa học pháp lý hiện còn cónhững quan điểm rất khác nhau

Quan điểm truyền thống của nhiều nhà luật học cho rằng, hệ thốngpháp luật được hiểu là cấu trúc bên trong của pháp luật, hệ thống pháp luậtđược hình thành phát triển phù hợp với cơ cấu quan hệ xã hội Là tổng thểcác quy phạm pháp luật có tính thống nhất nội tại bền vững, đồng thời có

tính độc lập nhất định, được phân chia thành các chế định pháp luật và cácngành luật.

Cần phân biệt rõ hai khái niệm hệ thống pháp luật với hệ thống vănbản pháp luật, hay còn gọi là pháp luật thực định

Hệ thống pháp luật thực định là hệ thống các văn bản quy phạm phápluật của một quốc gia được sắp xếp theo một trật tự theo một thang bậckhác nhau Việc xác định nội dung như vậy đã hoàn toàn loại trừ các yếu tốnhư các nguyên tắc chính trị, triết học, kỹ thuật pháp lý… ra ngoài phạm vicủa khái niệm

Một số quan điểm khác lại cho rằng, chỉ có một hệ thống khái niệmpháp luật, không thể phân biệt rõ nét được hai khái niệm hệ thống pháp luật

và hệ thống pháp luật thực định Theo quan điểm này, hệ thống pháp luật

có nội dung rất rộng, bao gồm hệ thống quy phạm pháp luật hiện hành vànhững nguồn khác nữa của pháp luật tồn tại trong thực tế mà dựa trên cơ sở

đó tính hiện thực của pháp luật được bảo đảm và pháp luật phát huy hiệulực Các nguồn đó là các trào lưu, khuynh hướng pháp lý, kỹ thuật pháp lý,các nguyên tắc chính trị, triết học cũng như các phương pháp hoạt động củanhà luật học - thực nghiệm…

Như vậy, cả hai quan điểm trên đều có những điểm chưa hợp lý, bởivì: quan điểm thứ nhất có hai điểm hạn chế là không xác định được cácthành tố nhỏ nhất của hệ thống pháp luật và hệ thống pháp luật thực định,đồng thời chưa giải thích được mối quan hệ mật thiết giữa nội dung và hìnhthức của hệ thống pháp luật; còn quan điểm thứ hai lại dung hợp vào hệthống pháp luật cả những yếu tố bên ngoài mang tính kỹ thuật rời rạc

Trên cơ sở đó, cần dựa trên lý thuyết hệ thống để xem xét khái niệm

hệ thống pháp luật Hệ thống pháp luật cần được hiểu là một chỉnh thể baogồm cả cấu trúc bên trong và hình thức biểu hiện bên ngoài của pháp luật.Theo cách hiểu này, hệ thống pháp luật được định nghĩa “là tổng thể các

quy phạm pháp luật có mối liên hệ nội tại thống nhất với nhau, được phânđịnh thành các chế định pháp luật, các ngành luật và được thể hiện trongcác văn bản do nhà nước ban hành theo những trình tự, thủ tục và hình thứcnhất định” [15; 401].

Theo định nghĩa này, hệ thống pháp luật là một khái niệm chung baogồm hai mặt trong một chỉnh thể thống nhất, là hệ thống cấu trúc bên trongcủa pháp luật và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật

1.1.2 Ý thức pháp luật và chức năng của nó đối với sự phát triển

xã hội

1.1.2.1 Khái niệm ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội, được phát sinh vàhình thành với ý thức chính trị của các giai cấp trong xã hội Cũng như bất

cứ một hình thái ý thức xã hội nào khác, ý thức pháp luật do tồn tại xã hộiquyết định Việc bồi dưỡng, giáo dục ý thức pháp luật cần được tiến hànhtrên cơ sở giải quyết tốt mối quan hệ này

Theo quan điểm của C Mác “ý thức Pháp luật là một trong nhữnghình thái ý thức xã hội cụ thể tồn tại trong xã hội có giai cấp và phản ánhđời sống pháp luật xã hội” [6; 15] Trong các tác phẩm của mình, các nhàkinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin không những chỉ ra cho giai cấp vôsản những yêu cầu pháp lý, để đấu tranh nhằm xây dựng một xã hội mới,

mà còn xây dựng những khái niệm quan trọng nhất về pháp luật, tạo cơ sởcho sự hình thành và phát triển ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa

Trong các giáo trình tài liệu lý luận về pháp luật ở nước ta hiện nay,nhìn chung đều quan niệm “ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết,

tư tưởng, quan điểm, quan niệm hình thành trong xã hội, thể hiện mối quan

hệ của con người đối với pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua và pháp luậtcần phải có; thể hiện sư đánh giá về tính hợp pháp hay không hợp pháp

trong hành vi xử sự của con người cũng như trong tổ chức và hoạt động của

các cơ quan nhà nước và các tổ chức khác trong xã hội” [16; 40]

1.1.2.2 Phân loại ý thức pháp luật

Trong xã hội, tồn tại nhiều học thuyết, tư tưởng và quan điểm khácnhau về pháp luật Sở dĩ như vậy vì điều kiện sinh hoạt vật chất và đời sốngtinh thần của mỗi giai cấp, mỗi tầng lớp xã hội không hoàn toàn giốngnhau, dẫn đến nhận thức pháp luật có sự khác biệt nhất định Các quanđiểm, tư tưởng, quan niệm tồn tại trong xã hội luôn có sự tác động, ảnhhưởng lẫn nhau

Trong xã hội có giai cấp đối kháng thì không thể có ý thức pháp luậtthống nhất Ý thức pháp luật của các giai cấp đối kháng luôn mâu thuẫn vớinhau, trong đó chỉ có ý thức pháp luật thống trị được thể hiện đầy đủ trongpháp luật; ý thức pháp luật thống trị trong xã hội là ý thức pháp luật củagiai cấp nắm chính quyền

Ý thức pháp luật mang tính chính trị sâu sắc Nội dung của ý thứcpháp luật luôn phản ánh những nhu cầu về chính trị, thể hiện mối quan hệcủa các giai cấp đối với các quy định của pháp luật do nhà nước ban hành

có liên quan trực tiếp đến đời sống chính trị xã hội Chẳng hạn như nhữngquy định về hình thức nhà nước, chế độ bầu cử và quyền bầu cử, nguyêntắc làm việc của bộ máy nhà nước… Ý thức pháp luật cũng thể hiện nhữngnhu cầu về kinh tế, đạo đức, văn hoá của xã hội Ví dụ: Những quan điểm,

tư tưởng quan niệm về những phương pháp và điều kiện để thoả mãn cácnhu cầu sinh hoạt vật chất của công dân, quan hệ hôn nhân và gia đình, vềhình thức và phương pháp giáo dục thanh niên, thiếu niên… tuy nhiênnhững quan điểm tư tưởng này trở thành ý thức pháp luật khi chúng đặttrong mối quan hệ nhà nước và pháp luật

Căn cứ vào tính chất, nội dung của ý thức pháp luật chúng ta có thểchia ý thức pháp luật thành hai bộ phận: hệ tư tưởng pháp luật và tâm lýpháp luật.

Hệ tư tưởng pháp luật là tổng thể những tư tưởng, quan điểm và họcthuyết về pháp luật Những vấn đề lý luận về hoạt động xây dựng phápluật, áp dụng pháp luật, về giá trị xã hội và chức năng của pháp luật, mốiliên hệ mật thiết giữa quyền và nghĩa vụ, pháp chế trong tổ chức và hoạtđộng của bộ máy nhà nước… đều thuộc về hệ tư tưởng pháp luật

Khác với hệ tư tưởng pháp luật, tâm lý pháp luật được hình thànhmột cách tự phát dưới dạng tâm trạng, xúc cảm, thái độ, tình cảm đối vớipháp luật và các hiện tượng pháp lý khác

Những tâm trạng, xúc cảm, thái độ, tình cảm đối với pháp luật phầnlớn được hình thành trong giao tiếp giữa con người với con người Sự tồntại của tâm lý pháp luật gắn liền với những đặc điểm vốn có của tâm lý conngười, là biểu hiện sự phản ứng của con người trước các hiện tượng pháplý

Như vậy, so với tư tưởng pháp luật, tâm lý pháp luật là bộ phận bềnvững hơn, bảo thủ hơn Tâm lý pháp luật gắn bó chặt chẽ với những truyềnthống, tập quán, thói quen của con người Nó được hình thành chậm chạp

và ít biến đổi Giữa tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật tồn tại mối quan

hệ biện chứng Mức độ xúc cảm, tình cảm pháp luật của cá nhân phụ thuộcvào đặc điểm và trình độ tư tưởng pháp luật của cá nhân đó Ngược lại sựphát triển của tư tưởng pháp luật cũng chịu ảnh của tâm lý pháp luật Tâm

lý pháp luật của cá nhân là tiền đề của những tư tưởng pháp luật mà cánhân đó có thể đạt tới

Dựa vào mức độ và phạm vi nhận thức pháp luật chúng ta có thể chia

ý thức pháp luật thành hai nội dung đó là; ý thức pháp luật thông thường và

ý thức pháp luật lý luận.

Ý thức pháp luật thông thường là những tri thức, những quan niệmcủa con người về pháp luật được hình thành một cách trực tiếp trong hànhđộng thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hoá, khái quát hoá Ý thứcpháp luật thông thường phản ánh sinh động, trực tiếp nhiều mặt của đờisống pháp luật và thường xuyên chi phối cuộc sống của con người Đó làtiêu đề quan trọng cho sự hình thành các lý luận, lý thuyết về pháp luậtcũng như các hành vi của con người theo pháp luật.

Ý thức pháp luật có tính lý luận là những tư tưởng, quan điểm được

hệ thống hoá, khái quát hoá thành các học thuyết pháp lý Ý thức pháp luật

lý luận phản ánh mối quan hệ bên trong, bản chất của pháp luật Đây lànhững tiền đề quan trọng trong việc xây dựng pháp luật cũng như thực hiệnpháp luật của các cơ quan chuyên môn về luật

Căn cứ vào chủ thể của ý thức pháp luật chúng ta có thể chia ý thức

pháp luật thành ý thức pháp luật xã hội, ý thức pháp luật nhóm và ý thức

pháp luật cá nhân.

Ý thức pháp luật xã hội là ý thức của bộ phận tiên tiến đại diện cho

xã hội, chứa đựng những tư tưởng, quan điểm khoa học về những vấn đề cơbản nhất của pháp luật vì nó tiến bộ và có cơ sở khoa học nên ý thức phápluật xã hội được chính thức hoá trong xã hội

Ý thức pháp luật nhóm chỉ phản ánh những quan điểm, tư tưởng, tìnhcảm của một nhóm xã hội nhất định về pháp luật Ý thức pháp luật nhóm

có phạm vi tác động hẹp hơn so với ý thức pháp luật xã hội

Ý thức pháp luật cá nhân phản ánh những quan điểm, tư tưởng, tâm

lý, tình cảm, thái độ của mỗi người đối với pháp luật Trình độ ý thức phápluật thường thập hơn trình độ ý thức xã hội Vì vậy, vấn đề đặt ra là phảikhông ngừng đẩy mạnh công tác giáo dục pháp luật để đưa ý thức pháp luật

cá nhân lên ngang tầm ý thức pháp luật xã hội

1.1.2.3 Chức năng cơ bản của ý thức pháp luật đối với sự phát triển đời sống xã hội

Ý thức xuất hiện trong quá trình và do các hoạt động và được biểuhiện trong hoạt động đó Do vậy có thể nhận thức các chức năng của ý thứcpháp luật theo kết quả hoạt động của các chủ thể của nó

Ý thức pháp luật có ba chức năng cơ bản: chức năng nhận thức, chứcnăng đánh giá và chức năng điều chỉnh

Để hình thành các quan niệm, quan điểm, lòng tin về các quy phạmpháp luật hiện hành cần phải tiến hành phân tích hiện thực khách quan vànhận thức hiện thực đó Ý thức pháp luật thực hiện chức năng nhận thức,tức là nhận thức các quá trình kinh tế, xã hội, các giá trị đạo đức, văn hoátruyền thống đã được thể chế hoá, hoặc sẽ được thể chế hoá Chức năngnhận thức thể hiện ở tổng thể nhất định các hiểu biết pháp lý (các tư tưởng,phạm trù, quan điểm, quan niệm…) Tổng thể các hiểu biết đó là kết quảcủa hoạt động trí tuệ và được thể hiện trong khái niệm “vốn hiểu biết phápluật” Sự hiểu biết bao giờ cũng làm cho con người có thái độ nhất định,tức là được đánh giá

Chức năng đánh giá gây ra thái độ cảm xúc nhất định của cá nhân đốivới các mặt và hiện tượng khác nhau của đời sống pháp luật trên cơ sở kinhnghiệm và thực tiễn pháp lý Thái độ xúc cảm được thể hiện ở việc xácđịnh tầm quan trọng của các kiến thức đã thu nhận được ở trong tính huống

cụ thể hoặc trong tương lai từ quan điểm của cá nhân, của nhóm, của xãhội Cái được coi là cái giá trị, cái trở thành khách thể của sự mong muốn

và của các mục đích hoạt động, cái được lựa chọn và đề cao trong nhiềuhiện tượng khác

Trong nội dung của ý thức pháp luật có bốn loại thái độ đánh giá:thái độ đối với pháp luật (các nguyên tắc, quy phạm, chế định của nó); thái

độ đối với hành vi pháp luật của những người xung quanh và đối với các

khách thể hoạt động (tình hình tội phạm, các tội phạm, những người phạmtội hoặc những người vi phạm pháp luật); thái độ đối với các cơ quan bảo

vệ pháp luật (toà án, viện kiểm sát, cơ quan điều tra, tổ chức luật sư và cáchoạt động của các cơ quan, tổ chức đó); thái độ đối với hành vi pháp luậtcủa mình

Do được thực hiện trong thực thể thái độ đánh giá với sự tham giacủa ý chí đóng vai trò động lực năng lượng, cho nên xuất hiện một cấuthành mới là cấu thành lý trí, tình cảm, ý chí, hoặc là phương hướng pháp

lý Phương hướng pháp lý được hiểu là xu hướng hoặc tố chất của cá nhânbằng cách tiếp nhận và đánh giá các thông tin, các quá trình, hiện tượng…

và chuẩn bị hoạt động trong mối quan hệ của chúng phù hợp với sự đánhgiá đó Trong tổng thể các hướng được tổ chức thành hệ thống các địnhhướng đánh giá, được dựa trên hệ thống các quan điểm Các phương hướngthống trị xác định tính định hướng của cá nhân, lập trường cuộc sống của

cá nhân và đặc trưng cho mặt nội dung của các định hướng đánh giá.Tương ứng, định hướng pháp luật là tổng thể tất cả các phương hướng phápluật của cá nhân hoặc của cộng đồng trực tiếp hình thành nên kế hoạch bêntrong, chương trình hoạt động trong các tình huống có ý nghĩa về mặt pháplý

Chức năng điều chỉnh ý thức pháp luật được thực hiện bằng cácphương hướng pháp luật và các định hướng pháp luật – đánh giá tổng hợp

ở mình tất cả các nguồn khác của tính tích cực pháp luật Kết quả của việcthực hiện chức năng đó là sự phản ứng hành vi ở dạng hành vi hợp pháphoặc trái pháp luật điều đó cho phép xác định ở dạng khái quát vai trò của

ý thức pháp luật với tư cách cơ chế bên trong, mang tính cá nhân của sựđiều chỉnh hành vi hoạt động của con người trong các tình huống có ýnghĩa về mặt pháp lý

Bảng 1.1: Cấu trúc chức năng của ý thức pháp luật

Các chức năng

cơ bản của ý

thức pháp luật

Các yếu tốtâm lý

Các kết quảhoạt động

Các chỉ sốthực nghiệm

Hiểu biết pháp

lý và kỹ năng sửdụng chúngChức năng

đánh giá

Yếu tố cảm xúc– lý trí

Thái độ đánh giáđối với pháp luật

Các ý kiếnđánh giáChức năng

điều chỉnh

Yếu tố lý trí cảm xúc – lý trí

-Các định hướng

và phương hướngpháp luật

Lập trường,quyết định,hành viTrong các sách báo pháp lý thường đưa ra ba quy tắc hoạt động của ýthức pháp luật

Quy tắc thứ nhất: Hãy tuân thủ một cách tự nguyện các văn bản quyphạm pháp luật hiện hành và hãy đấu tranh một cách trung thực vì các vănbản quy phạm pháp luật mới, tốt hơn” Con người được kêu gọi tự giảiphóng bên trong ở các giới hạn của pháp luật, chứ không phải tự giới hạnbên ngoài khỏi các giới hạn đó, điều đó thường có ở trong giai đoạn tiếnhành các cuộc cách mạng

Quy tắc thứ hai: “Hãy giải phóng mình từ bên trong bằng cách tựnguyện bắt buộc chính mình và tìm kiếm tự do chỉ thông qua pháp luật –cái cần thiết về mặt hiện thực và có lợi đối với cá nhân và xã hội, đặc biệtnếu như đó là đạo luật pháp lý, tức là đạo luật ghi nhận về mặt quy phạm

sự công bằng”

Quy tắc thứ ba liên quan với tính chất sáng tạo của ý thức pháp luậtđược biểu hiện cả khi các đạo luật pháp lý có chất lượng mới có hiệu quảđược xây dựng, lẫn khi các đạo luật đó được đối với các quan hệ sống củacon người trong sự phù hợp với ý nghĩa chân chính của chúng và với lươngtâm pháp lý.

Trong cơ sở của mọi hoạt động của con người đều có một tổng số tốithiểu sự hiểu biết về mặt khách thể và các điều kiện khách quan của hoạtđộng đó Điều đó cũng được thể hiện trong hoạt động của con người ở lĩnhvực pháp luật Tuy nhiên, vốn hiểu biết pháp luật của con người không kếtthúc bằng những hiểu biết pháp lý hình thức của họ Có thể có các hiểu biếtnhưng có thể không có khả năng, kỹ năng sử dụng chúng Do vậy cần phảicân nhắc mức độ chiếm lĩnh thực tế các hiểu biết đó, kỹ năng áp dụng phápluật, hoạt động phù hợp với các quy định của pháp luật

Các nghiên cứu thực nghiệm về ý thức pháp luật của các nhóm vàtầng lớp dân cư khác nhau đã chỉ ra rằng, các thái độ đánh giá đối với phápluật nói chung, đối với các quy phạm và chế định cụ thể của nó, đối vớithực tiễn áp dụng, tuân thủ và vi phạm chúng, đối với hành vi pháp luật củamình là cấu thành trung tâm của ý thức pháp luật, là cấu thành nhạy cảmnhất đối với mọi sự chuyển động đóng vai trò quyết định trong việc lựachọn phương án, hành vi phù hợp với quy định pháp luật hoặc vi phạmpháp chế

1.1.2.4 Mối quan hệ giữa ý thức pháp luật với pháp luật

Ý thức pháp luật và pháp luật là hai hiện tượng pháp lý khác nhauthuộc thượng tầng kiến trúc pháp lý của xã hội, nhưng có quan hệ biệnchứng với nhau Quan hệ biện chứng đó được thể hiện ở những điểm sau:

Ý thức pháp luật là tiền đề tư tưởng trực tiếp để xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Pháp luật là sự biểu hiện của ý thức pháp luật, bất cứ một hệ thốngpháp luật nào cũng được xây dựng thể hiện ý chí và lợi ích của giai cấpthống trị đã được ý thức đầy đủ Những thay đổi khách quan trong đời sống

xã hội trước hết được phản ánh trong ý thức pháp luật, rồi sau đó mới thểhiện thành các quy phạm pháp luật tương ứng Do đó ý thức pháp luật làđiều kiện quan trọng để hình thành, phát triển và hoàn thiện hệ thống phápluật

Ý thức pháp luật cũng như toàn bộ hệ tư tưởng của giai cấp thống trị

là tiền đề tư tưởng trực tiếp để xây dựng một hệ thống pháp luật phù hợpvới những điều kiện của xã hội, củng cố nền pháp chế, phát huy hiệu lựccủa nhà nước và pháp luật trong việc quản lý các lĩnh vực của đời sống xãhội Không có ý thức pháp luật phù hợp với bản chất và những điều kiện cụthể trong từng giai đoạn phát triển của xã hội thì cũng không thể xây dựngđược hệ thống pháp luật đồng bộ và phù hợp

Ý thức pháp luật là nhân tố thúc đẩy mạnh việc thực hiện pháp luật trong đời sống xã hội.

Pháp luật được ban hành nhằm để điều chỉnh các quan hệ xã hội pháttriển theo những định hướng nhất định Nhưng mục đích điều chỉnh củapháp luật được thực hiện thông qua hành vi xử sự cụ thể của con người vàcác tổ chức xã hội, trong đó việc xử sự tự giác của công dân theo yêu cầucủa pháp luật là vấn đề có ý nghĩa quan trọng nhất để bảo đảm cho phápluật phát huy được hiệu lực

Ý thức pháp luật thể hiện sự nhận thức của công dân và thái độ của

họ đối với các quy định của pháp luật Cho nên ý thức pháp luật càng đượcnâng cao thì tinh thần tôn trọng pháp luật, thái độ tự giác xử sự theo yêucầu của pháp luật càng được bảo đảm

Ý thức pháp luật là cơ sở bảo đảm cho việc áp dụng đúng đắn các quy phạm pháp luật.

Ý thức pháp luật giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc áp dụngpháp luật Để áp dụng đúng đắn một quy phạm đòi hỏi phải có sự hiểu biếtchính xác nội dung và yêu cầu của quy phạm đó, phải giải thích và làmsáng tỏ nội dung và ý nghĩa của quy phạm ấy Muốn thực hiện được điều

đó đòi hỏi phải nắm vững những tình tiết thực tế của từng trường hợp, thấuhiểu thực chất của từng tình huống sinh động ấy và khi cần phải áp dụngmột quy phạm pháp luật thì phải đánh giá đúng đắn sự diễn biến của hành

vi được đề cập tới Tất cả những điều kiện đó chỉ có thể thực hiện đượctrong điều kiện ý thức pháp luật của những người áp dụng pháp luật đã pháttriển đầy đủ

Việc rèn luyện ý thức pháp luật đối với những cán bộ làm công tácxét xử càn cần thiết và rất quan trọng bởi vì những quyết định của cơ quanxét xử là quyết định cuối cùng Vì vậy, thẩm phán là người có khả năngđánh giá chính xác tất cả những tình tiết của vụ án và giải quyết vụ án trên

cơ sở của pháp luật Việc hình thành lập trường của thẩm phán tuỳ thuộctrực tiếp và trước hết vào ý thức pháp luật và sự hiểu biết của họ về phápluật

Ý thức pháp luật không mâu thuẫn với pháp luật và luôn là điều kiệncần thiết để áp dụng đúng đắn pháp luật Bất luận trong trường hợp nàongười áp dụng pháp luật không được tuỳ tiện giải thích pháp luật, khôngthể cho nó nhiều ý nghĩa hơn cái ý nghĩa mà nó có Ý thức pháp luật tạo rakhả năng áp dụng pháp luật đối với mỗi trường hợp cụ thể nhất định mộtcách khách quan và đúng đắn có sự kết hợp với những đặc điểm riêng biệtcủa mỗi trường hợp, song không bao giờ được coi là duyên cớ để lảngtránh pháp luật, làm sai pháp luật

Vai trò của ý thức pháp luật còn được thể hiện rõ trong trường hợpkhi những quy phạm pháp luật hiện hành đã lạc hậu, không đáp ứng mộtcách đầy đủ những đòi hỏi trong giai đoạn hiện tại Tuy nhiên, ý thức pháp

luật không cho phép vi phạm pháp luật, trái lại ý thức pháp luật tạo ra khảnăng giải quyết đúng đắn vụ việc bằng cách áp dụng, kết hợp những quyphạm pháp luật khác nằm trong nền tảng của lĩnh vực pháp luật hiện hành.

Ý thức pháp luật cũng tạo khả năng giải quyết đúng đắn những trường hợp

mà lý do nào đó pháp luật hiện hành không trực tiếp đề cập đến

Pháp luật là cơ sở để củng cố, phát triển nâng cao ý thức pháp luật

Ý thức pháp luật và pháp luật đều dựa trên những nguyên tắc đạođức Trong mối liên hệ và tác động qua lại lẫn nhau, ý thức pháp luật thúcđẩy sự hình thành, phát triển và hoàn thiện của pháp luật, củng cố phápchế; mặt khác pháp luật là cơ sở để nhận thức, phổ biến, giáo dục nâng cao

ý thức pháp luật của nhân dân, tình cảm và thái độ tôn trọng của họ đối vớicác quy phạm pháp luật Việc nghiêm chỉnh thực hiện pháp luật, kiên quyếtngăn chặn vi phạm pháp chế trong một mức độ nhất định, làm cho các quanđiểm, quan niệm về pháp luật được hình thành và phát triển một cách đúngđắn và rõ nét hơn Việc giáo dục pháp luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật

sẽ là điều kiện quan trọng để góp phần xây dựng một hệ thống pháp luậthoàn chỉnh và tổ chức thực hiện pháp luật có hiệu quả

1.2 Khái niệm phương pháp và phương pháp dạy học

1.2.1 Khái niệm phương pháp

Phương pháp là một lĩnh vực hết sức quan trọng, có tính chất quyếtđịnh đối với mỗi hoạt động của con người (hoạt động nhận thức, hoạt độngthực tiễn) Đúng như A.N Krưlôp đã nói: “Đối với con tàu khoa học,phương pháp vừa là la bàn, lại vừa là bánh lái, nó chỉ phương hướng vàcách thức hoạt động” [8; 74]

Phương pháp không phải là cái có sẵn, bất biến mà phụ thuộc vàođối tượng và nhiệm vụ đặt ra, phương pháp là lĩnh vực gắn với hoạt động

có ý thức của con người, phản ánh hoạt động nhận thức và hoạt động thực

tiễn của con người Phương pháp chỉ có hiệu quả khi đảm bảo được mốiliên hệ có tính quy luật “Mục đích – Đối tượng – Phương pháp” trong mọihoạt động.

Trong từ điển Triết học: “Phương pháp theo nghĩa chung nhất làcách thức đạt tới mục tiêu, là hoạt động được sắp xếp theo một trật tự nhấtđịnh” [28; 458]

Theo Từ điển Bách khoa Hà Nội: “Phương pháp là hệ thống cácnguyên tắc vận dụng những nguyên lý, lý luận phản ánh hiện thực kháchquan, nhằm chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạo thực tiễn củacon người” [29; 515]

Từ điển Tiếng Việt: “phương pháp là cách thức tiến hành để có hiệuquả cao” [33; 880]

Như vậy, phương pháp là con đường nghiên cứu, con đường nhậnthức lý luận, học thuyết, là hình thức tìm hiểu bản chất về lý thuyết (lýluận) và hiện thực khách quan (thực tiễn), xuất phát từ những quy luật vậnđộng của khách thể được nghiên cứu Phương pháp tuân theo hệ thống cácnguyên tắc điều khiển hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạo hiện thựctiễn của con người

Trong những lĩnh vực, ngành khác nhau thì có những phương pháphoặc hệ thống những phương pháp khác nhau, không có một phương phápnào chung cho tất cả, các lĩnh vực, các ngành

1.2.2 Phương pháp dạy học

Hoạt động dạy – học là hoạt động cực kỳ phức tạp, nó đòi hỏi sựphối hợp, tương tác nhuần nhuyễn, nhịp nhàng giữa hoạt động dạy củangười dạy và hoạt động học của người học, do đó phương pháp dạy họccũng rất phức tạp, phong phú và đa dạng Không có một phương pháp dạyhọc chung nào cho mọi người, mọi đối tượng, mọi điều kiện mà chỉ có

những nguyên tắc dạy học định hướng chung dựa trên sự nghiên cứu khoahọc, còn phương pháp dạy học chỉ được biểu hiện cụ thể trong những điềukiện, những đối tượng nhất định.

Theo Phan Trọng Ngọ, định nghĩa chung nhất “phương pháp dạy học

là những con đường, cách thức để tiến hành hoạt động dạy học” [20; 152]

Có thể nói, phương pháp dạy học không phải là một thực thể độc lập

vì mục đích tự thân, mà chỉ là hình thức vận động của một hoạt động đặcthù là hoạt động dạy học

Cũng giống như các phương pháp của các ngành, lĩnh vực khoa họckhác, bên cạnh những điểm chung, những nét tương đồng thì phương phápdạy học có những đặc điểm riêng, đặc thù riêng là người học vừa là đốitượng tác động của người dạy, đồng thời lại là chủ thể mà hoạt động của họtương ứng với sự tác động của người dạy, phụ thuộc vào hứng thú, tìnhcảm, nhu cầu và ý chí của người học Để hoạt động dạy học có kết quả cao,đạt được mục đích, nhiệm vụ đã đề ra, giáo viên (người dạy) phải hiểu rõđối tượng (người học): Về điều kiện kinh tế - xã hội, trình độ nhận thức, sựphát triển tâm sinh lý của người học, điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bịdạy học của nhà trường; mục tiêu, nhiệm vụ, chính sách của Bộ giáo dụcđào tạo và của nhà trường; mục tiêu, nhiệm vụ và đặc thù tri thức môn học

Từ đó lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức dạy học cho phù hợp

Phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích, theomột trình tự nhất định của người dạy và người học nhằm tổ chức hoạt độngnhận thức và hoạt động thực hành của người học, đảm bảo cho người họclĩnh hội nội dung tri thức dạy học một cách có hệ thống, theo lôgíc khoahọc Chính vì vậy, đòi hỏi phương pháp dạy học ra đời Phương pháp dạyhọc bao gồm cả phương pháp dạy của người dạy và phương pháp học củangười học

Phương pháp dạy là cách thức người dạy trình bày tri thức, tổ chức,kiểm tra hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn học tập của người họcnhằm đạt được mục đích và nhiệm vụ dạy học.

Phương pháp học là cách thức tiếp thu, lĩnh hội, tự tổ chức, kiểm trahoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của người học nhằm đạt đượcmục tiêu và nhiệm vụ dạy học

Từ những nhận thức chung về phương pháp có thể nêu khái quát vềphương pháp dạy học như sau: Phương pháp dạy học là tổng hợp các cáchthức hoạt động có trình tự, phối hợp thống nhất, tương tác, biện chứng giữangười dạy và người học nhằm đạt được mục đích và nhiệm vụ dạy học

- Những nhân tố cơ bản ảnh hưởng tới việc lựa chọn phương phápdạy học:

+ Dựa trên cơ sở lý luận dạy học

Việc lựa chọn phương pháp dạy học phải tuân theo các quy luậtkhách quan của quá trình giáo dục cũng như quá trình dạy học nói chung vàtuân theo các quy luật khách quan của quá trình giáo dục cũng như quátrình dạy học bộ môn nói riêng

+ Tuân thủ theo những quy luật đặc thù môn học

Người dạy căn cứ vào đối tượng dạy học, mục tiêu, nội dung mônhọc với đặc thù tri thức và các điều kiện dạy học khác để lựa chọn phươngpháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp

- Phương pháp dạy học mang những đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất: Phương pháp dạy học gắn liền với đối tượng dạy học; mục

đích dạy học, nội dung dạy học, phương tiện dạy học và các hình thức tổchức dạy học

Thứ hai: Phương pháp dạy học phản ánh cách thức tác động, tương

tác biện chứng giữa người dạy và người học nhằm thực hiện mục đích vànhiệm vụ dạy học

Thứ ba: Phương pháp dạy học phản ánh cách thức điều khiển hoạt

động nhận thức của người dạy

Thứ tư: Phương pháp dạy học phản ánh sự vận động của quá trình

chuyển tải tri thức của người dạy, đồng thời cũng phản ánh sự vận độngcủa quá trình lĩnh hội tri thức, chiếm lĩnh tri thức của người học

Thứ năm: Phương pháp dạy học phản ánh sự vận động của quá trình

nhận thức của người học một cách tích cực, chủ động và sáng tạo nhằm đạtđược mục đích đề ra

Như vậy, khi nói tới phương pháp dạy học là nói tới cách thức, conđường, thủ thuật, biện pháp; nói tới sự sáng tạo, sự cải biến; nói tới hànhđộng, hoạt động cải tạo nhằm thực hiện mục đích cải tạo

Hêghen (1770 – 1831) viết: phương pháp là linh hồn và khái niệmcủa nội dung Phạm trù phương pháp rất đặc biệt ở chỗ: khi chủ thể hoạtđộng tác động vào đối tượng, dùng phương pháp, cách thức để cải biến đốitượng, thì chính bản thân chủ thể cũng tự hình thành và cải biến Tronghoạt động tác động, tương tác biện chứng với đối tượng, chủ thể tự cải biến

và hoàn thiện nhân cách của bản thân, vì thế mà phương pháp còn là sựbiểu hiện trong hoạt động của nhân cách của chính chủ thể

Có thể nói, “phương pháp chính là con người, là con đường, cáchthức tổ chức của con người dựa trên những điều kiện chủ quan và kháchquan nhằm cải biến đối tượng để thực hiện mục đích của mình” [25; 72]

Trong dạy học, phương pháp dạy học không chỉ đơn thuần là sự tinh thông

về nghiệp vụ, thủ pháp sư phạm mà còn là sự phát triển toàn diện nhâncách nhà giáo: có đạo đức, có trình độ chuyên môn sâu rộng, lòng yêu

nghề, sống chuẩn mực, tận tâm tận lực vì sự nghiệp giáo dục – đào tạo, vìthế hệ trẻ và vì sự phát triển của xã hội, của con người nói chung.

1.2.3 Sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học

Trước hết cần hiểu thế nào là đổi mới phương pháp dạy học? Cónhiều quan điểm khác nhau của nhiều tác giả về đổi mới phương pháp dạyhọc Tuy nhiên, có thể hiểu đổi mới phương pháp dạy học như sau:

“Đổi mới phương pháp dạy học, không phải là việc xoá bỏ, phủ nhậnhoàn toàn các phương pháp dạy học cũ có tính truyền thống mà đổi mớiphương pháp dạy học được hiểu theo nghĩa: trên cơ sở các phương phápdạy học truyền thống người dạy phát huy tối đa những ưu điểm, những mặttích cực, hạn chế tối thiểu nhất những mặt hạn chế của nó, đồng thời sửdụng hợp lý các phương tiện kỹ thuật dạy học hiện đại để tổ chức các hìnhthức dạy học phù hợp với điều kiện nhà trường, phù hợp với trình độ nhậnthức của đối tượng người học nhằm thực hiện được nhiệm vụ và mục đíchdạy học” [22; 31]

Đổi mới phương pháp dạy học xuất phát từ những vấn đề mang tínhkhách quan và chủ quan sau:

Thứ nhất: Xuất phát từ yêu cầu phát triển nguồn nhân lực cho sự

nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước hiện nay, đòi hỏi giáo dụcđào tạo phải đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng sự phát triểncủa xã hội, phải coi đây là một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu

Thứ hai: Xuất phát từ thực trạng công tác giáo dục và đào tạo ở Việt

Nam trong thời gian qua đã đạt được rất nhiều thành tựu nhưng không íthạn chế, ảnh hưởng tới chất lượng đào tạo, chất lượng nguồn nhân lựctrong đó có phương pháp dạy học

Thứ ba: Xuất phát từ yếu tố thời đại, trong xu thế hội nhập hiện nay,

giáo dục – đào tạo nước ta cũng phải từng bước phát triển ngang tầm với

các nước trong khu vực và các nước trên thế giới Các nước phát triển trênthế giới đã có sự phát triển cao về giáo dục đào tạo, về nội dung, phươngpháp và các hình thức tổ chức dạy học, để hội nhập chúng ta không thểnằm ngoài xu thế phát triển chung đó.

Thứ tư: Xuất phát từ quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà Nước.

Việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học là vấn đề quan trọng đượcĐảng và Nhà Nước ta quan tâm và chỉ đạo sát sao, thường xuyên tổ chứccác cuộc hội thảo khoa học, các hoạt động nghiên cứu nhằm trao đổi, tìm racon đường, cách thức nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Cung cấp cho

xã hội nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng nhu cầu công nghiệp hoá,hiện đại hoá đất nước hiện nay

Thứ năm, Xuất phát từ điều kiện thực tế dạy và học của từng trường,

từng chuyên ngành đào tạo Trong thực tiễn dạy và học từng trường, từngchuyên ngành lại có những đặc điểm, đặc thù (đối tượng, nội dung, mụcđích, cơ sở vật chất, phương tiện dạy học ) khác nhau Chính vì vậy khi sửdụng các phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá cần có sự chủđộng, linh hoạt, sáng tạo của người dạy để hoạt động dạy học đạt hiệu quảcao nhất

Như vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học cần căn cứ vào nhữngđiều kiện chủ quan và khách quan từ đó có thể áp dụng phương pháp sửdụng phương tiện kỹ thuật dạy học hiện đại, và lựa chọn hình thức tổ chứcdạy học một cách khoa học, hợp lý sẽ đảm bảo thực hiện tốt mục đích vànhiệm vụ dạy học

1.2 Thực trạng dạy học học phần pháp luật trong Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh

1.2.1 Vài nét về sự hình thành và phát triển của Trường Cao đẳng

Y tế Hà Tĩnh

Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh tiền thân là trung tâm đào tạo và bổtúc cán bộ Y, Dược thuộc Sở Y tế Hà Tĩnh, được UBND Tỉnh đã ra quyếtđịnh thành lập số 345/QĐ-UB ngày 04/4/1992 Trên cơ sở trung tâm bồidưỡng đào tạo cán bộ của ngành, do nhu cầu bổ sung và bồi dưỡng cán bộ

y tế địa phương, được sự đồng ý của Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo,ngày 8 tháng 9 năm 1994 Chủ tịch UBND tỉnh Hà Tĩnh quyết định thànhlập Trường Trung học Y tế Hà Tĩnh Trải qua 20 năm xây dựng và pháttriển trường đã đào tạo trên 20 ngàn cán bộ y tế các loại: Y sỹ, Dược sỹ vàĐiều dưỡng có trình độ Cao đẳng và Trung cấp, hàng năm bổ sung chongành Y tế Hà Tĩnh và một số tỉnh lân cận

Trong quá trình xây dựng và phát triển, nhà trường có chức năng vànhiệm vụ: Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ Y tế có trình độ Cao đẳng và cáctrình độ thấp hơn, cung cấp cho ngành Y tế tỉnh nhà và các tỉnh lân cận

Ngoài ra, trường còn tham gia các hoạt động khác như: Nghiên cứukhoa học, thăm và khám chữa bệnh cho bệnh nhân tuyến tỉnh, tuyến huyện

và các xã vùng sâu, vùng xa được Uỷ ban nhân dân tỉnh giao

Về cơ cấu tổ chức nhà trường:

+ Gồm 5 phòng chức năng: Phòng đào tạo - nghiên cứu khoa học,phòng công tác chính trị quản lý học sinh sinh viên, phòng Tổ chức cán bộ,phòng kiểm định chất lượng giáo dục, phòng tài chính kế toán

+ 08 bộ môn trực thuộc: Bộ môn Nội, bộ môn Ngoại, bộ môn khoahọc cơ bản, bộ môn Điều Dưỡng, bộ môn Y học Cộng đồng, bộ môn Dược,

bộ môn Y học cơ sở, bộ môn sản

+ Các tổ chức Đảng đoàn thể: Đảng bộ, Công đoàn, Đoàn thanh niên.Hiện nay nhà trường đào tạo 08 mã ngành: trong đó hệ Cao đẳng 04

mã ngành, Trung cấp 04 mã ngành Chỉ tiêu tuyển sinh hàng năm trên 500học sinh, sinh viên

1.2.2 Cấu trúc chương trình học phần pháp luật

Ngày 01 tháng 7 năm 2008 Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Banhành kèm theo Quyết định số 33/2008/QĐ-BGDĐT về chương trình mônhọc pháp luật trình độ trung cấp chuyên nghiệp

phần thực hiện mục tiêu đào tạo và hoàn thiện nhân cách cho người học”.

[3; 2 - 3] Ngoài ra môn học pháp luật cùng với những môn khoa học khácgóp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của sựnghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân,

vì dân; nâng cao ý thức tự giác thực hiện pháp luật, tạo dựng tình cảm,củng cố lòng tin của người học về những giá trị chuẩn mực của pháp luật,

có thái độ bảo vệ tính đúng đắn, tính nghiêm minh và tính công bằng củapháp luật

* Kế hoạch lên lớp

Lý thuyết, bài tập Thực hành (xêmina), kiểm tra Tổng số

* Đề cương chi tiết học phần pháp luật

- Phần kiến thức bắt buộc

Bài 1: Một số vấn đề cơ bản về Nhà nước (02 tiết)

- Bản chất, đặc trưng của Nhà nước

+ Bản chất của Nhà nước

+ Đặc trưng của Nhà nước

- Chức năng của Nhà nước, Bộ máy Nhà nước

+ Chức năng cơ bản của Nhà nước

+ Bộ máy nhà nước

+ Nhà nước pháp quyền

Bài 2: Một số vấn đề cơ bản về pháp luật (02 tiết)

- Bản chất, đặc trưng và vai trò của pháp luật

+ Bản chất của pháp luật

+ Đặc trưng cơ bản của pháp luật

+ Vai trò của pháp luật

- Hệ thống pháp luật

+ Khái niệm hệ thống pháp luật

+ Hệ thống cấu trúc

+ Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật

Bài 3: Thực hiện pháp luật, vi phạm pháp luật, trách nhiệm pháp lý (02 tiết)

- Thực hiện pháp luật

+ Thực hiện pháp luật (khái niệm, các hình thức)

+ Áp dụng pháp luật (khái niệm, đặc điểm)

- Vi phạm pháp luật, trách nhiệm pháp lý

+ Vi phạm pháp luật (khái niệm, phân loại)

+ Trách nhiệm pháp lý (khái niệm, đặc điểm, phân loại)

Bài 4: Ý thức pháp luật và pháp chế xã hội chủ nghĩa (02 tiết)

+ Yêu cầu cơ bản của pháp chế XHCN

+ Các biện pháp tăng cường pháp chế XHCN

* Thảo luận ( 01 tiết); kiểm tra (01 tiết)

Bài 5: Luật Nhà nước - Hiến pháp 1992 (02 tiết)

- Luật Nhà nước

+ Khái niệm

+ Đối tượng, phương pháp điều chỉnh của Luật Nhà nước

- Một số nội dung cơ bản của Hiến pháp 1992

+ Một số chế định cơ bản của Hiến pháp 1992 (chế độ kinh tế, chế

độ chính trị, chế độ văn hoá giáo dục, quyền và nghĩa vụ cơ bản của côngdân)

+ Bộ máy Nhà nước CHXHCN Việt Nam theo Hiến pháp 1992 Bài 6: Luật Hành chính (02 tiết)

- Một số vấn đề chung về Luật Hành chính

+ Khái niệm, đối tượng và phương pháp điều chỉnh (khái niệm, đốitượng và phương pháp điều chỉnh)

+ Quan hệ pháp luật hành chính (đặc điểm, chủ thể quan hệ phápluật hành chính)

+ Quản lý hành chính nhà nước (phương thực quản lý, vấn đề cề cảicách hành chính)

- Vi phạm hành chính - Xử lý vi phạm hành chính

+ Vi phạm hành chính (khái niệm, đặc điểm)

+ Xử lý vi phạm hành chính (thẩm quyền, nguyên tắc, các hình thức

xử lý vi phạm)

Bài 7: Luật Lao động (02 tiết)

- Khái niệm, đối tượng và phương pháp điều chỉnh của Luật lao động + Khái niệm

+ Đối tượng và phương pháp điều chỉnh (đối tượng, phương pháp) + Quan hệ pháp luật lao động (đặc điểm, nội dung của quan hệ phápluật lao động)

- Một số chế định cơ bản của Luật Lao động

+ Tiền lương

+ Hợp đồng lao động

+ Kỷ luật lao động

+ Bảo hiểm

Bài 8: Luật Dân sự (02 tiết)

- Khái niệm, đối tượng, phương pháp điều chỉnh và quan hệ pháp Luậtdân sự

+ Khái niệm

+ Đối tượng và phương pháp điều chỉnh (đối tượng, phương pháp)

+ Quan hệ pháp luật dân sự (đặc điểm, nội dung)

- Một số chế định cơ bản của Luật Dân sự

+ Quyền dân sự (quyền nhân thân, quyền sở hữu, quyền thừa kế) + Hợp đồng dân sự

Bài 9: Luật Hình sự (02 tiết)

- Khái niệm, đối tượng và phương pháp điều chỉnh của Luật hình sự + Khái niệm

+ Đối tượng và phương pháp điều chỉnh (đối tượng, phương pháp)

+ Quyền khiếu kiện hành chính

+ Thẩm quyền giải quyết các vụ án hành chính của Toà án

+ Thời hiệu khởi kiện vụ án hành chính

- Tố tụng dân sự

+ Nguyên tắc cơ bản của tố tụng dân sự

+ Người tham gia tố tụng dân sự

+ Thủ tục giải quyết vụ án dân sự

1.2.3 Thực trạng dạy học học phần pháp luật ở Trường Cao đẳng

Y tế Hà Tĩnh

Để tìm hiểu về thực trạng dạy và học ở Trường Cao đẳng Y tế HàTĩnh, trước hết, chúng tôi tiến hành tìm hiểu thực trạng học tập môn pháp

luật của học sinh ở Trường Cao đẳng y tế Hà Tĩnh.

Chúng tôi điều tra thực trạng dựa trên hai tiêu chí sau:

Thứ nhất: Điều tra kết quả kiểm tra, đánh giá

Trong năm học 2009 – 2010 vừa qua, kết quả điểm tổng kết mônpháp luật của 3 lớp Xét nghiệm 2, Y sỹ 14A, Điều dưỡng 15A, (mỗi lớpchúng tôi điều tra 50 học sinh) với tổng số học sinh là 150 em sau đó tínhtheo tỷ lệ (%)

Bảng 1 2: Bảng xếp loại môn pháp luật năm học 2009–2010 của

Nguồn: Phòng đào tạo - Trường CĐ Y tế Hà Tĩnh tháng 7/2010

Như vậy, nhìn vào kết quả xếp loại môn pháp luật năm học 2010 –

2011 (Bảng 2) chúng tôi có nhận xét, đánh giá như sau:

Số học sinh đạt loại giỏi của môn pháp luật ở Trường Cao đẳng y tế

Thứ hai: Điều tra thái độ học tập đối với môn pháp luật của học sinh

Trường Cao đẳng y tế Hà Tĩnh, chúng tôi tiến hành phát phiếu điều tra cho

6 lớp gồm 3 chuyên ngành, 2 lớp Y sỹ, 2 lớp Điều Dưỡng, 2 lớp Dược sỹ,với tổng số học sinh được điều tra là 300 em với 2 câu hỏi điều tra là: vaitrò và mức độ nhận thức của môn pháp luật?

Bảng 1 3: Vai trò và mức độ nhận thức của môn pháp luật

Vai trò của môn pháp luật Số lượng học sinh Tỷ lệ %

Nguồn: Số liệu điều tra của tác giả tháng 5/2011

Như vậy, thông qua bảng điều tra trên, chúng tôi thấy:

+ Số học sinh cho rằng môn pháp luật là môn học thiết thực rất ít75/300 học sinh = 25,0%

+ Số học sinh quan niệm môn pháp luật cũng như các môn học khácrất nhiều 134/300 học sinh = 44,7%

+ Số học sinh còn coi đây là môn học phụ, học cũng được, khônghọc cũng được cũng rất cao 91/300 học sinh = 30,3%

Chúng tôi lại tiếp tục phát phiếu điều tra về mức độ hứng thú học tậpmôn pháp luật cho tổng số 300 em học sinh chuyên ngành Hội sinh và Xétnghiệm với câu hỏi: Em có thích học môn pháp luật không? Vì sao?

Kết quả thu được như sau:

Bảng 1 4: Mức độ hứng thú học tập môn pháp luật

Thích học môn pháp luật vì: Không thích học môn pháp luật vì:

Cô dạy hay 27 học sinh 9,0% Cô dạy không

Nguồn: Số liệu điều tra của tác giả tháng 4/2011