Phong cách truyện ngắn thạch lam (những đặc trưng cơ bản

Bằng những nhận xét đó, Nguyễn Tuân đã bắt đầu nhìnnhận truyện ngắn Thạch Lam từ góc độ phong cách: Ông chú ý đến giọng điệu,ngôn ngữ, đến cách mô tả hiện thực thông qua “ sự vận dụng ki

Bộ giáo dục & đào tạo Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

Trần Thị Minh Hải

Phong cách truyện ngắn Thạch lam

( Những đặc trng cơ bản )

khoá luận tốt nghiệp đại học

Khoá 2001 - 2006

Cán bộ hớng dẫn:

TS Biện Minh Điền

Vinh, 5 2006–

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận với đề tài “ Phong cách truyện ngắn Thạch Lam” ( Những đặc trng cơ bản) tôi xin chân thành cám ơn

thầy giáo, Tiến sỹ Biện Minh Điền – Ngời đã dành nhiều thời gian

và tâm huyết hớng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu.

Nhân dịp này chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với các Thầy giáo, Cô giáo trong khoa Ngữ Văn trờng Đại học Vinh đã tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành khoá luận này

Khoá luận này chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong sự góp ý chân thành của ngời đọc.

Mục Lục.

Trang

Lời cám ơn 1

Mở đầu 2

1 Lí do chọn đề tài: 2

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tợng nghiên cứu và giới hạn của đề tài 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phơng pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp và cấu trúc khoá luận 7

Chơng 1 Thạch Lam và truyện ngắn Thạch Lam trong văn học Việt Nam hiện đại giai đoạn 1930-1945 8

1.1 Thạch Lam 8

1.2 Truyện ngắn Thạch Lam(Một cái nhìn tổng quan 8

Chơng 2 Quan niệm về con ngời và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam 15

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con ngời 15

2.1.1 Khái niệm “Quan niệm nghệ thuật về con ngời” 15

2.1.2 Quan niệm về con ngời trong truyện ngắn Thạch Lam 2.2 Nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam…… 19

2.2.1 Khái quát nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam 19

2.2.2 Nhân vật phụ nữ và trẻ em 21

2 2.3 Những nhân vật đáng thơng khác và mô hình nhân Vật trong truyện ngắn Thạch Lam…… 24

chơng3 Cốt truyện, kết cấu và nghệ thuật tổ chức ngôn từ, giọng điệu truyện ngắn Thạch Lam 26

3.1.Đặc sắc cốt truyện truyện ngắn Thạch Lam…… 26

3.1.1 Khái niệm “ cốt truyện” ……… 26

3.1.2 Các kiểu cốt truyện truyện ngắn Thạch Lam 26

3.2 Kết cấu truyện ngắn Thạch Lam 36

3.2.1 Truyện ngắn Thạch Lam đợc cấu tứ nh những bài thơ trữ tình 3.2.2 Truyện ngắn Thạch Lam đan cài các yếu tố 38

hiện thực và lãng mạn 3.2.3 Cách mở đầu và kết thúc độc đáo 41

3.3 Nghệ Thuật tổ chức ngôn từ , giọng điệu trong truyện ngắn Thạch Lam……… 43

3.3.1 Từ ngữ ……… 43

3.3.2 Câu văn giàu cảm xúc……… 44

3.3.3 Giọng điệu……… 46

Kết Luận……… 50

Tài liệu tham khảo……… 52

mở đầu

1 Lí do chọn đề tài.

1.1 Thạch Lam là một nhà văn chủ chốt của nhóm “Tự lực văn đoàn”, có

vị trí quan trọng trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 Ông cầm bút

từ những năm 30 của thế kỉ XX Tuy nhiên, có một thời gian khá dài văn ThạchLam không đợc đánh giá đúng Nhng thời gian và sự vận động của lịch sử vănhọc đã khẵng định giá trị đích thực của văn chơng Thạch Lam trong nền vănhọc hiện đại Mặc dù là một thành viên của Tự lực văn đoàn song Thạch Lamvẫn là một gơng mặt riêng, ông lặng lẽ kiếm tìm một lối đi riêng, lối đi ấy thểhiện cá tính và bản lĩnh của nhà văn, tạo nên một phong cách nghệ thuật độc

đáo

1.2 Cuộc đời Thạch Lam quá ngắn ngủi nhng những tác phẩm của ôngthì sống mãi với thời gian Thạch Lam sáng tác trên nhiều thể loại: truyện ngắn,tiểu thuyết, tiểu luận, phê bình…nhng đặc sắc nhất vẫn là truyện ngắn và truyệnngắn của ông lại có những đặc sắc riêng Trong ba tập truyện để lại: “ Gió đầu mùa” (1937), “ Nắng trong vờn” (1938), “ Sợi tóc ” (1942), Thạch Lam đã

chứng tỏ phong cách nghệ thuật độc đáo không lẫn vào bất kì ai trong số đôngcác cây bút cùng thời Tìm hiểu phong cách truyện ngắn Thạch Lam là một vấn

đề có ý nghĩa sâu sắc

1.3 Đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về văn chơng và cuộc đờiThạch Lam Tuy nhiên, những công trình này cha mang tính hệ thống trong kháiquát các đặc điểm phong cách truyện ngắn Thạch Lam Khoá luận này tìm hiểutruyện ngắn Thạch Lam với t cách nh là một vấn đề chuyên biệt về đặc điểmphong cách, hy vọng góp thêm tiếng nói mới dù rất nhỏ vào việc nghiên cứuThạch Lam…mặt khác Thạch Lam cũng có một vị trí quan trọng trong nhà trờngphổ thông, tìm hiểu vấn đề này còn có ý nghĩa giúp cho việc dạy học tác phẩmThạch Lam ở nhà trờng tốt hơn

2 Lịch sử vấn đề.

2.1 Thạch Lam là một phong cách nghệ thuật độc đáo trong dòng vănhọc lãng mạn 1930-1945 ở đây chúng tôi chủ yếu quan tâm đến thể loại truyệnngắn của Thạch Lam đã đợc giới nghiên cứu đánh giá nh thế nào về mặt phongcách và một số khía cạnh có liên quan đến cá tính sáng tạo của nhà văn Trêntinh thần đó chúng tôi lợc qua và không đề cập đến những vấn đề khác mà cácnhà nghiên cứu đã đặt ra nhiều khi rất sâu sắc

2.2 Theo dõi các công trình nghiên cứu về Thạch Lam có thể thấy hầuhết các tác giả đều đánh giá cao văn phẩm của Thạch Lam Tập truyện đầu taycủa Thạch Lam khi còn ở dạng bản thảo lập tức có ngay tri âm, đó là Khái Hngbởi ông là ngời đầu tiên đọc “ Gió đầu mùa”- một sáng tác đầu đời của nhà văn

trẻ Khái Hng đã có những cảm nhận chính xác, những đánh giá nghệ thuật tinh

tế về tập truyện này của Thạch Lam Ông đã nhận ra Thạch Lam là nhà văn củacảm giác: “ Nếu ta có thể chia làm hai hạng nhà văn: Nhà văn thiên về t tởng vànhà văn thiên về cảm giác, thì tôi quả quyết đặt Thạch Lam vào hạng dới” [27 ,3], Trơng Chính cũng nhấn mạnh : “ Thạch Lam là một nhà văn nghệ cảm giác.Những cảm giác ấy ông tìm ghi lấy, mới mẽ và y nguyên ( “Dới mắt tôi ”

1993) Trơng Chính đánh giá rất cao Thạch Lam: “ Sau Nhất Linh , sau Khái

H-ng, Thạch Lam đã hiểu biết ngời một cách đầy đủ và xác đáng hơn, không mộtnét nào thừa cũng không một nét nào quá đậm” Ông cũng nhận thấy nét khácbiệt giữa Thạch Lam với Nhất Linh, Hoàng Đạo: “ không sâu sắc bằng Khái H-

ng, không điêu luyện bằng Nhất Linh, không rắn rỏi bằng Hoàng Đạo, ThạchLam có một tâm hồn dễ rung động hơn, ít t tởng và ít tâm lí hơn, nhà văn ấy lạinhiều tình cảm” [23,149]

Trong “ Nhà văn hiện đại , ” Vũ Ngọc Phan cũng nhấn mạnh đến điểm

đó, ông xác nhận Thạch Lam “ Có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh vô cùng,ngòi bút chuyên tả tỉ mỉ những cái rất nhỏ và rất đẹp, những tình cảm, cảmgiác con con nảy nở và biểu lộ ở đủ hạng ngời, mà ông tả một cách tinh vi ”

[ 18, ] Vũ Ngọc Phan nhận thấy một bớc tiến khá dài của Thạch Lam trên con

đờng nghệ thuật từ “ Gió đầu mùa ” đến “ Sợi tóc ”, trong đó nghệ thuật miêu tảcảm giác của Thạch Lam cũng trở nên sắc sảo hơn Ông đã đa ra một số truyện

để phân tích giá trị của những cảm giác mà Thạch Lam đã sử dụng khi viếttruyện Tuy nhiên, do quan niệm về truyện ngắn còn cứng nhắc, nặng về cốttruyện cho nên việc đánh giá về nghệ thuật truyện ngắn của Thạch Lam cha đợctoàn diện

Thế Lữ có bài “ Tính cách tạo tác của Thạch Lam” ( in trên báo Thanh

Nghị số 39- 16/06/1943; đợc Vũ Tuấn Anh –Lê Dục Tú tuyển chọn và giớithiệu trong cuốn Thạch Lam về tác gia và tác phẩm) viết: “ Không có một sáng

tác nào của Thạch Lam mà không có rất nhiều Thạch Lam trong đó ” Ông cảmnhận đợc từ những trang truyện của Thạch Lam, “ Gió bụi xa xa, hơng ruộnglúa, mùi rạ phơi, tiếng lá tre rẽo rét, thứ bóng tối uất ức nhẫn nại của đời sốngthôn quê dới mái lá nát, hay những đêm sâu điểm trông huyện, những buổitrăng sáng dặt dìu…” và ông kết luận : “ Thạch Lam sống hết cả từng ý văn,từng câu văn anh đã viết trên giấy Sự thực của tâm hồn mà Thạch Lam diễntrong từng lời của văn chơng phức tạp nhiều hình, nhiều vẻ nhng bao giờ cũng

đằm thắm nhân hậu ” [17, 147 ]

Sau 1945 có nhiều ngời đến với Thạch Lam Nguyễn Tuân hết lời cangợi truyện ngắn thạch Lam Ông công nhận : “ một số truyện ngắn của ThạchLam có thể coi là mẫu mực đợc ” [ 26, 323 ] Thạch Lam hay đi vào nhữngcảnh ngộ nghịch trái mà đồng thời cũng đi sâu vào những tâm trạng tâm tình ,cảm xúc, cảm giác” Bằng những nhận xét đó, Nguyễn Tuân đã bắt đầu nhìnnhận truyện ngắn Thạch Lam từ góc độ phong cách: Ông chú ý đến giọng điệu,ngôn ngữ, đến cách mô tả hiện thực thông qua “ sự vận dụng kinh nghiệm sựsống, vận dụng đợc cái vốn suy nghĩ và tởng tợng của bản thân mình ” [ 26, 324] Có các công trình nghiên cứu văn học sử nh : “ Lợc Thảo Văn học Việt Nam

” tập 3 (nhóm Lê Quí Đôn- Nxb Xây Dựng ,Hà Nội-1985) “Văn học Viện Nam 1930 - 1945”( Bạch Năng Thi , Phan Cự Đệ , Nxb Giáo Dục, Hà Nội ,

1961)

Sau đó một thời gian dài việc nghiên cứu Thạch Lam ít đợc chú trọng ởmiền Bắc, ngoài một vài ý kiến của Vũ Đức Phúc, Nguyễn Đức Đàn, Lê ĐứcHạnh, Hà Minh Đức… hầu nh không còn ý kiến nào khác Các nhà nghiên cứunày một mặt thừa nhận Thạch Lam “ Là một nhà văn lãng mạn có thái độ trântrọng đối với ngời nghèo hơn cả ”, mặt khác lại phê phán Thạch Lam “ thể hiệnmột lòng thơng ngời không có ranh giới giai cấp…” Cũng trong thời gian này ,

ở Miền Nam có một số bài viết về Thạch Lam ( những hồi ký của bạn bè và

ng-ời thân): Đào Đức Phúc với “ Những lời thủ thỉ của truyện ngắn”, bài viết của

Dơng Nghiễm Mậu về “ Thời của Thạch Lam”…

Một số tác giả đi thẳng vào khám phá những nét đặc sắc về bút phápnghệ thuật của Thạch Lam thể hiện trong các truyện ngắn và tìm ra những nétphong cách độc đáo của ông qua truyện ngắn Những trang viết của họ thực sự

có sức thuyết phục nhng đó mới chỉ là những nhận xét với số lợng ít ỏi

Từ năm 1980, truyện ngắn Thạch Lam đã bắt đầu trở lại trong các côngtrình lớn nhỏ và đợc nhiều nhà phê bình quan tâm chú ý Nguyễn Đăng Mạnhnhận xét : “ những truyện ngắn có màu sắc trữ tình của Thạch Lam, ThanhTịnh, Hồ Dzếnh… đó là những tác phẩm chứa đựng những rung cảm sâu sắc vềquê hơng đất nớc và phản ánh đợc một cách chân thực những quan hệ xã hộinhất định và số phận của những con ngời nghèo khổ ”

Trong “Từ điển văn học”( tập 1), về tập “Gió đầu mùa” của Thạch Lam,

Nguyễn Huệ Chi và Nguyễn Phơng Chi nhận xét : truyện ngắn của Thạch Lamphối hợp hai đặc điểm lớn đó là hiện thực và thi vị, hai yếu tố này “ đan cài xen

kẽ với nhau ” Sự đặc sắc của Thạch Lam là ông biết “ khai thác những tác độngqua lại tinh vi giữa con ngời và ngoại cảnh cũng nh khi đi vào những diễn biếnbên trong, những trạng thái phức tạp của tình cảm , những thay đổi khó nhậnbiết của tâm hồn con ngời ”.[15, ]

Trong “Từ điển văn học”( tập 2 ), mục Thạch Lam, Nguyễn Hoành

Khung nhận xét về bút pháp của Thạch Lam : “ Ngòi bút Thạch Lam thờng ớng vào thế giới bên trong… với sự phân tích cảm giác tinh tế, giàu chất thơ ”[ 20, 346 ] Viết về truyện ngắn Thạch Lam một cách kĩ càng và toàn diện hơn

h-cả phải kể đến công trình của giáo s Phong Lê với trang “ Lời giới thiệu tuyển tập Thạch Lam ” - tiếp cận truyện ngắn Thạch Lam trên bốn khía cạnh : “ Giá

trị hiện thực trên một số cảnh đời ; tình thơng và lòng trân trọng ngời nghèo ;

ý vị và màu sắc dân tộc mà Thach Lam luôn có ý thức nâng niu gìn giữ ;những đóng góp cho câu văn xuôi tiếng việt” [ 14, 21 ] Giáo s Phong Lê đãdành nhiều tâm huyết với những trang văn viết về con ngời và văn chơng ThạchLam Đó là những nhận định rất xác đáng trong cuốn “Văn học và công cuộc

đổi mới”( Nxb Hội nhà văn ,1994 ); Văn học trên hành trình của thế kỷ XX“ ”( Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội ,1997 ) Giáo s xác định rõ : “ Thạch Lam mà

Tự lực văn đoàn là mãnh đất ơm , là nơi sinh thành nhng Thạch Lam đã xác

định các giá trị riêng của mình , đã đứng chính trên đôi chân của mình _ mộtnghệ sỹ với niềm thiết tha với bản sắc dân tộc , với bao suy t về đất nớc và conngời ”( Văn học trên hành trình thế kỷ XX )

Nguyễn Hoành Khung cũng bày tỏ ý kiến của mình về truyện ngắn ThạchLam Trong “ Lời giới thiệu văn xuôi lãng mạn Việt Nam” (tập 1), ông nhấn

mạnh đến chất nhân bản và chất thơ sâu đậm ,tràn đầy trong các truyện ngắn

mà Thạch Lam viết.{19,35-36 ]

Trong các bài viết về phong cách đáng chú ý hơn cả là luận án PTS của TrầnNgọc Dung Trần Ngọc Dung có giành một chơng khảo sát phong cách ThạchLam Trong cuốn “Thạch Lam văn chơng và cái đẹp” ( tập kĩ yếu các bài

nghiên cứu khoa học về Thạch Lam nhân dịp kỉ niệm 50 năm ngày mất của nhàvăn ) có một số bài viết về phong cách, thi pháp Thạch Lam

Ngoài ra còn một số chuyên luận đáng chú ý nh : Thạch Lam thân thế“

và sự nghiệp ( ” Vu Gia,Nxb Văn Hoá ,Hà Nội,1994) ; “ Đặc tr ng truyện ngắn Thạch Lam” (Nguyễn Thành Thi , Nxb Giáo Dục, Hà Nội.)…

Dẫu vậy, đến lúc này có thể nói cha có một tác giả nào đi sâu nghiên cứu làmsáng tỏ một cách có hệ thống những đặc điểm phong cách truyện ngắn củaThạch Lam

2.3 Vừa tiếp thu ý kiến những ngời đi trớc vừa tránh sa vào trùng lặp,khoá luận của chúng tôi muốn tìm hiểu phong cách truyện ngắn Thạch Lam vớimột cái nhìn hệ thống toàn diện và với t cách nh là một vấn đề chuyên biệt.

3 Đối tợng nghiên cứu và giới hạn của đề tàI:

3.1 Đối tợng nghiên cứu: Phong cách truyện ngắn Thạch Lam

3.2 Giới hạn đề tài:

Thạch Lam tham gia trên nhiều thể loại nhng ở khoá luận này chúng tôichủ yếu chỉ tìm hiểu sáng tác Thạch Lam ở thể loại truyện ngắn của ông Vănbản truyện ngắn Thạch Lam, chúng tôi dựa vào “Thạch Lam truyện ngắn”

(chọn lọc), ( Nxb Hội Nhà Văn, Hà Nội, 1999 ) [ 7]

4 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Thực hiện đề tài này luận văn đặt ra ba nhiệm vụ nghiên cứu:

4.1 Đa ra một cái nhìn chung về Thạch Lam và truyện ngắn của ông,xác định vai trò, vị trí Thạch Lam và truyện ngắn của ông trong lịch sử văn họcViệt Nam hiện đại

4.2 Xác định phong cách truyện ngắn Thạch Lam trên phơng diện cáinhìn nghệ thuật, cách tổ chức cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật trongtruyện ngắn của tác giả

4.3 Xác định đặc điểm phong cách nghệ thuật truyện ngắn Thạch Lamtrên phơng diện nghệ thuật tổ chức ngôn từ của tác giả

Cuối cùng rút ra một số kết luận về phong cách truyện ngắn Thạch Lam

và đóng góp của ông cho lịch sử truyện ngắn nói riêng và lịch sử văn học ViệtNam hiện đại nói chung

5 Phơng pháp nghiên cứu.

Luận văn xuất phát từ quan điểm phong cách học nghệ thuật, nghiên cứu phongcách truyện ngắn Thạch Lam, vận dụng nhiều phơng pháp trong đó có các ph-

ơng pháp chính : phơng pháp thống kê , phơng pháp phân tích - tổng hợp, phơngpháp so sánh – loại hình , phơng pháp cấu trúc - hệ thống…

6 Đóng góp và cấu trúc CủA khoá luận.

6.1 Khoá luận đi sâu tìm hiểu xác định phong cách truyện ngắn ThạchLam với một cái nhìn hệ thống, toàn diện, chỉ ra những đặc điểm nổi bật củaphong cách truyện ngắn Thạch Lam Kết quả của khoá luận có thể dùng choviệc tham khảo dạy học truyện ngắn Thạch Lam ở nhà trờng phổ thông.

6.2 Cấu trúc của khoá luận

Ngoài mở đầu và kết luận, nội dung chính của khoá luận dợc triểnkhai trong ba chơng:

Chơng 1 Thạch Lam và truyện ngắn Thạch Lam trong văn học

Việt Nam hiện đại, giai đoạn 1930 - 1945

Chơng 2 Quan niệm về con ngời và nghệ thuật xây dựng nhân

vật của Thạch Lam

Chơng 3 Cốt truyện, kết cấu và nghệ thuật tổ chức ngôn từ, giọng

điệu truyện ngắn Thạch Lam.

Cuối cùng là tài liệu tham khảo.

Chơng 1

Thạch Lam và truyện ngắn Thạch Lam trong văn học

Việt Nam hiện đại giai đoạn 1930 - 1945.

1.1 Thạch Lam ( 1910 - 1942 )

Thạch Lam tên khai sinh là Nguyễn Tờng Vinh, sinh ngày 7 /7 /1910 tạiphố huyện Cẩm Giàng, Hải Hng ( quê ngoại ) sau này ông đổi tên là Nguyễn T-ờng Lân Khi đỗ tú tài phần thứ nhất thì cũng là lúc hai ngời anh mở báo ThạchLam thôi học chuyển sang viết báo với các anh Bắt đầu cầm bút từ năm 1931Thạch Lam viết cho hai tờ báo của nhóm bút Tự lực văn đoàn là “Phong hoá ,”

“ Ngày nay” Ngoài ra còn viết cho một số tờ báo khác Mãi cho đến năm 1936

Thạch Lam mới viết truyện ngắn Trong 6 năm cuối cùng của cuộc đời, Thạch

Lam đã kịp viết hơn 30 truyện ngắn đợc tuyển thành 3 tập : Gió đầu mùa

(1937), Nắng trong vờn (1938), Sợi tóc ( 1942) Một tiểu thuyết Ngày mới

(1939), một tập tiểu luận Theo dòng (1942) Tập ký Hà Nội băm sáu phố ờng (xuất bản 1943) Trớc khi qua đời Thạch Lam còn dự định viết cuốn Thập niên đăng hoả Tiếc rằng cái chết đến quá sớm đã không cho Thạch Lam hoàn

ph-thành tập hồi ký đó

Trong ký ức của ngời thân và bạn bè luôn hiện lên bóng dáng một con

ng-ời từ tốn, khiêm nhờng với lối sống phong nhã tài hoa, một con ngng-ời “cao hơnthớc bảy, mắt sâu và buồn Ngời chỉ cần cái phẩm hơn cái lợng…ngời yêu hoacẩm chớng, viết văn thật sớm vào buổi sáng…thích thơ Nguyễn Nhợc Pháp vàyêu văn Nguyễn Tuân”

1.2 Truyện ngắn Thạch Lam (một cái nhìn tổng quan).

Thạch Lam là một trong những cây bút xuất sắc của “Tự lực văn đoàn”, làcây bút có nhiều đóng góp cho văn học Việt Nam giai doạn 1930 – 1945 Ôngtham gia sáng tác ở nhiều thể loại nhng đặc sắc nhất vẫn là truyện ngắn với 3 tậptruyện ngắn để đời, văn Thạch Lam đã để lại ấn tợng sâu sắc trong lòng ngời

đọc bao thế hệ ở Thạch Lam, văn với đời có một sự hài hoà thống nhất Dùviết tiểu thuyết hay truyện ngắn, bao giờ văn chơng Thạch Lam cũng nhẹ nhàngtinh tế, sâu sắc nh chính cuộc đời ông vậy Không phải ngẫu nhiên mà nhànghiên cứu Nguyễn Hoành Khung khẳng định: “ Thạch Lam đã góp phần nângcao trình độ truyện ngắn Việt Nam lên một bớc ”, Nguyễn Tuân một nhà văn cóphong cách độc đáo của nhiều truyện ngắn nổi tiếng đã cho rằng: “ Nói đếnThạch Lam ngời ta vẫn nhớ đến truyện ngắn nhiều hơn truyện dài và một sốtruyện ngắn Thạch Lam có thể coi nh là mẫu mực đợc”

Khác với các nhà văn hiện thực quan tâm chủ yếu đến tình trạng xã hộicủa con ngời , các nhà văn lãng mạn lại quan tâm nhiều đến thế giới nội tâm Không phải ngẫu nhiên mà các nhà nghiên cứu đã khẳng định , cái hiện thực màThạch Lam quan tâm và đã đặt lên hàng đầu là “ hiện thực tâm trạng ” Con ng-

ời đợc tác giả miêu tả không phải là con ngời tính cách mà là con ngời tâm hồn Việc đi sâu thể hiện thế giới tinh thần , thế giới nội tâm đó là chổ mạnh và cũng

là chổ yếu của các nhà văn lãng mạn Thạch Lam là một nhà văn có xuất thân từ

xu hớng lãng mạn ( Tự lực văn đoàn ) Nhng khác với các nhà văn Tự lực văn

đoàn, ông không hớng ngòi bút của mình đến những điều viễn vông xa rời hiệnthực , nh vẽ một viễn cảnh trớc mắt mà Thạch Lam nghiêng về cuộc sống vấtvã , cơ cực, bế tắc của ngời nông dân , của những con ngời lao động nghèo khổ

Ông cảm thơng những thân phận dới đáy xã hội ( Nhà mẹ Lê , Ngời bạn trẻ , Cái chân què …) ; có những kiếp phụ nữ bất hạnh nh Tâm ( Cô hàng xén ),

Dung (Hai lần chết ), Huệ, Liên ( Tối ba mơi ), Liên (Một đời ngời ) Có cả

những tiểu t sản sa cơ Sinh ( Đói ), Minh (Cái chân què), Thành (Sợi tóc, Cuốn sách bỏ quên) Có cả những ngời giàu (Trở về), (Ngời Đầm) Có cả những con

ngời giàu lòng nhân ái sẻ chia : Sơn ( Gió lạnh đầu mùa ) , hai đứa trẻ ( Tiếng chim kêu ) , Liên (Hai đứa trẻ)… Đi tìm cái điển hình trong thế giới nhân vật

của Thạch Lam có lẽ chúng ta không tìm thấy một tính cách điển hình để đời

nh trong Chí Phèo (Nam Cao), chị Dậu ( Ngô Tất Tố ), Xuân tóc đỏ (Vũ TrọngPhụng), anh Pha (Nguyễn Công Hoan) Nhng ta sẻ thấy ở đó một thế giới nộitâm phong phú, đa dạng của con ngời Thạch Lam từng cho rằng : “ Nhà văncốt nhất là phải đi sâu vào tâm hồn mình, tìm thấy tính tình và cảm giác thànhthực tức là tìm thấy tâm hồn mọi ngời qua tâm hồn của chính mình đi đến chổbất tử mà không tự biết ” Chính vì thế , trong hầu hết truyện của ông không cónhững xung đột kịch tính , nhiều truyện không có cốt truyện, không có cả chândung , tính cách mà chỉ để diễn tả một trạng thái tinh thần nào đó

Truyện ngắn Hai đứa trẻ là một trong những truyện ngắn hay nhất thể hiện

rõ phong cách của ngòi bút Thạch Lam Đó là truyện không có cốt truyện đặcbiệt, không có cả những biến cố Câu chuyện chỉ kể lại cảnh hai chị em ngồitrong một quầy hàng tạp hoá nghèo nàn trong một phố huyện xơ xác vào mỗi tốithờng ngày nh bao buổi khác nhng cái đáng nói ở đây là tâm trạng của con ngời-của hai chị em Liên và An : “…chiều rồi Một chiều êm ả nh ru tiếng ếch nháikêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đa vào…Liên ngồi lặng bên mấy quảthuốc sơn đen , đôi mắt chị bóng tối ngập đầy dần và cái buồn của buổi chiềuquê thấm thía vào tâm hồn ngây thơ của chị Liên không hiểu sao nhng cô thấy

buồn man mác trớc giờ khắc của một ngày tàn” Bóng tối- bầu trời và nhữngngọn đèn Đó là những điểm tựa khơi dậy trong tâm hồn Liên một chuỗi liên t-ởng Đi sâu khám phá thế giới nội tâm của con ngời ngòi bút Thạch Lam luôn

có ý thức tìm kiếm cho mình một cách thức để biểu hiện riêng Cách thức nàykhông chỉ giúp ông đi sâu khám phá cái bí mật không tả đợc của mỗi con ngời

mà còn soi thấu cái tâm lí bên trong và do đó “ hiểu đợc cái sâu kín nhất của sựvật ” Cách thức này đợc Thạch Lam thể hiện bằng sự quan sát hành vi cử chỉ vàbiểu hiện nét mặt ánh mắt cho đến cả trang phục bên ngoài để tởng tợng ranhững gì đang diễn biến bên trong tâm hồn nhân vật ( Ngời đầm ) Hay ở câu

chuyện Tối ba mơi , Tác giả không đi sâu khai thác cuộc sống ê chề của hai cô

gái trong nhà săm mà tác giả dừng lại xoáy sâu vào những biến động trong tâmhồn hai cô gái vào giờ khắc cuối cùng trong năm Nhân vật của ông đã tự thứctỉnh, đã vợt qua những giây phút mặc cảm thân phận hớng về quá khứ với ớc mơ

đợc sống trong cảnh tấp nập sửa soạn của gia đình Nhng ngòi bút Thạch Lamkhông chỉ dừng lại ở đó mà ý vị của câu chuyện , điều gây xúc động trong lòngbạn đọc , đó là Thạch Lam không hề hạ bệ nhân vật mà ông càng thơng xót chothân phận những cô gái lầm lỡ nh Huệ , Liên Câu chuyện càng trở nên tắcnghẹn khi trớc giờ phút thiêng liêng ấy họ không biết mình thắp hơng để khấn

điều gì , khi nhận lời chúc mừng năm mới trong sự ấp úng của ngời bồi , biếtchúc gì cho họ , khi họ cứ ngày này qua ngày khác sống trong khung cảnh củacuộc đời trụy lạc

ở truyện Một cơn giận , Thạch Lam mở đầu thiên truyện bằng sự diễn tả

tâm trạng “ Có những ngày tự nhiên không hiểu tại sao ta thấy khó chịu và haycáu gắt , không muốn làm việc gì…” Đó là sự khởi đầu của một hành động ,một cơn giận vô cớ , rồi kết cục là sự ân hận day dứt và sám hối trớc nổi đau

đồng loại Tâm lý con ngời vốn dĩ là phức tạp và phong phú, để diễn tả chochúng thấu đáo tâm lý uyển chuyển của con ngời không phải là việc dễ dàng Nhng Thạch Lam đi sâu vào thể hiện trạng thái tình huống tinh vi , phức tạp củatâm hồn Ngòi bút của ông dờng nh luôn biến hoá Có khi ông đối lập giữa thựctại và khát vọng của con ngời ( Cuốn sách bỏ quên) , có khi đợc ông diễn tả sợ

dây tình cảm mong manh liên kết lại trong sự cộng hởng lẫn nhau ( Gió lạnh

đầu mùa , Đứa con đầu lòng) và đôi khi những biến đổi trong đời sống nội tâm

nhân vật làm cho ta ngạc nhiên Ngòi bút Thạch Lam lúc thì nh con dao sắc lẹmbóc tách lột tả những khoảnh khắc đầy bão tố của tâm trạng Những khoảnhkhắc đó có thể biến ngời ta thành một kẻ tàn ác dễ dàng ( Một cơn giận ) hay

một kẻ khốn nạn ( Sợi tóc ) và cũng có thể biến ngời ta thành một ngời nhân hậu (Đứa con ); cũng có khi nhẹ nhàng nh một làn gió nhẹ thoảng đem theo những

cảm giác tựa hồ nào đó của những dây phút “ Có cái gì dịu ngọt chăng tơ đâu

đây ” (Dới bóng hoàng lan).

Nhà lý luận văn học Nga nổi tiếng - Khrapchenkô cho rằng phong cáchcủa một nhà văn biểu hiện ở những “thủ pháp khai thác hình tợng đối với cuộcsống” Phong cách truyện ngắn Thạch Lam chính là cái thế giới nghệ thuật độc

đáo Đó là cách tiếp cận, cách khám phá con ngời – con ngời nhân tính Nghĩa là soi xét tính ngời nói chung trong nhân vật Điều này nó tạo nên chiềusâu cho nhân vật Thạch Lam Nhờ vậy, mà Thạch Lam có thể khám phá đợcnhững gì sâu kín nhất, khuất lấp nhất của nhân tính trong tâm hồn nhân vật Cách tiếp cận này đã đợc gợi mở hầu hết các ý kiến của các nhà nghiên cứu chủyếu quan tâm đến thế giới tinh thần , thế giới nội tâm của con ngời NguyễnTuân nhận xét: “Truyện ngắn Thạch Lam hay đi sâu vào những tâm trạng , tâmtình, tình cảm , cảm xúc , cảm giác” Nguyễn Hoành Khung cũng khẳng định : “Ngòi bút Thạch Lam có xu hớng hớng nội đi vào thế giới bên trong với nhữngcảm xúc cảm giác ”

Văn học lấy ngôn từ làm chất liệu Tìm hiểu phong cách một nhà vănchúng ta không thể bỏ qua ngôn ngữ văn học , cách sử dụng ngôn ngữ trong tácphẩm là yếu tố nghệ thuật thể hiện cá tính sáng tạo và phong cách của một nhàvăn

Là một nhà văn có chân trong Tự lực văn đoàn , Thạch Lam cũng có ảnhhởng sâu sắc đến văn học Tự lực văn đoàn , song chúng ta nhận thấy một ThạchLam không lẫn vào bất cứ ai đợc Tự lực văn đoàn ra đời với tôn chỉ “ Sử dụngngôn ngữ giản dị dể hiểu , ít chữ nho , một lối văn thật có tính cách An Nam ”

Hơn ai hết Thạch Lam là ngời đã thể hiện chúng tôn chỉ ấy với một lối văn giản

dị nhẹ nhàng và trong sáng nhất

Giai đoạn 1930 - 1945 của thế kỷ XX truyện ngắn Việt Nam phát triểnmạnh mẽ rực rở và để lại nhiều ấn tợng sâu sắc Chúng ta có thể nhận ra mộtgiọng văn đầy hài hớc châm biếm của Nguyên Công Hoan, giọng văn sắc lẹmlạnh lùng của Nam cao; giọng văn đầy phiêu bạt của Nguyễn Tuân hay mộtgiọng văn đầy thắm thiết của Nguyên Hồng Còn Thạch Lam đi vào lòng bạn

đọc bằng lối văn nhẹ nhàng đậm chất trữ tình man mác, giàu cảm xúc nhạc điệu

“ Một lối văn nhuần nhụy tinh tế , gọn và gợi đợc thật là rõ ràng những trạngthái của sinh hoạt cảm xúc và tâm hồn ” Thạch Lam là ngời đa câu văn xuôitiếng Việt đạt đến trình độ hoàn hảo nhất không cầu kỳ trau chuốt song nó đã đểlại ấn tợng đẹp đẽ trong lòng độc giả

Truyện ngắn của Thạch Lam không hấp dẫn bạn đọc bởi những xung độtgiàu kịch tính mà cuốn hút độc giả bởi cái giọng thủ thỉ tâm tình nh kể lại nhữnggì ông đã từng sống, từng chiêm nghiệm ông cũng không dồn đuổi nhân vậtcủa mình vào những cảnh đời thê thảm áp bức , đói rét nh Nam Cao ; Ông cũngkhông lên tiếng bênh vực phụ nữ một cách trực diện nh Khái Hng, Nhất Linh

mà trong tác phẩm của mình ông đã phủ lên thế giới nhân vật của mình một nỗibuồn thân phận Và nỗi buồn này chính là tiếng lòng của sự sẽ chia , sự xót th-

ơng cảm thông sâu sắc của chính tác giả Điều đó đã làm nên nét đặc sắc trongtruyện ngắn của Thạch Lam

Hình tợng không gian - thời gian trong truyện ngắn Thạch Lam hoà quyệnhoà quyện với nhau để nhằm gợi sâu tâm trạng , không gian và thời gian khôngthể chia cắt ra đợc Trong bóng tối buổi chiều ( Tối ba mơi, Nhà mẹ Lê, Hai

đứa trẻ,…) gợi cho ta hình dung ra bóng tối đang đổ ập về phía số phận những

con ngời nhỏ bé, đang hắt hiu nh ngọn đèn trớc gió Cái nhìn hiện thực củaThạch Lam xoáy sâu vào những khía cạnh còn khuất lấp của hiện thực Khônggian sinh hoat của phố huyện tù đọng , giam hãm con ngời Bóng tối trải dài trênquảng đờng mấp mô chân trâu , trên đờng phố huyện le lói ánh đèn dầu , khoảngtối đêm ba mơi nơi căn buồng nhà Săm, nơi cô gái điếm đang đón giao thừa

hoặc khoảng tối trong “dãy nhà lup xụp ,thấp lè tè, xiêu vẹo” Tác giả PhạmPhong Phú ( Thi pháp truyện ngắn Thạch Lam; in trong Thạch Lam tác gia tác phẩm , do Vũ Tuấn Anh , Lê Dục Tú tuyển chọn) có nhận xét: “ Có khi

không gian nghệ thuật là một không gian lép Ngời viết lớt qua không gian sinhhoạt , không gian hiện thực để vơn tới không gian suy tởng” [ 13,220 ] Chẳnghạn : Trong khoang xe của Thành (Cuốn sách bị bỏ quên ), trong rạp hát nh

không gian của ( Ngời Đầm )…Từ một điểm của tâm tởng , hay là dựa trên một

điểm của tâm tởng , ngời viết có thể liên tởng về không gian quá khứ , khônggian song hành hiện tại hoặc hớng về ớc mơ tơng lai không lấy gì làm chắc chắn

để nói lên sự tồn tại chông chênh của số phận con ngời Thời gian nghệ thuậttrong truyện ngắn Thạch Lam chủ yếu là thời gian quá khứ để diễn tả tâmtrạng Thời gian quá khứ đợc hồi tởng lại , bao giờ cũng đợc huyền thoại hoávới những ngọt ngào ấm áp Nhng với Thạch Lam thời gian nh một ngời bạn đ-ờng đầy đau khổ, hồi tởng lại chỉ thêm đau khổ trong hiện tại ( Nhà mẹ Lê ,Cô hàng xén, Một đời ngời, Ngời lính cũ….) Còn thời gian tơng lai chỉ là giả

định, một khoảng mờ tối không đợc hình dung rõ ràng , thời gian hiện tại lànhững sinh hoạt thờng nhật , là thời gian hiện thực đợc miêu tả song hành vớithời gian tâm trạng ( Một đời ngời , Ngời lính cũ, Hai lần chết…).

Thạch Lam có biệt tài truyện ngắn Với ngòi bút giản dị , tinh tế lạ thờng

ngôn ngữ đặc sắc trong sáng đầy chất thơ , Thạch Lam với những t tởng nghệthuật đặc sắc đã trực tiếp hoặc kín đáo chi phối ngòi bút sáng tạo của ông Tạo

ra những đặc điểm phong cách độc đáo trong truyện ngắn Đó là phong cáchThạch Lam

Chơng 2.

Quan niệm về con ngời và nghệ thuật xây dựng nhân

vật trong truyện ngắn Thạch Lam

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn Thạch Lam

2.1.1 Khái niệm “Quan niệm nghệ thuật về con ngời“

Quan niệm nghệ thuật về con ngời là cách đánh giá , cách nhìn , cách cắtnghĩa của nhà văn đối với tài năng phẩm chất giá trị , những năng lực nhân tính, số phận và tơng lai của con ngời Nhà văn thông qua hệ thống hình thức nghệthuật để biểu hiện quan tâm của mình về con ngời

2.1.2 Quan niệm về con ngời trong truyện ngắn Thạch Lam

Văn học Việt Nam ở giai đoạn 1930 – 1945, trong khi các nhà văn hiệnthực quan tâm chủ yếu đến tình trạng xã hội của con ngời thì phần lớn các nhàvăn Tự lực văn đoàn , trong đó có Thạch Lam lại quan tâm chủ yếu đến thế giớitinh thần - thế giới nội tâm của con ngời Việc đi sâu thể hiện thế giới nội tâm

đợc coi là đối tợng để miêu tả con ngời Nó đánh dấu một bớc tiến của văn họcViệt Nam hiện đại Vì trớc tiểu thuyết Tự lực văn đoàn và tiểu thuyết “Tố Tâm”của Hoàng Ngọc Phách , thế giới tinh thần , thế giới nội tâm dù đợc đề cập đếnsong cha bao giờ đợc các nhà văn coi là đối tợng chính để miêu tả khi thể hiệncon ngời Điều này chứng tỏ các nhà văn Tự lực văn đoàn đã hiểu con ngờikhông chỉ ở vỏ ngôn ngữ mà trong cả chiều sâu tâm linh , soi xét con ngời trênnhiều phơng diện chứ không đơn thuần xem xét con ngời trên bình diện giai cấpxã hội

Những năm 30 của thế kỉ xx các nhà văn hiện thực ( Ngô Tất Tố , NamCao, Nguyễn Công Hoan…) thờng miêu tả con ngời trong tình trạng sống khốncùng ngột ngạt của công cuộc mu sinh với những su cao thuế nặng , đói khát…Những thực trạng đó không phải không có trong những trang viết của ThạchLam : Gió lạnh đầu mùa, Đứa con , Nhà mẹ Lê , Tối ba mơi , Đói … Đó là

những truyện ngắn có những trang làm ngời đọc rơi lệ và thấm đầy những d vịxót xa Con ngời hiện lên nhỏ bé , tội nghiệp song ngoài những mảng hiện thựcnghiệt ngã đó truyện ngăn Thạch Lam hớng ngời đọc đến một thế giới khác củacon ngời - thế giới tinh thần Thế giới này đợc Thạch Lam đi sâu thể hiện ởnhiều khía cạnh dới nhiều góc độ khác nhau Nếu Ngô Tất Tố ,Vũ TrọngPhụng , Nam Cao… muốn nhấn mạnh bản chất giai cấp của nhân vật thì ThạchLam lại soi sáng nhân vật của mình từ một phơng diện khác đó là con ngời nhântính Điều này tạo nên chiều sâu nhân vật của Thạch Lam , nhờ vậy mà ông cóthể khám phá những gì sâu kín nhất , khuất lấp nhất của nhân tính trong tâm hồnnhân vật Đó chính là quan niệm về con ngời của Thạch Lam

Truyện ngắn Đứa con đầu lòng là sự phát hiện ra những trạng thái , những

phản ứng tâm lí trái ngợc một cách tinh tế Nhân vật Tân- ngời bố trẻ, lần đầutiên làm cha đối diện với sự hiện diện của một sinh linh khác cần sự che chở , nóvừa ngỡ ngàng , xa cách “ không một chút liên lạc gì với chàng” vừa có sự cộnghởng gần gũi “Chàng thấy trong lòng một cảm động êm đềm”, “ một tình cảm

sâu xa và gần gũi ” Nhng ở “ Gió lạnh đầu mùa” thế giới tinh thần lại là bức

tranh cảm động về tình ngời của những con ngời nghèo khó: một chiếc áo bông

đã cũ cho bạn nghèo khi gió mùa đột ngột trở về của hai chị em Sơn Con ngờidới cái nhìn của nhà văn hiện thực thì quanh năm suốt tháng phải vật lộn với cáinghèo đói , họ ít có đợc những giờ phút cho riêng mình , những tình cảm đẹp đẽ

êm ái dần dần cũng bị bào mòn Vì miếng ăn , những đồng nghiệp khinh rẻnhau, coi thờng nhau ( “ Sống mòn ”- Nam Cao ) đến cha cũng tranh phần con (“ Trẻ con không đợc ăn thịt chó ”- Nam Cao)

Còn trong quan niệm của Thạch Lam , cuộc sống nghèo khổ vẫn khônglàm mất đi ở con ngời niềm vui sống và hớng về những gì tốt đẹp Thạch Lam

quan niệm : “ Cuộc đời dù có ngột ngạt đến đâu cũng vẫn là đáng sống , đáng đểhớng tới ” Vì vậy mà, cuộc sống dù có vất vả đến đâu Tâm vẫn có đợc nhữnggiây phút hạnh phúc trong không khí đầm ấm của gia đình : “ Bữa cơm ngonlành quá, Tâm ngồi ăn dới con mắt hiền từ của mẹ , các em cô quây quần xungquanh”( Cô hàng xén) Trong bức tranh ảm đạm của Nhà mẹ Lê ta vẫn bắt gặp

những đêm trăng “ mọi ngời quên đi cái khổ sở hèn mọn ai cũng vui vẻ tròchuyện , tiếng cời to và dài của ngời lớn xen kẻ tiếng khúc khích của các cô gái”.Một Ngời bạn trẻ dù phải chịu những bi kịch éo le của số phận đến phút lâm

chung ấn tợng cuối cùng đọng lại trong tâm trí anh là hình ảnh một ngời bạn tốt Con ngời , dới ngòi bút Thạch Lam dờng nh luôn coi trọng những giá trị tinhthần Trong Cuốn sách bỏ quên ta cảm nhận đợc nỗi đau nh mũi kim xuyên

qua tim ngời cầm bút khi chứng kiến độc giả bỏ quên “đứa con tinh thần” củamình Hay truyện Một cơn giận ta thấy ở đây một sự nghiền ngẫm về lơng

tâm , đạo đức của Thanh sau một cơn nóng giận Thạch Lam muốn nhắc nhởmọi ngời cái sự giận dữ khiến ta làm những việc nhỏ nhen không ngờ tới Thạch Lam cảnh báo : Con ngời ta có thể tàn ác một cách dễ dàng Tầng ý nghĩasâu sắc nó lại nằm trong quan niệm nghệ thuật của Thạch Lam về con ngời :cách xử sự của nhân vật Thanh đối với bác kéo xe không phải xuất phát từthành kiến địa vị giai cấp mà đơn giản là vì hôm ấy anh ta cảm thấy bức bối tứcgiận và chính cảm giác khó chịu ấy đã gây nên tội ác Nh vậy, tâm lí của nhânvật , hành động của nhân vật đợc Thạch Lam soi sáng từ một cảm giác, từ tâm lýchứ không phải là từ giai cấp tính Rõ ràng Thạch Lam không quan tâm đếntâm lý giai cấp mà chỉ khảo sát nhân vật nh một con ngời với tất cả cảm xúc ,cảm giác phức tạp khó nắm bắt

“Đói” là một truyện ngắn hay viết về một ngời trớc kia đã sống một

cuộc sống no đủ , giàu có nhng rồi anh ta lâm vào cảnh đói Nhng cái đói củaThạch Lam khác với cái đói trong các trang viết của Nam Cao , Ngô Tất Tố.Cái “ Đói” trong quan niệm của Thạch Lam chủ yếu đợc miêu tả ở cảm giác , “Cơn đói lại sôi dậy nh cồn cào xé ruột gan mảnh liệt lấn át hết cả nỗi buồn ”

Và khi cái cảm giác kia mất đi thì nỗi đau tinh thần mới là nỗi đau thấm thía

và sâu xa khiến “ Sinh cảm thấy có thể chết ngay lúc ấy ” Thạch Lam đã hớngcái nhìn vào một miền khuất tối nhất trong thế giới nội tâm của con ngời - nơicái hèn hạ , bản năng ẩn náu Bởi vì với Thạch Lam ngời ta bao giờ cũng “ làngời với những sự cao quí và hèn hạ của ngời ”(Theo dòng).

Trong truyện ngắn Hai lần chết , Thạch Lam miêu tả cái chết của Dung (

mà Dung cảm nhận đợc ) không phải là chết về mặt xác ở con sông - nơi cô

đã trầm mình mà là cái chết về mặt tâm hồn , tình cảm ở nhà chồng - nơi côkhao khát một cái gì nhân ái đầy tình yêu con ngời mà không có đợc Khi miêutả về thân phận của các cô gái giang hồ không giống nh Nguyễn Công Hoan (

Ngời ngựa ngựa ngời ) cũng không lạc quan nh Tố Hữu (Tiếng hát sông

H-ơng) Nhng ở “ Tối ba mơi ” ta thấy đợc niềm thơng xót đầy tính ngời của nhà

văn Bằng cách miêu tả ngoại cảnh “ trên hè phố ớt át và nhớp nháp bùn ,không một bóng ngời qua lại.Cái vắng lạnh nh mênh mông ra tận đâu đâu , ởkhắp các phố Hà Nội đêm nay ” nhng để đi vào tâm cảnh cho nhân vật Hụê trở

về với kỷ niệm êm đềm thời con gái:

“Một buổi sáng mồng một tết nàng không nhớ rõ năm nào nhng đã lâu lắmrồi thì phải nàng mặc áo mới đứng trên thềm nhìn mấy bông hoa đào trớc vờn…”Hai cô gái trong nhà săm tối ba mơi đã hớng về cội nguồn, tổ tiên với tấm lòngthành kính trọng một điều ớc muốn đầy nhân bản : đợc trở về sống trong vòngtay êm ái yêu thơng của gia đình Có thể nói , dù trong cảnh ngộ nào - con ngờitrong sự miêu tả của Thạch Lam vẫn luôn hớng về một thế giới tinh thần đẹp đẽ,trong sáng và giàu tính nhân bản Mẹ Lê ( Nhà mẹ Lê) sắp chết mà vẫn cứ ớc

muốn “ giá cứ có ngời mớn làm ” để có tiền nuôi đàn con thơ dại Ngời lính già

trong khốn khó và bệnh tật vẫn luôn hớng về quá khứ - quảng đời làm lính có “nhiều ánh sáng ” nh một niềm an ủi lớn lao cho quảng đời còn lại của mình.Con ngời trong truyện ngắn của Ông dù trong hoàn cảnh ngặt nghèo thân phận

dù nhỏ bé nhng khát vọng thì vẫn luôn bừng sáng Đó là một thông điệp in mộtdấu ấn đậm nét trong nhiều truyện của Thạch Lam , mà đậm nét nhất là truyệnngắn Hai đứa trẻ cái nhịp điệu tẻ nhạt lặp đi lặp lại hằng ngày ở phố huyện nhỏ

và nghèo với những ngọn đèn tù mù , leo lét, với “ chừng ấy con ngời trong bóng

tối ” vẫn luôn “ mong đợi một cái gì tơi sáng cho cuộc đời nghèo khổ của họ ”.Quá trình vơn tới cái thế giới tinh thần ấy , là quá trình con ngời luôn phải đấutranh cảnh giác với chính mình Đó là sự lựa chọn đúng đắn giữa một bên làlòng nhân hậu và sự tàn ác ( Một cơn giận ) , là sự kiềm chế quyết liệt để không

bớc qua ranh giới của sự thấp hèn chỉ mong manh nh một Sợi tóc Sự vơn tới

thế giới tinh thần “tuyệt thiện , tuyệt mỹ” - là mục đích của Thạch Lam khi ôngmiêu tả con ngời Đó là thế giới tinh thần mà con ngời hớng tới để hoàn thiệnmình, hớng tới một xã hội “ có nhiều công bằng và thơng yêu hơn ”(Theo Dòng)… Tất cả điều đó đều xuất phát từ quan niệm đúng đắn của Thạch Lam

về con ngời nhân tính

2.2 Nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam

2.2.1 Khái quát nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam

Nhân vật là phơng tiện để nhà văn khái quát hiện thực , mục tiêu của nhàvăn là khái quát bản chất của đời sống khách quan Thông qua việc tái hiện cuộcsống , tái hiện nhân vật nhà văn gửi gắm vào đó cái khám phá mới , tái hiện lạitính cách tiêu biểu của một thời đại Đồng thời thông qua nhân vật chúng tacòn hiểu thêm quan niệm của nhà văn về cuộc đời và con ngời

Từ quan niệm về con ngời “ Trong ngời ta cái xấu và cái tốt đều lẫn lộn”,Thạch Lam đi đến những quan niệm trong một tác phẩm “ các nhân vật hoàntoàn không lấy đợc cảm tình của ngời đọc ” Thạch Lam nói tiếp , “ Đối vớinhân vật hoàn toàn chúng ta có lẽ phục chứ không yêu Chính vì một nhân vậthoàn toàn là nhân vật không thực , một nhân vật bịa đặt bởi tác giả và vì thếkhông linh động chút nào ” Quan niệm về con ngời của Thạch Lam là rất biệnchứng Ông đã nhìn thấy con ngời có mối quan hệ mật thiết với xã hội xungquanh Thạch Lam viết : “ Ngời ta không muốn sống một mình , mà có liên lạcmật thiết với ngời khác , với xã hội”

Đối với những nhà văn có phong cách , họ đều tạo cho mình một thế giới nhânvật riêng Thạch Lam lặng lẽ hớng ngòi bút của mình về một thế giới riêng , mộtthế giới nhỏ hạn hẹp , một thế giới độc đáo không lẫn với ai Thế giới của những

ngời lao động nghèo khổ , dới đáy Với cái nhìn hiện thực sắc sảo ,Thạch Lam

đã vẽ một bức tranh sống về số phận những ngời lam lũ , những kiếp ngời mònmỏi tắt lụi dần trong nỗi xót thơng đến nghẹn ngào : Gió lạnh đầu mùa , Cô hàng xén, Hai đứa trẻ , Hai lần chết , Tối ba mơi , Sợi tóc , Tình xa…

Thế giới nhân vật của Thạch Lam không đông đúc, dù truyện ngắn haytiểu thuyết , dù khuynh hớng phân tích tâm lý hay khuynh hớng xã hội Số lợngnhân vật bao giờ cũng vừa phải , không nhiều Nhân vật của Thạch Lam cóchung một kích thớc tâm hồn vì đó là phiên bản tâm hồn tác giả : trong sáng ,tinh tế , đa cảm , thiết tha thuần hậu , giàu tinh thần chịu đựng và lý tởng cao th-ợng Đọc văn Thạch Lam gợi lên trong lòng ngời đọc những trạng thái tình cảmthiết tha, buồn man mác Biểu hiện trớc hết ở trái tim đa cảm Thạch Lam là ởkhả năng rung động trên nhiều tầng số của sự cảm thông trớc những bất hạnhcon ngời Nhất là những con ngời nghèo khổ Ông không chịu ảnh hởng của

định kiến giai cấp hẹp hòi Thay thế vào đó là nhân tính , cái bản tính hồn nhiêncủa sự sống

Thạch Lam sáng tác chủ yếu vào thời kỳ Mặt trận dân chủ ( 1936 - 1939 ) Phong trào quần chúng mạnh mẽ này có tác động đến nhiều cây bút đơng thời Các nhà văn trong nhóm Tự lực văn đoàn cũng quan tâm đến vấn đề “ bìnhdân”, rõ nhất là trong sự thể hiện con ngời “ bé nhỏ ” thuộc tầng lớp lao độngnghèo khổ Các nhà tiểu thuyết Nhất Linh , Khái Hng , Hoàng Đạo trong thời

kỳ này cũng tỏ ra quan tâm đến nhân dân lao động Qua những trang viết họkhông phải không thấu hiểu nỗi thống khổ của ngời dân lao động Nhng tìnhcảm ấy không sâu sắc, nhiều khi không tránh khỏi thái độ khinh bạc của trí thứctrởng giả đối với những ngời “ vô học ”, “dốt nát”, “ hủ lậu ”, “ bẩn thỉu ”…Trong tiểu thuyết Trống mái , Dới ánh trăng ( Khái Hng); Tăm tối , Một kiếp ngời ( Nhất Linh ), Bùn lầy nớc đọng ( Hoàng Đạo ) Nhân vật của họ nói chung

thuộc tầng lớp giàu sang , có học thức cao trong xã hội cũ Hiền ( Trống mái ) ;

Duy, Thơ ( Con đờng sáng) ; Loan ,Dũng( Đoạn tuỵêt )…Cũng khác với những

nhà văn hiện thực khi miêu tả nhân vật lao động thờng hớng vào sự đã kích tínhtàn ác vô nhân đạo của tầng lớp thống trị Còn Thạch Lam lại xây dựng cho

mình một thế giới nhân vật khác Ông “ lặng lẽ hớng ngòi bút của mình vềnhững ngời lao động nghèo khổ với tấm lòng trắc ẩn thơng xót chân thânthành” Trong thế giới nhân vật không đông đúc của mình Thạch Lam đặc biệtquan tâm đến nhân vật phụ nữ và trẻ em Họ là những con ngời bình thờngtrong cuộc sống nhng họ thể hiện tất cả nổi đau và vẻ đẹp của cuộc sống Khi họbớc vào trang viết của Thạch Lam đặc điểm này càng hiện ra rõ nét.

2.2.2 Nhân vật Phụ nữ và Trẻ em trong truyện ngắn Thạch Lam

Trong xã hội cũ, ngời phụ nữ không chỉ phải chịu nỗi khổ chung của ngời nô lệ,

mà còn là nạn nhân của chế độ phong kiến hẹp hòi , hà khắc “ xuất giá tòng phu

”, “ cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy ”…Thạch Lam với cái nhìn của ngời nghệ sỹ đitìm cái đẹp bao giờ ông cũng tìm thấy ở họ những đức tính tốt, những tâm hồntrong sạch Dù cuộc sống có nghèo khổ cơ cực nhng tâm hồn họ vẫn sáng lênnhững vẻ đẹp tiềm ẩn Đó là những con ngời nh Tâm (Cô hàng xén ), Dung ( Hai lần chết) Liên,Huệ ( Tối ba mơi) ,Liên ( Một đời ngời), Chị Sen ( Đứa con

),mẹ Lê ( Nhà mẹ Lê )…Đó là những chân dung sáng ngời về sức sống của ngời

phụ nữ

Ngời phụ nữ trong truyện ngắn của Thạch Lam họ không phải là những sốphận cùng đờng nh chị Dậu ( “ Tắt đèn ”- Ngô tất Tố) nhng họ là những sốphận cơ cực kéo dài từ ngày này qua ngày khác

Truyện Nhà mẹ Lê viết về nỗi khốn khổ đời sống vật chất của những ngời

nông dân Tác phẩm gợi ta liên tỏng đến chiếc thuyền rách nát giữa mùa nứớcnỗi Một gia đình gồm một bà mẹ với mời một ngời con , chỉ mình mẹ Lê chèochống Miếng cơm manh aó hàng ngày dựa vào việc làm thuê , mò cua bắt ốc ,bòn mót hạt lúa củ khoai…Kết thúc tác phẩm là cái chết của bà mẹ vì quẫn báchtrong ngày giáp hạt phải di vay gạo , bị nhà giàu xua chó cắn Kết thúc tác phẩm

không không phải là lời than mà là một câu hỏi “nấm mồ của ngời mẹ đói khổ

đã yên nhng đàn con mời một đứa ấy sẽ ra sao khi con ngời chèo lái con thuyềnlá tre nhỏ bé ấy đã không còn , khi con sóng bạc đầu vẫn ầm ào xô tới? ” Câuchuyện dờng nh mở ra cái chết ngầm của cả đàn con Cái chết ngầm và cái chếtthật ấy có thể đến chậm hơn nhng dai dẳng hơn Rõ ràng Thạch Lam không phải

là ngời vô tình Trái tim đa cảm của nhà văn cứ hớng về ngời dân nghèo khổ màday dứt trơc nỗi bất hạnh của họ Thạch Lam nói lên một cách chua chát thựctrạng bất công vô lí: ngời lao động muốn làm việc mà đâu có việc làm

Truyện ngắn “Một đời ngời ” miêu tả số phận nhân vật Liên bị ép duyên,

không hạnh phúc Liên không hề có quyền tự quyết , chính nàng cũng tởng rằng

“ mình sinh ra cũng chỉ để chịu sai khiến mà thôi Không dám phản kháng baogiờ cả” Cái gia đình nhà chồng không còn ràng buộc lòng yêu thơng với Liên đó

là “ địa ngục tinh thần” Liên hoàn toàn không có khả năng tự vệ , không có ýnghĩ tự giải thoát mặc dù cơ hội giải thoát ở trong tầm tay Tâm trí Liên đã dậylên bao quyết tâm hứng khởi : “ Phải đi , đi để thoát khỏi nơi địa ngục , đi để h-ởng chút hạnh phúc của nàng đợc quyền hởng ở đời ” Niềm thơng cảm củaThạch Lam không chỉ dừng lại ở chổ cho nhân vật Liên khóc với “ bao nhiêu nỗi

đau khổ trỗi dậy ngập lòng ” mà còn đề cao đức hy sinh của ngời phụ nữ Mặc

dù không có tình yêu đối với chồng nhng Liên quyết định không bỏ đi với ngờiyêu bởi đối với Liên còn có nghĩa vụ với con ở đây tác giả không chỉ miêu tả bikịch của ngời phụ nữ mà đề cao đức hy sinh của ngời phụ nữ

Cũng viết về đề tài những bi kịch trong lĩnh vực hôn nhân, Thạch Lam còn

có tác phẩm Hai lần chết Nhân vật chính là Dung - là ngời phụ nữ có số phận

đáng thơng Ngay từ lúc nhỏ đã phải lớn lên trong sự ghẻ lạnh của gia đình, chịumột cuộc hôn nhân do cha mẹ áp đặt Dung phải lấy một ngời chồng lẩn thẩn vàngu đần , đã thế còn bị mẹ chồng và em chồng ác nghiệt luôn hành hạ đaynghiến Cái bi kịch của Dung là ở chỗ nàng quyết định kết liễu cuộc đời để giảithoát Nhng đâu có đợc “ lần này về nhà chồng nàng mới hẳn là chết đuối , chếtkhông bấu víu vào đâu đợc , chết không còn mong ai cứu vớt nàng nữa ” Đó là

bi kịch của ngời phụ nữ sống mà tự thấy mình đã chết - chết ngay ở nhà chồng

Nói về những hạnh phúc trớ trêu đối với ngời phụ nữ Việt Nam trớc cáchmạng tháng tám , ở thành thị không thể không nhắc đến số phận của những côgái giang hồ Những nhân vật này Thạch Lam có cái nhìn vừa giống lại vừakhác với các nhà văn học hiện thực phê phán Điểm giống là các nhà văn đềunhìn nhận họ nh những nạn nhân nhng chỗ khác là chất hiện thực đời sống trongtác phẩm của Thạch Lam đã đan cài với chất hiện thực tâm tình Chính vì thế,không chỉ là nhân chứng về một xã hội bất công những nạn nhân đáng thơng còn

để lại ở nhà văn bao nhiêu nức nở Giữa bóng tối và ma lạnh dày đặc của đêmgiao thừa, hai cô gái giang hồ chợt nhận ra cái trơ trọi thê thảm của chính mình (

Tối ba mơi) Trong giờ khắc thiêng liêng của một năm khi mọi ngời sum vầy

thân mật cùng gia đình thì Liên và Huệ cũng tạm “ ngng cái đời trụy lạc ” củamình để đón giao thừa Nhng chính giờ khắc đó họ nhận ra mình là kẻ vô loài Thạch Lam đã thành công khi cho nhân vật tự phô diễn Tác giả đã chọn mộtgiờ khắc đầy gợi cảm để những suy nghĩ thầm kín nhất của nhân vật không cònmột góc khuất nào có thể ẩn náu nữa Đờng dây liên hệ giữa các ý nghĩa sâu kín( mặc cảm bất kính với ngoại cảnh , cái cốc bẩn ở góc tờng mà cả đến kháchlàng chơi cũng không thèm dùng đến , suýt đợc dùng làm bát hơng ) đã trở nênhữu hình Căn gác và đồ đạc tồi tàn, bẩn thỉu , cái giờng cũ sắc lạnh , đồng han

và rĩ sạm , cái bàn gỗ mọt và mặt bàn đầy bụi bẩn… hình ảnh của sự ô uế đối lậpvới cái giây phút nghiêm trang nhất của một năm đang đến gần , gợi lên ở conngời bao nhiêu nỗi niềm Liên và Huệ thấy rõ khoảng cách mênh mông ngăncách họ với cuộc sống bên ngoài Cái ao ớc giản dị và chính đáng của hai cô -

ao ớc có một mái ấm gia đình để ủ ấm hi vọng cho tơng lai giờ đây cũng quá xavời Thạch Lam tuy không lạc quan nh Tố Hữu trong “ Tiếng hát sông Hơng”,

cũng không thi vị cuộc đời nh Đời ma gió ( Khái Hng) mà ngòi bút Thạch Lam

điềm tĩnh trong sự xót xa Bao nhiêu chi tiết bao nhiêu nỗi niềm chứng tỏ một sựtừng trải thông cảm của Thạch Lam trớc số phận của hai con ngời bị nhấn chìmxuống đáy của sự bần hàn về nhân cách , nhng vẫn cứ le lói khoảng sáng củatâm hồn , tình ngời “ Có thể xem tối ba mơi là một nỗi quặn thắt của những giọt

nớc mắt muốn nén lại , nhng vẫn không thể lặn vào trong của chính nhân vật , vàcũng là của Thạch Lam , và rồi là của chúng ta ”.

Viết về ngời phụ nữ , đặc biệt Cô hàng xén là nhân vật mà Thạch Lam gửi

gắm nhiều tình cảm của mình Cô đẹp từ hình thức đến tâm hồn Tâm có cáichăm chỉ tảo tần của một ngời con gái , vừa có cái hiếu thảo của một ngời con ,vừa có lòng yêu thơng chăm sóc của một ngời chị , ngời vợ Ngày lại ngày cônhẫn nại đi về với gánh hàng rẻ tiền “ Đòn gánh cong xuống vì gánh hàngnặng, kĩu kịt trên mảnh vai bé nhỏ theo nhịp của bớc đi”, Nỗi khổ của cuộcsống cơm áo đề nặng hàng ngày , Tâm ra chợ từ khi buổi sớm còn mù mịt , khi

về đã tối không rõ mặt ngời Nỗi mệt nhọc tan biến khi Tâm trở về nhà sốngtrong tình yêu thơng của mẹ và các em… Tâm không nghĩ tới mình mà chỉ lolắng cho ngời thân Khi có ngời dạn hỏi, nàng tha : “ Thôi u cứ để con ở nhàbuôn bán và trông nom nhà của cho thầy u ” Nhng từ ngày lấy chồng chiếc

đòn gánh cong gáng cả giang sơn nhà chồng và cả giang sơn nhà mình, Tâmkhông còn đợc nh xa nữa, cuộc đời Tâm toàn những ngày khó nhọc Một cuộcsống mỏi mòn tù đọng, không có tơng lai, không có cả niềm vui “ ngày nọ dệtngày kia nh tấm vải thô ” Nàng tần tảo lo hết cho em cho chồng ,rồi đến chocon Khi ấy không còn thời gian tâm trí để nghĩ về mình nữa : “ Đã lâu nàngkhông còn chú ý đến sắc đẹp của mình và cũng không biết nó tàn lúc nào, sắc

đẹp cũng vô ích khi nàng đã có chồng rồi” Câu chuyện Cô hàng xén tuy

không lớn tiếng đòi quyền sống cho ngời phụ nữ nhng đã đặt ra một câu hỏithầm với rất nhiều ám ảnh, day dứt : ý nghĩa cuộc sống của con ngời phải chăng

nh trong Gió lạnh đầu mùa , Hai đứa trẻ … Ông đi vào khám phá những tâm