Phong trào cách mạng của nhân dân nghi lộc từ năm 1930 1945

Trong cuốn "Tiến trình lịch sử Việt Nam từ 1858 đến nay", Trần Bá Đệ, NXB Đại học quốc gia Hà nội, năm 2001, đã viết một cách đầy đủ hoànchỉnh về phong trào cách mạng giai đoạn này… Bên

lời cảm ơn

T ôi xin chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm Khoa Lịch

sử – Trờng Đại học Vinh Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với cô giáo ThS Nguyễn Thị Hà - ngời đã nhiệt tình hớng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian nghiên cứu

và hoàn thành khoá luận

Qua đây, tôi xin cảm ơn chân thành tới các thầy cô trong khoa Lịch sử và bạn bè đã giúp tôi hoàn thành luận văn này.

chứng tỏ giai cấp vô sản Việt Nam đã trởng thành và đủ sức lãnh đoạ cáchmạng.

Để có đợc những thắng lợi vĩ đại đó là sự đồng lòng nhất trí của quân vàdân ta, là sự đóng góp lớn lao của nhân dân các địa phơng trong phong tràogiải phóng dân tộc

Nghi Lộc là một địa phơng có tinh thần yêu nớc nồng nàn, có một bề dàytruyền thống cách mạng Phong trào cách mạng 1930 - 1945 ở Nghi Lộc đãdiễn ra cách đây nhiều thập kỷ, trải qua bao thăng trầm lịch sử, song nhữngtên đất tên làng gắn liền với những phong trào cách mạng vẫn đợc ghi trong sửsách theo thời gian:

"Nam Đàn, Nghi Lộc, Hng Nguyên Anh Sơn, Hà Tĩnh một phen dậy rồi"

Cùng với nhân dân cả nớc, nhân dân Nghi Lộc đã đứng dậy hoà chungvào dòng thác cách mạng, với quyết tâm đánh bại kẻ thù, xây dựng đất nớchoà bình tự do

Từ những thắng lợi cũng nh đóng góp của nhân dân Nghi Lộc trongphong trào cách mạng, chúng tôi muốn lật lại những trang sử vẻ vang của quêhơng, để viết về những cuộc đấu tranh của nhân dân huyện nhà trong nhữngnăm 1930 - 1945

Ngày nay, đang đợc sống trong độc lập tự do, hồi tởng lại cuộc sống cơcực của nhân dân dới chế độ thực dân tàn bạo và phong kiến thối nát phản

động, chúng ta càng cảm nhận sâu sắc hạnh phúc hôm nay vô cùng to lớn

"Uống nớc nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây"

Để ghi nhớ công lao của các thế hệ trớc, đồng thời thế hệ sau kế tục pháthuy tô thắm thêm màu đỏ của quê hơng, là ngời con của Nghi Lộc tôi mongmuốn đợc tìm hiểu rõ hơn về truyền thống cách mạng của quê hơngmình.Hoàn thành đề tài này sẽ giúp cho tôi vững vàng hơn trong phơng phápnghiên cứu khoa học cũng nh trong giảng dạy lịch sử địa phơng sau này

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đã quyết định chọn đề tài:

"Phong trào cách mạng của nhân dân Nghi Lộc từ năm 1930 đến năm 1945" làm khoá luận tốt nghiệp.

Dù còn nhiều hạn chế song tôi hy vọng, với đề tài này sẽ đóng góp phầnnhỏcông sức của mình để giúp mọi ngời hiểu thêm về phong trào cách mạng ởNghi Lộc trong giai đoan lịch sử này

2 Lịch sử vấn đề

Trong kho tàng t liệu lịch sử dân tộc có nhiều tài liệu, các công trìnhnghiên cứu khoa học viết về lịch sử Việt nam giai đoạn 1930-1945, trong đó

có đề cập đến phong trào cách mạng ở Nghệ An cũng nh ở Nghi Lộc

Trong cuốn "Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam" (Tống Trần Sinh, Nguyễn Hữu Tú) NXB Thống kê, Hà Nội năm 2002, đã trình bày rõ ràng chi

tiết lịch sử Việt Nam 1930- 1945 dới sự lãnh đạo của Đảng Trong đó cũng

đánh giá những thành quả cách mạng 1930 - 1931 mà đỉnh cao là Xô ViếtNghệ Tĩnh và phong trào đấu tranh giành chính quyền trong cách mạng thángTám 1945

Trong cuốn "Đại cơng lịch sử Việt Nam", (Đinh Xuân Lâm - chủ biên)

tập 2, NXB Giáo dục, năm 2001

Trình bày rõ về hoàn cảnh, diễn biến cách mạng trong giai đoạn

1930 -1945

Trong cuốn "Tiến trình lịch sử Việt Nam từ 1858 đến nay", (Trần Bá

Đệ), NXB Đại học quốc gia Hà nội, năm 2001, đã viết một cách đầy đủ hoànchỉnh về phong trào cách mạng giai đoạn này…

Bên cạnh các tác phẩm nghiên cứu chung nêu trên không thể không nhắc

đến những công trình nghiên cứu về lịch sử địa phơng:

"Lịch sử Đảng bộ Nghệ An", Ban chấp hành Đảng bộ Đảng cộng sản

Việt Nam tỉnh Nghệ An, tập 1 (1930-1945), NXB Chính trị quốc gia Hà nội

1998, đã phản ánh một cách chính xác, sinh động quá trình đấu tranh cáchmạng của Đảng bộ và nhân dân Nghệ An trong đó có Nghi lộc, bớc đầu rút ramột số bài học kinh nghiệm, trong quá trình đấu tranh của Đảng bộ

"Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản tỉnh Nghệ Tĩnh", Ban nghiên cứu

lịch sử Đảng tỉnh Nghệ Tĩnh, sơ thảo tập 1 (1925-1954) NXB Nghệ Tĩnh

1987, nghiên cứu phong trào cách mạng này trong phạm vi hai tỉnh Nghệ An

và Hà Tĩnh

"Lịch sử Đảng bộ Đạng cộng sản huyện Nghi Lộc" sơ thảo tập1 (1954

về trớc) ,(Nguyễn đình Triển)NXB Nghệ An năm 1991 đã trình bày về sự ra

đời và phát triển của Đảng bộ Nghi Lộc và những hoạt động của Đảng bộtrong phong trào quần chúng

"Xô Viết Nghệ Tĩnh" tiểu ban nghiên cứu lịch sử Đảng tỉnh uỷ Nghệ An,

NXB Nghệ An năm 2000, đã trình bày nguyên nhân, diễn biến, những thành quả

đạt đợc về phong trào cách mạng 1930 - 1931 ở một số địa phơng trong đó cóNghi Lộc

Rải rác trong các tạp chí nghiên cứu lịch sử và một số tài liệu ở kho địachí th viện Nghệ An,… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc, nhng chỉ nhắc đến những

sự kiện để minh hoạ

Tóm lại, cho đến nay cha có một công trình nào nghiên cứu một cách cụthể, rõ ràng, hệ thống về phong trào cách mạng ở Nghi lộc trong giai đoạn

1930 - 1945 Kế thừa những thành quả đã nghiên cứu, qua sử dụng những tàiliệu đã thu thập đợc, chúng tôi cố gắng trình bàyđầy đủ, chi tiết, hệ thốngphong trào cách mạng ở Nghi Lộc trong giai đoạn lich sử này

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tợng nghiên cứu của đề tài này là: "Phong trào cách mạng của nhân dânNghi Lộc từ năm 1930 đến 1945" Để làm rõ về nội dung, chúng tôi tập trung đềcập đến điều kiện tự nhiên, đặc biệt là đi sâu tìm hiểu nguyên nhân bùng nổ, diễnbiến của phong trào đấu tranh cách mạng ở Nghi Lộc 1930 - 1945 và tập trungphân tích đánh giá phong trào cách mạng ở Nghi Lộc trong giai đoạn này

4 Nguồn t liệu.

Để giải quyết những vấn đề mà đề tài đặt ra, chúng tôi tiến hành tiếp cậnvới các nguồn tài liệu sau:

- Các văn kiện của Đảng cộng sản Việt nam

- Các tác phẩm nghiên cứu lịch sử giai đoạn 1930 - 1945

- Đặc biệt là những công trình nghiên cứu về lịch sử địa phơng

Đó là những nguồn tài liệu quý giá giúp chúng tôi hoàn thành khoá luậntốt nghiệp này

5 Phơng pháp nghiên cứu

Tìm hiểu phong trào cách mạng ở Nghi Lộc từ 1930 - 1945, chúng tôi đặt

nó trong quá trình phát triển cũng nh từng bối cảnh lịch sử nhất định Vì vậyphơng pháp nghiên cứu chủ yếu là su tầm, tập hợp, thống kê, trên cơ sở đóphân tích, so sánh và đi đến đánh giá phong trào cách mạng giai đoạn

1930 - 1945 của nhân dân Nghi lộc nh đề tài đã đặt ra

Đông và huyện Nghi Xuân (tỉnh Hà Tĩnh); phía Tây giáp huyện Đô Lơng.

Đất linh thiêng sinh ra ngời hào kiệt, để trờng tồn trong lòng dân tộc, từthuở các vua Hùng xây dựng nớc, trên mảnh đất huyện Nghi Lộc ngày nay đã

có c dân ngời Việt cổ sinh sống Thuở xa xa nơi đây là những lãnh thổ bộ ViệtThờng của nớc Văn Lang sau là nớc Âu Lạc, tơng truyền Thục An Dơng Vơng

đã có qua lại vùng đất này C dân Nghi Lộc là bộ phận khăng khít của cộng

đồng ngời Việt cổ đã từng góp phần xây dựng nền văn hoá vật chất xa và xúctiến tính thống nhất nền văn hoá của toàn cộng đồng, tạo nên một trong nhữngtiền đề để hình thành dân tộc Việt Nam

Nghi Lộc cũng nh các địa phơng khác trong cả nớc, địa giới và tên gọiquận huyện đợc thay đổi nhiều lần qua hàng năm, cai trị của các tập đoànphong kiến Trung Quốc và các triều đại phong kiến Việt Nam Tới năm 1889vua Thành Thái mới đổi tên huyện Chân Lộc dới triều Tây Sơn thành huyệnNghi Lộc Sông Cấm là ranh giới tự nhiên giữa hai vùng có đặc điểm riêng củahuyện: vùng phía Bắc và phía Tây, Tây Nam từ ngạn sông Cấm trở lên núi đồinối tiếp nhau dày đặc suốt dọc địa giới chung của các huyện Nam Đàn, Đô L-

ơng, Yên Thành, Diễn Châu, và nó lấn sâu vào nội địa, lan rộng ra bờ biểnphía Bắc Cửa Lò, núi đồi vùng này hầu hết có độ dốc lớn (từ 350 - 400) và bịxói mòn nặng Vì đất bị rửa trôi, chỉ còn lại sỏi, đá, nên thực vật chỉ có loạicây lùn bụi và hiếm động vật Khoáng sản tuy có thứ sắt, mangan, phốtphát song trữ lợng ít, chất lợng thấp, giá trị công nghiệp không nhiều Diện tích bánsơn địa chiếm tỷ lệ lớn, bị phủ dày sỏi đá nên nghèo chất mùn và chất hữu cơ

Thung lũng đồng bằng vì tiếp giáp với núi đồi nên khập khễnh bị chia cắt, tỷ

Huyện Nghi Lộc có bờ biển dài và có hai cửa sông lớn là Cửa Hội vàCửa Lò, hai cửa sông này có vị trí chiến lợc cả về quân sự, kinh tế của quốcgia và quốc tế Thời quốc gia Đại Việt (từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV), Cửa Hội

đã là một trong những cửa lạch có thuyền của ngời nớc ngoài và trong nớc vào

ra buôn bán tấp nập Cho nên các Vơng triều Quốc gia Đại Việt đều quan tâmxây dựng, củng cố vững chắc đồn phòng thủ ở hai cửa sông này để bảo vệ đấtnớc Cửa Lò và Cửa Hội cũng là nơi giàu khoáng sản có giá trị kinh tế cao nh:Tôm, mực, cá thu [1: 10]

1.1.2.Về khí hậu

Nghi Lộc cũng nh các vùng đất khác trên đất nớc ta, đều chịu ảnh hởngsâu sắc của khí hậu nhiệt đới, gió mùa ẩm ở đây có sự phân biệt rõ rệt giữacác mùa trong năm Do đặc thù về vị trí địa lý nên Nghi Lộc không chỉ là nơihứng chịu ảnh hởng của gió mùa Đông Bắc, mà còn là điểm gần nh đón đầunhững trận gió Lào kèm theo nắng trong mùa hạ Lợng ma hàng năm ở NghiLộc khá lớn

Nghi Lộc đợc coi là điểm tiếp nhận ảnh hởng của hai luồng khí hậu ở haimiền, là nơi giao thoa của nhiều chế độ thời tiết Vì thế mà khí hậu ở Nghi Lộctơng đối khắc nghiệt Đây cũng là một trong những nhân tố góp phần hìnhthành nên nhân cách của con ngời xứ Nghệ nói chung và Nghi Lộc nói riêng

1.2 Đặc điểm dân c:

Trên nền tảng thiên nhiên cơ bản thuận lợi ấy dân c huyện Nghi Lộc đợchình thành sớm từ dọc ven sông Cấm và đờng Thiên Lý (tên trớc khi có đờngQuốc lộ I) rồi lan rộng ra khắp vùng trong huyện Trớc hết là vùng phía Đông

và Đông Nam theo sự lùi dần của biển, theo tộc phả của các dòng họ lớn lâu đờitrên lãnh thổ huyện Nghi Lộc thì thuỷ tổ phần lớn từ phía Bắc vào và phía Nam

ra Họ chủ yếu khai phá đất hoang, và cũng do sự lùi dần của bờ biển từ Cửa Lò

đến Cửa Hội mà diện tích canh tác của vùng này càng đợc mở rộng

Đi đôi với sự phát triển của dân c và ruộng đất canh tác ven biển cáctrang trại khai khẩn đất hoang ở đồng bằng và bán sơn địa cũng đợc hình thànhngày càng nhiều Khi đợc triều đình cử vào trấn thủ ở Nghệ An, Thái Bảo LãngQuẫn công Trần Bá Chúc đã chiêu dân khai phá đất hoang lập nên các làng.Tuy nhiên sự hình thành phát triển dân c trong huyện còn mang tính tự nhiên vàhết sức chênh lệch giữa các vùng, vùng ven biển xung quanh Cửa Lò và CửaHội mật độ dân c rất cao, còn các vùng núi đồi thì dân c tha thớt

Do đặc điểm hình thành và phát triển dân c trong huyện phần lớn cáclàng xã là ngời góp của nhiều địa phơng trong cả nớc, nên trong mỗi làng cónhiều họ và mỗi vùng thậm chí mỗi làng có một giọng nói khác nhau Quachung sống lâu đời và cùng lao động sản xuất xây dựng gia đình làng mạc,mọi ngời đã hoà nhập thành ngời chủ ở quê hơng mới không còn phân biệt cácsắc tộc dân c Mỗi ngời dân trong từng làng, từng vùng đem sức lực và kinhnghiệm của mình để kế tục nhau tự cải tạo và điều chỉnh về mọi mặt nhằmkhông ngừng khai thác tài nguyên thiên nhiên, phát triển ngành nghề phục vụcho nhu cầu sinh sống của mình và của xã hội Từ sự hình thành nên các cụmdân c đó mà trong huyện các chợ cũng đợc hình thành nh chợ Sơn từ thâmcanh lúa nớc các thung lũng đồng bằng, c dân Nghi Lộc đã từng bớc lấn sâuvào khai thác những mảnh đất, thửa ruộng dọc các chân núi, các khe suốitham gia sản xuất và lợi dụng đất bán sơn địa để chăn nuôi trâu bò đàn Nhândân vùng phía đông và phía nam Nghi Lộc đã dày công cải tạo "Cồn khô cátbạc, đồng chua nớc mặn", nơi mà"lúa cấy không có ăn khoai trồng ra không

có ngọn, đậu trồng ra không có vòi" [1: 16]

Nhân dân Nghi Lộc trồng trọt, chăn nuôi để sinh sống Bên cạnh nghềlàm ruộng, đánh cá, làm muối là chủ yếu thì nhân dân các làng xã trong huyệncòn phải làm nhiều nghề khác nh nghề thủ công, nghề trồng bông dệt vải… ởmột số làng có nghề truyền thống đã một thời đợc nhiều địa phơng tin dùng

nh nghề thợ mộc, làm nhà và đình chùa ở Thu Lũng (Nghi Thu), Xuân Đình(Nghi Thạch), nghề đóng thuyền ở Cổ Đan (Cổ Bái - Phúc Thọ) Chính từcác nghề nghiệp đó đã góp phần tạo việc làm, nâng cao mức sống cho nhândân nhất là các làng xã vùng phía Đông và Đông Nam, nơi thiếu ruộng đấtcanh tác, thừa lao động và luôn bị thiên tai đe doạ

Nghi Lộc là một trong nhiều địa phơng ở Nghệ Tĩnh tuy nghèo đói về

đời sống, về vật chất nhng đời sống tinh thần, nhất là tinh thần hiếu học khôngngừng đợc phát huy Việc học hành, thi cử ở Nghi Lộc từ lâu đã trở thànhphong trào thi đua mạnh mẽ, trong tầng lớp nho sĩ không ít ngời đã thành đạtlàm rạng danh cho quê hơng đất nớc Mặc dù việc học, thi cử của họ khôngphải là con đờng tiến thân vào mục đích làm quan, mà họ muốn đem những trithức của mình truyền thụ cho dân đấu tranh cho công lý, cho lẽ phải

Rồi các phong tục tập quán tốt đẹp nh mời nhau uống nớc chè xanh, ăntrầu… đã ăn sâu vào đời sống con ngời Nghi Lộc trở thành nề nếp lâu đời củangời dân nơi đây Tập tục này đã gắn mọi ngời lại trong “tình làng nghĩa xóm

“tối lửa tắt đèn có nhau”

Tất cả đó vừa mang đặc trng văn hoá Nghệ Tĩnh, trong nền văn hoáchung của dân tộc Việt Nam vừa phản ánh đậm đà bản sắc dân tộc của mộtvùng quê giàu truyền thống đấu tranh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Điều đó

đã góp phần không ngừng nâng cao những truyền thống tốt đẹp của những

ng-ời dân nơi đây, tô đậm nhân cách con ngng-ời Nghệ Tĩnh trong phẩm chất caoquý của con ngời Việt Nam

Sống trên mảnh đất có đặc điểm địa lý, địa hình đa dạng phức tạpkhông đợc thiên nhiên u đãi bị nằm ở vị trí chiến lợc quốc phòng của đất nớcnên từ thuở xa xa, nhân dân Nghi Lộc phải chống chọi với hai kẻ thù thiên tai

và địch hoạ, để không ngừng phát triển và sản xuất duy trì sự sống của mình.Cuộc chiến đấu liên tục đầy gian khổ, thử thách và hy sinh đó đã tô luyện chongời dân Nghi Lộc dạn dày kinh nghiệm trong sản xuất, có ý thức cộng đồngcao trong chiến đấu và hun đúc nên những phong cách nề nếp sinh hoạt bềnvững trong cuộc sống Đó là ý chí xả thân vì nghĩa lớn, vì độc lập tự do của Tổquốc

Những phẩm chất đó, những tính cách đó, những truyền thống tốt đẹp

đó mãi mãi là vốn quý của nhân dân Nghi Lộc mà các thế hệ nối tiếp nhaukhông ngừng phát huy và đóng góp to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc

1.3 Truyền thống cách mạng của nhân dân Nghi Lộc:

Với những đặc điểm địa lý khá đặc biệt, là nơi có bờ biển dài với haicửa lạch lớn thông ra biển Đông và có các tuyến giao thông huyết mạch củaquốc gia xuyên qua, nên Nghi Lộc từ thời xa xa đã trở thành một trong nhữngtuyến phòng thủ chiến lợc của đất nớc Mỗi khi chiến tranh xảy ra, nhân dân ở

đây không những chịu đựng hy sinh tổn thất về ngời mà còn đóng góp tích cực

vào chiến thắng của dân tộc Những ngời con u tú trong huyện đã nối gót nhaulàm rạng danh cho đất nớc và tô thắm thêm truyền thống yêu nớc của quê h-

ơng Truyền thống đó đã có từ thời xa xa, chẳng hạn nh năm 1418 Lê Lợi phất

cờ khởi nghĩa chống ách cai trị của quân xâm lợc nhà Minh Là gia thần của

Lê Lợi trong trại Lam Sơn - tỉnh Thanh Hoá, hai anh em Nguyễn Biện vàNguyễn Xí ở làng Thợng Xá - Nghi Hợp đã gia nhập cuộc khởi nghĩa từ đầu.Nguyễn Xí đã trở thành tớng giỏi trong cuộc khởi nghĩa đó, đợc triều đình nhà

Lê xếp vào hàng khai quốc công thần Truyền thống đó đợc tiếp tục phát huyvào năm 1884, thực dân Pháp thiết lập nền cai trị của chúng trên đất nớc ta,biến Việt Nam thành thuộc địa nửa phong kiến Chúng đã chia nớc ta thành 3

kỳ, mỗi kỳ có một thủ đoạn cai trị riêng Nghi Lộc là địa phơng nằm trong xứTrung kỳ, xứ “bảo hộ” của Pháp nên mọi mặt về chính trị, kinh tế, văn hoá- xãhội trong huyện đều biến đổi theo chính sách của chúng trong cả xứ

Khác với Bắc kỳ và Nam kỳ, ở xứ Trung kỳ bên cạnh bộ máy Chínhphủ phong kiến Việt Nam vẫn duy trì, thực dân Pháp lập thêm bộ máy chínhquyền “bảo hộ” từ xứ đến tỉnh, còn từ huyện xuống làng xã thì chúng củng cốtăng cờng bộ máy phong kiến Nam triều đã sẵn có và biến chúng thành tay sai

đắc lực

ở Nghi Lộc huyện đờng trớc đặt ở hai làng Ngô Trờng, Ngô Xá, (Nghi

Đức) đến Triều Thanh Thái mới dời đến làng Kim Chi (Nghi Liên), chu vihuyện đờng rất rộng để củng cố thêm về chính quyền tai say phong kiến

Cũng nh các địa phơng khác trong xứ Trung kỳ, nhân dân Nghi Lộccùng chịu cảnh “một cổ hai tròng” vừa thực dân, vừa phong kiến Hai kè thùnày đã vơ vét bóc lột nhân dân đến tận xơng tuỷ, thuế ruộng đất trớc thu bằngthóc, nay thu bằng tiền, thuế này ngày một tăng Các thứ thuế chúng đặt rangày càng nhiều, có thể nói không một thứ gì nhân dân làm ra mà bọn chúngkhông đánh thuế, nặng nhất là thuế thân còn gọi là su, tức thuế đánh vào namgiới từ 18 tuổi trở lên Dới thời phong kiến mỗi ngời mỗi năm chỉ phải nạp 0,3

đồng công ích nay phải nạp 2,3 đồng rồi lên tới 3 đồng Từ năm 1929 giá thuế

ấy bằng 40kg thóc… Thuế khoá rất nặng nề đè nặng lên vai ngời dân

Trớc sự áp bức bóc lột tàn bạo của chủ nghĩa thực dân phong kiến Namtriều, đời sống của ngời dân Nghi Lộc nói riêng và của cả nớc nói chung càngrơi vào cảnh bần cùng lạc hậu Nó đợc phản ánh qua các bài vè đợc phổ biếntruyền miệng trong nhân dân huyện Nghi Lộc thời bấy giờ

Nạp s

“ u nạp thuế xong rồi Chỉ đổ vào rốn ba miếng khoai khô”

Vì thế nên gặp những năm hạn hán lụt lội, mất mùa thì nhân dân chết

đói rất nhiều Chính tình hình này đã gây trong lòng ngời dân Nghi Lộc nhữngphẫn nộ cao độ, mâu thuẫn giữa nông dân và bọn hào lý Tây, đoan, địa chủphong kiến, đế quốc càng thêm sâu sắc Họ sẵn sàng đứng dậy hởng ứng, tíchcực tham gia vào các vụ kiện cáo, tranh chấp ruộng đất khi có ngời đứngdậy hô hào Tình hình này đợc phản ánh qua bài thơ “dân cày” của Bùi KhắcThủy ngời Nghi Lộc

Vất vả bao năm, ngày, tháng, mùa

“

Ngán thay cho kiếp cấy, cày, bừa Cầm hơi ba miếng rau, khoai, cháo Chết xác đôi phen gió, nắng, ma Con khóc vợ kêu, hèn đói, rách

Su cùm thuế kẹp đắng cay chua Tấm thân lao khổ buồn căm tức

Đạp quách xong đời mục nát xa…”

[21:100]

Truyền thống cách mạng của ngời dân Nghi Lộc bắt nguồn từ nhữngthế kỷ trớc Nghi Lộc là một trong những địa phơng tham gia phong trào cầnVơng mạnh mẽ Hởng ứng lời kêu gọi của cụ Phan Đình Phùng các sĩ phu yêunớc nh Đinh Văn Chất, Ngô Quang, Đặng Thọ Ngợi… đã chiêu binh tậpluyện và lập căn cứ kháng chiến ngay trên quê hơng mình, nhằm ngăn chặntừng bớc tiến của kẻ thù

Nghi Lộc cũng là một trong những địa phơng của tỉnh hởng ứng phongtrào Đông Du do cụ Phan Bội Châu phát động Mặc dù chính quyền thực dân

và phong kiến tay sai kiểm soát ráo riết, nhng nhân dân Nghi Lộc vẫn tiếp tụcphát động con em đi xuất dơng Kết quả đã có 28 thanh niên Nghi Lộc sangNhật theo cụ Phan hoạt động Và trong số thanh niên yêu nớc theo cụ Phansang Nhật đã có không ít ngời sau này đã trở thành những cán bộ chủ chốttrong phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX nh Trơng Văn Linh (xã Nghi Ph-

ơng)

Truyền thống cách mạng của nhân dân Nghi Lộc càng đợc tô thắm,phát triển trong giai đoạn cách mạng 1930-1945 cũng nh trong giai đoạn pháttriển của lịch sử dân tộc

Chơng 2 Nghi Lộc trong phong trào cách mạng 1930 - 1931

và Xô Viết Nghệ Tĩnh

2.1 Nghi Lộc trong những năm đầu thế kỷ XX:

2.1.1 Nghi Lộc trong công cuộc vận động giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XX.

Phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc càng ngày càng phát triểnmạnh mẽ kể từ năm 1900 - 1929 Trong khoảng thời gian này nhân dân NghiLộc là một trong những địa phơng đi đầu trong công cuộc đấu tranh chốngchính sách áp bức bóc lột của đế quốc và phong kiến tay sai

Vào tháng 11 - 1911 cuộc cách mạng Tân Hợi Trung Quốc thắng lợi đãkích thích mạnh mẽ tinh thần ái quốc của các chí sĩ Việt Nam Trong tìnhhình đó Phan Bội Châu đã sang Trung Quốc nhóm họp các chí sĩ Việt Nam

đang sống lu vong ở đây bàn chủ trơng mới Các ông quyết định giải tán hộiDuy Tân thành lập Việt Nam Quang Phục Hội với tôn chỉ là “đánh đuổi giặcPháp khôi phục nớc Việt Nam, thành lập Cộng hoà dân quốc” [25: 43] Theogơng cách mạng Tân Hợi Trung Quốc Một số chi sĩ quê ở Nghi Lộc đợc cửgiữ các chức vụ quan trọng trong Hội này nh ông Đặng Tử Kính, HoàngTrọng Mẫu, Nguyễn Thức Đờng

Nhân lúc chiến tranh thế giới lần thứ nhất bùng nổ năm 1914 Hội ViệtNam Quang Phục Hội chủ trơng đánh chiếm các đồn quân Pháp dọc biên giớiViệt - Trung và Việt - Lào để mở đờng về nớc Bị các thế lực phản động trong

và ngoài nớc cấu kết đánh phá nên cuộc bạo động này thất bại Ông Nguyễn

Đức Công và Nguyễn Thức Đờng ngời Nghi Lộc trong lần này chỉ huy Quangphục quân bị Pháp bắt về giam ở Hoả Lò

Tinh thần yêu nớc, đặc biệt tham gia vào các hội yêu nớc của nhân dânNghi Lộc ngày một nhiều hơn, chẳng hạn nh phong trào vận động thanh niênxuất dơng để tìm đờng cứu nớc, hoạt động cách mạng đợc nhân dân Nghi Lộchởng ứng mạnh mẽ

Bên cạnh đó, hàng trăm cuộc đấu tranh chống su thuế (rợu, muối),chống bọn hào lý tham nhũng, chống địa chủ chiếm đoạt ruộng đất đã diễn ra

Tuy các cuộc đấu tranh đó cha thu đợc kết quả cao, nhng phong trào

đấu tranh đã góp tiếng nói của nhân dân Nghi Lộc chống lại chính sách cai trị,

áp bức bóc lột của thực dân phong kiến

Từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất, hoà chung với không khí sôi độngcủa cả nớc, phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc ngày một mạnh mẽhơn Đặc biệt vào cuối năm 1929, đầu năm 1930, cuộc khủng hoảng kinh tế

trong thế giới t bản chủ nghĩa đã tác động đến đời sống chính trị và xã hộiViệt Nam, trong đó có cả nhân dân Nghi Lộc: công nhân bị sa thải, nông dân

bị bòn vét bóc lột nặng nề, điều đó càng khắc sâu thêm mối thù đế quốc vàphong kiến của nhân dân cả nớc nói chung, nhân dân Nghi Lộc nói riêng Mâuthuẫn xã hội nổ ra gay gắt trong cuộc đấu tranh chống đế quốc và phong kiếncủa nhân dân cả nớc tiếp tục phát triển, tiêu biểu nh cuộc đấu tranh của côngnhân nhà máy xi măng Hải Phòng đòi tăng lơng, giảm giờ làm, công nhân củahãng dầu XÔCÔM ở Nhà Bè bãi công đòi yêu sách…

Trớc tình hình đó, vào những năm tháng cuối năm 1929 nhân dân NghiLộc càng đợc thức tỉnh, khích lệ bởi những t tởng cách mạng mới và sự hoạt

động tích cực khẩn trơng của tổ chức Đông Dơng cộng sản Đảng, nhân dânNghi Lộc đã đứng dậy đấu tranh liên tiếp, phong trào này bị dập tắt, lại cóphong trào khác nổi lên

Trong thời kỳ này để giác ngộ quần chúng, công tác tuyên truyền đợctiến hành đầy đủ và thờng xuyên Hình thức tuyên truyền rất phong phú, nhnghình thức truyền đơn là hình thức hàng đầu đợc các cấp bộ Đảng áp dụng.Chính vì thế vào dịp này cứ đến ngày kỷ niệm lịch sử là có truyền đơn cổ

động, nội dung truyền đơn không chỉ có ý nghĩa của ngày lễ mà còn kêu gọiquần chúng đứng lên đấu tranh đòi quyền lợi cho mình Sự xuất hiện hình thứctruyền đơn đó tạo nên sự bàn luận sôi nổi khích lệ mạnh mẽ tinh thần cáchmạng cuả các tầng lớp nhân dân, và đặc biệt đó cũng chính là yếu tố cơ bản đểthúc đẩy sự ra đời của các tổ chức chi bộ Cộng sản Đảng trong huyện

2.1.2 Chi bộ Đảng Nghi Lộc đợc thành lập.

Tinh thần yêu nớc và làm cách mạng ở Nghi Lộc rất cao, ngời dân ở

đây đã từng tham gia các phong trào yêu nớc nh: phong trào Cần Vơng, phongtrào Đông Du do cụ Phan Bội Châu phát động… nhng tất cả các phong trào đó

đều bị thất bại, thất bại rồi đang trong lúc cha biết đi theo con đờng đấu tranhnào, đất nớc đang khủng hoảng về đờng lối, thì vào ngày 3-2 - 1930 ĐảngCộng sản Việt Nam ra đời đã mở ra con đờng cho cách mạng Việt Nam tiếnlên Đây là thời kỳ phong trào cách mạng Việt Nam bớc sang một giai đoạnmới, thời kỳ Đảng lãnh đạo triệt để và toàn diện cuộc đấu tranh cách mạngcủa nhân dân cả nớc nói chung và ở Nghi Lộc nói riêng

Truyền đơn là hình thức tuyên truyền hàng đầu của những ngời lãnh

đạo cách mạng Nghi Lộc Nhân dịp kỷ niệm ngày Quốc tế chống chiến tranh

đế quốc, hay ngày Cách mạng tháng mời Nga (ngày 7 - 11 - 1929) là dịptruyền đơn cờ đỏ xuất hiện nhiều nơi, kêu gọi thợ thuyền, dân cày, binh lính,

học sinh và các tầng lớp nhân dân bị áp bức ở Nghi Lộc đoàn kết lại noi gơngcách mạng Tháng mời Nga: Đánh đổ đế quốc và chế độ phong kiến, lập chínhquyền Xô Viết công nông binh Đông Dơng, giao ruộng đất cho dân cày, giaonhà máy cho thợ thuyền… đòi quyền lợi bình đẳng cho mình Đây là một sựkiện lịch sử quan trọng, nó thúc đẩy quá trình đấu tranh của quần chúng nhândân và đặc biệt sự kiện này đã thúc đẩy sự ra đời của các chi bộ cộng sảntrong huyện Nghi Lộc.

Nghi Lộc là địa phơng cận kề bên Vinh, nên tiếp thu mau lẹ những t ởng mới do Đảng phát động, để hớng dẫn quần chúng đấu tranh có kết quả.Ngày 18 - 3 - 1930 phân cục Trung ơng Đảng Cộng sản Việt Nam ở Trung kỳ(đóng tại Vinh) phát truyền đơn kêu gọi các giới gia nhập các tổ chức quầnchúng của Đảng để đấu tranh đòi quyền lợi chống lại âm mu thủ đoạn của

tđịch Ngay sau đó, dới sự lãnh đạo của Đảng bộ Nghệ An vào đầu tháng 4

-1930 tại nhà thờ cử nhân Nguyễn Thức Tự ở Đồng Chữ (Nghi Trờng), ông nộicủa Nguyễn Thức Mẫu, gồm các đồng chí Nguyễn Thức Mẫu, Nguyễn HữuCơ, Nguyễn Đình Xuân, Hoàng Văn Tâm Các đồng chí ấy đã họp hội nghị cử

ra Ban chấp hành huyện uỷ lâm thời Đảng Cộng sản Việt Nam ở Nghi Lộc và

đồng chí Nguyễn Thức Mẫu đợc cử làm Bí th Nhờ sự lãnh đạo trực tiếp củaPhân cục Trung kỳ tỉnh uỷ Vinh và hoạt động tích cực của huyện uỷ lâm thời,cơ sở Đảng và các tổ chức quần chúng cách mạng của Đảng ở Nghi Lộc đợcphát triển nhanh Các chi bộ ghép đợc thành lập sớm ở Đảng bộ huyện NghiLộc là:

Chi bộ Ân Hậu bao gồm các làng Ân Hậu (Nghi Ân) do đồng chí PhạmDuy Thanh làm bí th đầu tiên

Chi bộ Đức Hậu bao gồm các làng Đức Hậu (Nghi Đức), Yên Đại(Nghi Phú) do đồng chí Nguyễn Thành Đại làm bí th đầu tiên

Chi bộ Kim Khê bao gồm các làng Kim Khê Thợng (Nghi Long) do

đồng chí Nguyễn Viết Thiện làm bí th đầu tiên

Chi bộ Phan Thôn bao gồm các làng Phan Thôn, Xuân Liệu (Nghi Kim)

do đồng chí Cao Trọng Miu làm bí th đầu tiên

Chi bộ Đồng Chữ bao gồm các làng Đồng Chữ, Kỳ Trân (Nghi Trờng)

do đồng chí Nguyễn Đình Xuân làm bí th đầu tiên

Chi bộ Long Trảo bao gồm các làng Long Trảo, Khánh Duệ (NghiKhánh), Mỹ Xá (Nghi Xá) do đồng chí Hoàng Văn Can (tức là Thạc) làm bí

th đầu tiên

Chi bộ Lò do Hoàng Văn Tâm làm bí th bao gồm các làng phía Bắctổng thợng Xá ở Nghi Quang - Nghi Tân và Trung Kiên (Nghi Thiết).

Chi bộ Mỹ Chiêm bao gồm các làng Mỹ Chiêm, Phú Tích, Phợng Cơng(Nghi Phong) do đồng chí Nguyễn Văn Pháng làm bí th đầu tiên

Chi bộ Song Lộc bao gồm các làng Song Lộc, Nghi Hải, Nghi Hoà, TânHợp (Nghi Xuân) do đồng chí Nguyễn Đức Bình làm bí th đầu tiên

Chi bộ Cổ Đan bao gồm các làng Cổ Đan, Cổ Bái, Phúc Lợi (Nghi Thái,Phúc Thọ) do đồng chí Trơng Xuân Hài làm bí th đầu tiên

Chi bộ Vân Trình bao gồm các làng thuộc tổng Vân Trình do đồng chíNguyễn Phúc Hoà làm bí th đầu tiên

Thông qua các tổ chức chi bộ cộng sản mà các đồng chí cán bộ tiếp thu

và truyền bá t tởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa Mác - Lênin vào nhân dân, đểlãnh đạo họ làm cách mạng một cách đúng đắn nhất Đờng lối ấy, t tởng ấy đ-

ợc quần chúng nhanh chóng tiếp thu và hởng ứng đi theo

Cũng từ các chi bộ ghép đó, tổ chức cơ sở Đảng mở rộng ra nhiều làngxã trong huyện Song song với sự phát triển hệ thống tổ chức của các cấp uỷ

Đảng thì Nông hội đỏ cũng đợc xây dựng Tiếp sau Nông hội đỏ là các tổchức quần chúng nh: Hội phụ nữ giải phóng, Đoàn thanh niên cộng sản, Hộicứu tế đỏ… cũng lần lợt đợc thành lập ở Nghi Lộc Các tổ chức quần chúng

đó là chỗ dựa vững chắc cho các cấp uỷ Đảng huyện Nghi Lộc tuyên truyềngiáo dục, vận động nhân dân đấu tranh thực hiện các khẩu hiệu của Đảngtrong cao trào cách mạng 1930 - 1931

Nh vậy, sự ra đời của các tổ chức Cộng sản ở Nghi Lộc có một ý nghĩarất quan trọng, đã chấm dứt sự mò mẫm thiếu đờng lối của các lực lợng yêu n-

ớc trong huyện, đa phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân tiến lên dới

sự lãnh đạo thống nhất của Đảng ta, Đảng của giai cấp công nhân do đồng chíNguyễn ái Quốc sáng lập và rèn luyện Sự ra đời của các tổ chức Cộng sản đó

đã soi đờng mở lối cho cách mạng quần chúng đi theo, quần chúng nhân dân

đợc Đảng soi đờng dẫn lối đợc ví giống nh Bác Hồ lúc cha tìm ra đợc con ờng cứu nớc, trong lúc ấy bắt gặp đợc luận cơng của Lênin làm cho Ngời “rấtcảm động, phấn khởi, sáng tỏ và tin tởng biết bao” Ngồi một mình trongphòng mà Ngời nói to nh đang nói trớc quần chúng đông đảo “Hỡi đồng bào

đ-bị đoạ đày đau khổ, đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đờng giảiphong cho chúng ta !” [9: 162]

Sống trong sự kìm kẹp bóc lột của bọn thực dân xâm lợc và phong kiến taysai, ngời dân Nghi Lộc nói riêng và nhân dân cả nớc nói chung phải chịu bao khổ

cực đắng cay Bây giờ có Đảng, Đảng lãnh đạo, họ đứng lên làm cách mạng để

tự giải phóng cho mình Do đó mà phong trào quần chúng ngày một nhiều hơn,rầm rộ hơn, đi theo Đảng Lòng dân theo ý Đảng, Đảng thấy lòng dân, hai yếu tốnày đồng nhất tạo nên sức mạnh phi thờng để đa phong trào cách mạng đấu tranhchống kẻ thù tiến lên và tất yếu sẽ giành đợc thắng lợi

2.2 Phong trào cách mạng của nhân dân nghi lộc trong phong trào 1930 - 1931 và Xô Viết Nghệ Tĩnh:

2.2.1 Thời kỳ mở đầu: biểu tình, bãi công

Từ những năm 20 và thế kỷ XX, ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin

đã chiếu rọi vào bán đảo Đông Dơng Đêm trờng nô lệ trên dải đất Việt Namthuộc địa và nửa phong kiến đợc thức tỉnh và sục sôi chuyển động, báo hiệumột cơn bão tố trớc khi trời bừng sáng Những mâu thuẫn cơ bản trong lòngxã hội Việt Nam căng thẳng hơn bao giờ hết

Nhân dân cả nớc nói chung và ở Nghi Lộc nói riêng có truyền thốngyêu nớc và đoàn kết từ rất lâu đời Ngợc dòng lịch sử, tổ tiên ta đã làm nênnhững kỳ tích vẻ vang trong các cuộc kháng chiến chống lũ giặc ngoại xâmphong kiến phơng Bắc Từ khi thực dân Pháp xâm lợc nớc ta, mặc dù bọn vuaquan nhà Nguyễn đầu hàng chúng, nhng nhân dân ta vẫn liên tiếp nổi dậychống lại kẻ xâm lợc

Tuy nhiên, lúc bấy giờ phong trào yêu nớc ở Việt Nam đang bị khủnghoảng nghiêm trọng về đờng lối Sự khủng hoảng về đờng lối bắt nguồn từ sựkhủng hoảng về giai cấp lãnh đạo Trong tình hình đó ngày 3 - 2 - 1930 ĐảngCộng sản Việt Nam ra đời Đây là thời kỳ phong trào cách mạng Việt Nam bớcsang một giai đoạn mới, thời kỳ Đảng lãnh đạo triệt để và toàn diện, cuộc đấutranh cách mạng của cả nớc nói chung và Nghi Lộc nói riêng

ở địa phơng Nghi Lộc, với sự kiện là các cơ sở Đảng bộ Nghi Lộc đợcthành lập vào tháng 4 năm 1930 có ý nghĩa quyết định đối với phong trào cáchmạng của quần chúng, từ nay trở đi phong trào của nhân dân Nghi Lộc đã cómột Bộ tham mu có đầy đủ trí tuệ, năng lực hoạt động Ngay sau đó, vào ngày

25 - 4 - 1930 dới sự lãnh đạo của Đảng, Đảng bộ Nghi Lộc đã đứng ra tổ chứcquần chúng các làng Ân Hậu, Đức Hậu, Song Lộc, Tân Hợp… tham gia biểutình chống áp bức của chính quyền phong kiến

Nhân dịp kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1 - 5 - 1930, Trung ơng ĐảngCộng sản Việt Nam chủ trơng phát động phong trào ngày Quốc tế lao độnglần đầu tiên ở Việt Nam Xứ uỷ Trung kỳ cùng các tỉnh bộ ở Nghệ Tĩnh tíchcực thực hiện các chủ trơng đó Vào ngày này, cùng với hoạt động treo cờ búa

liềm rải truyền đơn, kêu gọi quần chúng đấu tranh ở nhiều nơi trong toàn tỉnh,một số cuộc mít tinh lớn đã nổ ra ở Thành phố Vinh và huyện Thanh Chơng.

Hoà chung vào phong trào đấu tranh đó, ở Nghi Lộc dới sự chỉ huy củaNông hội đỏ, nông dân các làng nô nức ngợc đờng Cửa Hội - Vinh kéo đếntập trung ở làng Lộc Đa (Hng Lộc) Sau khi nghe đại biểu của Đảng diễnthuyết về ý nghĩa của ngày Quốc tế lao động và nội dung biểu tình Mọi ngờighép thành hàng ngũ, theo ngọn cờ dẫn đạo của Tổng chỉ huy tiến vào Vinhphối hợp với nông dân các làng Yên Dũng, Lộc Đa, Đức Thịnh cùng với côngnhân các nhà máy biểu tình lên Toà công sứ tỉnh Nghệ An, đa yêu sách đòităng lơng, giảm giờ làm cho công nhân, giảm su, hoàn thuế cho nông dân…

Đoàn biểu tình kéo đến thì tri phủ Hng Nguyên đa lính đến ngăn chặn.Bất chấp lời hăm doạ của hắn, đoàn biểu tình vẫn giữ vững hàng ngũ, gạt hàngrào ngăn cản của lính theo đờng Quốc lộ I tiến xuống Bến Thuỷ phối hợp vớicông nhân các nhà máy Diêm, Cá hộp, rợu và khu khuân vác ở cảng nhng bị

địch khủng bố, cuộc biểu tình bị tan rã

Những hoạt động kỷ niệm ngày 1 - 5 của nhân dân Nghi Lộc đã chứng tỏ

đợc sức mạnh lớn lao của công nông liên minh dới sự lãnh đạo của Đảng Lần

đầu tiên công nhân, nông dân, binh lính, học sinh đã gặp nhau trên trận tuyến

đấu tranh, chống áp bức bóc lột, đòi quyền tự do dân chủ, góp phần mở đầu chophong trào cách mạng ở nớc ta do Đảng cộng sản tổ chức và lãnh đạo

Cuộc biểu tình có tiếng vang lớn đã thúc đẩy cổ vũ cho tinh thần đấutranh của nhân dân và giáng một đòn mạnh đầu tiên vào bọn thống trị ở Nghệ

An Sự kiện này đã đợc Trung ơng Đảng thời ấy đánh giá “thật là một thắnglợi lớn lao cho công nông Nghệ An mà cũng là cho công nông khắp trong cảnớc” [1: 23]

Ngay sau đó phân cục Trung ơng Trung kỳ phát truyền đơn và cho đăngbáo ca ngợi tinh thần đấu tranh oanh liệt của nhân dân, vạch trần tội ác củabọn thực dân và tay sai, kêu gọi quần chúng tiếp tục đấu tranh và khẳng định:

“cuộc đấu tranh ở Nghệ An đã đến ngày phải kịch liệt, mỗi ngời trong tronganh em chị em phải chết thì lại có hàng trăm hàng vạn ngời khác kế tiếp Dù

đế quốc chủ nghĩa Pháp giở thói hung ác đến đâu cũng không thể ngăn trởphong trào cách mạng đợc” [9: 21]

Ngày 1 - 5 - 1930 là mốc khởi đầu cho cao trào 1930 - 1931 ở NghệTĩnh, mở màn cho hàng loạt cuộc đấu tranh sôi nổi của công nông và các tầnglớp nhân dân khác trong tháng 5 và những tháng tiếp theo

Phong trào trong Nam ngoài Bắc tác động mạnh mẽ ở Nghệ An, hoànhịp với phong trào cả nớc, công nông Nghệ An đã vang dội cả ở thành thị, cả

ở nông thôn Tính từ đầu năm 1930 trở đi trong toàn tỉnh đã nổ ra liên tiếp các

vụ đấu tranh của công nông

Trong lúc này, các cuộc bãi công của công nhân nhà máy Diêm 10/5/ 1930,công nhân nhà máy ca và nông dân các huyện Thanh Chơng, Anh Sơn… diễn

ra mạnh mẽ, thì ngày 2 - 6 - 1930 dới sự lãnh đạo của Đảng, của huyện uỷNghi Lộc gần 500 nông dân các làng thuộc ba tổng Đặng Xá, Thợng Xá, KimNguyên kéo lên huyện đờng biểu tình phản đối chính quyền thực dân, đàn ápphong trào đấu tranh ở Bến Thuỷ và đòi giảm su hoàn thuế Trớc áp lực của

đoàn biểu tình tên tri huyện chẳng những không dám đàn áp mà còn hứachuyển yêu sách của nhân dân lên cấp trên Thái độ này của tri huyện đã làmtăng thêm lòng tự tin, quyết tâm đấu tranh của nhân dân, tạo điều kiện cho cáccán bộ Đảng viên mạnh mẽ phát triển tổ chức và vận động mọi ngời đấu tranh

đòi các quyền lợi hàng ngày Có thể nói cuộc biểu tình ngày 2 - 6 - 1930 củanhân dân Nghi Lộc là một bớc chuyển biến lớn trong phong trào cách mạngbởi trong ngày này quần chúng đã đợc tổ chức thành đội ngũ có lãnh đạo chỉhuy thống nhất Đây là sự kiện chứng minh rằng: Phong trào đấu tranh củaquần chúng nhân dân dới sự lãnh đạo của Đảng đã thu đợc thắng lợi, kẻ thùbuộc phải nhợng bộ mặc dù không nằm trong sự tính toán của chúng

Sự kiện ngày 2 - 6 - 1930 đã thể hiện rõ sức mạnh đoàn kết của nhân dânNghi Lộc, xứng đáng là sự kiện mở đầu cho phong trào cách mạng trong huyện.Thúc đẩy phong trào cách mạng của quần chúng nhân dân ngày một phát triểnrộng khắp Ngày 25 - 6 thực hiện chủ trơng của huyện, các chi bộ đã lãnh đạocác tiêu tổ Nông hội đỏ, vận động hàng ngàn nông dân các làng, xã tập trung ởCồn Mã Nờng (Nghi Trờng) dự mít tinh hởng ứng các cuộc biểu tình của nôngdân Sa Đéc (Nam Bộ) và nông dân Tiền Hải (Bắc Bộ), đòi thực dân Pháp vàphong kiến Nam triều thả những ngời bị bắt, bồi thờng cho gia đình những ngời

bị chết, bị thơng trong cuộc biểu tình ở Bến Thuỷ

Giữa lúc đó ngày 6 - 7 - 1930 cuộc tổng bãi công của công nhân nhàmáy diêm Bến Thuỷ bùng nổ, hởng ứng lời “Báo cần kíp” của tổng Công hộiNghệ An, cùng với các Đảng bộ trong tỉnh, huyện uỷ Nghi Lộc đã lãnh đạocác cấp uỷ Đảng, các chi bộ và các hội quần chúng tổ chức quyên tiền, bạc,gạo, khoai… ủng hộ các gia đình tổng bãi công Cuộc vận động ủng hộ côngnhân và các cuộc mít tính biểu tình đấu tranh đòi quyền lợi hàng ngày củanông dân, các làng kết hợp chặt chẽ với nhau đa phong trào cách mạng tronghuyện càng lan rộng phát triển lên cao

Bị bất ngờ trớc làn sóng đấu tranh mạnh mẽ với những hình thức mới lạcủa dân xứ Nghệ, thực dân Pháp và phong kiến tay sai một mặt nhợng bộ thực

hiện một số yêu sách của cách mạng để xoa dịu tinh thần đấu tranh của quầnchúng, mặt khác lùng bắt cộng sản đánh phá cách mạng.

Để chống t tởng vội thoả mãn với những kết quả đã đạt đợc, hơn nữanhằm uốn nắn những t tởng sai lầm, mất cảnh giác không thấy đợc thủ đoạnthâm độc của kẻ thù nhân nhợng, mị dân để xoa dịu tinh thần Xứ uỷ Trung kỳchủ trơng cổ vũ quần chúng tiếp tục đấu tranh mạnh mẽ hơn

Ngày 13 - 7 - 1930 Báo “Ngời lao khổ” của xứ uỷ Trung kỳ ra bài bìnhluận vạch rõ âm mu, thủ đoạn xảo quyệt của địch và chỉ cho mọi ngời thấyrằng cuộc đấu tranh vừa qua “tuy thắng lợi nhng anh em chị em còn bị bóclột… rồi đây đế quốc sẽ cải lơng cho anh chị em nhiều quyền lợi Song chỉ là

để anh chị em đừng phản đối nó thôi” [2: 59]

Nội dung của bài báo đã chỉ ra cho quần chúng Đảng viên thấy đợc âm

mu xảo quyệt của kẻ thù, cần phải cảnh giác và nâng cao tinh thần cách mạngtiến công Phong trào đấu tranh của quần chúng dới sự lãnh đạo của Đảng tiếptục đợc nâng cao, công nhân các nhà máy Vinh - Bến Thuỷ kế tiếp nhau biểutình bãi công trừng trị tên cai đội, những tên tay sai đắc lực cho chủ, đánh đập,

ức hiếp, bòn rút, bóc lột cúp phạt công nhân, họ đã đa yêu sách buộc chúngphải sa thải bọn cai đội này để cho công nhân tự cai quản công việc của mình.Cùng lúc phong trào đấu tranh của nông dân của các huyện Thanh Chơng,Nam Đàn đã nổ ra liên tiếp Quần chúng kéo đến đánh phá huyện đờng, trừngtrị bọn tổng lý, tri huyện và giành đợc quyền làm chủ ở các làng, xã Nh vậy,

đợc phong trào đấu tranh của quần chúng trong tỉnh cổ vũ phong trào đấutranh chống đế quốc và phong kiến ở Nghi Lộc ngày càng mạnh mẽ

Đến thời điểm này, phong trào cách mạng ở Nghệ An đã bớc vào thời

kỳ quyết liệt: Bãi công của công nhân, biểu tình của nông dân, bãi khoá củahọc sinh nổ ra liên tiếp Các hình thức đấu tranh đã kết hợp với nhau nhịpnhàng và tạo đợc sức mạnh tấn công dồn dập vào chính quyền thực dân vàphong kiến Đặc biệt thời kỳ này kết hợp đấu tranh chính trị đa yêu sách củanhân dân Nghệ Tĩnh chuyển dần sang tính chất “tiểu bạo động” làm tan rãtừng bộ máy chính quyền thực dân phong kiến ở các làng xã

Khi chính quyền của địch tan rã thì các chi bộ Cộng sản đã thành lập racác Xô Viết nông dân, làm rung động nền cai trị của thực dân Pháp ở nớc ta, kẻ

địch bắt đầu hoang mang lo sợ, khâm sứ Trung kỳ đã thừa nhận trong bài báogửi chính phủ Pháp ngày 5 - 7 - 1930 “Lâu nay chúng ta chỉ mới biết những ph-

ơng pháp hoạt động của các Đảng cách mạng cũ, lần này các quan lại hình nhlúng túng, bối rối về sự tổ chức hoàn hảo của Cộng sản theo kiểu Châu Âu

Tình thế ấy đã bắt chúng ta vào tình trạng đôi đờng, khó xử, hoặc là nghiêm trịthì không sao tránh khỏi bị phản đối và có thể bị cô lập, hoặc có thể có thái độkhoan hồng thì bị d luận cho chúng ta là bất lực yếu đuối” [2:63]

Những thắng lợi này là kết quả của cả một quá trình đấu tranh bền bỉ,gay go, ác liệt nhng cũng rất sáng tạo của quần chúng dới sự lãnh đạo của

Đảng bộ Nghi Lộc Phong trào đấu tranh cách mạng của quần chúng ngày mộtlên cao

2.2.2 Phong trào phát triển lên đỉnh cao, Xô Viết ra đời:

Hoà chung vào phong trào đấu tranh cách mạng trong tỉnh, phong tràocách mạng ở Nghi Lộc phát triển lên đỉnh cao từ cuối tháng 7 trở đi Vào thời

điểm này phong trào cách mạng ở Nghệ An đã phát triển rộng khắp làm cho

địch phải lo sợ Sau khi xem xét tình hình cách mạng ở Thành phố Vinh vàcác huyện Thanh Chơng, Nam Đàn, Nghi Lộc thì thực dân Pháp tìm mọi cáchlập lại trật tự cai trị Từ nhợng bộ hoà hoãn chúng chuyển sang khủng bố trắng

đàn áp phong trào ở Nghệ An

Tuy nhiên không vì thế mà phong trào cách mạng lắng xuống Ngợc lại

kẻ thù càng điên cuồng đàn áp khủng bố thì tinh thần cách mạng của quầnchúng càng nâng cao Từ cuối tháng 7 - 1930 trở đi phong trào cách mạng ởNghi Lộc đã bớc vào cao trào, nếu nh trớc đây thực dân Pháp thờng dùng thủ

đoạn hoà hoãn để xoa dịu tinh thần đấu tranh của quần chúng thì giờ đây đứngtrớc tình hình nguy khốn thực dân Pháp đã bắt đầu cuộc khủng bố khốc liệt.Bởi vậy mà cuộc đấu tranh của nhân dân Nghệ An, trong đó có nhân dân NghiLộc sẽ gay go và ác liệt hơn nhiều lần

Cùng lúc thực dân Pháp và bọn tay sai tiến hành khủng bố ác liệt cũng

là lúc phong trào của nhân dân Nghệ Tĩnh lên đến đỉnh cao Nhân dân trongtỉnh nhiều nơi nh Thanh Chơng, Nam Đàn, Anh Sơn, Nghi Lộc đã đứng lên

Có thể coi đây là thời kỳ “tiền khởi nghĩa” của phong trào cách mạng năm

1930 - 1931

Kể từ cuối tháng 8, trong tháng 9 - 1930, cơn bão táp cách mạng củacông - nông Nghệ Tĩnh trào dâng một cách mạnh mẽ Một loạt cuộc đấu tranhquy mô lớn thu hút hàng ngàn hàng vạn ngời tham gia, nổ ra liên tiếp, quyếtliệt cha từng thấy Mở đầu là cuộc đấu tranh của hơn 3 ngàn nông dân huyệnNam Đàn vào ngày 30 - 8 - 1930 biểu tình thị uỷ qua các làng xã, có lực l ợng

tự vệ đỏ bảo vệ Ngày 4 - 9 - 1930 nổ ra cuộc biểu tình khổng lồ hơn 20 ngànnông dân huyện Thanh Chơng

Ngày 12 - 9 - 1930 hơn 8 ngàn nông dân Hng Nguyên có sự hởng ứngcủa nông dân Nam Đàn đã rầm rộ biểu tình kéo xuống Vinh Ngày này đã đivào lịch sử cách mạng Việt Nam nói chung và lịch sử phong trào cách mạngquần chúng Nghệ An và Hà Tĩnh nói riêng Hàng ngàn nông dân Hng Nguyêntrang bị gậy gốc, giáo mác, dây thừng dơng cờ đỏ búa liềm kéo xuống ga YênXuân Hoảng sợ trớc phong trào của nhân dân chính quyền thực dân đã thẳngtay đàn áp Đế quốc Pháp đã cho máy bay đánh bom vào cuộc biểu tình củahàng ngàn nông dân và công nhân, làm hàng trăm ngời bị chết và hàng trămngời bị thơng, có những làng hầu nh nhà cửa đã bị đốt cháy và bị phá huỷ…

Vụ tàn sát cực kỳ dã man này đã làm chấn động d luận trong nớc và quốc tế,gây nên sự bất bình cao trong nhân dân

Các cuộc đấu tranh lớn trên đây đã nhanh chóng thổi một luồng sinhkhí mới, cổ vũ phong trào đấu tranh của nhân dân ở hầu khắp các phủ, huyệncủa hai tỉnh Đế quốc Pháp tởng có thể dập tắt nhanh chóng ngọn lửa Xô ViếtNghệ - Tĩnh bằng bom đạn, nhng chúng đã lầm Cuộc tàn sát ngày 12 - 9 -

1930 đó, không làm nhụt chí của nhân dân mà ngợc lại ngọn lửa căm thù sụcsôi trong lòng hàng triệu ngời và làn sóng cách mạng càng dâng cao ở khắpmọi nơi trong hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh Nhân dân trong tỉnh nén đau th-

ơng làm lễ truy điệu những ngời hy sinh ở Hng Nguyên, sau đó đã tổ chức phánhà lao, đốt huyện đờng, tấn công vào các đồn lính khố xanh, phá các trạm

điện tín, trừng trị bọn địa chỉ, cờng hào gian ác và bọn phản động

Nghi Lộc là huyện tiếp cận với phong trào cách mạng ở Thành phốVinh - Bến Thủy và Hng Nguyên, lại đợc xứ uỷ trung kỳ và tỉnh uỷ Vinh trựctiếp chỉ đạo nên phản ứng nhanh chóng Ngay sau vụ thảm sát ở Hng Nguyên,dới sự lãnh đạo của huyện uỷ của các chi bộ Đảng nh Kim Khê, Nghi Long,Nghi Hoa đã tổ chức lễ truy điệu những ngời dân vô tội bị tàn sát ở HngNguyên Trên 200 ngời đã tập trung tại đình chợ Xâm mít tinh với điệu ngữ vàkhẩu hiệu "Không đợc đụng đến công nông Nghệ Tĩnh, không đợc tàn sát dânbiểu tình, bồi thờng cho gia quyến những ngời bị hy sinh ở Thái Lão…" [10:9]

Các cuộc biểu tình, thị uy trừng trị, cảnh báo bọn tay sai của thực dân,phong kiến nổ ra liên tiếp trong huyện Chi bộ Đảng và Nông hội đỏ, các làngtổng Đặng Xá vận động nhân dân họp mít tinh ở Cồn Mô Cổ Bái (Phúc Thọ)bắt những tên tổng lý phản cách mạng ra cảnh cáo rồi kéo đến Cửa Hội đậpphá Sở đại lý bán rợu của Pháp, đòi tên chủ sở "Xi nhan" không đợc nhũng

nhiễu nhân dân, đòi tên quan Võ phụ trách đồn Trần Thủ bỏ việc kiểm soát vàthu thuế các thuyền của nhân dân ra vào Cửa Hội (20 - 9 - 1930).

Thực hiện chỉ thị của Huyện uỷ, ngày 28 - 9 - 1930 chi bộ Đảng vàNông hội đỏ các làng xã trong huyện, biểu tình kéo đến trấn an trừng trị tên

Đỗ Toàn, chủ thầu thu thuế ở chợ Long Trảo - Nghi Khánh về tội hống hách,

ức hiếp nhân dân Chi bộ Đảng và Nông hội đỏ các làng xã thuộc tổng ThợngXá liên tiếp vận động hợp lực với tự vệ đỏ trừng trị những tên hào lý hốnghách phản cách mạng ở các làng nh: Lý trởng Mỹ Xá (Nghi Xá), Lý trởngXuân Trình (Nghi Thịnh)… về tội chống phá cách mạng Từ đây ta có thể nói

đến phong trào đã nổ ra hầu hết các làng xã trong huyện, quần chúng các làngXuân Lý, Nghi Quang, Nghi Tân, Xuân Đình gồm hàng trăm ngời tham giabiểu tình ở Đồng Chữ có 300 quần chúng tập trung tổ chức mít tình diễnthuyết, còn ở Đặng Xá - Nghi Thái và các làng lân cận thì nhân dân biểu tìnhtrấn áp tên mật độ ở làng Bờng vào ngày 5 - 10 - 1930 Ngày 8 - 10 các chi bộ

Đảng tổng Kim Nguyên vận động nhân dân hợp lực với tự vệ đỏ, trừng trị têncựu lý trởng chống cách mạng ở làng Kim Khê Thợng, Nghi Long và đập phámột số điểm canh của hào lý trởng lập ra để chống cộng sản Phong trào míttinh, diễn thuyết của quần chúng nhân dân nổ ra rầm rộ ở các làng xã tronghuyện, đặc biệt các đội tự vệ đã đập phá các nhà lý trởng gian ác

Ngày 18 - 10 - 1930 quần chúng toàn huyện biểu tình giải vây cho các cán bộ Đảng viên bị đế quốc bắt giam tại đồn chợ Thợng - Thợng Xá - NghiHợp, bọn chúng đã xả súng vào đoàn biểu tình làm khoảng gần 10 ngời bịchết, một số ngời bị thơng Đây cũng là cuộc đổ máu đầu tiên của nhân dânNghi Lộc, cuộc biểu tình buộc phải giải tán Các cán bộ Đảng viên đã cùngvới Nông hội đỏ ở các làng có ngời bị nạn, lợm xác mai táng những ngời hysinh, chạy chữa thuốc men cho những ngời bị thơng, trấn an tinh thần, ổn định

t tởng cho mọi ngời đấu tranh

Nh vậy chỉ trong vòng hai tháng, tháng 9 và tháng 10 đã có 20 cuộcbiểu tình, tuần hành thị uy, trấn áp bọn hào lý ở địa phơng Qua đây chúng ta

có thể thấy đợc ngay từ những ngày đầu cách mạng, dới sự lãnh đạo của

Đảng, nhân dân Nghi Lộc đã liên tục đứng dậy đấu tranh hầu hết các ngàytrong tháng, ngày nào đâu đâu cũng có những cuộc đấu tranh của quần chúngvới quy mô khác nhau

Phong trào đấu tranh cách mạng của quần chúng nhân dân huyện nhàngày một phát triển mạnh mẽ, đồng thời bên cạnh đó cũng là lúc mà bọn kẻthù có những hành động đàn áp dã man hơn Song sự đàn áp dã man đó không

làm nhụt đi ý chí của nhân dân Nghi Lộc, mà trái lại ngọn lửa cách mạngtrong nhân dân lại càng bùng lên tinh thần quật cờng ý chí cách mạng đánh đổ

kẻ thù từ dới lên trên để giành độc lập cho dân tộc, tự giải phóng cho mìnhngày một sục sôi hơn

Lúc này cơ quan huyện uỷ Nghi Lộc ở làng Vạn Lộc, Nghi Xân bị địchbắn phá nên chuyển lên làng Ông La (nghi Long), tới đây đồng chí NguyễnHữu Cơ đã cùng với đồng chí Hoàng Văn Tâm đã triệu tập hội nghị bổ sungthêm ba uỷ viên mới vào huyện uỷ là: Nguyễn Hữu Bá, Nguyễn Thị Tân (làng

Kỳ Trân) và Nguyễn Đình Hiến ở làng Song Lộc Hội nghị quyết định tổ chứctruy điệu những chiến sỹ đã hy sinh, vạch tội ác dã man của thực dân Pháp vàphong kiến nam Triều quyên góp tiền bạc cứu giúp gia đình những ngời bịnạn, kêu gọi mọi ngời gia nhập các tổ chức quần chúng cách mạng chuẩn bị

đấu tranh nhân dịp kỷ niệm cách mạng tháng 10 Nga (7 - 11) và Quảng Châucông xã (11 - 12)

Thực hiện nghị quyết của hội nghị, các chi bộ Đảng lần lợt tổ chức míttinh truy điệu những chiến sỹ hy sinh Tổ chức cho quần chúng rải truyền đơn,treo cờ búa liềm, cổ động cho ngày kỷ niệm cách mạng tháng 10 ở một sốnơi dới sự lãnh đạo của các chi bộ Đảng, ban chấp hành Nông hội đỏ đã phát

động hội viên đấu tranh buộc bọn Tổng, lý phải thực hiện những yêu sách củamình nh: Hoãn thu su thuế, đem lúa nghĩa thơng ra giúp dân bị đói, hàng chụctổng lý, mật thám chống phá cách mạng đều bị nhân dân nghiêm trị trong dịpnày

Đến ngày 28 - 12 - 1930, các cấp uỷ trong huyện lãnh đạo Nông hội đỏ,Hội phụ nữ giải phóng, thanh niên cộng sản đoàn… vận động nhân dân tham

dự lễ truy điệu các chiến sĩ đã hi sinh do xứ uỷ Trung kỳ phối hợp với tỉnh uỷVinh tổ chức tại dăm Mụ Nuôi, ở làng Lộc Đa (Hng Lộc), hàng ngàn nôngdân Nghi Lộc cùng với công nhân các nhà máy, nhân dân các nhà máy, nhândân Thành phố Vinh - Bến Thuỷ và phủ Hng Nguyên tập trung về đây dự lễ.Cuộc vận động này đã đợc đồng chí Nguyễn ái Quốc phản ánh trong bàiNghệ Tĩnh đỏ gửi bộ Phơng Đông của quốc tế Cộng sản ngày 19 - 2 - 1931.Ngời viết: "… ở làng Lộc Đa cách Vinh 2km, 4.000 công nhân thành phốVinh và nhân dân Nghi Lộc, Hng Nguyên đã đã đến dự lễ truy điệu nhữngchiến sỹ đã hy sinh… một lá cờ búa liềm đợc chăng ra trên một chiếc bàn thờ

đầy hơng hoa, ngời chủ trì lễ đọc điếu văn, sau đó đại biểu Công hội, nông hội

và đại biểu các làng lên nói chuyện Một đại biểu đề nghị ngày hôm sau tất cảcác chợ đều vắng tanh Trong lúc buổi lễ đang tiến hành, anh em công nhân

cắt điện làm cho cả Thành phố Vinh - Bến Thuỷ chìm ngập 10 phút trongbóng đêm Cuối cùng Ngời kết luận "Bom đạn, súng máy, đốt nhà binh, tuyêntruyền của Chính phủ, báo chí … đều bất lực không dập tắt nổi phong tràocách mạng ở Nghệ Tĩnh" [8: 310]

Với sự kiện này, đã ảnh hởng sâu rộng trong quần chúng nhân dânNghệ An nói chung và quần chúng nhân dân Nghi Lộc nói riêng

ở Nghi Lộc, sau sự kiện đó, chi hội Đảng và Nông hội đỏ các làng SongLộc (Nghi Hải, Nghi Hoà), Tân Hợp (Nghi Xuân) phát động phong trào đấutranh buộc hào lý không đợc thu thuế chợ Mới Trang và thuế đò qua hộiThống (Nghi Xuân) Tiếp đó Tổng uỷ tổng Đặng Xá họp các bí th chi bộ

Đảng tại làng Lộc Châu (Nghi Xuân) thảo luận kế hoạch vay lúa cứu đói chodân Sáng ngày 2 - 1 - 1931, trong lúc chi bộ Đảng Kim Khê đang tổ chức họptại đình chợ Sâm, chi bộ Đảng tổng Đặng Xá, Thợng Xá, Kim Khê tổ chứchọp tại đền Phợng Cơng, cùng với các đồng chí xứ uỷ trung Kỳ, huyện uỷNghi Lộc, gồm các đồng chí: Nguyễn Thức Mẫu, Hoàng Văn Tâm, NguyễnDuy Trinh, Nguyễn Thị Phúc, Nguyễn Hữu Cơ… bàn kế hoạch vay lúa của

địa chủ của nhà giàu cứu đói cho dân, chống lại mọi thủ đoạn cỡng bức rớc cờvàng, nhận thẻ quy thuận của chính quyền bảo hộ Hội nghị đang họp trihuyện Tôn Thất Hoàn đa lính đến nhà lý trởng làng Song Lộc để đàn áp quầnchúng và bắt hai gia đình cách mạng Nghe tin tổng uỷ Đặng Xá ngừng hộinghị cấp tộc vận động nhân dân các làng biểu tình giải thoát cho hai gia đìnhnày Phong trào đấu tranh của nhân dân ngày một mạnh, chỉ sau hai ba tiếng

đồng hồ, có hơn 400 quần chúng làng Mỹ Chiêm, Văn Trạch, Phợng Cơng,Nghi Phong tập trung tại chùa Kỳ Tu, và hơn 200 quần chúng nhân dân các xãKim Khê tập trung tại đình chợ Xâm, kẻ gậy ngời giáo mác, trống mõ, ngũliên ào ạt kéo xuống phối hợp với đoàn biểu tình sục sôi, quần chúng đã vùnglên giết tri huyện Tôn Thất Hoàn cùng tay sai của hắn trớc bến sông Chính Vị

Hành động này của nhân dân đã vợt ra ngoài chủ trơng lãnh đạo Vìvậy, sau khi xảy ra sự việc này, tổng uỷ Đặng Xá đã lãnh đạo các chi bộ

Đảng, Ban chấp hành Nông hội đỏ họp hội nghị khấn cấp bàn biện pháp đốiphó Thực hiện chủ trơng chi bộ Đảng, các đội tự vệ đỏ, canh gác các ngã đ-ờng, phá các cầu trên đờng Cửa hội - Vinh, Cửa Hội - Cửa Lò để cản cuộchành quân đàn áp của địch từ Vinh xuống và từ đồn Thợng Xá kéo lên

Tiếp đó, huyện uỷ đa số cán bộ, Đảng viên Nông hội đỏ thảo luận kếhoạch đối phó khi địch đến đàn áp, mặt khác họp mít tinh chuẩn bị tinh thần

đấu tranh cho nhân dân

Trớc tình hình này thì ngay tối hôm đó, nhận lệnh của công sứ và tổng

đốc Nghệ An, giám binh Pơty đa 16 lính khố xanh đến làng Song Lộc Lý ởng và hào lý trong làng đã đa gia đình đi lãnh nạn vì sợ quần chúng Biết đợctình thế, Nông hội đỏ nổi trống mõ, nhân dân già, trẻ, gái, trai lại kẻ dao ngời

tr-đòn gánh, gậy gộc đổ ra đờng biểu tình đấu tranh Nhìn thấy cảnh tợng đã và

đang xảy ra suốt đêm hôm ấy, từ giám binh đến lính tráng đều "án binh bất

động"

Sáng hôm sau, ngày 3 - 1 - 1931, công sứ Pháp và tổng đốc Nghệ An lại

cứ Hà Xuân Hải bố chánh Nam triều đa thêm 60 lính khố xanh đến hợp lựcvới giám bính Pơty tiến hành cuộc đàn áp Bọn chúng đóng quân tại nhà thánhlàng Song Lộc, ngày đêm chúng cho lính vào làng, gặp ngời nào bắt ngời ấy

đem ra tra hỏi truy tìm tội phạm, chúng còn cớp lơng thực thực phẩm, trâu gà,lợn bò của nhân dân… Nhân dân đã đứng dậy biểu tình, phản đối những hành

Nhận đợc báo cáo, xứ uỷ Trung kỳ liền phát truyền đơn và cho đăng bàitrên báo Công nông binh, giải thích việc tri huyện Tôn Thất Hoàn bị nhân dântrừ khử "là vì quần chúng khổ sở quá mà tự động làm" xứ uỷ nhắc nhở các cấp

uỷ Đảng vận dộng nhân dân đấu tranh nhng tránh bạo động nh ở Nghi Lộc "vìlàm liều nh vậy là đem thân nạp cho súng đạn của địch" và đặt trách nhiệmcho các cấp uỷ Đảng bằng mọi cách phải "bênh vực anh em ta ở Nghi Lộc…"

và phải hởng những hành động của nhân dân dới sự chỉ đạo của các cấp Đảng

Dới sự lãnh đạo của Đảng và đợc khích lệ bởi phong trào đấu tranh củanhân dân trong tỉnh, phong trào dấu tranh của nhân dân Nghi Lộc không chỉ

đơn thuần là truyền đơn, diễn thuyết mà các cuộc biểu tình rầm rộ thu hútnhân dân toàn huyện tham gia Họ không chỉ đấu tranh đòi yêu sách mà còntấn công vào cả chính quyền đế quốc đang bị lung lay Chính sự đoàn kết củaphong trào quần chúng nhân dân đã làm cho chính quyền thực dân phong kiếnhoang mang đến cực điểm, các cuộc đấu tranh rộng lớn nổ ra để chống bọnphong kiến tay sai và thực dân xâm lợc trong tỉnh Nghệ Tĩnh nói chung và ởhuyện Nghi Lộc nói riêng trong giai đoạn này mang đặc điểm nổi bật: Đó làcác cuộc đấu tranh ấy tuy cha là khởi nghĩa giành chính quyền, nhng nókhông còn tính chất hoà bình nh những tháng trớc (từ tháng 7 - 1930 trở về tr-ớc) Mà giai đoạn này (từ giữa tháng 8 - 1930) trở đi nhân dân nhiều nơi dùng

đến bạo lực, đổ máu đã xảy ra và họ không còn thừa nhận chính quyền của kẻ

địch nữa nh: Phá nhà lao thả những ngời bị giam, đốt hồ sơ ở Nam Đàn,Thanh Chơng, Can Lộc, Cẩm Xuyên; đốt huyện Thanh Chơng, phá trạm điệntín ở nhà ga Hng Nguyên và đặc biệt với sự kiện giết tên tri huyện Tôn ThấtHoàn ở Nghi Lộc Qua đó ta có thể thấy phong trào cách mạng của quầnchúng Nghệ Tĩnh đã phát triển đột biến vợt ra khỏi những dự định ban đầu củacác cấp bộ Đảng

Phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc đã kết hợp với phong trào

đấu tranh cách mạng của nhân dân ở các huyện đã tạo nên làn sóng đấu tranhvô cùng mạnh mẽ Đặc biệt thắng lợi của các cuộc đấu tranh đó đã góp phầncủng cố thêm niềm tin ý chí quyết tâm, khí thế cách mạng, tất cả vì Tổ quốc,vì quê hơng, mà đứng lên hoà vào làn sóng cách mạng để đập tan, chôn vùi

ách thống trị của bọn phong kiến thực dân, góp phần đa phong trào cách mạngnăm 1930 - 1931 đạt tới đỉnh cao

Trong thời điểm 1930 - 1931, công tác tuyên truyền bằng thơ ca, hò, vècũng là một vũ khí sắc bén để tranh đấu và cổ động phong trào "Bài ca cáchmạng" của Đặng Chánh Kỷ đợc phổ biến sâu rộng trong hai tỉnh Nghệ An và

Hà Tĩnh để nói lên khí thế cách mạng sục sôi ở nơi đây:

" … Kìa Bến Thuỷ đứng đầu dậy tr ớc

Nọ Thanh Chơng tiếp bớc đứng lên Nam Đàn, Nghi Lộc, Hng Nguyên Anh Sơn, Hà Tĩnh một phen dậy rồi Không có lẽ ta ngồi chịu chết

Phải cùng nhau cơng quyết một phen Tổng này, xã nọ kết lên

Ta hô ta hét thét lên mau nào

Trên gió cả cờ đào phất thẳng Dới đất bằng giấy trắng tung ra Giữa thành một trận xông pha Bên kia đoạn sắt, bên ta gan vàng … "

[21: 72]

Nh vậy, ngay từ buổi đầu cùng với sự lớn mạnh của phong trào cáchmạng cả nớc, thì ở Nghi Lộc phong trào cách mạng quần chúng nhân dâncũng nổ ra một cách rầm rộ nhất Đồng thời cũng là các quá trình Xô Viếtnông dân ra đời đã lãnh đạo nhân dân Nghi Lộc đứng lên đấu tranh giànhthắng lợi Hơn hết nhờ quá trình hoạt động Xô Viết nông dân mà phong trào

đấu tranh trong những năm 1930 - 1931 đạt tới đỉnh cao

Trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, ở nớc ta cha xuất hiện tình thế và thời cơ cách mạng, việc giành chính quyền cha thể là mục tiêu trớc mắt của

Đảng xứ uỷ Trung kỳ và các Đảng bộ Nghệ An, Hà Tĩnh cũng không có chủtrơng khởi nghĩa giành chính quyền Nhng trớc bão táp cách mạng của quầnchúng công - nông, hệ thống chính quyền thực dân - phong kiến ở nông thônNghệ - Tĩnh bị lung lay mạnh Bon quan tây, viên chức và binh lính ngời Phápvô cùng hoang mang, sợ hãi Tại Vinh, mỗi tên Pháp đã chuẩn bị sẵn một hầmtrú ẩn để phòng thân Còn hàng ngũ quan lại phong kiến ở Nghệ An và HàTĩnh thì kẻ kiếm cớ xin nghỉ việc, ngời xin chuyển… Bộ máy chính quyềnhuyện, xã bị rệu rã Tại Thanh Chơng, tri huyện, nha lại không dám bén mạngtrở lại huyện đờng Binh lính các đồn không dám hoạt động Chính quyền ởnhiều làng xã tan rã hoặc tê liệt…

Trớc tình hình đó, cũng nh nhiều huyện ở Nghệ An và Hà Tĩnh: ở NghiLộc, các Ban chấp hành Nông hội đỏ và thôn Xã (xã bộ Nông) dới sự chỉ đạocủa các chi hộ Đảng đã đứng ra đảm nhận chức năng cai quan hơng thôn Tuynhiên nhiều yếu tố nên mức độ đảm nhận công tác quản lý điều hành côngviệc lại có sự khác nhau Những làng nào mà thôn bộ thực sự thay thế cáccông việc của bộ máy Hào, Lý gọi là "Xô Viết" Song cũng có làng cơ quan

địch vẫn tồn tại, nhng buộc phải làm theo ý kiến của Nông hội… ở các làngXô Viết thôn bộ, Nông hội đỏ thực sự lãnh đạo các chi bộ Đảng đứng ra giảiquyết mọi công việc theo những hiểu biết qua sách báo các "Xã bộ" đã mặcnhiên "không công nhận lý địch trong làng, không công nhận chính quyền củabọn phong kiến thực dân trong huyện Công khai tổ chức và lãnh đạo nhândân thực hiện các công việc nh: canh gác bảo vệ cơ sở Đảng, bảo vệ các cuộcbiểu tình, giữ gìn trật tự an ninh trong thôn xóm, đồng thời giám sát và trừng

trị bọn tay sai Chính quyền còn tuyên bố bỏ thuế thân, thuế chợ, thuế muối,trịch thu hơn 100 mẫu ruộng, gần 200 quan tiền, hàng chục tạ thóc của địachủ cho dân nghèo.

Từ thực tế trên đây, lần đầu tiên nớc ta xuất hiện một hình thái mới vềchính quyền của những ngời lao động đó là Xô Viết nông thôn đã làm chứcnăng của chính quyền cách mạng do giai cấp công nhân lãnh đạo

Các Xô Viết nông thôn ở Nghi Lộc cũng đã làm nhiệm vụ điều hànhmọi công việc trong huyện Từ giữa năm 1930 cho đến những tháng cuối năm

1931, dới ánh sáng chủ trơng, chính sách của Đảng với sự cố gắng vợt bậc củacác cấp bộ, Nông Hội Đỏ, ở Nghi Lộc đã có những chuyển biến căn bản trênmọi mặt đời sống kinh tế - chính trị, xã hội

Nhiều quyền lợi về kinh tế, chính trị, xã hội giành đợc trong nhữngngày đợc sống dới sự quản lý, điều hành của cách mạng thật sự biết bao ýnghĩa đối với quần chúng bị áp bức Họ nhận thức sâu sắc rằng phải qua đấutranh, phải đổ xơng máu, phải chịu cảnh nhà cửa tan nát mới có thành quảnày Chính vì vậy mà họ sẵn sàng hy sinh để bảo vệ, duy trì thành quả đó, ýchí, niềm tin ấy cháy bỏng trong lòng quần chúng nhân dân Bên cạnh đó, banthờng vụ trung ơng Đảng cũng rất quan tâm theo dõi và hớng dẫn cụ thể.Những hành động mà Xô Viết nông thôn ở Nghi Lộc làm đợc xứ uỷ Trung Kỳ

và xứ uỷ Nghệ An trực tiếp chỉ đạo, đợc phong trào công nhân và nhân dânthành phố Vinh - Bến Thuỷ cùng phối hợp hành động, đợc chia lửa phong tràocách mạnh tiếp tục phát triển lên cao

Nh vậy, trải qua một quá trình đấu tranh, nhân dân Nghi Lộc đã giành

đợc “chính quyền”, chính quyền đó đợc đổi bằng mồ hôi, xơng máu của quầnchúng cách mạng Nhân dân Nghi Lộc quyết đấu tranh bảo vệ thành quả cáchmạng của mình để xây dựng cuộc sống mới, cuộc sống tự do không có ngờibóc lột ngời… Tuy nhiên, cuộc đấu tranh bảo vệ chính quyền, bảo vệ cáchmạng và xây dựng chính quyền nhân dân Nghi Lộc sẽ rất gian khó và cũng

đầy hi sinh Kẻ thù của dân tộc nói chung và của nhân dân nói riêng đang cònrất mạnh Đây là một thử thách rất lớn đối với nhân dân Nghi Lộc một lần nữalại đợc khẳng định trong các cuộc đấu tranh tiếp

2.2.3 Phong trào đấu tranh chống khủng bố trắng của địch, bảo vệ, duy trì cách mạng.

Với sự kiện, nhân dân ở một số địa phơng của hai tỉnh Nghệ An và HàTĩnh đã đập tan bộ máy chính quyền thực dân phong kiến và dựng nên bộ máychính quyền của công - nông, là một đòn chí mạng đánh vào đế quốc Pháp và

tay sai phong kiến Bởi vậy từ cuối năm 1930 trở đi thực dân Pháp đã tiếnhành một cuộc đàn áp, khủng bố khốc liệt phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnhnói riêng, cả nớc nói chung Chúng tìm mọi cách để cố dìm Nghệ Tĩnh trongbiển máu và quyết tâm giành lại chính quyền ở các địa phơng, cho nên chúng

đối với Nghệ Tĩnh lúc này là huỷ diệt “hửu Nghệ Tĩnh bất phú, vô Nghệ Tĩnhbất bần” (có Nghệ Tĩnh không giàu, không có Nghệ Tĩnh cũng chẳng nghèo),

có nghĩa là đốt sạch và quét sạch Với giả tâm ấy, bọn chúng đã tập trung mọilực lợng, sử dụng mọi hình thức và không từ một thủ đoạn dã man tàn bạo nào

để tiêu diệt cách mạng Nghệ Tĩnh - nơi mà xa nay luôn luôn làm cho bọnchúng phải bận lòng lo lắng tới

Với âm mu đó, sau khi đợc chuẩn bị chúng đã điều đến Nghệ Tĩnh mộtlực lợng vũ trang khá lớn gồm đủ các loại lính, trớc hết chúng thay thế tất cảcác quan lại mà chúng cho là bất lực và yếu đuối Đồng thời với việc củng cố

và tăng cờng lực lợng chúng còn lập ra các tổ chức phản cách mạng ở các làngxã để khống chế, đàn áp khủng bố cách mạng đến tận cơ sở Bên cạnh đó lại

đợc chính phủ chi viện và hỗ trợ về mọi mặt, kẻ địch bắt đầu tấn công vàocách mạng đi đôi với việc khủng bố đàn áp, xuyên tạc chủ nghĩa cộng sản,chúng còn dùng thủ đoạn mua chuộc, dụ dỗ nhân dân quy thuận chính phủ.Với khẩu hiệu đầy máu: “Thà giết nhầm hơn bỏ sót” chúng đã tiến hành đàn

áp Nghệ Tĩnh khốc liệt hơn, trong đó Nghi Lộc là một địa phơng mà Địch rấtchú ý đến

Tại Nghi Lộc, ngoài đồn Thợng Xá (Cửa Lò) đã đợc lập trớc, vào lúcnày thì chúng lập thêm đồn Chính Vị (ở Cửa Hội), đồn Chợ Cọi (ở cạnhVinh), đồn Chợ Xâm, mỗi đồn có tới 40 đến 50 lính khố xanh canh giữ Vớibốn đồn này, bọn chúng đã chế ngự bốn phía của huyện Nghi Lộc Ngoài hệthống đồn khố xanh, bọn chúng còn lập một hệ thống bang tá từ huyện đếnxã, thôn dày đặc

Với hệ thống lính tráng hơn gấp nhiều lần so với thời gian trớc, hơn thếnữa bọn chúng đợc cấp trên phóng tay, nên bọn tay sai tha hồ làm ma, làm gióbất chấp luật lệ và đạo lý Một số tên tay sai, lính tráng đã trở thành con quỷkhát máu Không đầy ba tháng, sau ngày Tôn Thất Hoàn bị giết chết, ở đồnChính Vị đã giết 22 ngời, đồn Chợ Xâm giết 15 ngời… và 320 ngôi nhà của

đồng bào ở đây bị chúng tới dầu thiêu huỷ Tàn bạo hơn, bọn chúng còn tuyênbố: “giết ngầm lớn bé, già trẻ” ở huyện Nghi Lộc Tại đồn Chính Vị chúng đã

xử bắn 19 chiến sỹ cách mạng: Đặng Văn Chính, Trần Đình Trác, Trần Ngọc

Trúc, Trần Ngọc Diệu, Đặng Thọ Tích, Ông Bát Em, Đặng Thọ Ngơi, HoàngXuân ất… chúng tìm mọi cách để đánh đập chèn ép nhân dân trong huyện.

Từ thực trạng trên đây, đến giữa năm1931, phong trào cách mạng ởNghệ Tĩnh nói chung, Nghi Lộc nói riêng bớc vào thời kỳ khó khăn, tình thếcách mạng đã thay đổi Điều kiện để duy trì phong trào cách mạng không cònnữa.Theo chỉ thị của Đảng, các chi bộ cộng sản ở Nghi Lộc tìm mọi cách đểbảo toàn lực lợng, chuẩn bị cho những cuộc chiến đấu mới khi có thời cơ và

điều kiện thuận lợi

Nh thế, với những thủ đoạn, âm mu tàn bạo của kẻ thù không nhữngkhông dập tắt đợc phong trào cách mạng trong quần chúng nhân dân cả nớcnói chung và nhân dân Nghi Lộc nói riêng mà còn thổi bùng tinh thần cáchmạng trong lòng họ lên cao, làm cho thực dân Pháp và phong kiến, tay saikhông còn dùng đến những thủ đoạn xoa dịu quần chúng, mà chúng điêncuồng khủng bố phong trào cách mạng của nhân dân Bất chấp cả d luận,chúng dùng bàn tay sắt để dìm chính quyền cách mạng trong biển máu, để lậplại chế độ thống trị của chúng ở nông thôn Toàn bộ chính sách của chúng chỉnhằm vào ba tiếng: “khủng bố trắng” một cuộc khủng bố mà tên mật thám

Đông Dơng Lamacty đã thừa nhận là trong 10 năm thống trị cha bao giờchúng đàn áp nh thế [18: 12]

Trớc tình hình ấy, xứ uỷ Trung Kỳ đã phân công uỷ viên thờng vụ cùngvới tỉnh uỷ Vinh giúp Nghi Lộc đối phó với cuộc khủng bố trắng của địch.Hội phản đế Đông Dơng phát truyền đơn lên án hành động dã man tàn bạocủa thực dân Pháp và phong kiến Nam Triều, kêu gọi nhân dân trong xứ đứnglên đấu tranh đòi bọn chúng "không đợc bỏ thuốc độc, không đợc đa lính tànphá Nghi Lộc" [25: 72]

Với chủ trơng đúng đắn và kịp thời, đợc sự chỉ đạo trực tiếp của xứ uỷTrung Kỳ và Nghệ An, phong trào đấu tranh của quần chúng tiếp tục pháttriển lên mạnh mẽ Huyện uỷ Nghi Lộc cũng đã kịp thời chỉ đạo các chi bộ

Đảng và các Xô Viết nông thôn tiếp tục cuộc đấu tranh chống đàn áp và bảo

vệ thành quả cách mạng Nhiều hình thức đấu tranh đã đợc áp dụng nh: rảitruyền đơn, biểu tình, mít tinh phản đối chính sách khủng bố trắng của địch

Để chỉ cho quần chúng cách mạng hiểu rõ và nắm chắc âm mu thủ đoạn của

kẻ thù và đề ra, những tháng đầu năm 1931 lúc cuộc khủng bố trắng của thựcdân Pháp bớc vào thời kỳ ác liệt, cũng là thời kỳ nhân dân Nghệ Tĩnh lâm vàonạn đói hết sức nghiêm trọng Hạn hán kéo dài, ruộng đồng bỏ hoang mấy vụliền, nghề đánh cá cũng bị thất bát…