Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
Cơ sở lý luận về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
2.1.1 Một số khái niệm liên quan đến quản lý và quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
2.1.1.1 Khái niệm về bảo hiểm xã hội
Bảo hiểm xã hội (BHXH) đã ra đời hàng trăm năm và trở thành giải pháp hiệu quả giúp con người vượt qua khó khăn trong cuộc sống và lao động, đóng vai trò nền tảng trong hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia Được thực hiện rộng rãi trên toàn cầu, BHXH ngày càng phát triển nhằm đảm bảo quyền lợi cơ bản cho người lao động Để thúc đẩy an toàn xã hội, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã ban hành Công ước số 102 vào ngày 04/6/1952, quy định 09 chế độ trợ cấp, bao gồm chế độ chăm sóc y tế và chế độ trợ cấp tai nạn lao động.
Hệ thống an sinh xã hội tại Việt Nam, bao gồm các chế độ trợ cấp ốm đau, thai sản, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già, tiền tuất và gia đình, đã được Đảng, Nhà nước và Chính phủ chú trọng từ sớm, đặc biệt là chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) Kể từ năm 1941, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập đến BHXH trong 10 chính sách quan trọng của Việt Nam, với nhiều Sắc lệnh như số 54 quy định điều kiện hưu cho công chức, số 58 về nghỉ không lương, và số 74 cho nhân viên mắc bệnh nặng Quan điểm của Đảng và Nhà nước về BHXH được thể hiện rõ trong Hiến pháp 1946 và 1959, trong đó Điều 32 Hiến pháp 1959 khẳng định quyền lợi của người lao động được hỗ trợ khi già yếu, bệnh tật hoặc mất sức lao động, đồng thời nhấn mạnh việc mở rộng các tổ chức BHXH, cứu tế và y tế để đảm bảo quyền lợi cho mọi người.
Từ năm 1995, cơ chế quản lý bảo hiểm xã hội (BHXH) đã được đổi mới toàn diện với việc Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH Đặc biệt, Luật BHXH được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 01/01/2007, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong quản lý BHXH Trước khi có Luật BHXH, khái niệm về BHXH đã được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau.
Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một chính sách xã hội quan trọng, nhằm đáp ứng các chế độ phúc lợi cho một lượng lớn người lao động, đồng thời góp phần bảo vệ sự phát triển kinh tế - xã hội và duy trì ổn định chính trị quốc gia.
Bảo hiểm xã hội (BHXH) đóng vai trò quan trọng trong quản lý nhà nước, giúp điều chỉnh mối quan hệ kinh tế giữa người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước, đồng thời thực hiện việc phân phối và phân phối lại thu nhập trong xã hội.
Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một quỹ tài chính tập trung, được hình thành từ sự đóng góp của các thành viên tham gia, cùng với sự hỗ trợ từ Nhà nước.
- Ở góc độ thu nhập: BHXH là sự bảo đảm thay thế một phần thu nhập khi người lao động có tham gia BHXH bị mất hoặc giảm thu nhập.
Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) được Quốc hội Việt Nam thông qua vào ngày 29/6/2006 và có hiệu lực từ 01/01/2007, đã định nghĩa BHXH như là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp phải tình trạng giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc qua đời, dựa trên việc đóng góp vào quỹ bảo hiểm xã hội.
2.1.1.2 Khái niệm về quản lý
Có nhiều cách nhìn khác nhau về khái niệm quản lý:
Quản lý, theo Haror Koontz, là hoạt động thiết yếu giúp phối hợp nỗ lực của từng cá nhân để đạt được các mục tiêu cụ thể của tổ chức.
– Theo Mariparker Follit (1868 – 1933), nhà khoa học chính trị, nhà triết học Mỹ thì: “Quản lý là một nghệ thuật khiến công việc được thực hiện thông qua người khác”.
Trong cuốn "Khoa học Tổ chức và Quản lý", Đặng Quốc Bảo định nghĩa quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, hướng dẫn và kiểm tra nỗ lực của các thành viên trong tổ chức Mục tiêu của quản lý là sử dụng hiệu quả các nguồn lực để đạt được những mục tiêu cụ thể.
Khi bàn đến hoạt động quản lý và người quản lý cần khởi đầu từ khái niệm
Tổ chức là một nhóm người có cấu trúc nhất định, cùng hoạt động vì một mục đích chung mà cá nhân không thể đạt được Dù mục đích, cơ cấu hay quy mô của tổ chức ra sao, việc quản lý và có người lãnh đạo là cần thiết để đảm bảo tổ chức hoạt động hiệu quả và đạt được mục tiêu đề ra.
Quản lý là quá trình tác động có tổ chức và có mục đích từ chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý, nhằm chỉ huy và điều phối các yếu tố tham gia vào hoạt động Mục tiêu của quản lý là tạo ra sự thống nhất và hài hòa trong các hoạt động, giúp đạt được các mục tiêu đã xác định trong bối cảnh môi trường luôn biến động.
Quản lý là một hiện tượng phổ biến trong mọi chế độ xã hội, xuất hiện khi con người cần hợp tác để đạt được mục tiêu chung Trong xã hội, quản lý được hiểu là quá trình tổ chức và điều hành các hoạt động nhằm đạt được những mục tiêu và yêu cầu nhất định, dựa trên các quy luật khách quan Khi xã hội phát triển, nhu cầu và chất lượng quản lý cũng ngày càng tăng cao.
2.1.1.3 Khái niệm, đối tượng, mục tiêu của bảo hiểm xã hội bắt buộc
* Khái niệm BHXH bắt buộc
- Hiện nay BHXH được phân loại ở hai hình thức phổ biến: BHXH bắt buộc, và BHXH tự nguyện
Cả hai hình thức bảo hiểm đều giúp bù đắp và thay thế một phần thu nhập cho người tham gia khi gặp các rủi ro như giảm sức khỏe, mất khả năng lao động, thất nghiệp hoặc tử tuất.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc là hình thức bảo hiểm mà cả người lao động và người sử dụng lao động đều có nghĩa vụ tham gia, theo quy định của Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam năm 2006.
* Đối tượng của BHXH bắt buộc
- Người lao động tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc là công dân Việt Nam, bao gồm:
+ Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ ba tháng trở lên;
+ Cán bộ, công chức, viên chức;
+ Công nhân quốc phòng, công nhân công an;
Sĩ quan và quân nhân chuyên nghiệp trong quân đội nhân dân, cùng với sĩ quan và hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan và hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật trong công an nhân dân, cũng như những người làm công tác cơ yếu, đều được hưởng lương tương tự như trong quân đội và công an nhân dân.
+ Hạ sĩ quan, binh sĩ quân đội nhân dân và hạ sĩ quan, chiến sĩ công an nhân dân phục vụ có thời hạn;
+ Người làm việc có thời hạn ở nước ngoài mà trước đó đã đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc.
- Người sử dụng lao động tham gia BHXH bắt buộc bao gồm:
Cơ sở thực tiễn về quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
2.2.1 Kinh nghiệm của một số huyện trong nước
2.2.1.1 Kinh nghiệm của bảo hiểm xã hội huyện Quế Võ, Bắc Ninh
Năm 2013, tổng thu BHXH, BHYT, BHTN của Quế Võ, Bắc Ninh đạt 2.065,58 tỷ đồng, tăng 519,26 tỷ đồng so với năm 2012, trong đó thu BHXH bắt buộc là 1.362,72 tỷ đồng Số lượng doanh nghiệp và đơn vị tham gia BHXH, BHYT lên tới 3.417, với tổng số người tham gia là 722.622, tăng 10,8% so với năm trước Đặc biệt, số người tham gia BHXH bắt buộc là 188.558 Huyện Quế Võ, Bắc Ninh luôn nằm trong top 10 huyện, thành phố có tỷ lệ thu cao nhất cả nước.
Năm 2013, tổng số nợ BHXH, BHYT lên tới 159,8 tỷ đồng, chiếm 6,5% tổng số phải thu, với 515 đơn vị nợ từ 3 tháng trở lên, tổng cộng 84,78 tỷ đồng Sản xuất kinh doanh gặp khó khăn khiến người lao động đối mặt với tình trạng việc làm không ổn định và thu nhập thấp Nhiều doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm về BHXH, trong khi người lao động cũng thiếu hiểu biết về chính sách này Để khắc phục, Huyện ủy, HĐND, UBND huyện Quế Võ đã triển khai Nghị quyết số 21-NQ/TW, với BHXH huyện đóng vai trò chủ chốt trong việc báo cáo và chỉ đạo thực hiện chính sách BHXH, BHYT, BHTN Tăng cường phối hợp với các cơ quan liên quan trong thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, đồng thời nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ làm công tác BHXH, BHYT Huyện cũng thường xuyên rà soát nợ BHXH và báo cáo để có biện pháp xử lý kịp thời.
2.2.1.2 Kinh nghiệm của bảo hiểm xã hội huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình
Bảo hiểm xã hội huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình là đơn vị trực thuộc
BHXH tỉnh Thái Bình, đặc biệt tại huyện Thái Thụy, đã có những thành tựu nổi bật trong năm 2013 khi đạt được kết quả cao trong việc thực hiện nhiệm vụ Đơn vị này được Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam trao tặng "Bằng khen" vì những thành tích xuất sắc trong công tác thu BHXH và BHYT, thể hiện sự nỗ lực và cam kết trong việc nâng cao chất lượng dịch vụ bảo hiểm xã hội.
2013 của BHXH huyện Thái Thụy cho thấy kết quả như sau: phát triển tăng mới
Trong năm qua, 16 đơn vị với 1.008 lao động đã tham gia BHXH bắt buộc, nâng tổng số đơn vị lên 411 với 9.975 người tham gia, chiếm 87,5% tổng số lao động trên địa bàn huyện Số thu BHXH đạt 185,4 tỷ đồng, vượt 106,2% kế hoạch, tăng 15% so với năm trước, trong khi nợ đọng BHXH chỉ còn 390 triệu đồng, giảm 4,18% Thành công này nhờ vào việc BHXH huyện Thái Thụy tổ chức cho cán bộ ký giao ước thi đua, phấn đấu có 30% cán bộ có sáng kiến cải tiến trong quản lý thu BHXH Đồng thời, huyện thường xuyên nhận sự chỉ đạo từ BHXH tỉnh và UBND huyện, báo cáo về chính sách BHXH, cũng như phối hợp với các cơ quan giám sát việc thực hiện chính sách BHXH tại các doanh nghiệp có nợ đọng lớn Công tác tuyên truyền cũng được tăng cường để nâng cao nhận thức của chủ sử dụng và người lao động về nghĩa vụ và quyền lợi khi tham gia BHXH.
2.2.1.3 Kinh nghiệm của bảo hiểm xã hội thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định
Theo nguồn thống kê của Chi cục thống kê Thành Phố tỉnh Nam Định năm
Năm 2013, Thành Phố có 415 đơn vị sản xuất kinh doanh với 12.112 lao động, nhưng chỉ 365 đơn vị và 8.477 lao động tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH), trong đó có 4% doanh nghiệp nợ đọng BHXH trên 8 tỷ đồng Để khắc phục tình trạng này, năm 2014, BHXH Thành Phố đã triển khai nhiều biện pháp như tuyên truyền qua báo chí, đài phát thanh, và các tài liệu hướng dẫn cho doanh nghiệp Cơ quan BHXH đã ký kết hợp tác với Ban quản lý khu công nghiệp để bảo vệ quyền lợi người lao động, đồng thời phối hợp với các tổ chức liên quan để thanh tra và xử lý vi phạm Đối với doanh nghiệp nợ đọng lâu dài, BHXH đã cử cán bộ xuống làm việc, yêu cầu lập kế hoạch trả nợ và củng cố hồ sơ khởi kiện nếu cần Đến cuối năm 2014, tỷ lệ nợ đọng BHXH đã giảm xuống còn 2,2% so với năm trước, cho thấy sự cải thiện trong công tác BHXH tại Nam Định.
2.2.2 Bài học rút ra từ kinh nghiệm của một số địa phương trong nước
Các địa phương thành công trong quản lý thu BHXH bắt buộc đều có điểm chung là tổ chức thực hiện nhiệm vụ một cách sáng tạo, không theo lối mòn Họ biết phát huy sức mạnh tổng hợp của hệ thống chính trị tại cơ sở để tham gia hiệu quả vào công tác BHXH Bài học kinh nghiệm rút ra là cần áp dụng những phương pháp linh hoạt và sáng tạo trong quản lý.
Để nâng cao hiệu quả công tác bảo hiểm xã hội (BHXH), cần tận dụng sự lãnh đạo của cấp uỷ Đảng và chính quyền địa phương Phương châm là cấp uỷ Đảng lãnh đạo, chính quyền tổ chức thực hiện, và cơ quan BHXH đóng vai trò tham mưu Sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan hữu trách sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, tập trung vào việc khắc phục nợ tồn đọng BHXH và phát triển đối tượng tham gia BHXH.
Công tác dự báo cần được thực hiện một cách chủ động và khoa học để xây dựng kế hoạch phát triển nguồn thu vững chắc, đáp ứng nhu cầu ngắn hạn và dài hạn Việc điều chỉnh thường xuyên dự báo là cần thiết để phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương, đảm bảo thu đúng, đủ và kịp thời, không bỏ sót nguồn thu.
Cơ quan BHXH cần chủ động triển khai các biện pháp công tác, tập trung vào việc nâng cao năng lực xây dựng phương án tổ chức thực hiện và chuyên môn nghiệp vụ Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thu sẽ giúp tạo niềm tin và sự phấn khởi cho người tham gia BHXH, chuyển đổi nhận thức từ bắt buộc sang tự giác tham gia.
Để nâng cao hiệu quả trong công tác thanh tra và kiểm tra vi phạm về đóng bảo hiểm xã hội (BHXH), cần tổ chức tốt công tác phối hợp liên ngành Phương châm chủ yếu là tăng cường thông tin, tuyên truyền và vận động thuyết phục, nhưng cũng không thể xem nhẹ việc xử lý vi phạm Đặc biệt, nên chọn một đến hai đơn vị điển hình để lập hồ sơ kiến nghị khởi tố ra Tòa án, nhằm răn đe và giáo dục chung.
Xây dựng đội ngũ cán bộ có phẩm chất đạo đức và năng lực chuyên môn cao là điều cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển đối tượng và thúc đẩy thu hồi nợ đọng bảo hiểm xã hội Đội ngũ này cần phải có kinh nghiệm và kỹ năng tốt để hoàn thành nhiệm vụ hiệu quả.