Một số đặc sắc trong kết cấu truyện ngắn g môpatxang

Nhiềunhà viết truyện vẫn thờng xuyên nghĩ tới Môpátxăng với lòng khâm phục ngỡng mộ lớn: “Ông viết, nh là các chủ đồn điền vùng Noócmăngđi vẫn sống”A.Frăngxơ; “Cái ngày mà thiên truyện c

Lời cảm ơn

Ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi xin chân thành cảm

ơn Thầy giáo Nguyễn Đình Ba đã định h ớng và chỉ bảo tậntình; các thầy, cô giáo Khoa Ngữ Văn đã góp ý, bổ sung;gia đình và bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thànhKhóa luận này

Vinh, tháng 4-2004

Môc lôc

Ch¬ng 1 h×nh thøc më ®Çu truyÖn ng¾n G.M«p¸tx¨ng 7

1.1 Giíi thiÖu ngay nh©n vËt 8

Ch¬ng 2 H×nh thøc kÕt thóc truyÖn ng¾n G.M«p¸tx¨ng 27

2.1 KÕt thóc vµ vai trß cña kÕt thóc trong truyÖn ng¾n 272.2 §Æc ®iÓm phÇn kÕt thóc truyÖn ng¾n G.M«p¸tx¨ng 29

Ch¬ng 3 ThÕ giíi nh©n vËt trong truyÖn ng¾n G M«p¸tx¨ng 42

3.1 Mét c¸i nh×n kh¸i qu¸t vÒ thÕ giíi nh©n vËt trong

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Ghi đơ Môpátxăng (Henry-René-Albert-Guy de Maupassant 1850-1893)

là một trong những nhà văn xuất sắc bậc nhất của nền văn học Pháp thế kỷ XIX vàcủa nền văn học thế giới Cùng với V.Huygô, Ban dắc, Xtăngđan, Flôbe, A.Đôđê…G.Môpátxăng đã góp phần làm rạng danh một thế kỷ văn học với nhiều tài năng vàmột dân tộc có truyền thống sáng tác văn chơng đáng kinh ngạc Cuộc đời ôngngắn ngủi Nhng làm sao có thể lấy cái ngắn ngủi của đời ngời làm thớc đo chomột tài năng lớn?

G.Môpátxăng rất đa tài Ông sáng tác nhiều thể loại: thơ, truyện, tiểu thuyết,

ký và cả kịch nữa Ngời đọc vẫn nhắc đến Một cuộc đời (1883), Ông bạn đẹp

(1885), Pie và Giăng (1888)… của ông và xem đó là những cuốn tiểu thuyết mẫu

mực hiếm có, đỉnh cao mà nhiều nhà văn mơ ớc Nhng G.Môpátxăng đợc biết đếnchủ yếu là nhờ truyện ngắn Trong những năm của thập niên 80( thế kỷ XIX), ôngcho ra đời hơn 300 truyện với các tập: Nhà chứa Tenliê (1881), Cô Fifi (1882), Truyện chim dẽ gà (1883), Chị em Rôngđôli (1884), Truyện kể ban ngày và ban

đêm (1885), Ocla (1887) và trớc đó tác phẩm đầu tay Viên Mỡ Bò cũng đã trở

thành một kiệt tác Sức làm việc nồng nhiệt, hết mình đã thổi vào các sáng tác mộtniềm đam mê kỳ lạ ấn tợng về truyện ngắn của G.Môpátxăng, lớn nhất, có lẽ là

sự giản dị Ông viết hồn nhiên nh chính cuộc sống vốn là thế, không màu mè, tô

vẽ gì và dĩ nhiên là cũng không đơn điệu, qua quýt Những luận điểm mỹ học của

ông cũng đã thể hiện những quan điểm sáng tạo sâu sắc và tiến bộ Ông cho rằng

“nghệ thuật phải là sự thật đã đợc chọn lựa và mang đầy ý nghĩa” nên nhà văn phải

“loại bỏ tất cả những gì không cần thiết cho chủ đề của mình, không phục vụ cho

sự xác định tính cách” [30, 262] Do đó, phẩm chất giản dị phải đồng hành cùng

sự ngắn gọn và cô đúc G.Môpátxăng luôn tìm tòi cái mới trong những cái bình ờng, thậm chí tầm thờng Đây cũng là một bài học lớn cho nhiều nhà văn: “Vậttầm thờng nhất cũng chứa đựng một chút lạ lùng Hãy tìm thấy cái lạ lùng ấy” [30,

th-263] Và đúng là G.Môpátxăng đã phát hiện đợc, phát hiện rất chính xác, tinh tế

và tài hoa

G.Môpátxăng cũng là một hiện tợng phức tạp trong văn học Chủ nghĩa tựnhiên, chủ nghĩa ấn tợng, chủ nghĩa hiện thực phê phán… hình nh ở trào lu nàocũng có một chút G.Môpátxăng trong đó Thời kỳ cuối, sức khoẻ của ông giảmsút, cái nhìn hoài nghi, thái độ mệt mỏi, bi quan và bế tắc luôn phủ một màu u ámtrong đời thực và trong sáng tác Đặc biệt, càng ngày ông càng bị ám ảnh bởi cáichết và day dứt về nỗi cô đơn Sự ra đi của G.Môpátxăng chính là một biểu hiệncho sự khủng hoảng không lối thoát trong thế giới quan và cũng cần nhắc đếnnguyên nhân khách quan từ phía xã hội Một nhà văn nh thế chắc chắn các nhàphê bình “không để yên”, cả trong quá khứ và trong hiện tại Nhiều ý kiến đánhgiá, khen có, chê có, hơn thế còn la ó vì cảm thấy bị xúc phạm Nhng dù thế nào,

đến bây giờ, các truyện ngắn ấy vẫn sống trong lòng độc giả và đợc yêu thích, đợc

đọc, đợc suy ngẫm Với một nhà văn, có gì hơn điều tuyệt vời ấy

G.Môpátxăng là một bậc thầy truyện ngắn Ông có sự chỉ bảo tận tình củangời thầy Flôbe, lại kết thân cùng Zôla và nhiều nhà văn lớn khác nên điều kiệnhọc hỏi và nghiên cứu khá thuận lợi Lại nữa là yếu tố năng khiếu, tài năng Nhiềunhà viết truyện vẫn thờng xuyên nghĩ tới Môpátxăng với lòng khâm phục ngỡng

mộ lớn: “Ông viết, nh là các chủ đồn điền vùng Noócmăngđi vẫn sống”(A.Frăngxơ); “Cái ngày mà thiên truyện của Môpátxăng đợc tôi đọc và viết ra,cũng là giây phút quan trọng nhất trong đời tôi, từ đó tôi tìm thấy mình, trở thànhchính mình…” (U.Xaroyan)…

Tên tuổi G.Môpátxăng, cụ thể hơn là phong cách truyện ngắn của ông, đã có

vị trí riêng không lẫn với bất kỳ ai khác

1.2 Kết cấu là một khái niệm đợc sử dụng khá rộng rãi và phổ biến trongnhiều lĩnh vực của đời sống Có khi ngời ta vẫn hiểu nó với nghĩa cấu trúc, có khi

là hệ thống các cấu kiện riêng rẽ đợc móc nối, kết hợp nhau Nhng dù hiểu theocách nào thì kết cấu cũng là một điều kiện cần thiết để tạo lập các mối quan hệ,liên hệ ở đây, chúng tôi bàn đến kết cấu với t cách là một thuật ngữ văn học

“Nói một cách khái quát, kết cấu tác phẩm văn học là toàn bộ tổ chức độc đáo,

sinh động, gợi cảm của tác phẩm dới sự chi phối của một quan niệm nghệ thuậtnhất định” [6, 2] Kết cấu gắn kết các yếu tố của hình thức và phối thuộc chúngvới t tởng Đề cập vấn đề kết cấu là đề cập tới vô số vấn đề khác: nhân vật, sự kiện,phơng thức trần thuật, chi tiết, ngôn từ, các yếu tố ngoài cốt truyện…với nhữngtầng nấc, cấp độ đa dạng và phong phú Nghiên cứu một tác phẩm văn học, dù nóitới khía cạnh gì, thực chất cũng đang bàn đến kết cấu ở các tiểu thuyết, kết cấu,xét đến cùng, là trình tự đa cái đợc miêu tả vào văn bản ở các tác phẩm cỡ nhỏ,trong đó có truyện ngắn, kết cấu góp phần lý giải những hiện tợng độc đáo mà takhông dễ gì cắt nghĩa Khám phá đặc sắc này cũng là lời đáp cho câu hỏi: Tại saonhững Viên Mỡ Bò, Cô Fifi, Món gia tài… và nhiều tác phẩm khác của ông lại có

sức hấp dẫn lâu bền đến vậy?

1.3 Nh đã nói ở trên, kết cấu đợc hiểu theo nghĩa rất rộng Trong khuôn khổmột khoá luận tốt nghiệp, chúng tôi không thể trình bày tất cả các phơng diện kếtcấu của một truyện ngắn cũng nh không đem toàn bộ mô hình lý thuyết về kết cấu

để soi chiếu vào các tác phẩm Qua việc khảo sát và phân tích, chúng tôi nhận thấyG.Môpátxăng thờng tập trung ngòi bút của mình vào ba yếu tố chủ yếu và đã gặthái đợc những đặc sắc nhất định: hình thức mở đầu, hình thức kết thúc và thế giớinhân vật Mở đầu và kết thúc thuộc kết cấu cốt truyện còn thế giới nhân vật thuộckết cấu hình tợng Hai cấp độ kết cấu này khó có sự phân định rõ ràng mà xuyênthấm, ràng buộc lẫn nhau trong một chỉnh thể nghệ thuật Mục đích của khoá luậnkhông phải là việc khuôn các yếu tố ấy vào loại kết cấu nào mà quan trọng hơnnhìn nhận vai trò của chúng đối với kết cấu.Và đây là những thành phần quantrọng cấu thành thể loại truyện ngắn, cũng là những khâu khó khăn trong quá trìnhlao động sáng tạo của ngời nghệ sĩ Từ đây khoá luận đã có sự liên tởng, đối sánhvới các nhà viết truyện ngắn xuất sắc khác nhằm khu biệt phong cách nghệ thuậtMôpátxăng

2 Lịch sử vấn đề

Từ trớc tới nay các nhà nghiên cứu, phê bình đã rất quan tâm tới Ghi đơMôpátxăng, không chỉ ở sự nghiệp văn học mà cả sinh hoạt đời thờng Nhng thực

ra vấn đề kết cấu truyện ngắn cha đợc bàn luận một cách sâu sắc, nhất là ở cáckhía cạnh cụ thể mà chúng tôi đã từng đề cập.

Với giới phê bình ngoài nớc, G.Môpátxăng rất đợc u ái Bằng chứng là cónhiều bài viết và công trình khoa học đã đợc đăng tải Có thể kể đến: G.Môpátxăng

của Rênê Đuymetxnin (G.Maupassant, Rênê Dumênil-1933), G.Môpátxăng của

L.Tônxtôi( G Maupassant, L.Tonstoy -1974), Môpátxăng và truyện ngắn Mỹ của

Risa Fuxcô( Maupassant and the American Short Story, Richac Fuscô-1994)…

nh-ng do hạn chế nh-ngoại nh-ngữ, chúnh-ng tôi cha có khả nănh-ng tìm hiểu nhữnh-ng cônh-ng trình này.Trong các cuốn sách viết về lịch sử văn học Pháp, G.Môpátxăng cũng đợc nhắc đến

nh một tài năng đáng học tập X.Đaccôt đã nhận định: “Chính Môpátxăng đã đẩy

đến cực điểm kỹ thuật và nghệ thuật của truyện ngắn” [5, 439] Nhng Đaccôt lạikhông cụ thể hóa luận điểm của mình mà thiên về việc cắt nghĩa t tởng bi quan yếmthế luôn thờng trực trong con ngời Môpátxăng V.Sclôpski- nhà văn, nhà phê bìnhvăn học Nga trong bài Nghệ thuật dựng truyện ngắn, truyện vừa cũng đã nói tới

kết cấu truyện Môpátxăng một cách sơ lợc, chủ yếu trong mối tơng quan với truyệncủa L.Tônxtôi: “Nếu so sánh các thủ pháp kỹ thuật của Tônxtôi và của Môpátxăng,ngời ta có thể nhận thấy rằng nhà văn bậc thầy Pháp cố ý bỏ sót vế thứ hai của phápsong hành.Trong các truyện ngắn của mình, Môpátxăng lờ đi vế thứ hai, nh thể ôngvẫn ngầm hiểu nó Vế thứ hai này có thể hoặc là cấu trúc truyền thống của truyệnngắn (bị Môpátxăng làm biến dạng trong các truyện ngắn không hết của ông), hoặc

là thái độ theo đúng ớc lệ của giai cấp t sản Pháp trớc cuộc đời” [35, 300]

Không chỉ các nhà phê bình mà những ngời đồng nghiệp - các nhà văn viếttruyện ngắn- cũng đã có những đánh giá về G.Môpátxăng khá xác đáng.A.Frăngxơ đã lu tâm tới vấn đề nhân vật: “Không yêu quá mà cũng không ghétquá, ông khách quan mà phác ra cho ta thấy một ngời nông dân tham lam, mộtthuỷ thủ say rợu, một cô gái sa ngã, một viên chức quèn Ông chỉ cho ta thấynhững cái kỳ quái đó một cách rõ ràng, đến mức mà ta cảm thấy nh là chính tanhận ra và đối với ta, những hình tợng ấy còn thật hơn cả sự thật ” [34, 83]

Giới phê bình trong nớc cũng đã có ý thức tìm hiểu về G.Môpátxăng nhng hầu

nh chỉ dừng lại ở những nét khái quát về cuộc đời và sáng tác Trong Văn học lãng

mạn và hiện thực phơng Tây thế kỷ XIX (NXB ĐH và THCN-1985), Lê Hồng Sâm

cũng có những đánh giá khá sắc sảo Cũng Lê Hồng Sâm, trong Lời giới thiệu về

G.Môpátxăng trích Tuyển tập truyện ngắn Pháp thế kỷ XIX (T2, NXB ĐH và THCN

-1987), có viết: “Một đóng góp mới của Môpátxăng với văn xuôi thế kỷ XIX chính là

sự nắm bắt và tái hiện những trạng thái tâm lý, những xung đột, diễn biến bên trong,nảy sinh ở những tình thế phong phú vô tận của cuộc đời…” [31, 48] Cuốn Lịch sử văn học Pháp (T4, NXB Ngoại văn, Hà Nội, 1990), về nhà văn này, Vũ Cao Trân

cũng có bài viết khá công phu Ông đã trình bày về các đề tài chủ yếu và phân tíchngắn gọn một số truyện ngắn tiêu biểu Trong bài có đoạn: “Truyện ngắn Môpátxăngnổi bật ở nội dung súc tích, kết cấu hoàn chỉnh, cách trình bày giản dị, cô đọng vàchiều sâu suy nghĩ… Trong truyện ngắn Môpátxăng luôn thấp thoáng nụ cời châmbiếm, sự châm biếm có khi công khai, nhng thờng kín đáo, toát ra từ bản thân tìnhthế, từ tâm lý và hành động nhân vật” [30, 268] Một cuốn sách khác-Văn học Pháp thế kỷ XIX, XX (T2, NXB Trẻ TP Hồ Chí Minh) đã viết: “Truyện của ông thờng viết về

những điều hết sức bình thờng, tởng nh nhàm chán, nhng lại miêu tả đợc bộ mặt và

sự vận động của chính cuộc sống” [27, 219] Rải rác đó đây là những bài báo in

trong Tạp chí văn học nớc ngoài, Văn học tuổi trẻ, Tuần báo Văn nghệ…

Truyện G.Môpátxăng đợc dịch ra tiếng Việt khá sớm Từ đầu thế kỷ XX,Phạm Quỳnh( với bút danh Hồng Nhân) đã giới thiệu G.Môpátxăng trên tạp chí

Nam Phong Trọng Đức, Phùng Văn Tửu, Lê Hồng Sâm, Nguyễn Hải Hồ… cũng

là những dịch giả có công lớn trong việc chuyển tải những tác phẩm của ông tới

độc giả Việt Nam bằng phong cách dịch thuật giản dị, trong sáng mà vẫn giữ đợcphong cách tác giả

Trên đây, chúng tôi đã điểm qua tình hình nghiên cứu tác giả Ghi đơMôpátxăng ở phạm vi trong và ngoài nớc Các tài liệu nói chung khá phong phú.Nhng kết cấu truyện ngắn của ông- vấn đề đợc xem là mấu chốt -thì luôn đòi hỏi

sự dụng công nghiên cứu nhiều hơn nữa

Do vậy, việc tìm hiểu này cần phải đợc tiếp tục để có một cái nhìn đầy đủ, hệthống hơn

3 Mục đích nghiên cứu

Khoá luận nhằm góp phần định hình một số đặc sắc về kết cấu truyện ngắncủa Ghi đơ Môpátxăng thông qua thao tác phân tích, khái quát các tác phẩm cụthể; và cũng từ đây, khẳng định tên tuổi, phong cách cá nhân cũng nh vị thế xứng

đáng của nhà văn trong nền văn học thế giới

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Chỉ ra các dạng thức mở đầu phổ biến trong các truyện ngắn của G.Môpátxăng và vai trò của các dạng thức ấy đối với kết cấu tác phẩm

4.2 Nhận diện những đặc điểm chủ yếu của hình thức kết thúc, hiệu quảthẩm mỹ của từng dạng thức cụ thể trong mối tơng quan với các thành phần kháccủa truyện

4.3 Vận dụng những tri thức lý thuyết về nhân vật văn học để khám phá thếgiới nhân vật trong truyện ngắn của G.Môpátxăng – một đặc sắc không thể thiếutrong kết cấu truyện

5 Phơng pháp nghiên cứu

Khoá luận tốt nghiệp kết hợp nhiều phơng pháp nghiên cứu khác nhau:

ph-ơng pháp hệ thống, phph-ơng pháp cấu trúc, phph-ơng pháp so sánh…

6 Đối tợng nghiên cứu

Tác giả khoá luận tập trung khảo sát 62 truyện ngắn rút từ các tập:G.Môpátxăng, Tập truyện ngắn hay, NXB Văn hoá thông tin, 2000; G Môpátxăng, Tuyển tập truyện ngắn, NXB Hội nhà văn, 2000; Tuyển tập truyện ngắn Pháp TK XIX, T2, NXB ĐH-THCN, 1987…

7 Cấu trúc của khoá luận tốt nghiệp

Tơng ứng với những nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, ngoài phần Mở đầu và Kếtluận, Nội dung của khoá luận tốt nghiệp đợc trình bày trong ba chơng:

Chơng 1: Hình thức mở đầu truyện ngắn G Môpátxăng

Chơng 2: Hình thức kết thúc truyện ngắn G Môpátxăng

Chơng 3: Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của G Môpátxăng

Và sau cùng là phần Tài liệu tham khảo

Chơng 1

Hình thức mở đầu truyện ngắn G Môpátxăng

Nếu nói tới ấn tợng đầu tiên của một tác phẩm văn học đối với độc giả thìkhông thể không nhắc đến hình thức mở đầu Trong nghệ thuật tổ chức cốt truyệncủa quá trình sáng tạo, với nhiều nhà văn, mở đầu vẫn là một thử thách khó khănnhất Điều đó cũng có nghĩa là mở đầu giữ một vai trò rất quan trọng làm nên giátrị của các sáng tác nghệ thuật, đặc biệt là truyện ngắn-thể loại mà khuôn khổ nhỏhẹp của nó không cho phép có những kiểu mở đầu quá dài dòng, thừa thông tin

Có thể nói, mở đầu đã tạo tứ cho truyện ngắn- từ đây, tứ xuất hiện và xuyên suốt

tác phẩm nh một tín hiệu thẩm mỹ

Thực ra, khó có một định nghĩa chuẩn xác nh thế nào là mở đầu, ranhgiới giữa mở đầu và các phần khác trong một chỉnh thể B.Tomatsepxki-nhà hình thức chủ nghĩa Nga đã cho rằng: “Trong trờng hợp đơn giản nhất, khi tácgiả thoạt đầu cho ta biết những nhân vật trong cốt truyện, đó coi nh một phần mở

đầu trực tiếp Nhng phần đầu thờng cũng mang một hình thức khác, nên gọi làphần đầu ex-abrupto cho hợp câu chuyện bắt đầu bằng hành động đang phát triển

và chỉ về sau tác giả mới cho ta biết hoàn cảnh đầu tiên của nhân vật chính…Trong trờng hợp này, không phải phần mở đầu đúng với nghiã đen của nó; không

có mẫu truyện kể liên tục nào mà ở đó sẽ tập hợp những mô típ của phần mở đầu”[35, 223] Do đó, mốc bắt đầu của cuộc sống không có nghĩa là mốc bắt đầu củatruyện Có khi truyện mở đầu từ giữa các biến cố và có thể có những đoạn hồi cố

để phát triển cốt truyện, tuỳ từng nhà văn và tuỳ từng nội dung hiện thực Nhngnhiệm vụ lớn nhất của phần mở đầu là mở ra một không khí nào đó, tạo ấn tợngthật sâu đậm, “nhấn” ngời đọc tham gia vào tác phẩm, sống với tác phẩm: Nó

“dọn đờng” cho một loạt những hành động tiếp nối về sau Điều này cũng đã đợcnhững ngời trong nghề cảm nhận: “Những ngời viết nhiều truyện ngắn đều biết

mở đầu một truyện khó khăn biết ngần nào Có khi tôi đã loay hoay mãi để chờmột chữ, khi đã có chữ ấy rồi mới lần ra cả một truyện Lại có khi, trong khi chờ

đợi, những lối mở đầu cũ cứ vơng vấn trong đầu, không dứt ra nổi Bấy giờ, tôi

phải tạm bằng lòng với lối mở đầu ấy, viết bừa nó ra, tạo đà viết tiếp, tự hẹn là sẽxoá đi và sau này, xoá thật” [26, 74]

G Môpátxăng - “Một trong những ngời viết truyện ngắn tuyệt vời nhất, ởmột nớc ngời ta đã viết rất nhiều truyện ngắn, mà toàn là truyện viết tốt nữa” đã có

u thế lớn về “sự rõ ràng, đúng là rõ ràng và thật rõ ràng” [26, 82] ở đó, ngời tavừa thấy đợc cốt cách mực thớc bên cạnh sự gợi cảm và hấp dẫn Cách mở đầu củaG.Môpátxăng cũng vậy-tởng nh ai cũng viết đợc nh ông bởi sự giản dị, tự nhiênnhng lại không dễ chút nào bởi tầm sâu sắc và nhiều ý nghĩa Nhìn chung, đó vẫn

là những mở đầu có tính truyền thống của những truyện ngắn thế kỷ XIX: giớithiệu nhân vật, khắc hoạ không gian, thời gian, khái quát một trạng thái, một cảmxúc… nhng cái mới mẻ lại ở bản thân từng hình thức mở đầu, ở lối văn riêng củaG.Môpátxăng mà không trộn lẫn với những tác giả nào khác

ở chơng này, chúng tôi khái quát ba kiểu mở đầu phổ biến dựa trên các dấuhiệu hình thức cụ thể của các truyện

1.1 Giới thiệu ngay nhân vật

1.1.1 Một số hình thức giới thiệu nhân vật thờng gặp

Có rất nhiều cách để mở đầu một truyện ngắn Nhng quen thuộc nhất vẫn là

từ nhân vật-linh hồn của tác phẩm Quen thuộc không phải vì đơn giản, dễ thựchiện mà vì đây là một cách mở đầu đã đợc nhiều nhà văn xa nay sử dụng, khôngriêng gì thể loại truyện mà cả ở tiểu thuyết, kịch… thậm chí xuất hiện trong một sốthể loại trữ tình G.Môpátxăng không phải là ngời đầu tiên đa ra nghệ thuật này

Ông chỉ là nhà văn kế tục các tác giả lớp trớc Tuy nhiên, đến G.Môpátxăng, cóthể thấy một bớc phát triển mới mẻ, sáng tạo hơn bởi ngòi bút miêu tả rất mực hồnnhiên, tinh tế và chính xác, nắm bắt hết cái hồn của mỗi chân dung, tính cách.Thông thờng, giới thiệu nhân vật, đoạn đầu mới chỉ là một khúc dạo khẽkhàng cho những phần đoạn khác về sau Nhng nó lại không thể nào thiếu đợc Nótạo sức hấp dẫn cho truyện Đoạn sau, dù có miêu tả, vẫn chỉ là sự cụ thể hoánhững dáng nét đã đợc chạm khắc từ đầu Chính vì thế, với ngời đọc, ấn tợng tốt-xấu về nhân vật đã đợc hình thành ngay từ những trang văn đầu tiên A.Puskin-ng-

ời đặt nền tảng cho văn xuôi hiện thực Nga-trong nhiều tác phẩm cũng có lối viết

nh thế này “Alếcxây quả là một trang thanh niên tuấn tú Nếu cái thân hình cân

đối của chàng mà không đợc bó trong bộ quân phục, nếu đáng lẽ xuất hiện trênmình ngựa mà chàng lại đem cả tuổi trẻ gò lng trên bàn giấy văn phòng thì thật là

đáng tiếc” [29, 199] Puskin, trong khi xây dựng nhân vật, thờng sử dụng bút phápbiệt hoá bằng cách láy đi láy lại một chi tiết nào đấy, tô đậm một đờng nét củangoại hình: nớc da bánh mật của Lida (Cô tiểu th nông dân), dáng ngời thanh tú,

nớc da hơi xanh của Maria (Bão tuyết)… nên phần mở đầu trong các truyện ngắn

của ông chủ yếu là những khái quát sơ lợc về nhân vật Chân dung đó chỉ trọn vẹnkhi tác phẩm kết thúc

A Sêkhốp cũng thờng mở đầu nhiều truyện ngắn của mình bằng cách giớithiệu trực tiếp các nhân vật chính Nhng trong khi phác họa những đặc điểm cơbản của nhân vật, ngòi bút của ông đồng thời hớng tới những sự vật, hiện tợngkhác ít nhiều có liên quan Đây là một minh chứng: “Chồng nàng, Oxíp Xtêpantr

Đmốp, là một bác sĩ ăn lơng bậc chín Anh làm việc tại hai bệnh viện: ở một nơianh làm bác sĩ trợ lý ngoại ngạch còn ở nơi kia thì làm bác sĩ khoa đại thể Hàngngày, từ chín giờ sáng đến giữa tra anh khám bệnh và nghiên cứu tại phòng riêngcủa mình, buổi chiều thì lên ngựa đi đến bệnh viện khác, nơi anh chuyên mổ xẻnhững thi thể ngời đã chết” [32, 118] ở đây, rõ ràng nhà văn không đơn thuần nóichuyện một con ngời cụ thể mà rộng hơn đã đề cập đến cái nhịp sống nớc Ngathời bấy giờ qua hình ảnh các bệnh viện, những công việc nhàm tẻ, đơn điệu,

đồng lơng ít ỏi của ngời bác sĩ Nhìn chung, Sêkhốp không sử dụng lối kể về tiểu

sử, lai lịch, nguồn gốc xuất thân của một cá nhân mà cá nhân ấy thờng tự bộc lộmình qua ngôn ngữ, t tởng, hành động…vì thế, phần mở đầu các truyện ngắn, nếu

có giới thiệu về nhân vật thì cũng chỉ đóng vai trò là những thông tin vừa đủ để

ng-ời đọc có thể mờng tợng đợc một phần nào đó trớc khi bớc vào câu chuyện củanhà văn

Những Puskin, Sêkhốp, Ôhenri… hay nhiều nhà viết truyện ngắn khác nữa

đều có những biến hoá sáng tạo ngay ở phần đầu của tác phẩm Nhng có thể thấymột biểu hiện khá rõ nét rằng hầu nh việc miêu tả chân dung nhân vật của các ông

đều không tập trung kỹ ở phần này mà rải rác và xuyên suốt toàn bộ cốt truyện

Nó đem lại cảm giác tầng bậc và sự bí ẩn cho ngời đọc Ngời đọc bao giờ cũng cómột tâm lý chờ đợi để khám phá, tìm hiểu và đánh giá nhân vật thông qua nghệthuật miêu tả của nhà văn

1.1.2 Nghệ thuật giới thiệu trực tiếp nhân vật của G Môpátxăng

Có khoảng 1/4 trong tổng số truyện của G.Môpátxăng mà chúng tôi khảo sát

mở đầu bằng cách giới thiệu trực tiếp nhân vật Dĩ nhiên, đó đây, bên cạnh cáchnày còn có sự pha trộn với những cách khác nhng dầu sao, cái chủ yếu, phổ biến,vẫn đợc nhấn mạnh

Nếu các nhà văn khác thờng nhanh chóng đi thẳng vào các sự kiện, biến cốthì G.Môpátxăng rất dềnh dàng, chậm rãi ở phần mở đầu (trong khi kết thúc lạigấp rút, bất ngờ, đột ngột) Dờng nh ông có rất nhiều thời gian để miêu tả thật tỉ

mỉ và kỹ lỡng nhân vật của mình Điều đó giải thích tại sao tác phẩm củaG.Môpátxăng dễ đa lên sân khấu bởi tính chân thực và cụ thể của nó Đặc biệt, hệthống chi tiết đã đợc sử dụng một cách đắc địa Đó không phải là những sao chép

đơn thuần bề ngoài của nhân vật mà là sự quan sát, là cái nhìn của nhà văn, tạonên tính sinh động của đối tợng đợc miêu tả Thế là những hiểu biết cơ bản về mộtcon ngời đợc hình thành: tên, tuổi, nét mặt, dáng hình, tính tình, hoàn cảnh sống…nhân tố này gọi nhân tố kia xuất hiện: “Ngời ta gọi lão là Thánh Ăngtoan, vì tênlão là Ăngtoan, và có thể cũng vì tánh tình lão vui vẻ, tơi tắn, biết pha trò…lão làmột nông dân to lớn vùng Cô, da sạm, ngực nở, bụng phệ, đôi chân dài ngoằng,t-ởng chừng nh quá bé để có thể mang tấm thân đồ sộ của lão.Goá vợ, lão sống mộtmình cùng với chị ở và hai ngời giúp việc…Hai thằng con trai và ba cô con gái đãlập gia đình khá giả…Sức lực của lão nổi tiếng khắp vùng lân cận… ” [24, 363] Có

lẽ không gì có thể rõ ràng hơn để hiểu về con ngời này Hay ở một truyện khác:

“Cô ta là con gái ngời thu thuế tỉnh lẻ đã qua đời nhiều năm nay Sau đấy cô dọn

đến ở Pari với mẹ… Hai ngời sống đạm bạc và đúng đắn, yên tĩnh và hiền hậu Côgái có vẻ là mẫu mực toàn vẹn về một ngời đàn bà đức hạnh mà ngời thanh niênkhôn ngoan nào cũng mơ ớc gửi gắm đời mình Sắc đẹp kín đáo của cô có một vẻduyên dáng e lệ của tiên nữ và nụ cời luôn luôn thoáng nở trên môi nh phản chiếunỗi lòng cô vậy” [24, 587] G.Môpátxăng đã giới thiệu trực tiếp và tơng đối đầy

đủ, trọn vẹn chứ không có một sự che dấu, khuất lấp nào về nhân vật ấn tợng đầutiên về Ăngtoan và về bà Lăngtanh nh là một sự chuẩn bị cho những biến cố trongcuộc đời họ sắp sửa diễn ra Do đó, việc miêu tả này không chỉ nhằm mục đích tựthân mà thực sự có ý nghĩa và dụng ý nghệ thuật Ăngtoan là một gã nông dân sáorỗng, hèn nhát còn bà Lăngtanh, cuộc đời làm vợ một viên chức quèn đã nuôi d-ỡng tham vọng kiếm tiền để giàu có bằng cách ngoại tình, sống buông thả và lừadối chồng cho đến lúc chết.

G.Môpátxăng thờng có một sự điều hoà hợp lý ngòi bút của mình trong việcmiêu tả ngoại hình, môi trờng sống lẫn đời t của nhân vật Có lúc ông dành từ hai

đến ba trang viết cung cấp những hiểu biết này Thế mà thật kỳ lạ, độc giả lạikhông có cảm giác nhàm chán, ái ngại với khối lợng chi tiết, hình ảnh phong phú

ấy Bởi vì G.Môpátxăng đã cảm nhận về nhân vật nh một ngời cũng đang tham giavào câu chuyện Khoảng cách giữa tác giả và nhân vật, do đó, đợc rút ngắn, thậmchí ranh giới này đợc xóa bỏ một cách tự nhiên, hợp lẽ

Trong khi trực tiếp giới thiệu nhân vật, có một thủ pháp đợc G.Môpátxăng ờng sử dụng, đó là sự kết hợp giữa miêu tả và bình luận, nhận xét Hơn thế, đâylại là những yếu tố “ngoại đề” có tính chất triết lý, quan niệm nên tầm khái quátcủa tác phẩm đợc nâng lên Lão Lơrát trong Dạo chơi quanh năm sống “một điệu

th-buồn tẻ kéo dài” đợc nhà văn “pha” thêm những cảm nhận: “Cuộc đời lão trôi quakhông biến cố, không xúc động và hầu nh không ớc mong gì Cái tính mơ mộng

mà mỗi ngời ai cũng có không phát triển ở lão ta, vì lão chỉ có những tham vọngtầm thờng” [24, 6] Hay trong Món trang sức, một cô gái xinh đẹp nhng không có

của hồi môn phải xe duyên cùng một viên tham tá quèn ở Bộ Giáo G.Môpátxăng viết: “đối với ngời đàn bà thì đẳng cấp hay dòng giống không đáng

dục-kể, duy sắc đẹp, duyên dáng và vẻ kiều diễm của họ thay thế cho dòng dõi và giathế Điều quyết định thứ bậc ở họ là ở t chất sắc sảo, bản năng thanh lịch, tính tìnhuyển chuyển của họ, nó khiến cho cô gái thờng dân có thể sánh ngang với bà lớnnơi quyền quý” [24, 231] Những câu văn nh thế này vừa khắc hoạ rõ nét hơn vềnhân vật vừa cho thấy thái độ của tác giả Đây cũng là những nét khác biệt giữaG.Môpátxăng và một số nhà văn khác ở phần mở đầu

1.1.3 Hiệu quả thẩm mỹ của việc giới thiệu trực tiếp nhân vật

Giới thiệu trực tiếp nhân vật, đặc biệt là ngay trong những dòng đầu tiên củatruyện, có một vai trò và ý nghĩa quan trọng về cả phơng diện hình thức lẫn phơngdiện nội dung G.Môpátxăng đã hớng tác phẩm của mình bám dựa vào một yếu tốcốt lõi của lý luận văn học-đó là nhân vật Có thể với truyện ngắn hiện đại nhânvật không phải là tất cả nhng với truyện ngắn truyền thống, đó lại là điểm phátxuất và cũng là điểm đi tới của nhiều yếu tố khác cấu thành truyện Đọc nhiềutruyện của G.Môpátxăng, cảm giác gần gũi với những con ngời trong truyện, vớichuyện của truyện luôn thờng trực trong lòng ngời đọc với sức hấp dẫn, lôi cuốn tựnhiên

Trớc hết, những chi tiết của phần mở đầu đã làm cho nhân vật trở nên cụ thể,sinh động hay rõ hơn đóng vai trò cá thể hoá, cá tính hoá nhân vật Ngời nông dân

đợc miêu tả không giống anh viên chức, hay trong giới viên chức lại có sự khácbiệt ở từng cá nhân Mặt khác, các chi tiết còn thể hiện một cách sâu sắc bản chấtxã hội của tính cách-cái mà ngời ta vẫn gọi là giá trị điển hình của hình tợng nghệthuật Có bao nhiêu nhân vật là có bấy nhiêu lối tả, lối kể và cách chiếm lĩnh, quansát G.Môpátxăng đã chứng tỏ khả năng cảm nhận cuộc sống và con ngời tinh tế,chính xác, không trùng lặp của mình

Giới thiệu trực tiếp nhân vật không có nghĩa là nói hết những gì về anh ta.Thực ra, còn có nhiều đặc điểm cha đợc nhà văn tiết lộ, tạo sự trì hoãn cần thiết

“Sự trì hoãn mở đầu thờng đợc dùng nh là một phức hợp những điều bí mật” [35,225] Cho nên có khi nhân vật đã xuất hiện, độc giả biết mà một số nhân vật kháclại không biết, hay độc giả và một số nhân vật không biết hoặc không ai biết… nêntruyện nh là một sự kiếm tìm, một quá trình đồng sáng tạo

Mặc dầu ngay từ đầu, nhân vật đã đợc G.Môpátxăng mô tả tỉ mỉ nhng đôi lúcmục đích không phải là dẫn dắt ta cứ thế hiểu theo một quy ớc có sẵn Trái lại, nhàvăn đã đánh lạc hớng ngời đọc: mở đầu một đờng, kết thúc một nẻo-tạo một độ

“hẫng”, một sự bất ngờ đầy thú vị Mở đầu nh thế này đã có sự gắn kết chặt chẽvới các thành phần khác của truyện, làm cho kết cấu truyện vừa giản dị, vừa cô

đọng, súc tích Ví nh một cô gái rất xinh đẹp, giản dị, nết na (theo cảm nhận của

nhà văn hoặc của một số nhân vật khác) nhng ở cuối truyện ta mới nhận ra cô ấylừa lọc, phản bội chồng; một vị linh mục cứng nhắc, khổ hạnh lại rất bao dung,nhân ái và dễ thổn thức tim mình trớc những âm vang của cuộc sống thờng nhật…

Từ mở đến kết thoạt đầu tởng có một sự chênh vênh nhng đằng sau đó lại vẫn hợp

lý vì nó tuân theo quy luật của đời sống và quy luật phát triển tâm lý của con ngời

Nh vậy, cách mở đầu truyện ngắn này vừa cung cấp một cái nhìn toàn diện,

đầy đủ về nhân vật vừa thể hiện đợc quan điểm đánh giá của tác giả cũng nh nghệthuật tạo không khí cho toàn truyện

1.2 Xây dựng không gian, bối cảnh

Đây là hình thức mở đầu truyện ngắn phổ biến nhất trong sáng tác củaG.Môpátxăng Có đến 20 truyện (trong tổng số 62) mà chúng tôi khảo sát đi theolối này, chiếm hơn 30% Ví nh: Món gia tài, Trở về, Mụ Xôva, Đôi bạn, Những tên tù binh, Bến cảng…Cũng có thể thấy hiện tợng này ở nhiều nhà văn khác nh Dọc đờng, Phòng số 6…của A Sêkhốp; Đèn bể Xăngghinê, Giờ phút ngắc ngoải của con tàu Xêmiăng… của A Đôđê và nhiều cây bút truyện ngắn xuất sắc khác.

Điều này xuất phát từ một thực tế: Bất kỳ sự kiện và nhân vật nào cũng tồn tạitrong một giới hạn không gian nào đó và một lúc nào đó, tạo nên một mối quan hệ

ba chiều-nhân vật, không gian, thời gian-khá chặt chẽ, gắn kết ở đây chúng tôimuốn nhấn mạnh tới tính quan niệm của không gian, nghĩa là không gian ấy, bốicảnh ấy không thể quy về không gian-bối cảnh địa lý hay vật lý, vật chất mà đó làsản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con ngời và thể hiện một đánh giánhất định về đời sống

Không gian-bối cảnh là “môi trờng hoạt động của nhân vật, một địa điểm cótên riêng hoặc không có tên, trong đó đủ cả thiên nhiên, xã hội, con ngời” [19,88] Mặc dầu chỉ xuất hiện trong khuôn khổ của những đoạn văn ngắn nhng chắcchắn nó sẽ góp phần làm nên sức hấp dẫn và định hớng một cách hiểu nào đó chongời đọc G.Môpátxăng hầu nh không mở đầu truyện bằng không gian tâm lý-tứckhông khám phá những dòng hồi ức triền miên qua những tâm trạng vui buồn,những mơ ớc, những ám ảnh, ám thị mà nhân vật không nói ra đợc Ông bắt đầubằng những cảnh, những nơi ông đã từng sống, đã từng đi qua, có khi chỉ từ lời kể

của một ai đó mà phác hoạ lại ý nghĩa của nghệ thuật này là tạo ấn tợng toànkhối về không gian đợc nói tới, đem đến cái nhìn sâu sắc về cuộc sống của nhânvật, đóng vai trò nh một tham số cho lời giải về tính cách nhân vật ở chặng cuối.Tìm hiểu phần mở đầu các truyện ngắn của G.Môpátxăng và căn cứ vào tínhchất của không gian đợc mô tả, chúng tôi khái quát thành ba loại sau:

1.2.1 Cảnh sinh hoạt đời thờng

Cảnh sinh hoạt trong truyện của G.Môpátxăng gắn trực tiếp với công việc,cũng nh tâm lý, cách ứng xử của nhân vật trong đời sống Đó thờng là nhữngkhông gian nhỏ, hẹp, ngột ngạt và o bế: một công sở nơi ngời ta chen lấn, ganh tịnhau mỗi ngày; một ngôi nhà nghèo nàn ở thôn quê nơi mà chính những ngời ruộtthịt hay xóm giềng sống với nhau nhiều khi cũng chẳng còn chút tình nghĩa; một

đám tang trong chiều tiễn đa ngời vợ không chung thuỷ…nhìn chung tất cả đều u

ám, bế tắc, não nề Nó gợi nhắc tới chủ nghĩa bi quan luôn ngự trị thờng xuyêntrong t tởng của G.Môpátxăng, từ đó tác động, chi phối đến sáng tác

G.Môpátxăng viết về sinh hoạt đời thờng ở thành thị nhiều hơn ở nông thôn

Ông đã từng có 5 năm (1873-1878) làm viên chức ở Bộ Hàng hải-thời gian khôngnhiều nhng đã để lại những dấu ấn khá sâu sắc, đặc biệt đã cung cấp nguồn đề tàikhá phong phú cho nhiều truyện ngắn Không gian này, do đó đã xuất hiện lặp đilặp lại nh một tín hiệu thẩm mĩ và có dụng ý nghệ thuật Từ góc độ quan sát nào,

Bộ Hàng hải cũng là một hình ảnh thu nhỏ với nhiều bê bối, tiêu cực đang bám rễrất sâu trong lòng xã hội Pháp Hécto trong Đi ngựa cũng đã cảm nhận: “chàng

vào làm nhân viên hởng lơng một ngàn năm trăm quan ở Bộ Hàng hải Chàng đãdạt vào tảng đá ngầm ấy nh hết thảy những kẻ không sớm đợc chuẩn bị cho sựchiến đấu gay go của cuộc sống, tất cả những kẻ nhìn đời qua một áng mây mờ,nhng không biết phơng sách và lực đề kháng, những kẻ không đợc phát triển từthuở nhỏ những năng khiếu đặc thù, những khả năng riêng, một nghị lực gắt gao

để đấu tranh, tất cả những kẻ không đợc giao cho một vũ khí hay một dụng cụtrong tay Ba năm đầu chàng làm việc ở sở thật là kinh khủng” [31, 99] Bộ Hànghải Pháp trong truyện ngắn của G.Môpátxăng cũng giống nh các bệnh viện Ngatrong truyện ngắn của Sêkhốp Cha nói tới những trang văn sau tác giả miêu tả cụ

thể nh thế nào nhng riêng ở phần mở đầu, không gian ấy đã tạo nên một cách cảmnhận khá chân xác về hiện thực xã hội đối với ngời tiếp nhận.

Hay mở đầu Món gia tài, G.Môpátxăng viết: “Tuy cha đến mời giờ nhng

nhân viên đã ào ào kéo tới trớc cửa lớn của Bộ Hải quân, họ đi tấp nập từ khắp cácngả Pari lại, vì đã gần đến ngày nguyên đán, thời kỳ công tác bận rộn và thăngquan tiến chức Tiếng bớc đi dồn dập vang lên trong toà nhà rộng lớn, ngoắtngoéo, khúc khuỷu, với những đờng hành lang chằng chịt, nhan nhản những cửavào các phòng” [24, 18] Không khí có vẻ bề bộn nhng đó là cái bề bộn của sựchen chúc, giành giật nhau từng bậc lơng hoặc từng nấc thang quyền vị Chính nó

đã nhen lên tham vọng kiếm tiền điên cuồng ở Casơlanh, Lơxáp và Côrali-bố vợ,con rể, con gái, cả ba đã bán rẻ lơng tâm nhân cách của mình chỉ để hởng món giatài từ ngời bà cô quá cố lập dị Đúng nh một nhận xét: “Trong sự thể hiện khônggian của G.Môpátxăng, nhiều ảnh hởng khác nhau khúc xạ một cách độc đáo Môitrờng gắn với nhân vật, lý giải nhân vật, in dấu vào nhân vật và mang dấu ấn củanhân vật…cho thấy truyền thống Bandắc” [31, 47] Và cũng không thể không nhắc

đến công phu đào tạo của ông thầy nghiêm khắc Flôbe, nhất là trong yêu cầu quansát hiện thực chân thực, chắt lọc và chuẩn xác

Mở đầu bằng một cảnh sinh hoạt trong chuỗi dài đơn điệu của cuộc đời mộtviên chức, một ngời nông dân… nhng cảnh ấy không phải hiện hữu cố định cho

đến cuối tác phẩm Không gian từ đầu cho đến kết trong truyện ngắn củaG.Môpátxăng thờng có một sự vận động, biến đổi, tạo thành các cặp tơng quannào đó: hẹp-rộng, tù túng-phóng khoáng, lạnh lẽo-ấm áp… nhng điều đáng nói lànhững biến chuyển ấy chỉ có tính nhất thời, rốt cục, sau các biến cố, nó lại quay về

điểm xuất phát Từ đó, có thể thấy quẩn quanh, bế tắc luôn vây bủa con ngời haycuộc đời đó có giàu sang, quyền quý hơn thì không gian ban đầu lại xuất hiện,nhân vật, do đó, phải luôn thức nhận về những gì mình đã mất

Trở lại truyện Đi ngựa, đầu tiên là không gian nơi Hécto làm việc và nơi vợ

con anh ta sinh sống Dù ở đâu thì cái gia đình ấy vẫn “luôn túng thiếu nheo nhóc”[31, 100] Đến lúc Hécto lĩnh đợc 300 quan tiền thởng, không gian lại mở rộng vớichuyến du ngoạn ngoài rừng ngày chủ nhật Sau vụ tai nạn bất đắc dĩ, không gian

chật hẹp lúc đầu lại hiện diện Sự tuần hoàn này đã khắc sâu thêm vai trò của phần

đầu trong tác phẩm và thế là tính cách của nhân vật, cảnh sống của nhân vật đợcbộc lộ một cách giản dị, tự nhiên thông qua nghệ thuật kết cấu

Cảnh sinh hoạt trong phần mở đầu các truyện ngắn của G.Môpátxăng, nhìnchung, mang tính hớng ngoại bởi truyện thờng nhằm giải quyết vấn đề con ngờitrong xã hội chứ không phải để giới thiệu một phong tục, một điệu sống đơnthuần Đây cũng là một biểu hiện thờng thấy ở một nhà văn hiện thực phê phán

1.2.2 Bối cảnh xã hội rộng lớn

Không nhiều tác giả bắt đầu tác phẩm của mình bằng cách này, ngoại trừnhững nhà tiểu thuyết (dung lợng lớn nên khả năng chiếm lĩnh hiện thực cũngrộng rãi hơn) Còn truyện ngắn, ngời ta thờng tập trung khai thác tình huống hơn

là xây dựng một không gian tầm cỡ vì nó đòi hỏi rất cao sự khái quát toàn bộ đờisống xã hội.Với G.Môpátxăng, đó có thể là cảnh Pari trong chiến tranh, cảnh quân

đội Pháp tan rã và quân Phổ sắp vào thành chiếm đóng, cảnh Macxây thời hậuchiến…Đây cũng là cái nhìn toàn cảnh về nớc Pháp thời bấy giờ-nhiều mất mát,

đau thơng nhng cũng sáng ngời lòng quả cảm và tinh thần hy sinh tự nguyện ứng với mỗi kiểu không gian có mỗi kiểu nhân vật khác nhau Kiểu khônggian đang nói ở đây gắn với những con ngời ít nhiều liên quan đến cuộc chiếntranh Pháp-Phổ Mở đầu truyện Đôi bạn là cái nhìn về chiến tranh rất chân thực:

“Pari bị bao vây, hãm đói và đang rền rĩ Chim sẻ trên mái nhà hiếm đi, và khôngcòn một giống vật gì trong các cống rãnh Ngời ta ăn bất cứ thức gì” [24, 249] haytruyện Bến cảng: “Chiếc tàu ba cột buồm Nốtđam Đêvay trở về cảng Mácxây

ngày 1 tháng 8 năm 1946, sau bốn năm lênh đênh đây đó…” [31, 108] ở nhữngtruyện này, vấn đề mà nhà văn trình bày không chỉ là những số phận cá nhân màcòn là chuyện cả nớc Pháp, chuyện của dân tộc Viên Mỡ Bò, Đôi bạn, Bến cảng… đều bắt đầu bằng việc tạo dựng một bức tranh xã hội ở diện rộng, nơi mỗi

biến cố, sự kiện đều đem lại những ảnh hởng không nhỏ đối với cuộc sống mỗingời Ngày chiến tranh kết thúc, tàu cập cảng Mácxây, Đuyclô gặp em gái mìnhtrong quan hệ một ngời lính sống sót trở về tìm đến một cô gái điếm h hỏng Nỗi

đau đớn, xót xa đợc đẩy lên cực điểm, thêm nữa, những mất mát từ gia đình càng

làm cho hai con ngời ấy rơi vào vực thẳm cô đơn Vậy là những tởng phần mở đầubình yên ở Mác xây của truyện sẽ đa đến những tháng ngày đoàn tụ hay ít ra đợcthanh thản tâm hồn thì bi kịch sau chiến tranh lại ập đến (Bến cảng) Cũng chính

từ oái oăm này mà G.Môpátxăng muốn gửi gắm một quan điểm khá sâu sắc:không chỉ trong chiến tranh ngời ta mới phải gánh chịu đau thơng mà sau chiếntranh, những hậu quả của nó vẫn còn dai dẳng mãi, không dễ gì một sớm mộtchiều mà qua đợc Nếu với hình thức mở đầu bằng cảnh sinh hoạt, không gian có

sự vận động tuần hoàn thì ở hình thức mở đầu này, không gian thu hẹp dần từ đầu

đến cuối truyện, tạo một sự liên tởng có tính tầng bậc, cảnh này xuất hiện tạo tiền

đề cho các cảnh tiếp nó Do đó vai trò của phần đầu thật sự quan trọng trong việcdẫn dắt, thu hút ngời đọc Và bối cảnh xã hội dần nhờng chỗ cho cảnh đời thờngvới cách miêu tả chân thực vốn có của G.Môpátxăng

Nói đến lối viết này, cũng cần đề cập đến nghệ thuật dựng cảnh, lại là cảnhxã hội rộng lớn Mặc dầu cảnh ấy đợc G.Môpátxăng cảm nhận ở tầm bao quát nh-

ng nó lại không thiếu những nét cụ thể, sống động “Nơi nào mà các sự vật chỉ đợc

kể lại một cách giản đơn tĩnh tại thì ở đấy văn bản nghệ thuật có nguy cơ đơn điệu

và nhàm chán” [28, 81] G.Môpátxăng không rơi vào trờng hợp này bởi vì mộtnghệ sĩ ngôn từ có tài năng đến mấy cũng không thể lôi cuốn ngời đọc bằng những

đoạn văn miêu tả nặng nề những gì bất động, mà đấy lại là đoạn văn mở đầu củamột truyện ngắn Thế nên, G.Môpátxăng đã tạo đợc một không khí rất riêng ngay

từ những câu đầu: “Suốt mấy ngày liền từng mảng binh đoàn tan rã diễu qua thànhphố Họ không còn là quân đội nữa, mà là những bầy ngời ô hợp tán loạn… Tất cả

đều nh rã rời, kiệt sức, không còn suy nghĩ hoặc quyết định nổi điều gì nữa, chân

đi chỉ là vì quen bớc, và hễ cứ dừng lại là quỵ ngay xuống vì mệt lử…Đoàn Dân vệ

từ hai tháng nay mở những cuộc thám thính rất thận trọng vào các rừng lân cận,

đôi khi bắn phải cả quân canh của chính mình… ” [24, 674] Nhà văn đã miêu tảhết sức tỉ mỉ từng động thái một phản ứng của mỗi ngời dân trớc cuộc chiến tranh

đang nghiêng về quân Phổ-nỗi lo sợ, mong muốn trốn chạy thật gấp rút in hằn trêntừng nét mặt và trùm lên mọi ngả phố Thoạt tiên, ta có cảm giác khung cảnh ấykhông liên quan mật thiết tới nhân vật Viên Mỡ Bò nhng ngẫm kỹ mới thấy nó rất

có ý nghĩa: trong nỗi sợ hãi không ngoại trừ bất kỳ ai, trong hoàn cảnh ngời ta dễ

đánh đổi tất cả để giữ gìn tính mạng, có một cô gái điếm lại dám bất chấp những o

ép của quân thù để khẳng định giá trị của bản thân và liêm sỉ của đất nớc Chínhkhông gian ấy đã làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn trong sáng, đáng trân trọng của nhânvật Và cũng từ đó, hiện thực xã hội Pháp thời bấy giờ hiện lên rõ nét và cụ thểhơn

G.Môpátxăng đã thành công trong việc mở đầu một số truyện ngắn bằngcách tạo dựng những bức tranh xã hội rộng lớn Với mở đầu này, nhà văn có thểphản ánh cuộc sống cả bề rộng lẫn chiều sâu, từ xa đến gần, từ cái chung đến cáichi tiết, tạo sức cuốn hút và kích thích trí tò mò của độc giả

1.2.3 Bức tranh thiên nhiên

Với những truyện ngắn lãng mạn, viết về thiên nhiên có lẽ không lạ lẫm

Nh-ng với nhữNh-ng truyện Nh-ngắn hiện thực, đây là hiện tợNh-ng khôNh-ng phổ biến Có chăNh-ngthì ở những đoạn đặc tả tâm trạng nhân vật hay miêu tả một cảnh sắc nào đó gópphần thể hiện giá trị hiện thực cho tác phẩm Càng ít hơn việc nhà văn mở đầubằng một bức tranh thiên nhiên để rồi từ đây khám phá đời sống của nhân vật Nh-

ng ở G.Môpátxăng, khác Sêkhốp, khác Flôbe, ông đã tạo dựng phong cảnh Pháp

đầy tài hoa nh một hoạ sĩ thực thụ Và dù ý nghĩa biểu tợng có khác nhau thì cáichung giữa chúng vẫn là đem đến những cảm xúc nhẹ nhàng, tơi mới trớc khitham gia vào câu chuyện của con ngời

Nh đã nói, G.Môpátxăng có một biệt tài quan sát mà không phải nhà văn nàocũng dễ gì có đợc Đây là sự ơm mầm cho những trang văn viết về thiên nhiên.Nếu ở A.Đôđê, bóng dáng xứ Prôvăngxơ với ánh mặt trời lộng lẫy và mặt đất rực

rỡ nắng gió của miền Nam nớc Pháp luôn đợc ông nhắc tới nh một “chốn thiên ờng” [9, 8] thì ở G.Môpátxăng, tuổi thơ ấy sống hồn nhiên, vui chơi với con cáinhà nông dân, ngời đánh cá và thiên nhiên tuyệt vời Êtrơta xứ Noócmăngđi đãthấm đợm trong rất nhiều truyện ngắn lẫn tiểu thuyết Noócmăngđi xuất hiện th-ờng xuyên nh một nguồn đề tài phong phú, vô tận Cảnh sắc đợc miêu tả chủ yếugắn với biển cả mênh mông “Ngôi biệt thự nằm chênh vênh trên bờ biển Mặt trờivừa lặn còn để lại trên nền trời màu ửng hồng, lấm tấm những đám bụi vàng trên

đ-đờng đi qua Và Địa Trung hải, mặt phẳng lì, không một gợn sóng, còn phản chiếudới ánh thái dơng vừa tắt, giống nh một tấm kim loại nhẵn nhụi và mênh mông”[24, 446] ít ngời nghĩ rằng đây là những câu văn của một nghệ sĩ sáng tác theokhuynh hớng hiện thực, hơn thế lại là ngời luôn hoài nghi và bi quan trong cuộcsống Cảnh biển hiện lên nhiều màu sắc và đầy gợi cảm Thiên nhiên đã làm nềncho tình yêu lứa đôi và khát vọng hạnh phúc của con ngời Cuối truyện, nhân vậtrơi vào bi kịch Tuy vậy, lời kể về cuộc tình sâu sắc nhng buồn thảm ấy đặt trongkhông gian thơ mộng và lãng mạn này nh là một minh chứng về sức sống vĩnhhằng của tình yêu.

Thiên nhiên đó không chỉ là thiên nhiên có thực Nổi bật trong sáng tác củaG.Môpátxăng là “một thiên nhiên sống, cảm thông hoặc thờ ơ với con ngời, mộtthiên nhiên nói lên tâm trạng tính cách nhân vật, còn nói lên sự cảm thụ thế giớicủa tác giả” [31, 47] Dù thiên nhiên xuất hiện chỉ ở phần đầu thì nó cũng mang ýnghĩa tâm lý, trở thành phơng tiện nghệ thuật để nắm bắt đời sống bên trong củacon ngời và cũng là một phơng diện quan trọng của tính tạo hình khách thể ở cácsáng tác hiện thực chủ nghĩa Khi viết về mụ Xôva (trong truyện ngắn cùng tên),ngời phụ nữ quả cảm kiên cờng đã giết chết bốn tên lính Đức- G.Môpátxăng đãdành những trang văn đặc tả miền quê mụ sống: “Tôi yêu tất cả những đồng quêrải rác những cánh rừng nhỏ, ngang dọc những con suối, chảy nh những mạch máutới ma cho đất Trên từng quãng ngời ta có thể tắm, và ngời ta thờng gặp chim rẽlủi giữa đám cỏ cao mọc trên bờ những dòng nớc mong manh” [24, 218] Cảnh

đẹp và bình yên Cuộc sống của mụ Xôva cũng thật bình yên trớc chiến tranh

Nh-ng khi sự yên ổn ấy bị đe doạ, mụ đã hành độNh-ng với t cách một Nh-ngời mẹ trả thùcho con và một ngời dân giàu lòng yêu nớc Làng quê cũng có sự đồng điệu vớicon ngời, vẻ đẹp của cảnh đã hài hoà cùng vẻ đẹp tâm hồn cao quý của nhân vật,tạo nên sức sống, sức hấp dẫn cho hình tợng nghệ thuật G.Môpátxăng đã “thểhiện những trạng thái tâm lý đa dạng nảy sinh trong con ngời nh sự đáp ứng cáchiện tợng của thế giới xung quanh và ngợc lại làm cho thế giới ấy sinh động hẳnlên Thiên nhiên đợc nhìn bằng con mắt của nhân vật, sống theo nhịp đập của tráitim nhân vật, một thiên nhiên có hồn” [30, 271]

ảnh hởng khá sâu sắc trờng phái ấn tợng trong hội hoạ đã giúp G.Môpátxăng

có cái nhìn nghệ thuật mới, phân biệt trong thiên nhiên vô vàn sắc thái tế nhị vànhững biến đổi, lu chuyển ở từng khoảnh khắc Đó là những phác hoạ rời rạc vớinhững ấn tợng chốc lát song nhìn toàn thể lại thấy sự thống nhất và mối liên hệ kín

đáo Truyện, vì thế, “có nét sáng rõ, tơi tắn”, t tởng của nó cũng “trở nên chi tiếthoá, đa diện” [1, 48] Đặc biệt, G.Môpátxăng đã chú ý đến những biến thái tinh tếcủa màu sắc, từ đó khám phá rất tự nhiên những rung cảm trong tâm hồn con ngời.Khả năng dẫn dắt trần thuật thông qua chi tiết tựa hồ nh chỉ do “hú hoạ” mà có đ-

ợc ấy lại xuất hiện ngay những dòng đầu tác phẩm Đây là đoạn tả một ngôi làngven biển: “Sóng bể quất vào bờ từng đợt ngắn và một điệu đều đều Gió cuốnnhững mảnh mây trắng nhỏ bay vùn vụt nh những cánh chim qua khoảng trời xanhlơ, mênh mông: làng xóm, trong một nếp thung lũng nhỏ thoai thoải ra biển, đangsởi ấm dới ánh mặt trời” [24, 188] Thiên nhiên đã làm đờng viền cho bức tranh

đời sống của ngời dân làm nghề chài lới Phong cảnh mĩ lệ và gợi cảm đã chứng tỏtrí tởng tợng bay bổng và phóng khoáng của ngời nghệ sĩ

Trong khi miêu tả thiên nhiên, G.Môpátxăng đã thể hiện giọng điệu của mìnhkhá rõ nét Đó là giọng vui say phơi phới trớc vẻ đẹp của đất trời, sông nớc, cánh

đồng; giọng trầm trồ, thán phục trớc những kỳ vĩ của tự nhiên…Nhng dù mang sắcthái nào thì những phần đầu ấy cũng khẳng định sự gần gũi, giao hòa giữa tác giả

và cảnh vật, một sự suồng sã hiếm thấy trong cảm quan về thiên nhiên của các nhà

1.3 Tạo lập nhanh các lời thoại

Có một hình thức mở đầu cũng đợc G.Môpátxăng a sử dụng đó là tạo lập cáclời thoại của nhân vật Cha biết nhân vật đó hình dáng, diện mạo thế nào, hành

động ra sao, nhng mối liên hệ đầu tiên với ngời đọc là ngôn ngữ Truyện củaG.Môpátxăng không nhiều đối thoại nhng các lời thoại ấy lại xuất hiện đúng chỗ:

cô đọng, ngắn gọn mà vẫn thể hiện đợc đầy đủ những mâu thuẫn, căng thẳng dồnnén hay một trạng thái nhất định của con ngời Rất nhiều truyện ngay sau tiêu đề

đã là một đoạn thoại hoặc đoạn văn mang tính chất đối thoại Mở đầu nh vậy đãhứa hẹn nhiều điều đáng nói và mạch chảy của truyện chắc chắn sẽ xoay quanhvấn đề đợc đặt ra từ trớc Tìm hiểu hình thức mở đầu này, chúng tôi nhận thấynhững biểu hiện của nó không đơn thuần chỉ là cuộc nói chuyện giữa hai nhân vật,

mà có sự biến hoá rất linh động ở những tác phẩm khác nhau, phù hợp với nộidung t tởng và thái độ đánh giá của tác giả Dựa trên tính chất của lời thoại cùngvới các nhân vật tham gia cuộc thoại, ta có thể phân chia cụ thể hơn để dễ bề khảosát và đối sánh

1.3.1 Đơn thoại

Đọc truyện ngắn của A.Đôđê cũng bắt gặp nh thế này “Hàng năm vào ngày

lễ mồng hai tháng hai, các thi sĩ xứ Prôvăngxơ xuất bản ở Avinhông một cuốnsách nhỏ, vui, đầy dẫy những thơ hay và truyện lý thú Tôi vừa nhận đợc cuốn ranăm nay, thấy một câu chuyện cổ rất thú vị, tôi thử dịch ra đây và rút ngắn đi mộtchút để các bạn xem…” [9, 75] Nh vậy, có thể hiểu đơn thoại là lời trao của mộtnhân vật giao tiếp hớng tới ngời nghe nhng không xuất hiện lời đáp Đây khôngphải là độc thoại (chỉ nói cho chính mình) càng không phải là đối thoại.G.Môpátxăng thờng khai thác đơn thoại từ lời kể hay hồi ức của ngời kể chuyện vềmột sự kiện đã xẩy ra trong quá khứ Mở đầu của Chú Giuyn tôi cũng thuộc mô

típ này: “Một ông lão ăn mày râu bạc hỏi xin chúng tôi Anh bạn tôi là Giôdép

Đavơrăng cho ông cụ một đồng bạc Tôi lấy làm lạ thì bạn tôi nói:

- Ngời nghèo khổ này làm tôi nhớ lại một câu chuyện luôn luôn ám ảnh tôi.Tôi kể anh nghe” [24, 201] Một cách vào chuyện rất giản dị và đúng là có sự dắtdẫn, mời mọc, lôi kéo- hiểu theo nghĩa đen của những từ này Mặc dầuG.Môpátxăng không xây dựng lời thoại với ngời nghe chuyện nhng chúng ta cóthể đoán biết đợc sự háo hức chờ đợi, những hồi hộp, phấp phỏng về những gìnhân vật sắp sửa nói ra

Mở đầu nh thế này đã chứng tỏ truyện có kết cấu lòng khung, truyện lồngtruyện Thờng có hai câu chuyện đan cài nhau: Chuyện chỉ để bổ sung, phụ trợ,

đóng vai trò thứ yếu và chuyện thể hiện thông điệp của nhà văn, đợc nhà văn côngphu sắp xếp, tổ chức, đóng vai trò chủ yếu Ngời kể chuyện xuất hiện ngay từ đầutác phẩm, có thể tham gia vào các biến cố với t cách ngời trong cuộc, cũng có thểchỉ chứng kiến hay trần thuật lại một cách chân thực, khách quan Ngay trong lờidẫn của ngời kể chuyện cũng chứa đựng những thông tin kích thích trí tò mò củangời nghe và ngời đọc “Có phải tôi điên không, hay chỉ là ghen tuông thôi… Nhngtôi đau khổ khủng khiếp Tôi đã làm một điều điên rồ, cuồng dại, đúng thế” [24,218] Đơn thoại cho biết khá rõ ràng ngôn ngữ và hơn thế thái độ của nhân vật.Mỗi truyện là một cảnh ngộ nhng nhìn chung các nhân vật đều gặp gỡ ở một tâmtrạng bức bối, nặng nề, tha thiết đợc kể và khát khao đợc đồng cảm, cộng hởng,mong muốn đợc nghe một lời khuyên bảo đúng đắn

ở hình thức này, G.Môpátxăng không viết những mở đầu có dung lợng lớn

mà ông thờng nhanh chóng đi vào nội dung chính, nắm bắt và miêu tả các mâuthuẫn cụ thể Sức hấp dẫn của những truyện chứa đơn thoại ở phần đầu là các bímật đợc lu giữ cho đến khi câu chuyện khép lại Cũng lúc đó ngời ta liên tởng tớilời dẫn đầu của nhân vật, tìm một sự thống nhất giữa mở và kết

1.3.2 Đối thoại

Đối thoại đòi hỏi phải có lời thoại của cả hai nhân vật tham gia giao tiếp.Chọn lọc lời thoại cho các nhân vật là điều không dễ Nhiều lúc không cần thiếtphải miêu tả diện mạo, xuất thân thành phần xã hội mà chỉ nghe nhân vật đối đáp

ta cũng hình dung đợc rất đầy đủ “Thực chất những lời thoại nhân vật đều có sẵntrong đời sống, hầu nh nhà văn chỉ bắt chớc thôi, không phải bịa ra, nhng sáng tạo

là ở chỗ đặt vào miệng nhân vật nào trong tình huống nào nh là một hành vi xử lýtiêu biểu” [19, 66]

G.Môpátxăng xây dựng đối thoại ngay ở phần mở đầu Cuộc gặp gỡ giữa cácnhân vật trong truyện cũng là đối tợng đầu tiên mà tác giả hớng tới Trong lúc ghilại ngôn ngữ của từng ngời, G.Môpátxăng đồng thời tạo tình huống đối thoại, nơichứa những xung đột sắp sửa xẩy ra và cũng là nơi nhân vật bộc lộ tình cảm, ýnghĩ của mình Tuy nhiên, không phải cứ có bao nhiêu tình huống là có bấy nhiêulời thoại, mà bên cạnh đó cần những khoảng lặng suy ngẫm Truyện Đứa con bỏ

rơi đi từ điểm xuất phát là cuộc hội ngộ giữa ông bà Đơ Cađua và ngời bạn cũ,

ông Aprêvan-cũng là tình nhân một thuở của ngời vợ Cuộc thoại diễn ra ngay từ

đầu đã chứa đựng một mối quan hệ hãy còn bị lấp liếm Lời ông Đơ Cađua: “Thực

đấy, bà nó ạ, bà có điên mới đi dạo ở thôn quê vào cái thời tiết này… Bà hãy bảobác Aprêvan đi cùng” Lời bà Đơ Cađua: “Bác cùng đi với tôi chứ, bác Aprêvan”

Và lời đáp của Aprêvan: “Bác đi đâu, tôi cũng xin đi theo” [24, 530] Chỉ trongtình huống này, những lời thoại trên mới có ý nghĩa Kết quả của sự dan díu vớiAprêvan đã khiến bà Cađua sinh ra một đứa con-đứa con rơi Bốn mơi năm sau,chính thời điểm diễn ra cuộc thoại, khát vọng tìm gặp con dấy lên trong lòng ngời

mẹ cô độc Nhng cuộc gặp gỡ làm bà thất vọng Sự thực vẫn cha đợc tiết lộ Đoạnthoại cuối truyện lại đa cả ba ngời trở về cảnh ngộ lúc đầu Và với cách mở đầu

nh trên, G.Môpátxăng đã khiến tất cả các nhân vật phải tham dự, dù ít hoặc nhiềuvào bi kịch lớn này: bi kịch của ngời mẹ mất con, phải sống trong lừa lọc dối trá;

bi kịch của một ngời phụ nữ quý tộc giàu sang nhng chính đứa con trai của mìnhlại phải ngày ngày oằn lng với cuộc sống áo cơm mà vẫn rách rới, đói khổ

ở đây, chúng tôi không bàn đến vấn đề nên hay không nên xây dựng các đốithoại ngay từ đầu truyện ngắn Có nhà văn không tán thành cách mở đầunày( M.Gorơki) Nhng điều cốt nhất là dụng ý nghệ thuật của ngời viết và giá trịcủa cách viết này đối với toàn bộ tác phẩm Vừa tiếp xúc với truyện, ta đã đợcnghe nhân vật đối đáp, cãi vã, giận hờn nhau nên truyện thờng có tính kịch caohơn so với những truyện khác.Ngời ta cảm thấy có một sự căng thẳng giữa cácnhân vật, dù nội dung đối thoại đôi khi cha có gì Đặc biệt, nó kích thích mạnh mẽtrí tò mò của độc giả: muốn khám phá câu chuyện đang nói là gì, diễn biến ra sao

và chung cục có bất ngờ, hấp dẫn?

Mở đầu truyện bằng hình thức đối thoại cũng đợc nhiều nhà văn khác sửdụng thành công, trong đó có Sêkhốp Và cá thể hoá tình huống đối thoại luôn làcông việc mà mỗi nhà văn viết truyện ngắn tự ý thức trong quá trình sáng tác

1.3.3 Hình thức th tín

Đây là lời văn khúc xạ từ nhà văn đến ngời viết th, từ ngời viết th đến ngờinhận th “Bức th, cũng nh câu đối đáp trong đối thoại, hớng vào một con ngời nhất

định, tính đến khả năng phản ứng, khả năng trả lời của ngời đó” [2, 203] Cũng

nh trong nhiều sáng tác của Đốtxtôiepxki, một số truyện ngắn của G.Môpátxăngcũng sử dụng cách viết này ấn tợng lớn nhất, đó là tác phẩm “tràn đầy những lờinhại lộ liễu hay kín đáo, lời tranh luận (của tác giả) lộ liễu hay ngấm ngầm”[2,203] và do đó khả năng của ngôn từ đợc mở rộng

Mở đầu các truyện, bên những tha gửi thông thờng là sự ngắt lời ra bằngnhững đoạn văn rào đón “Kính gửi ngài tu viện trởng Lui Ennơma ở Sausông

Tu viện trởng thân mến!

Thế là cuộc hôn nhân của tôi với cô em họ của anh đã bị hỏng một cách dạidột vì lỗi đùa bỡn tồi tệ mà tôi đã làm một cách vô ý thức đối với vợ cha cới củamình

Tôi cầu cứu đến anh, ngời bạn cũ của tôi khi tôi đang lâm vào cảnh bối rối, vìtôi thấy anh có thể cứu thoát đợc tôi Tôi sẽ đội ơn anh đến trọn đời” [24, 195].Ngời viết th không chỉ viết để kể chuyện mà còn đặt mình vào t cách ngời nghe,thấy trớc thái độ của ngời nghe để từ đó sử dụng ngôn ngữ nhằm mục đích thuyếtphục Mở đầu th cũng là mở đầu truyện Ngời đọc đến với truyện cũng trở thànhmột ngời nghe th, đọc th Môpátxăng viết phần mở đầu này giản dị mà thâm thuý

Dù nội dung các bức th có khác nhau thì chỉ qua những dòng đầu tiên, mong muốn

đợc tâm sự và chia sẻ, đợc lắng nghe luôn luôn thờng trực Đó hầu hết là nhữngchuyện buồn, những điều không may trong tình yêu và cuộc sống Dẫu vậy, vớihình thức th tín, ngời viết th có cảm giác đợc bộc bạch chân thành tâm trạng củamình và đợc đồng cảm

Với 62 truyện ngắn, chúng tôi đã có những khảo sát sơ lợc về các hình thức

mở đầu đợc thể hiện ở Bảng 1

Bảng 1 Khảo sát các hình thức mở đầu của truyện ngắn G.Môpátxăng.

Hình thức mở đầu Số truyện % Truyện tiêu biểu

Đi ngay vào giới thiệu

và khả năng chia tách nó là khá dễ dàng.

Kết thúc không phải là vấn đề mới mẻ Với các nhà ngôn ngữ học, kết thúc

đ-ợc khảo sát, nghiên cứu dới dạng thức cấu tạo của nó nh: câu, đoạn văn … tồn tạitrớc khi văn bản đặt dấu chấm hết để trở thành một chỉnh thể trọn vẹn, hoàn chỉnh.Còn trong lý luận-phê bình văn học, kết thúc đợc nhìn nhận chủ yếu từ góc độ nộidung- ý nghĩa Nhng từ cách nhìn nhận nào đi nữa thì kết thúc vẫn là một điểmnhấn nghệ thuật, hiện hữu một cách có ý thức đối với mỗi nhà văn

Theo Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục, 1992): Kết thúc là “một

trong những phần của cốt truyện, thờng tiếp theo ngay sau đỉnh điểm đảm nhiệmchức năng thể hiện tình trạng của xung đột đợc miêu tả trong tác phẩm”; “có kếtthúc đánh dấu sự giải quyết trọn vẹn xung đột”, “lại có kết thúc tuy đánh dấu sựxoá bỏ của xung đột, xác định tính cách và số phận của nhân vật nhng mâu thuẫnvẫn có thể tiếp tục căng thẳng hoặc cha bị xoá bỏ” [13, 107] Hay kết thúc gần vớimột thuật ngữ khác là đoạn kết “Đoạn kết (tiếng Hylạp: epilogos-kết luận, lờicuối) là phần kết thúc tác phẩm, trong đó tác giả nói một ý kiến khái quát, một lờicảm ơn công chúng v.v…” [28, 170] Chính kết thúc, cùng với các thành phầnkhác liên kết, gắn bó với nhau làm cho tác phẩm trở thành “một tổng thể không

thừa không thiếu một cái gì, không có một cái gì lỏng lẻo, rời rạc ở bên trong”[36, 48]

Nh vậy, trong khi cố gắng định danh khái niệm, các tác giả đã chú ý đến kếtthúc từ hai xuất phát điểm: vị trí và chức năng của nó Đây cũng là những cơ sởquan trọng để khu biệt kết thúc với mở đầu (đã trình bày ở Chơng 1)

Tóm lại có thể hiểu kết thúc là một thành tố của cốt truyện thể hiện chungcục của câu chuyện và gói gọn quan niệm của tác giả về con ngời và cuộc sống

2.1.2 Vai trò của phần kết thúc trong truyện ngắn

A.Sêkhốp (1860-1904), nhà văn Nga thiên tài của thế kỷ XIX, đã từng tâmsự: “Theo tôi, viết truyện ngắn, cốt nhất là phải tô đậm cái mở đầu và kết luận”[26, 80] Còn X Vôrônhin-Nhà văn Nga hiện đại chuyên viết truyện ngắn thì tâm

đắc: “Tôi rất mê những truyện có một kết cục bất ngờ” [26, 57] Điều đó chứng tỏkết thúc giữ một vai trò đáng kể, nếu không muốn nói là phần tinh đọng củatruyện ngắn

Ngời ta đã nói nhiều đến kết thúc trong thơ “Nếu nhà thơ không đầu t thích

đáng vào cách kết thúc thì sự ngắn gọn của bài thơ sẽ không đợc nhận thức nh một

sự ngắn-gọn-hoàn-chỉnh, mà chỉ đợc nhìn nhận nh một sự ngắn gọn gò ép, mangtính chất cỡng chế dòng chảy tự nhiên của cảm xúc” [6, 51] Không riêng gì thơ,với những đặc trng của mình, truyện ngắn cũng rất coi trọng kết thúc Đó là nghệthuật của bố cục và sự hàm súc, nghệ thuật của dồn nén, kỹ thuật dựng truyện vàtinh xảo ngôn ngữ nên nó không thể dung nạp sự dềnh dàng vô tổ chức của nhữngcâu chữ, hình ảnh thừa và một cái kết không có giá trị nhận thức lẫn biểu cảm

“Khởi đầu nh một sự đánh đố và kết thúc bằng sự bất ngờ, gây ngạc nhiên” [18,274], truyện ngắn rất “kén chọn” kết thúc Không phải sự kết thúc nào cũng “ănkhớp ” đợc với câu chuyện Kỳ thực, trong câu chuyện ấy, có một mạch liên hệngầm là hệ thống chi tiết, nhân vật, sự kiện… dồn đuổi nhau, sau tiếp trớc để đi

đến kết thúc Và đó là kết thúc tất yếu, không thể khác, bất ngờ nhng hợp lý vì đã

có một sự “dọn đờng”, chuẩn bị.Thậm chí, có những kết thúc lật trái ý nghĩa củanhững điều đã nói từ trớc Hiện tợng này xuất hiện ở những tác phẩm cỡ nhỏ nhtruyện ngụ ngôn, giai thoại, thơ trữ tình… và dĩ nhiên là cả truyện ngắn

“Nơi tác phẩm kết thúc là nơi cuộc sống bắt đầu” [34, 51] Tất cả những gì

mà nhà văn đã phong kín, thắt nút từ dòng văn đầu tiên thì đến kết thúc, mở núthoàn thành nhiệm vụ của nó Cũng tồn tại quan niệm cho rằng có những truyệnkhông cần kết thúc Và thực tế sáng tạo ở những nhà văn theo phơng pháp dòng ýthức là minh chứng cho điều đó Tuy nhiên, với những truyện ngắn truyền thống,kết thúc vẫn là phần không thể thiếu đợc trong một chỉnh thể Ngời đọc sẽ có cảmgiác chới với, hụt hẫng nếu truyện không có một sự tinh đọng của kết thúc Chínhvì vậy, xây dựng một kết thúc ấn tợng và chứa đựng nhiều ý nghĩa là một trongnhững yếu tố làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm văn học nói chung, truyện ngắnnói riêng

2.2 Đặc điểm phần kết thúc truyện ngắn G.Môpátxăng

2.2.1 ít tạo những kết thúc có hậu

G.Môpátxăng đợc xem là nhà văn bi quan bậc nhất trong lịch sử văn họcPháp và văn học thế giới Là ngời nối gót Xsôpenaoơ- “kẻ tàn phá vĩ đại nhất cácgiấc mơ đã lớt qua trên mặt đất này” [17, 152], G.Môpátxăng đã hoài nghi tất cảnhững gì tồn tại xung quanh ông: Chúa trời, tôn giáo, niềm tin, tình yêu, lòngchung thuỷ và cả chính những xúc cảm có thực của con ngời Cái nhìn ấy đã chiphối khá sâu sắc đến sự vận động của cốt truyện: kết thúc thờng là bi kịch, tan vỡ,mất mát hoặc chia cắt “Ông ít có những truyện viết về cái đẹp, về niềm vui, hạnhphúc nhng số ít những truyện ấy lại vô cùng đẹp, vô cùng xúc động và nên thơ”[27, 230] Điều đó có nghĩa là bên những bức tranh u ám, buồn thảm về cuộc đời,sáng tác của G.Môpátxăng vẫn ánh lên những tia hy vọng, dù ít ỏi, nhng cũng rất

có ý nghĩa Ngay cả với Một cuộc đời-cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông, có phụ đề

Sự thật hèn mọn viết về những ảo tởng tan vỡ và những nỗi đau khổ của nhân vật

chính Jan, thì đến cuối tác phẩm lời nói giản dị của ngời phụ nữ lao động Rôzalidành cho Jan và cho chính mình đã làm dịu đi âm điệu bi quan của tác phẩm: “-Cuộc đời, bà xem đấy, chẳng bao giờ đến nỗi thật tốt hay thật xấu nh ngời ta đã t-ởng” [25, 435]

Chúng tôi nói đến dạng kết thúc có hậu này là để thể hiện một giá trị to lớntrong các truyện ngắn của G.Môpátxăng -lòng u ái và niềm tin tởng của ông dành

cho trẻ em và phụ nữ, nhất là những cô gái điếm Tình thôn dã, Cô Fifi, Bố của Ximông… và một khía cạnh gián tiếp nào đó nh Đôi bạn, Viên Mỡ Bò…là những

truyện ngắn có kết thúc có hậu “Có hậu” ở đây không cứ phải nhân vật chính saunhững bất hạnh, khổ đau cuối cùng đợc hởng hạnh phúc mà còn là cảm hứngkhẳng định, ca ngợi, tôn trọng, yêu thơng của chính tác giả đối với những phẩmchất đẹp đẽ của con ngời G.Môpátxăng đặc biệt chú ý đến vẻ đẹp của lòng yêu n-

ớc Truyện ngắn Những tên tù binh kết thúc trong cảnh chiến thắng của quân dân

Rơten nhờ lòng dũng cảm và sự mu trí của Bectin: “Họ chiến thắng trở về Roten

Ông Lavinhơ đợc tặng thởng huân chơng vì đã bắt sống đợc một đội quân tiền vệ

Đức và anh làm bánh bụng phệ đợc huy chơng nhà binh vì bị thơng ngoài mặttrận…” [24, 285]

Kết thúc có hậu trong truyện ngắn của G.Môpátxăng không phải là kiểu “cóhậu” dễ dãi, đoán biết trớc đợc nh trong truyện cổ tích Để có đợc kết thúc ấy,nhân vật đã trải qua những đấu tranh, giằng xé phức tạp, khó khăn (Ximông là một

ví dụ tiêu biểu:em đã nghĩ đến cả cái chết vì nỗi khổ không có bố-Bố của Ximông) Trong khi đó, truyện của Sêkhốp hầu nh không kết thúc có hậu Truyện

của ông là sự mỉa mai, chua xót những xấu xa của xã hội, nhất là những ngời tựbiến mình thành “con ngời nhỏ bé”

Có đợc những kết thúc này G.Môpátxăng đã tạo nên những đoạn văn giàuchất thơ, chủ yếu là đoạn tả cảnh ở phần kết thúc Thế nên đoạn cuối những truyệnnày có một không khí dìu dịu lan toả, thấm nhẹ vào tâm hồn ngời đọc: “Ngời đàn

ông cao lớn hơn, quàng cổ cô bạn gái và thỉnh thoảng lại hôn lên trán cô Họ bỗnglàm sinh động hẳn lên cái khung cảnh lặng lẽ bao trùm lấy họ nh một chếc khungthần tiên tạo ra vì họ” [24, 653] Những bức tranh thơ mộng và lãng mạn nh thếhoàn toàn phù hợp với kiểu kết thúc có hậu trong các truyện của G.Môpátxăng

2.2.2 Kết thúc mở với tầm khái quát rộng lớn

Nền văn học Pháp thế kỷ XIX có rất nhiều dòng, nhng tiêu biểu nhất vẫn làchủ nghĩa lãng mạn, chủ nghĩa hiện thực, phái Thi Sơn, chủ nghĩa tợng trng và chủnghĩa tự nhiên Nếu chủ nghĩa lãng mạn ra đời sau cách mạng t sản-khi nhữngquan hệ phong kiến và những quan hệ t sản còn những va chạm, giằng co phức tạp

trong đời sống xã hội thì chủ nghĩa hiện thực xuất hiện và phát triển khi giai cấp tsản đã chiếm địa vị thống trị và phong trào công nhân đã thực sự trởng thành.Xung đột xã hội với các nhà văn hiện thực gắn với sự cắt nghĩa, lý giải nhữngnguyên nhân sâu xa, “nắm bắt đợc những quy luật thép của thế giới hiện thực”(Xtăngđan) Sống trong xã hội ấy, chịu ảnh hởng của dòng văn học hiện thực ấy,Môpátxăng đã sáng tạo nên những tác phẩm có sức khái quát rộng lớn-nhữngmảnh nhỏ đã ghép lại thành một bức tranh đời sống chân thực, sống động và điểnhình Chính ý nghĩa sâu sắc này đã khiến Môpátxăng xây dựng những kết thúc mở

đặc sắc về nghệ thuật và có sức chuyển tải to lớn về nội dung

“Truyện ngắn luôn phá vỡ những vòng vây bao quanh nó Nó động, nó có thểtrải qua bi kịch Thế giới truyện ngắn là thế giới lộn xộn, xáo động, đổ vỡ, có thể

là thế giới của cái ác” [18, 273] Và đúng là truyện của G.Môpátxăng không đoántrớc đợc kết cục sẽ là gì Nó không diễn biến theo kiểu “nhân nào-quả ấy”, cũngkhông phải là một cái gì đã xong xuôi.Trái lại, nó mở ra trờng liên tởng rộng rãi vàbiên độ không cùng của trí tởng tợng

Mở ra khúc đoạn mới trong cuộc đời nhân vật:

Đây có thể xem là một biệt tài kể chuyện của G.Môpátxăng bởi tính chất tựnhiên, hợp lôgíc của sự kiện đợc miêu tả Những tởng cuộc đời nhân vật đã có một

sự ổn định tơng đối nhng đến đoạn kết, chỉ vài dòng ngắn ngủi, nhà văn lại tạo ra

đợc một bối cảnh mới, một tình trạng mới và đó là bối cảnh, tình trạng đợc ngời

đọc chấp nhận, thậm chí bị cuốn theo một cách say mê, hào hứng bởi dụng ý “đểngỏ” của nhà văn Truyện ngắn Món trang sức đã có kết thúc mở thú vị nh thế.

Matin Loaden mợn chuỗi kim cơng của bạn đi dạ hội, không may làm mất, côhoảng hốt tột độ và đã trả bạn một chuỗi kim cơng không tơng xứng Hai vợ chồngnai lng ra làm việc kiếm tiền trả nợ Những vất vả hằn in vào cuộc sống và khuônmặt Matin Sẽ không có gì đáng nói nếu không có cuộc gặp gỡ sau mời năm đằng

đẵng Mà nỗi chua xót, sự mỉa mai của nhà văn rơi vào câu cuối cùng-lời thanhminh của ngời bạn: “- Chết chửa, chị Matin của em! Chuỗi hột của em là hột giả

đấy Nó đáng giá nhiều lắm là 500 quan thôi!” [24, 248] Truyện đặt dấu chấm hếtnhng không gói lại tất cả Nó mở ra những hồi ức về mời năm cơ cực, tủi nhục của

hai vợ chồng Matin; về nỗi sợ hãi, sự bất an trong tâm hồn họ và trên tất cả,không cứu vãn đợc là sự ập đến của tuổi già, sự phai tàn của nhan sắc; chắc chắn

là cả những ngậm ngùi, ai oán, than trách số phận, cuộc đời

Có khi khúc đoạn mới không kéo dài đến mời năm Chỉ sáu tháng thôi, cuộc

đời nhân vật đã rẽ ngoặt: “Sáu tháng sau, ông tái giá Ngời vợ thứ hai là một ngời

đàn bà rất ngay thẳng nhng khó tính Ngời đó làm ông đau khổ nhiều” [24, 601].Hay ở truyện Cô Fifi: “ít lâu sau, cô gái đợc một ngời yêu nớc chẳng quản ngại

tiếng tăm, mến cô vì cái cử chỉ đẹp đẽ kia, chuộc cô ra, rồi sau yêu cô thực sự, cớicô làm vợ, cô trở nên một vị phu nhân chẳng kém gì nhiều bà khác” [24, 628].Truyện đã có thể dừng lại trớc khi xuất hiện những đoạn văn này Và khuônkhổ của một truyện ngắn cho phép điều đó xẩy ra Nhng dụng ý của G.Môpátxăng

là muốn “nới” rộng các biến cố để qua đó bộc lộ rõ hơn t tởng nghệ thuật ở đây,tính chất khép kín của thể loại đã bị phá vỡ Cũng khó khẳng định rằng đó có phải

là khuynh hớng tiểu thuyết hoá đợc cô nén lại trong truyện ngắn hay không? Nhng

có một điều dễ nhận thấy là trong phần kết thúc có sự xuất hiện dày đặc các sựkiện (lấy vợ, trả nợ, lấy chồng, chết…), nhiều hơn hẳn so với các chi tiết đợc mô tả

Mở ra những suy tởng sâu xa từ cái chết của nhân vật:

Kết thúc mở không chỉ tồn tại với những truyện ngắn mà ở đó, cuộc đời nhânvật vẫn tiếp diễn Có khi ở đoạn kết, nhân vật chết-thậm chí là nhân vật chính nhngtruyện vẫn tạo đợc một khoảng trống rộng rãi để ngời đọc suy tởng, ngẫm nghĩ về

ý đồ nghệ thuật của tác giả Cái chết nhiều khi chỉ là cái cớ, là phơng tiện đểG.Môpátxăng đối thoại với cuộc đời Chết cha phải là hết mà đằng sau đó tác giảgieo vào lòng ngời những dự cảm, những cảm xúc phong phú nh chính đời sốnghiện thực đa dạng và phức tạp Cái chết của Lơrat (Dạo chơi), của mụ Xôva (Mụ Xôva), của Xôva và Môritxô (Đôi bạn)… đã khiến cho độc giả khi thì căm phẫn,

khi thì thơng xót, có lúc rất khâm phục Điều này không có gì mới mẻ vì nhiều tácphẩm khác cũng tạo đợc ấn tợng nh thế Nhng lạ là ở chỗ cách G.Môpátxăng tạo

độ mở của truyện ông thờng hỏi ngỏ, hỏi dò quan điểm độc giả với nội dung-ýnghĩa “ngợc”, phủ định: “Ngời ta cho rằng đó là một cuộc tự sát, nhng không rõ vì