Một số đặc điểm của thi pháp truyền thuyết qua truyện kể dân gian về lê lợi và khởi nghĩa lam sơn

Xuất phát từ tình hình thực tế đó và để góp phần làm sáng tỏ đặc trng của thể loại này từ góc độ thi pháp học,trong khuôn khổ một Luận văn tốt nghiệp, chúng tôi đi sâu tìm hiểuvấn đề : "

Lời nói đầu

Hiện nay, nghiên cứu văn học từ góc độ thi pháp đang là hớng nghiên cứu có nhiều triển vọng và đợc giới nghiên cứu văn học rất quan tâm Đối với những hiện tợng văn học còn cha đợc định hình rõ ràng thì việc nghiên cứu nó theo hớng thi pháp học là rầ cần thiết Thể loại truyền thuyết dân gian Việt Nam là một hiện tợng văn học nh vậy.

Là một thể loại văn học dân gian, truyền thuyết cũng có những đặc trng thi pháp riêng Song cho đến nay chúng ta vẫn cha có một quan niệm thống nhất về đặc trng thi pháp truyền thuyết Bởi vậy ở khoá luận này, bằng việc khảo sát phân tích bộ phận truyện kể dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn chúng tôi muốn tìm ra một số đặc trng thi pháp chung của thể loại truyền thuyết

Để hoàn thành khoá luận này chúng tôi đã nhận đợc sự hớng dẫn tận tình, cụ thể của thầy giáo Hoàng Minh Đạo, tiếp thu những luận điểm quý báu về truyền thuyết của thầy giáo Nguyễn Xuân Đức và sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô giáo trong tổ văn học Việt Nam I khoa Ngữ văn Trờng đại học Vinh Qua đây cho phép chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo.

Trong kho tàng truyện cổ dân gian Việt Nam có một bộ phận truyện

đã và đang gây tranh cãi trong giới nghiên cứu về đặc tr ng thể loại Đó làthể loại truyền thuyết Thể loại này tồn tại trên thực tế có phải với t cách

là thể loại có tính đặc thù hay không ? Thuật ngữ truyền thuyết phảichăng chỉ bao hàm giới thuyết về lĩnh vực lịch sử mà không bao hàm giớithuyết về một thể loại văn học ? Mặc dù các ý kiến tranh luận xoay quanhcác vấn đề đó cho đến nay cha có sự thống nhất nhng xu hớng chung lànhiều ngời đã thừa nhận thể loại truyền thuyết trên cơ sở phân tích, lý giảicác truyện đã đợc su tầm, công bố sớm và so sánh chúng với các thể loạikhác trong loại hình tự sự dân gian Xuất phát từ tình hình thực tế đó và

để góp phần làm sáng tỏ đặc trng của thể loại này từ góc độ thi pháp học,trong khuôn khổ một Luận văn tốt nghiệp, chúng tôi đi sâu tìm hiểuvấn đề

: " Một số đặc điểm của thi pháp truyền thuyết qua truyện kể dân gian

về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn"

Sở dĩ chúng tôi chọn một chùm truyện kể về một nhân vật Lịch sử là

Lê Lợi gắn với một sự kiện lịch sử là khởi nghĩa Lam Sơn để xem xét thipháp của một thể loại văn học dân gian là do : Chùm truyện này tuy đã đợc

su tầm, chỉnh lý và công bố thành một hệ thống khá hoàn chỉnh nhng việcnghiên cứu chúng từ phơng diện thi pháp thể loại thì còn ít đợc quan tâm(thực tế này sẽ đợc trình bày ở phần "Lịch sử vấn đề" trong chơng I củaLuận văn) Hơn nữa, tìm hiểu thi pháp của một thể loại văn học dân giannếu nh chỉ dừng lại ở những truyện đã đợc su tầm, công bố sớm nh truyện

Họ Hồng Bàng, truyện Thánh Gióng, An Dơng Vơng v.v… thì ch thì cha đủ bởivì truyền thuyết là một thể loại luôn theo sát chiềudài lịch sử dân tộc vàkhông ngừng nảy sinh, phát triển Những truyện mới đợc giới thiệu gần

đây cũng là nguồn t liệu quý để giúp chúng ta hiểu rõ thêm đặc trng củatruyền thuyết trong quá trình sinh thành và biến diễn của nó

Hiện tại ở nớc ta, việc nghiên cứu văn học từ góc độ thi pháp học

đang giấy lên mạnh mẽ kể cả ở văn học dân gian và văn học viết Vì thế,tìm hiểu thi pháp truyền thuyết qua " truyện kể dân gian về Lê Lợi và khởinghĩa Lam Sơn" cũng nằm trong trào lu chung đó Trong chơng trình mônVăn ở trờng trung học (THCS và THPT) , có một số truyện thuộc thể loạitruyền thuyết đợc đa vào giảng dạy, trong đó có cả truyện kể về Lê Lợi nh

"Sự tích Hồ Gơm" Dạy văn nói chung và dạy văn học dân gian nói riêngphải đảm bảo nguyên tắc theo đặc trng thể loại Do đó, vấn đề mà chúngtôi quan tâm giải quyết sẽ có tác dụng thiết thực đối với ngời giáo viên khitiếp cận các tác phẩm thuộc thể loại truyền thuyết

2 Phạm vi và phơng pháp nghiên cứu :

2.1 : Phạm vi nghiên cứu :

Dựa trên sự hiểu biết về lĩnh vực thi pháp và thi pháp học và trên cơ

sở đi sâu khảo sát, phân tích sự kiện chùm truyện kể về Lê Lợi và khởi

nghĩa Lam Sơn Luận văn này sẽ đề cập tới các phơng diện của thi pháptruyền thuyết qua chùm truyện cụ thể đó

Nguồn t liệu đợc chúng tôi sử dụng để xem xét vấn đề bao gồm :

- Tập " Sáng tác dân gian về LêLợi và khởi nghĩa Lam Sơn" củanhiều tác giả do SởVăn hoá thông tin Thanh Hoá xuất bản năm 1985

- Mời lăm truyện kể về nhân vật lịch sử này đã đợc đa vào "Tuyểntập văn học dân gian Việt Nam " tập I - Nhà xuất bản giáo dục - H,

2001

Trong đó, nguồn t liệu chính vẫn là tập truyện do Sở Văn hoá thôngtin Thanh Hoá xuất bản Bởi vì mời lăm truyện đa vào tuyển tập đại bộphận đã có trong cuốn sách của Thanh Hoá công bố năm 1985

2.2 : Phơng pháp nghiên cứu :

Để giải quyết vấn đề, chúng tôi vận dụng phơng pháp khảo sát,thống kê, phân tích và so sánh Việc so sánh đợc tiến hành trong cùng mộtchủng loại là Văn học dân gian và giữa các truyện trong thể loại truyềnthuyết Trong các phơng pháp đó, phơng pháp đợc vận dụng chủ yếu làkhảo sát và phân tích chùm truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơntrong cái nhìn hệ thống

học mà ngày nay chúng ta gọi là " thi pháp học" Từ đó đến nay thi pháp

học đã tồn tại và phát triển qua nhiều bớc thăng trầm khác nhau

Có thể hình dung lịch sử phát triển của thi pháp học qua hai giai

đoạn lớn trớc và sau thế kỷ XX

Trớc thế kỷ XX các nhà thi pháp học chủ yếu đi sâu vào thể loại, ngônngữ để từ đó đề ta những quy tắc, chỉ dẫn cho việc sáng tác nh Horace, Boa lô,Lessing, Lu Hiệp ( Văn Tâm Điêu Long) … thì ch do đó ngời ta gọi thi pháp họcgiai đoạn này là thi pháp học sáng tác (thi pháp học cổ truyền )

Bớc sang thế kỷ XX, thi pháp học phát triển một cách rầm rộ vớinhiều trờng phái khác nhau: Trờng phái hình thức Nga ( Jakobson,ScôLôpxky), Trờng phái phê bình mới Anh, Mỹ ( Richards, Eliơt); Trờngphái hiện tợng học ( Husserl); Trờng phái cấu trúc ký hiệu học ( Jakobson,

T nha nôp); trờng phái thi pháp học lịch sử ( M.B khơ rap chenkô) v.v Mỗimột trờng phái tiếp cận thi pháp ở những góc độ khác nhau, thậm chí đối lậpnhau Song họ đều xem xét văn học với t cách là một nghệ thuật ngôn từ Đisâu khám phá hình thức nghệ thuật của văn bản ngôn từ để tìm ra những nộidung ẩn chứa trong đó Do vậy ngời ta còn gọi là thi pháp học tiếp nhận vănhọc ( thi pháp học hiện đại) Họ tiếp nhận thi pháp học cổ truyền nh một cấp

độ nhận thức

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi không có điều kiện

để kiến giải một cách đầy đủ, thấu đáo về các vấn đề của thi pháp và thipháp học mà chỉ đề cập đến một cách hiểu về chúng nh là những định hớngkhoa học trong quá trình triển khai đề tài

1.1.1: Khái niệm thi pháp:

Hiện nay, trên thế giới nói chung và nớc ta nói riêng vẫn còn tồn tạinhững cách hiểu khác nhau về thi pháp Có thể nói, có bao nhiêu ngời làmthi pháp thì có bấy nhiêu khái niệm thi pháp Tuy nhiên sự khác nhau giữacác khái niệm không phải ở những vấn đề cơ bản, cốt yếu mà là ở các ph-

ơng diện chuyên sâu các khía cạnh mở rộng của khái niệm Vậy thi pháp làgì ?

Trên cơ sở các khái niệm đã có về thi pháp đợc nhiều ngời chấp nhậnchúng tôi thấy rằng: Thi pháp chính là toàn bộ hình thức nghệ thuật củatác phẩm văn học Nó bao hàm các phơng thức, phơng pháp, các cách, kiểuchiếm lĩnh nghệ thuật của con ngời đối với cuộc sống Khái niệm hình thức

ở đây phải đợc hiểu là cách nhìn, cách đánh giá của nhà văn chứ không đơnthuần là sự thể hiện cách nhìn, cách đánh giá ấy Bản thân hình thức nghệthuật là nội dung, là t tởng Đó là hình thức mang tính nội dung, mang tínhquan niệm " Tính quan niệm của hình thức cho thấy, thi pháp không đơngiản chỉ là hệ thống các phơng thức, phơng tiện miêu tả nghệ thuật mà còn

Hình thức nghệ thuật còn mang tính lịch sử nữa nghiên cứu hìnhthức phải đặt nó vào trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

1.1.2: Thi pháp học và một số phạm trù cơ bản của thi pháp học :

Từ khái niệm thi pháp nêu trên, có thể hiểu thi pháp học là mộtkhoa học nghiên cứu hệ thống hình thức của tác phẩm nghệ thuật Thipháp học cung cấp những khái niệm những công cụ, ph ơng pháp, nguyêntắc, những thủ pháp và con đờng tiếp cận tác phẩm văn học nh là mộtnghệ thuật

Viện sỹ ngời Nga V.Vinogrdốp định nghĩa: " Thi pháp học là khoa

học về các hình thức, dạng thức, các phơng tiện, phơngthức tổ chức tácphẩm của sáng tác ngôn từ, về các kiểu cấu trúc, và các thể loại tác phẩmvăn học Nó muốn bao quán không chỉ là các hiện tợng của các ngôn từ thơ

mà còn là cả các khía cạnh khác nhau nhất của tác phẩm văn học và sángtác dân gian " ( Dẫn theo [ 17, 5 ] ).

Tóm lại, " Thi pháp học là khoa học nghiên cứu văn học với t cách là

một nghệ thuật, đối tợng của thi pháp học là toàn bộ hệ thống hình thứcnghệ thuật trong tính toàn vẹn nghệ thuật của nó "

Nếu mục đích của lý luận văn học là xác định các phạm trù chungphản ánh các yếu tố phổ quát của cấu trúc văn học thì nhiệm vụ của thipháp học là phát hiện, miêu tả các phạm trù thi pháp cụ thể của các chỉnhthể văn học với nội dung độc đáo, không lặp lại của chúng

Trong phạm vi nghiên cức của đề tài này, chúng tôi sẽ tập trung tìm hiểumột số phạm trù thi pháp cơ bản nh: Cốt truyện, thời gian nghệ thuật, khônggian nghệ thuật, nhân vật của một chỉnh thể văn học đó là thể loại văn học

1.1.2.1: Cốt truyện:

Theo nghĩa thông thờng có thể hiểu cốt truyện chính là cái phầnkhung, lõi của truyện Tuy nhiên để hiểu cốt truyện với t cách là một phạmtrù của thi pháp học thì lại là một vấn đề khá phức tạp Giáo s Trần Đình Sửtrong cuốn giáo trình dẫn luận thi pháp [ 17 ] đã dành một chơng để bàn về

" cốt truyện tự nhiên và cốt truyện nghệ thuật " của tác phẩm văn học Tácgiả đã chỉ ra sự khác nhau cơ bản của cốt truyện tự nhiên và cốt truyênnghệ thuật ông nhấn mạnh: " Cốt truyện nghệ thuật là hệ thống các biến cốtrong trật tự nghệ thuật đã đợc chọn lọc sắp xếp" [ 17, 133 ] Hơn nữa ôngcòn đề cập đến lý thuyết mô típ và lý thuyết cấu trúc trong việc nghiên cứuthi pháp cốt truyện Từ đó ông đề xuất cách tiếp cận chỉnh thể, tổng hợp

đối với cốt truyện nghệ thuật

Trong cuốn " Những vấn đề thi pháp của truyện" tác giả Nguyễn TháiHoà cũng bàn khá kỹ về vấn đề cốt truyện Theo ông " cốt truyện đợc xâydựng bằng những tình tiết Những tình tiết này có tính bền vững, nếu thay đổitình tiết hoặc lợc bỏ đi thì không còn cốt truyện nữa" [ 12, 15 ] Thông quaviệc phân tích truyện " Cây khế" ông còn chỉ ra rằng: " Cốt truyện dân gian

rất chú trọng đến tình tiết phát triển thành sự kiện" [ 12, 16 ] và " nhữngtruyện đơn giản nh truyện kể dân gian thì cốt truyện và tình tiết giao nhau mộtcách đơn giản [ 12, 17 ]… thì ch

Nh vậy, có thể thấy rằng, dù đi theo hớng nào thì các nhà nghiên cứu

đều thống nhất với nhau ở những điểm cơ bản của thi pháp cốt truyện Cốttruyện của tác phẩm văn học là một yếu tố cấu thành chỉnh thể nghệ thuậtcủa tác phẩm, là một sáng tạo độc đáo của tác giả thể hiện một quan điểmnào đó về cuộc đời về con ngời Chính vì vậy cốt truyện của tác phẩm vănhọc là sự nhào nặn, sắp xếp các sự kiện, biến cố của đời sống theo một ý đồnghệ thuật nhất định Do đó nghiên cứu thi pháp cốt truyện là nghiên cứuquan niệm của tác giả bộc lộ qua cốt truyện đó chứ không phải dừng lại ởviệc xác lập cấu trúc của cốt truyện Ngoài ra cốt truyện ở các thể loạikhác nhau cũng không giống nhau cho nên nghiên cứu thi pháp cốt truyệncòn phải chỉ ra đặc trng thể loại của nó nữa

1.1.2.2: Thời gian nghệ thuật:

Văn học đợc xem nh là loại hình nghệ thuật thời gian Văn họckhông chỉ phản ánh thời gian mà còn sử dụng thời gian để phản ánh đờisống " Thời gian là đối tợng, là chủ thể, là công cụ miêu tả, là ý thức vàcảm giác về sự vận động và đổi thay của thế giới trong các hình thức đadạng của thời gian xuyên suốt toàn bộ văn học " [ 17, 63 ] Thời gian nghệthuật là một phạm trù rất quan trọng của thi pháp học Nó không phải làthời gian ở dạng thuần vật lý mà là thời gian trong quan niệm của ngờisáng tác

Thời gian nghệ thuật là một sáng tạo của nghệ sỹ nhằm thể hiệnmột ý đồ nghệ thuật nhất định Do vậy, thời gian trong tác phẩm văn ch -

ơng không tồn tại độc lập, khách quan mà tồn tại trong ý đồ chủ quancủa ngời nghệ sỹ Thời gian ở đây đã đợc xử lý, sắp xếp theo một trình tựriêng Thời gian là yếu tố h cấu đầu tiên trong tác phẩm Cùng với thờigian mà các lớp sự kiện, tình tiết, hình tợng đợc mở ra trớc mắt độc giả

Do vậy thời gian trở thành nhân tố rất quan trọng của một tác phẩm vănchơng

Thời gian trong thần thoại là một thứ thời gian của thuở hồng hoang,thời gian của sự khởi nguyên cho nên cách thể hiện thời gian rất mônglung, mơ hồ Thời gian trong ca dao thì lại là thời gian gắn với ngời thểhiện, ngời tiếp nhận cho nên ta luôn có cảm giác của thời hiện tại… thì chĐối vớitruyền thuyết, thời gian nghệ thuật cũng có đặc trng riêng biệt Đó là thờigian của quá khứ tuyệt đối nhng có tính xác định Về thời gian nghệ thuậtcủa truyền thuyết, chúng tôi sẽ trình bày rõ ở phần sau

1.1.2.3: Không gian nghệ thuật :

Không gian và thời gian là hai chiều tồn tại của bất cứ một sự vậtnào trong thế giới, không gian là môi trờng tồn tại của sự vật Hình tợngvăn học bao giờ cũng tồn tại, vận động trong một không gian xác định nào

đó Nh vậy có thể qua không gian mà nhìn thấy hình tợng, thấy con ngời vàthế giới Không gian thực tế khách quan khi đi vào tác phẩm nghệ thuật thìtrở thành cái nhìn nghệ thuật cuả nhà văn để diễn tả hình tợng Giữa khônggian thực tế khách quan và không gian nghệ thuật có một khoảng cách nhất

định, khoảng cách đó chính là sự sáng tạo của nghệ sĩ, mang dấu ấn riêng

do đó không gian nghệ thuật cũng là không gian mang tính quan niệm Nógắn liền với chủ quan của ngời nghệ sĩ

" Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằmbiểu hiện con ngời và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống

Do đó không thể quy nó vào không gian địa lý, vật chất " [ 117, 89 ]

Nh vậy có nghĩa là bản thân không gian địa lý, vật chất hiện hữu trongtác phẩm cha phải là không gian nghệ thuật Nó chỉ trở thành khônggian nghệ thuật khi nó phát biểu đợc những quan niệm của nhà văn vềcon ngời, về cuộc sống

Không gian nghệ thuật đợc biểu hiện ở rất nhiều dạng khác nhau tuỳtheo những tiêu chí khác nhau Có thể không gian điểm, không gian tuyến,

có thể là không gian bên trong, không gian bên ngoài, có thể là không giancõi tiên, cõi tục, cõi âm … thì ch

Không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật có mối tơng quanrất chặt chẽ với nhau Nhiều khi chúng xuyên thấm vào nhau, do đónhiều khi có hiện tợng không gian hoá thời gian Đối với văn học dângian thì giữa không gian và thời gian nghệ thuật tồn tại nh một cặp đôi.Giữa chúng luôn có sự tơng ứng hài hoà thể hiện quan niệm nghệ thuậtcủa tác giả dân gian

Với t cách là một phạm trù nghệ thuật của một tác phẩm văn học chonên ở mỗi tác giả, tác phẩm, mỗi trờng phái, mỗi thể loại khác nhau thì đặc

điểm về không gian nghệ thuật cũng khác nhau Trong văn học đã từng trảiqua nhiều mô hình không gian khác nhau tuỳ theo loại hình sáng tác.Không gian nghệ thuật trong thần thoại, không gian nghệ thuật trongtruyền thuyết, trong cổ tích, trong văn học viết Trung đại v v

" Tóm lại, không gian nghệ thuật là mô hình không gian của thế giớinghệ thuật sự đối lập và liên hệ của các yếu tố không gian, các miền, ph-

ơng vị các chiều… thì ch tạo thành các ngôn ngữ nghệ thuật để biểu hiện thế giớiquan nịêm của tác phẩm " [ 17, 93 ]

1.1.2.4: Quan nịêm nghệ thuật về con ngời, kiểu nhân vật:

Chúng ta biết rằng văn học là nhân học, là nghệ thuật miêu tả biểuhiện con ngời, phản ánh con ngời và phục vụ cho con ngời Nhân vật làhình thức cơ bản để miêu tả con ngời trong văn học Hình tợng con ngời

trong văn học mang những nét độc đáo, đặc thù Khác với các hình thái ýthức xã hội khác nh triết học, pháp luật, đạo đức chỉ khám phá con ngời ởnhững khía cạnh riêng biệt, chuyên biệt, nghệ thuật khám phá con ngời đếntận cùng sự phức tạp và phong phú của nó " Quan niệm nghệ thuật về conngời là sự lý giải cắt nghĩa sự cảm thấy con ngời đã đợc hoá thân thành cácnguyên tắc, phơng tiện, biện pháp thể hiện con ngời trong văn học, tạo nêngiá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tợng nhân vật " [ 17, 41 ], dovậy con ngời đợc thể hiện trong văn học luôn là sự sáng tạo của nhà văn,gắn liền với quan niệm của nhà văn.

Quan niệm nghệ thuật về con ngời đợc hiện hình trên các kiểu nhânvật và ở mỗi loại hình văn học, loại thể văn học khác nhau thì có các kiểunhân vật khác nhau tơng ứng với các quan niệm nghệ thuật khác nhau về conngời

Quan niệm nghệ thuật về con ngời hớng ngời ta khám phá cách cảmthụ và biểu hiện của chủ thể sáng tạo về con ngời thông qua các kiểu nhânvật, các mô hình về con ngời tác giả

1.2: Thi pháp văn học dân gian:

Thi pháp văn học dân gian có mối quan hệ chủng loại với thi phápvăn học viết Điểm tơng đồng của chúng làm nên những đặc trng chungcủa thi pháp văn học Nói nh vậy cũng có nghĩa là thi pháp văn học dângian ngoài những đặc điểm chung về mặt chủng loại nó còn có những đặc

điểm riêng làm nên tính đặc thù của loại hình truyền miệng

Theo Chu Xuân Diên: " Thi pháp văn học dân gian là toàn bộ các

đặc điểm về hình thức nghệ thuật, về phơng thức và th pháp miêu tả biểuhiện về cách cấu tạo đề tài, cốt truyện mà phơng pháp xây dựng hình thứccon ngời … thì ch Việc nghiên cứu thi pháp văn học dân gian bao gồm từ việckhảo sát những yếu tố thi pháp nh phép so sánh thơ ca, các biểu tợng vàluật thơ, các mô típ và cách cấu tạo cốt truyện, cách mô tả diện mạo bênngoài và tâm lý bên trong của nhân vật v.v… thì ch Đến việc khảo sát những đặc

điểm thi pháp chung của từng thể loại và những đặc điểm dân tộc của thipháp văn học dân gian nói chung Nghiên cứu thi pháp văn học dân giancòn bao gồm cả việc khảo sát những đặc điểm phong cách cá nhân của ng-

ời sáng tạo và diễn xớng trong mối quan hệ với những đặc điểm thi pháptruyền thống " [7, 81 ]

Theo chúng tôi đây là một định nghĩa tơng đối chuẩn và bao quát

đ-ợc toàn bộ thi pháp của văn học dân gian Tuy nhiên có một vài chi tiết đivào cụ thể, chi tiết quá làm cho nhiều ngời hiểu nhầm nh một vấn đềchung Chẳng hạn nh tác giả đã đặt bên cạnh nhau " phép so sánh thơ ca,các biểu tợng và luật thơ, các mô típ và cấu tạo cốt truyện, cách mô tả diệnmạo bên ngoài và tâm lý bên trong nhân vật … thì ch " làm cho nhiều ngời thắcmắc là những dấu hiệu mà tác giả nêu trên có khi chỉ thuộc về thể loại này

chứ không thuộc về thể loại khác mà thi pháp văn học dân gian chủ yếu làthi pháp của những thể loại văn học dân gian.

Nhìn chung thi pháp văn học dân gian là một vấn đề rộng nh đã nêu

ở định nghĩa trên Vậy nên trong khi vận dụng khái niệm thi pháp văn họcdân gian vào những nghiên cứu cụ thể, chúng ta không đợc máy móc màcần bám chắc vào tình hình cụ thể, thực tế của từng vấn đề nghiên cứu.Chẳng hạn nh khi nghiên cứu thi pháp truyền thuyết về Lê Lợi và khởinghĩa Lam Sơn thì phải bám chắc vào tình hình thực tế của thể loại truyềnthuyết và tình hình thực tế của bộ phận truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩaLam Sơn

Trên đây là những vấn đề lý thuyết thi pháp cơ bản có tính chất địnhhớng cho chúng tôi trong khi khảo sát thi pháp truyện kể về Lê Lợi và khởinghĩa Lam Sơn

1.3 : Khái niệm truyền thuyết:

1.3.1: Vấn đề phân truyền thuyết thành thể loại trong loại hình tự sự dân gian

Nhà nghiên cứu Trần Thị An trong bài viết " Nghiên cứu truyềnthuyết những vấn đề đặt ra "đăng trên tạp chí văn học số 7 năm 1994 saukhi điểm qua tình hình nghiên cứu truyền thuyết đã viết: " Thậm chí, vấn

đề tiên quyết là có tồn tại một thể loại truyền thuyết hay không có xác định

đợc đặc trng thể loại của nó hay không vẫn còn đợc đặt ra " [ 2 ] Nh vậy, ítnhất là cho đến năm 1994, thuật ngữ truyền thuyết vẫn còn là một vấn đềcha đợc thống nhất thậm chí cha đợc công nhận với t cách là một thể loạicủa loại hình tự sự dân gian

Trong lịch sử nghiên cứu truyền thuyết luôn tồn tại rất nhiều quan

điểm khác nhau dựa trên những tiêu chí, phơng diện khác nhau Các quan

điểm về truyền thuyết nhìn chung là không thống nhất thậm chí đối lậpnhau Về cơ bản có thể qui về hai phái :

Phái thứ nhất cho rằng truyền thuyết không phải là một thể loại vănhọc dân gian, chỉ có thể gộp nó lại trong thể loại thần thoại Họ cho rằngdanh từ " truyền thuyết" hay " dã sử" không bao hàm đặc trng trong mộtthể loại văn học Đại diện phái này là giáo s Đinh Gia Khánh trong cuốn "văn học dân gian Việt Nam " [ 14 ]

Phái thứ hai lại cho rằng cần phải tách truyền thuyết ra làm một thểloại riêng, độc lập với thần thoại Bởi vì truyền thuyết tồn tại trong thực tế

nh một thể loại có những đặc điểm đặc thù Đại diện cho quan điểm này là

cố giáo s Hoàng Tiến Tựu " Mấy vấn đề văn học dân gian " [ 18 ] Và đâycũng là quan niệm đợc nhiều ngời tán thành

Chúng tôi cũng đồng tình với quan điểm thứ hai, truyền thuyết làmột thể loại, nằm trong hệ thống loại hình tự sự dân gian Nó có đời

sống độc lập với các thể loại khác và có thể xác định đ ợc đặc trng thểloại của nó.

1.3.2: Khái niệm truyền thuyết :

Với việc phân tách truyền thuyết thành một thể loại văn học dângian, đã xuất hiện rất nhiều định nghĩa khác nhau về truyền thuyết

Giáo s Nguyễn Đổng Chi định nghĩa: " Truyền thuyết thờng dùng đểchỉ những câu chuyện cũ, những sự việc lịch sử còn đợc quần chúng truyềnlại nhng không đảm bảo về mặt chính xác ( Có thể do truyền rộng mà sailạc, cũng có thể do sự tởng tợng của quần chúng phụ hoạ mà càng sai lạchơn ) và truyền thuyết phần nhiều cha đợc xây dựng thành truyện Nó mớichỉ là những mẫu chuyện, nếu nó phát triển tới mức hoàn chỉnh thì tuỳ nộidung nó có thể trở thành cổ tích hay thần thoại " [ 5, 12 ] " truyền thuyết làmột khái niệm chỉ những sự việc lịch sử đợc kể lại do truyền tụng, không

Năm 1969, trên báo nhân dân, Thủ tớng Phạm Văn Đồng đã đa ramột ý kiến về truyền thuyết : " Những truyền thuyết dân gian thờng có mộtcái lõi là sự thực lịch sử mà nhân dân qua nhiều thế hệ đã lý tởng hoá, gửigắm vào đó tâm tình thiết tha của mình cùng với thơ và mộng, chắp đôicánh của sức tởng tợng và nghệ thuật dân gian làm nên tác phẩm văn hoá

mà đời đời con ngời a thích " [ 8 ]

Có thể nói rằng quan niệm trên của cố Thủ tớng " Phạm Văn Đồng"

đã đa thể loại truyền thuyết lên một vị trí xứng đáng trong nền văn học dântộc Điều quan trọng là ông đã chỉ ra đợc tính chất kết hợp vừa văn, vừa sửcủa truyền thuyết và quá trình xây dựng, hình thành của truyền thuyết Rõràng đến đây, thể loại truyền thuyết đã đợc xác định với đầy đủ đăch tínhcơ bản của một thể loại văn học Kể từ đây tất cả các công trình nghiên cứu

về truyền thuyết đều lấy định nghĩa của Thủ tớng Phạm Văn Đồng làm kimchỉ nam cho việc nghiên cứu

Trên cơ sở đó, trong bài viết " Truyền thuyết anh hùng trong thời kỳphong kiến" tác giả Kiều Thu Hoạch đã đa ra một định nghĩa tơng đối hoànchỉnh về truyền thuyết nh sau:

" Truyền thuyết là một thể tài truyện kể truyền miệng nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó là kể lại truyện tích các nhân vật lịch sử, hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa ph-

ơng theo quan điểm của nhân dân ;biện pháp nghệ thuật phổ biến

của nó là khoa trơng, phóng đại, đồng thời nó cũng sử dụng những yếu tố h ảo thần kỳ nh cổ tích và thần thoại; nó khác cổ tích ở chỗ không nhằm phản ánh xung đột gia đình sinh hoạt xã hội và số phận cá nhân mà thờng phản ánh những vấn đề thuộc phạm vi quốc gia dân tộc rộng lớn; nó khác thần thoại ở chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch sử cụ thể chứ không phải hoàn toàn trong trí tởng tợng và bằng trí tởng tợng" [24, 139].

Đây là một định nghĩa theo chúng tôi là khá thuyết phục vì đã chỉ ra

đợc đặc điểm nội dung và phơng thức phản ánh, chỉ ra đợc chức năng xãhội, đối tợng và phạm vi phản ánh của thể loại Định nghĩa này sẽ là địnhhớng khoa học cho chúng tôi trong quá trình triển khai đề tài

2 Lịch sử vấn đề :

2.1 : Việc nghiên cứu thi pháp truyền thuyết nói chung

ở nớc ta vấn đề nghiên cứu thi pháp truyền thuyết vẫn còn cha đợc quantâm đúng mức Vấn đề này có căn nguyên từ quan niệm về sự phân chia truyềnthuyết thành thể loại độc lập trong loại hình tự sự dân gian Chính vì có sự nhậpnhằng giữa các quan niệm về thể loại truyền thuyết mà vấn đề nghiên cứutruyền thuyết nói chung, thi pháp truyền thuyết nói riêng vẫn còn nhiều khoảngtrống

Nhìn chung, chúng ta cha có đợc một cái khung lý thuyết chung vàthi pháp truyền thuyết Do vậy để xác định đợc nội hàm của thi pháptruyền thuyết thì còn phải chờ đợi ở tơng lai

Trên thực tế chúng ta mới đợc tiếp xúc với một số vấn đề cụ thể, đơn

lẻ của thi pháp truyền thuyết nh : Bùi Quang Thanh - tìm hiểu kết cấu củadạng truyền thuyết anh hùng [19], Kiều Thu Hoạch trong bài "Truyềnthuyết anh hùng thời kỳ phong kiến" [ 22 ] Quy mô hơn cả là công trình "Ngời anh hùng làng Gióng " của cố giáo s Cao Huy Đỉnh [9] Tất cả cáccông trình này đều đã đề cập đến một số vấn đề thuộc thi pháp truyềnthuyết nh kết cấu của dạng truyền thuyết anh hùng [19], [22] Cốt truyện vàcác mô típ cấu tạo của truyện [9] … thì ch

Phải đến năm 2000, ông Lê Trờng Phát, trong cuốn bài giảng chuyên

đề về " Thi pháp văn học dân gian" [16] mới có một bài tơng đối khái quát

về thi pháp truyền thuyết: " Những đặc điểm thi pháp của truyền thuyết lịchsử" Trong bài này ông đã trình bày những đặc điểm chính về thi pháp nhânvật, xung đột, kết cấu, lời kể của truyền thuyết lịch sử, một tiểu loại tiêubiểu cho thể loại truyền thuyết Tuy nhiên ông lại cha đề cập đến đặc điểmthi pháp thời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật

2.2 : Việc nghiên cứu truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn với thi pháp truyền thuyết

Từ trớc đến nay, cha có một công trình nghiên cứu nào lấy truyện

kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn làm đối tợng chính để khảo sát cácphơng diện của thi pháp truyền thuyết Chúng tôi chỉ thấy một số côngtrình có điểm qua những truyện kể này nh những dẫn chứng khoa học màthôi Đó là cuốn "Tìm hiểu tiến trình Văn học dân gian Việt Nam " củaGiáo s Cao Huy Đỉnh Nhà xuất bản khoa học xã hội - 1976 Đó là cuốn

" Lòng yêu nớc trong văn học dân gian Việt Nam " của Giáo s NguyễnNghĩa Dân - Nhà xuất bản hội nhà Văn - 2001 Bài viết " Tục ngữ vớitruyền thuyết anh hùng " của Trần Đức Các đăng trên tạp chí văn học số 1

- 1974 Đó là bài viết " Tìm hiểu kết cấu của dạng truyền thuyết anhhùng" của Bùi Quang Thanh đăng trên tạp chí văn học số 3 - 1981 Đócòn là bài viết " Bớc đầu tìm hiểu truyền thống chống giặc phơng Bắctrong truyện dân gian vùng Nghệ Tĩnh" của Thạc sỹ Hoàng Minh Đạo

đăng trong kỷ yếu hội nghị Văn học dân gian miền Trung lần thứ nhất vàhội nghị văn học dân gian Nghệ Tĩnh - Đại học S phạm Vinh - 1985 Đặcbiệt là cuốn giáo trình " Thi pháp Văn học dân gian " của ông Lê Tr ờngPhát bài 2 " Những đặc điểm thi pháp của truyền thuyết lịch sử" đã lấynhững truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn làm thí dụ minh hoạcho những vấn đề thi pháp truyền thuyết lịch sử mà ông nêu ra Trong bàiviết này ông đã chỉ ra và phân tích một số đặc điểm cơ bản của truyềnthuyết lịch sử nh: Đặc điểm về nhân vật, đặc điểm về kết cấu, đặc điểm vềlời văn nghệ thuật … thì ch

Cụ thể hơn, trực tiếp hơn đó là thông báo khoa học trờng Đại học

S phạm Vinh của Thạc sỹ Hoàng Minh Đạo : " Từ nguồn truyện dân gianNghệ Tĩnh góp phần xác định sự hình thành và phát triển của thể loạitruyền thuyết " [11] Trong công trình này ông đã lấy chùm truyện kể

về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn làm đối tợng chính để khảo sát cùngvới cụm truyện về An Dơng Vơng

Nh vậy, tất cả các công trình nêu trên cha có công trình nào nghiêncứu truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn một cách độc lập, hay một

đề tài cụ thể

Truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn là một chùm truyệntơng đối lớn rải rộng suốt từ Nghệ Tĩnh đến Lạng Sơn Năm 1985 SởVăn hoá thông tin Thanh Hoá đã xuất bản cuốn "Sáng tác dân gian về

Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn " Trong đó phần lớn là truyện kể dângian ( 100 truyện)

Trong phần hai của cuốn sách đã đăng hai bài viết có tính chất giớithiệu và bớc đầu nghiên cứu về chùm truyện này Đó là bài " Bớc đầu tìmhiểu sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn " của cố Giáo sHoàng Tiến Tựu Và bài " Hình tợng Lê Lợi trong truyện kể dân gian" củaHoàng Anh Nhân

Bài viết của giáo s Hoàng Tiến Tựu đã đa đến một cái nhìn khái quát

về những sáng tác dân gian đã công bố ở phần một của cuốn sách Trong

đó ông đã nêu lên những đặc điểm lớn của các sáng tác (chủ yếu là truyệnkể) và phơng pháp nhận thức, thởng thức nó Đây là một bài viết có ý nghĩa

định hớng rất lớn đối với công tác nghiên cứu tiếp cận và thởng thức hệthống truyện kể phong phú này

Bài của Hoàng Anh Nhân tập trung nghiên cứu hình t ợng Lê Lợi,hình tợng trung tâm của các truyện kể dân gian Ông đã lý giải mộtcách hệ thống mối quan hệ giữa Lê Lợi với nhân dân từ đó đi đến kết

luận : " Hình tợngLê Lợi là hình tợng ngời anh hùng nhân dân " Bài

viết này cũng nêu đợc nhiều vấn đề có tính chất đặc điểm về hệ thốngtruyện kể này nh : Mối quan hệ giữa hiện thực và h cấu, đặc điểm vềkết cấu, các mô típ và cách xây dựng nhân vật, xây dựng cốt truyện … thì ch

Từ thực tế trên đây chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu cho

khoá luận của mình là : " Một số đặc điểm của thi pháp truyền thuyết

qua truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn ", một vấn đề còn cha

có công trình nào đề cập tới một cách nhất quán Với đề tài này chúng tôimuốn góp phần thiết thực vào việc tiếp cận những truyện kể dân gian về LêLợi và khởi nghĩa Lam Sơn từ góc độ thi pháp học đồng thời nêu lên một

số vấn đề chung của thi pháp truyền thuyết

Chơng II:

Một số đặc điểm của thi pháp truyền thuyết qua truyện

kể dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

1 Đặc điểm cốt truyện :

Nhà nghiên cứu Trần Thị An cho rằng " Truyền thuyết có cốt truyện

đơn giản, bao gồm trong đó toàn những đột khởi, trên trục chính của cuộc

- Cái chết bất tử, " Hoá" vào núi sông đất trời

Các truyền thuyết thờng triển khai cốt truyện trên một trục chung

nh thế, do đó có sự trùng lặp các mô típ ở nhiều truyện khác nhau Ngoài

ba sự kiện trên, hầu nh truyền thuyết không phát triển thêm những tình tiếtrờm rà vào cốt truyện " [2; 37]

Trong cuốn "Lòng yêu nớc trong Văn học dân gian Việt Nam " tác giảNguyễn Nghĩa Dân viết : " Truyền thuyết lịch sử về chống ngoại bang xâm l-

ợc nớc ta thờng là một chuỗi truyền thuyết nói lên không chỉ hành động, tàinăng của các bậc anh hùng cứu nớc mà còn nói lên khá đầy đủ về nhiều nhânvật lịch sử khác có liên quan, về vai trò của quần chúng nhân dân … thì ch "[6,189]

Cố giáo s Cao Huy Đỉnh trong cuốn " Tìm hiểu tiến trình Văn họcdân gian Việt Nam " lại viết : " Những câu " Lê Lợi vi quân Nguyễn Trãi viThần" hay " Hăm mốt Lê Lai hăm hai Lê Lợi" và hàng loạt truyện đã gắn

sự tích những ngời anh hùng này với nhau từ rú Thành ( Nghệ An) đến ChiLăng (Lạng Sơn) " [ 10 ] … thì ch

Từ những định hớng quý báu đó, chúng tôi mạnh đi vào khảo sát cốttruyện trong truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn với hai đặctính cơbản của cốt truyện truyền thuyết : Đó là tính chất chùm chuỗi và kéo theo

Trong cuốn tuyển tập " Sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩaLam Sơn" do Sở Văn hoá thông tin Thanh Hoá xuất bản năm 1985, đối t-ợng mà chúng tôi tiến hành khảo sát và nghiên cứu; các tác giả đã chia làm

ba loại truyện kể :

1 Truyền thuyết - cổ tích ( 30 truyện)

2 Giai thoại ( 60 truyện)

3 Thần tích - thần phả ( 10 truyện)

Tuy nhiên sự phân chia nh vậy theo chúng tôi cũng chỉ là tơng đối.Thực ra chúng có quan hệ chặt chẽ với nhau cả về nội dung và hình thứcthể hiện Cũng cần phải nói thêm rằng những truyện đợc công bố trongcuốn sách này chỉ là một phần cơ bản, trên thực tế chắc chắn còn tồn tạirất nhiều truyện kể lý thú về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn mà chúng tacha su tầm đợc Song với những truyện kể hiện có cũng đủ để chúng ta

có thể hình dung những đặc trng cơ bản của hệ thống truyện kể phongphú này

Qua khảo sát chúng tôi thấy rằng : hệ thống cốt truyện trong truyện kể

về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn rất phong phú Về mặt số lợng đã lên tớihàng trăm đơn vị truyện Mỗi truyện kể đều có một cốt truyện riêng song

giữa các truyện lại có một mối quan hệ ngầm rất chặt chẽ, xâu chuỗi vớinhau tạo thành một chùm truyện thống nhất phản ánh một cách sinh động vàtoàn diện quan niệm của quần chúng nhân dân đối với Lê Lợi và cuộc khởinghĩa Lam Sơn

Có thể nhận thấy tính chất chùm chuỗi trớc hết ở đề tài và đối tợngphản ánh của nó Tất cả các cốt truyện trong truyện kể về Lê Lợi vàkhởi nghĩa Lam Sơn đều lấy những sự việc có liên quan đến cuộc khởinghĩa Lam Sơn và Lê Lợi làm đề tài có thể đó là những truyện rất xanhau, không liên quan ràng buộc gì với nhau chẳng hạn nh truyện về ôngNguyễn Trãi đi " Tìm minh chủ", truyện ông Lê Văn Linh làm "Bài văn

đuổi hổ "… thì ch là những truyện hoàn toàn độc lập với nhau, cốt truyện rấtkhác nhau song đều nhằm thể hiện quan niệm của nhân dân về ngời anhhùng Lê Lợi Tất cả hào kiệt bốn phơng, núi sông, đất trời đều hớng về với

Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Nếu chỉ là một truyện thì ý nghĩa đó

sẽ nhạt đi rất nhiều

Nếu nh đề tài làm nên chùm truyện lớn của truyện kể về Lê Lợi vàkhởi nghĩa Lam Sơn thì chủ đề lại lập thành những chùm truyện nhỏ trong

hệ thống đó Chúng tôi nhận thấy có rất nhiều những truyện kể có chungmột kiểu cốt truyện gắn với những chủ đề nhất định

* Chùm truyện về g ơm Thần tiêu biểu là các truyện:

Hai truyện sau kể về công dụng phi thờng của thanh gơm thần gắnliền với uy dũng của vị chủ tớng Lê Lợi

Nh vậy, ở chùm truyện này có một cốt truyện cơ bản mà tác giả dângian đã sáng tạo ra để xây dựng hình tợng vị chủ soái Lê Lợi và khẳng định

sự thắng lợi của cuộc khởi nghĩa là tất yếu: Lê Lợi đợc trời ban cho gơmThần, thanh gơm ấy có một sức mạnh kỳ diệu giúp Lê Lợi đánh tan quânxâm lợc nhà Minh

* Chùm truyện để đi tìm minh chủ gồm có các truyện:

1 Tìm minh chủ

2 Nguyễn Trãi đi tìm minh chủ

3 Nguyễn Trãi đến với Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn

4 Lu Trung, Lu Nhân Chú, Phạm Cuống Phù Lê Lợi…

Cốt truyện cơ bản của chùm truyện này là hào kiện bốn phơng đợcThần thánh báo mộng cho đi theo Lê Lợi để dựng nghiệp lớn Nhân dân đã

một lòng hớng về dới ngọn cờ đại nghĩa của Lê Lợi, tên tuổi của Lê Lợi đãvang vọng khắp non sông đất nớc, trời đất đã giao phó trọng trách minhchủ cho ông Với cốt truyện cơ bản đó chùm truyện đã thể hiện đợc tinhthần đoàn kết, một sức mạnh vô địch quật ngã kẻ thù Từ đấy nớc Nam đã

có minh chủ, có ngời cầm đầu lãnh đạo, ý thức chủ quyền của nhân dâncũng đợc thể hiện rõ nét ở chùm truyện này

* Chùm truyện về sự đùm bọc, che chở, cu mang và lòng biết ơn ỡng mộ của nhân dân đối với Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn Đây là chùmtruyện có số lợng lớn nhất ( 33 truyện), chiếm đa số các giai thoại về LêLợi và khởi nghiã Lam Sơn Có thể nêu ra đây một số truyện tiêu biểu sau:

ng-1 Bàn tay ông Lê Lợi

2 Cánh đồng mẫu hậu

3 Ngôi đền Quốc mẫu

4 Sông Cầu Chày chó lội đứt đuôi.

5 Làng Quỳ Chứ

6 Làng Tâu làng Tó

7 Làng Đong…

Gắn với chùm truyện này là sự giải thích của nhân dân về các di tích

nh tên làng, tên núi, tên sông, tên bãi… thì ch cốt truyện cơ bản đợc triển khai ởchùm truyện này: Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn gặp nạn đợc nhân dângiúp đỡ thóat nạn Lê Lợi tởng nhớ đến công ơn của nhân dân bằng việc đặttên, phong tặng tớc hiệu, lập đền, miếu thờ… thì ch với chùm truyện này nhândân đã thể hiện đợc mối quan hệ gần gũi gắn bó và tấm lòng u ái, ngỡng

mộ của nhân dân đối với Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn, đồng thời phản

ánh quan niệm của nhân dân về vai trò lịch sử của quần chúng trớc vậnmệnh của nớc nhà

* Chùm truyện về sự âm phủ của tổ tiên, thần thánh:

* Chùm truyện về các t ớng lĩnh của nghĩa quân Lam Sơn:

1 Hăm mốt Lê Lai hăm hai Lê Lợi

2 Ba văn đuổi hổ

3 Ngời anh hùng đánh Két

4 Dạy chó diệt thù, dạy chim đánh trận

5 Chuyện bà Nguyễn Thị Bành đánh giặc …

Trên đây chúng tôi đã dẫn ra một số chùm truyện trong chuỗi truyện

kể về Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn Tuy vậy xuất phát từ các điểm nhìnkhác nhau thì kết quả phân chia cũng sẽ khác nhau Thực chất sự phân chiathành các chùm truyện nh trên là tìm ra mối liên hệ ngầm trong mạch cốttruyện Từ đó chúng tôi muốn nói lên một đặc trng cơ bản tron cốt truyệncủa truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn là tính chất chùm chuỗi.Tác giả dân gian đã xây dựng rất nhiều cốt truyện khác nhau để qua đóphản ánh đợc một cách toàn diện diện mạo của một thời kỳ lịch sử gian lao

mà hào hùng của dân tộc Do đặc trng truyền miệng, do yêu cầu phản ánhlịch sử một cách toàn diện mà truyền thuyết thực chất lại chỉ là những lời

đồn đại cho nên cốt truyện của truyền thuyết thờng có kết cấu chuỗi chùm

nh vậy

Từ đó đối chiếu với cốt truyện của các thể loại tự sự dân gian khác

nh thần thoại, cổ tích chúng tôi thấy rằng chỉ có ở truyền thuyết thì cốttruyện mới có chùm nh vậy Đặc biệt là trong cốt truyện truyền thuyếtthỉnh thoảng có lồng vào những mẫu thần thoại, cổ tích rất xinh động hấpdẫn Ví dụ nh ở truyện: " Cánh đồng ao voi" đợc lồng vào một cốt truyệnthần thoại rất ly kỳ về ông khổng lồ Hay ở truyện " Hang Ta Lới" thì cốttruyện lại đợc lồng vào một huyền thoại rất nên thơ về một cô gái xinh đẹptrẻ mãi không già ở vùng Luồng Lũng Có truyện lại triển khai cốt truyệntheo kiểu truyện cổ tích nh " ngời anh hùng đánh Két" Nhng dù có biến

đổi nh thế nào thì chúng cũng chỉ có ý nghĩa khi đặt trong chùm, chuỗi,nếu đứng riêng lẻ thì mờ nghĩa dễ nhầm thành cổ tích hay thần thoại Nhvậy đến đây, một lần nữa chúng tôi khẳng định rằng truyện kể về Lê Lợi vàkhởi nghĩa Lam Sơn nói riêng, truyền thuyết nói chung, về mặt cốt truyện

có cấu tạo thành chùm

1.2: Tính ngắn gọn:

Nếu nh tính chất chùm chuỗi là đặc trng chung của cốt truyện truyềnthuyết thì tính ngắn gọn lại là đặc trng riêng của truyện kể về Lê Lợi vàkhởi nghĩa Lam Sơn Cố giáo s Hoàng Tiến Tựu trong bài nghiên cứu đăng

ở phần hai của cuốn sách sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa LamSơn đã nhận xét: " Truyền thuyết thời kỳ này không phải là những tácphẩm hoàn chỉnh và dài hơn nh truyền thuyết thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc(truyện Thánh Gióng , truyện An Dơng Vơng … thì ch ) cũng không giống nhtruyện cổ tích thần kỳ( Nh Tấm Cám, Thạch Sanh, Chử đồng tử… thì ch ) màgần với các thể giai thoại ( Hay cũng có thể gọi là truyện ngắn truyềnmiệng " [ 23 ] )

Qua khảo sát, chúng tôi thấy hầu hết các truyện kể về Lê Lợi và khởinghĩa Lam Sơn đều có cốt truyện rất ngắn ngọn, nh là những mẫu truyệnnhỏ có kết cấu đơn giản và đặc biệt là có sự trùng lặp, với tần số cao các

mô típ và kiểu cấu tạo cốt truyện Đặc điểm này là do tính chất địa phơngcủa các truyện kể quy định Phần lớn các truyện kể là truyện của mộtchòm, một làng, một huyện … thì ch Chính vì vậy mà nó cha có sự bao quát toàn diện mà chỉ dừng lại ở những sự kiện cụ thể, những tình tiết đơn giản pháttriển thành cốt truyện , cốt truyện đợc xây dựng nh một cách ghi dấu ấn địaphơng vào công cuộc chống ngoại xâm vĩ đại của Lê Lợi và nghĩa quânLam Sơn Do đó nh trên chúng tôi đã nói, nếu tách riêng các truyện này rakhỏi chùm truyện chung thì ý nghĩa của nó giảm đi rất nhiều

Ngay cả ở những truyện đợc xem là có tính chất quốc gia, đợc lutruyền rộng rãi, phổ biến trên cả nớc nh: " Lịch sử Hồ Gơm", " Hăm mốt

Lê Lai hăm hai Lê Lợi… thì ch " thì cốt truyện cũng rất đơn giản, ngắn gọn,truyện " Lịch sử Hồ Gơm" thì cốt truyện chủ yếu xoay quanh ba sự kiệnchính:

1 Lê Lợi đợc trao gơm báu

2 Lê Lợi đánh tan giặc Minh

3 Lê Lợi trả gơm.

Về mặt thời gian và diễn biến của truyện thì có thể xem đây làtruyện chính vì nó đã bao quát đợc toàn bộ diễn biến của cuộc khởi nghĩa.Nhng xét về mặt nội dung, t tởng, về ý nghĩa của truyện thì truyện cũng chỉmới đề cập đợc một khía cạnh nhỏ trong quan niệm của nhân dân về ngờianh hùng Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Các truyện có tính chất địaphơng thì tính chất ngắn gọn của cốt truyện lại càng rõ hơn Bởi vậy ngời tathờng gọi chúng là giai thoại Đó là sự giải thích của nhân dân về một hiệntợng tự nhiên ( Hòn đá ngồi, hòn đá mài mực, cây lim bến Chủa, bụi nứamọc ngợc… thì ch ) Đó là sự tích về tên làng, tên núi, tên sông… thì ch ( Sự tích làng

Đong, làng Quỳ Chử, Sự tích Núi Mục… thì ch)v.v Tất cả các truyện này làmnên những phiến đoạn khác nhau, phản ánh một cách chi tiết ( theo quanniệm của nhân dân ) về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Theo chúng tôi, có thể lý giải tính chất ngắn gọn của cốt truyệntrong hệ thống truyện kể này bằng mấy lý do sau đây:

Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi đứng đầu là một cuộc trờng kỳkhởi nghĩa ( 10 năm ), trải qua bao nhiêu gian khổ khó khăn với nhiềubiến cố phức tạp Địa bàn hoạt động lại luôn phải thay đổi Quan trọnghơn đây là một cuộc khởi nghĩa của toàn dân, gắn bó máu thịt với nhândân có ý nghĩa trọng đại đối với Quốc gia dân tộc Do vậy để thể hiện nóvào trong truyền thuyết ( một thể loại truyền miệng) thì không thể dùngmột truyện mà có thể bao quát hết đợc Trong quan niệm của nhân dânthì tất cả những gì đã xẩy ra đều có một ý nghĩa rất lớn Từ bụi nứa, hòn

đá đến con sông ngọn núi… thì ch đều ghi dấu những tháng ngày gian lao cựckhổ mà rất đỗi hào hùng ấy Có lột tả hết những truyện nhỏ nhắt ấy thìmới thấy đợc ý nghĩa to lớn của chiến thắng, mới biết quý giá giữ gìn và

bảo vệ nó Tính ngắn gọn đơn giản của cốt truyện đảm bảo cho sự l utruyền từ đời này sang đời khác mà vẫn giữ đợc tính hoàn chỉnh củatruyện Tuy nhiên gắn liền với đặc tính truyền miệng là đặc tính dị bản.Truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn có rất nhiều dị bản khácnhau Cốt truyện ở mỗi bản khác nhau có những biến đổi nhất định song

đều nằm trong mối liên hệ mật thiết với chùm chuỗi

Cốt truyện trong truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn dù cóngắn gọn, đơn giản đến đâu thì vẫn đảm bảo tính chỉnh thể cuả nó Chúngtôi không phủ nhận tính hoàn chỉnh về mặt nghệ thuật của cốt truyệntruyền thuyết về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn nh quan niệm cuả một sốnhà nghiên cứu

Tuy là những mẩu truyện nhỏ nhng truyện nào cũng có xuất xứ, có

mở có đóng, " có đầu, có đuôi" và đều nhằm một dụng ý nghệ thuật nhất

định Có vậy nó mới có thể vợt qua thời gian, trờng tồn mãi với cuộc đời

1.2.3: Các mô típ thờng gặp và cách cấu tạo cốt truyện:

Mô típ đợc sử dụng rất phổ biến trong việc nghiên cứu truyện dângian, là yếu tố đặc trng của truyện cổ dân gian Mô típ đợc hiểu là "những công thức trả lời cho các vấn đề mà giới tự nhiên đặt ra cho conngời từ những thuở nguyên sơ, khắp mọi nơi, hoặc là những ấn t ợng vềhiện thực đợc đúc kết nổi bật hoặc tỏ ra quan trọng và đ ợc lặp đi lặp lại( A.N Vexêlopxky) dẫn theo Trần Đình Sử [ 17, 133 ] Mô típ chính làcác đơn vị nhỏ cấu thành cốt truyện khi đi vào các cốt truyện khác nhauthì mô típ đã có sự biến đổi hình hài nhất định

Trong truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn tác giả dân gian

đã sử dụng rất nhiều những mô típ quen thuộc để xây dựng cốt truyện trong

đó có những mô típ truyền thống, phổ biến của cốt truyện truyền thuyết : Mô típ rùa vàng, mô típ bà hàng nớc, mô típ vũ khí thần, mô típ chémrụng đầu giữ đầu đi hỏi bà già rồi mới chết… thì ch " ngoài ra còn có một loạtnhững mô típ riêng đợc lặp đi lặp lại nhiều lần ở các truyện kể khác nhaulàm nên nét riêng biệt độc đáo của chùm truyện này

nh-Chúng tôi chỉ đa ra đây một số mô típ cơ bản nhất, đặc trng nhất và

có ý nghĩa nổi bật trong việc thể hiện quan niệm của nhân dân về ngời anhhùng Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

* Mô típ thanh gơm thần (vũ khí thần) đây là mô típ rất quan trọng xuấthiện trong rất nhiều truyền thuyết ngời Việt cũng nh truyền thuyết nhiều nớctrên thế giới Trong hệ thống truyền thuyết ngời Việt ta đã từng gặp mô típ nàytrong truyền thuyết về An Dơng Vơng dới hình hài là một cây nỏ thần bắn mộtphát chết ngàn ngời Về sau này trong truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa TâySơn ta lại gặp lại mô típ thanh gơm thần … thì ch mô típ thanh gơm thần khi đi vàotruyền thuyết về Lê Lợi đã có nét độc đáo riêng Đó là một thanh gơm mà phảitrải qua thử thách mới về tay Lê Lợi Thanh gơm này cũng không hiện nguyên

hình ngay mà mỗi phần của nó nằm ở một nơi Lỡi gơm thì ở dới lòng sông,chuôi gơm thì ở trong lòng đất, vỏ gơm lại ở trên ngọn cây Nh vậy thanh gơmthần ở đây là sự quy tụ của khí thiêng sông núi , là khát vọng của toàn dân tộc

kết thành sức mạnh vô biên Đó là thanh gơm "Thuận thiên" hay cũng chính

là thuận lòng ngời vậy Đến đây chúng tôi lại liên tởng đến câu chuyện về "Thanh gơm ông Tú" trong tiểu thuyết " Đất nớc đứng lên" của nhà văn NguyênNgọc Thì ra với mô típ thanh gơm thần tác giả dân gian còn muốn nói lên tinhthần đoàn kết, thống nhất một lòng của toàn dân tộc hớng về dới ngọn cờ đạinghĩa của Vua Lê Một khí phách nh thế thì kẻ thù nào cũng phải bại vong

* Mô típ giấc mộng thần : Mô típ này lặp đi lặp lại nhiều lần trong

chùm truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn : Khi thì Nguyễn Trãi đợcbáo mộng, khi thì Trần Nguyên Hãn đợc báo mộng, khi thì Lu Trung, LuNhân Chú , Phạm Cuống đợc báo mộng … thì ch với mô típ này tác giả dân gianmuốn khẳng định vai trò minh chủ của Lê Lợi và nhằm linh thiêng hoá nhânvật này Hào kiệt bốn phơng đều đi theo Lê Lợi nhờ sự báo mộng của thầnlinh

Nhìn chung với hai mô típ đó và nhiều mô típ khác nh mô típ sựthuận phục, sự sinh sôi … thì ch tác giả dân gian đã thể hiện ý thức chủ quyềncủa dân tộc Nớc Nam từ đây đã có chủ và nh vậy cái chân lý đã đợc khẳng

định trong bài thơ Thần của Lý Thờng Kiệt lại vang dậy trong lòng ngời

Lũ giặc tất yếu sẽ bại vong vì chúng đã vi phạm vào một đất nớc có chủquyền Chủ quyền đó đã đợc định đoạt ở thiên th (mô típ cuộc họp thiên

đình)

Truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn còn có một hệ thống môtíp rất đặc trng Chính các mô típ này đã làm nên kiểu cấu tạo cốt truyện cóchùm cho các truyện, sau đây là một sốví dụ :

* Tóm lại : Hầu hết các cốt truyện trong hệ thống truyện kể về Lê

Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn đều đợc xây dựng từ những mô típ Các mô típnày có biến đổi ít nhiều nhng đều có những công thức chung và cách cấutạo cốt truyện chung Dựa vào các kiểu cấu tạo cốt truyện mà xác định mối

quan hệ giữa các truyện ở mục 1.1 chúng tôi đã đa ra một số chùm truyện Mỗi chùm có một kiểu cấu tạo cốt truyện riêng Chẳng hạn nh ở chùmtruyện tìm minh chủ thì cốt truyện đợc triển khai theo công thức : Ngời đitìm - đợc thần báo mộng - tìm đến với Lê Lợi - qua thử thách nhiều lần -nhận ra minh chủ - quyết một lòng phò tá Còn ở chùm truyện về sự đùmbọc che chở thì cốt truyện lại đợc cấu tạo theo hớng khác : Lâm nạn - đợcche chở cứu giúp thoát nạn - cảm tạ ơn sâu … thì ch

Trên đây là những nét cơ bản, sơ lợc về cốt truyện trong truyện kể về

Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn Chúng tôi không kỳ vọng nói một cáchthấu đáo, mà chỉ là những nét phác hoạ ban đầu để có thể hình dung đôi nét

về bộ phận truyện kể hấp dẫn này Chỉ riêng về việc khảo sát các mô típ vàkiểu cấu tạo cốt truyện của bộ phận truyện kể này đã có thể là một côngtrình tầm cỡ rồi Do vậy chúng tôi chỉ dừng lại ở việc nêu vấn đề mà thôi

2 Đặc điểm về thời gian :

2.1 : Có thể thấy rằng thời gian của các truyện kể về Lê Lợi và khởi

nghĩa Lam Sơn đợc tác giả dân gian mặc nhiên thừa nhận Đó là thời giancủa cả một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc hồi đầu thế kỷ XV gắnliền với cuộc kháng chiến trờng kỳ của Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn

Đây là một quảng thời gian có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc, in dấu baonhiêu câu chuyện về ngời anh hùng dân tộcLê Lợi và cuộc khởi nghĩa LamSơn Chính vì vậy, dù đợc biểu hiện dới hình thức nào, đợc nói ra haykhông nói ra thì khi tiếp xúc với những truyện kể này, ngời đọc, ngời ngheluôn luôn xác định đợc rằng thời gian của truyện là thời gian đã xẩy ratrong quá khứ lịch sử Bản thân những truyện đợc kể đã mang thời gian nàyrồi

Đặc điểm này góp phần làm nên đặc trng riêng của thể loại truyềnthuyết trong hệ thống các loại hình tự sự dân gian Nó không phải là thờigian mơ hồ, xa xăm nh trong thần thoại cũng không phải là thời gian vô

định nh trong truyện cổ tích mà nó là thời gian của quá khứ tuyệt đối xác

định Có nghĩa là đối với thần thoại và cổ tích thì thời gian chỉ là những giả

định để cho truyện tồn tại, còn đối với truyền thuyết thì thời gian là thời tồntại của truyện

Khảo sát những truyện kể dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa LamSơn, chúng tôi thấy hình thức thể hiện thời gian của hầu hết các truyện

đầu theo những mô hình quen thuộc nh : hồi ấy, thuở ấy, thời ấy, ngày

x-a, một hôm, một lần, năm ấy, bấy giờ … thì ch Nh vậy chứng tỏ rằng tính chấtxác định của thời gian ở đây cũng chỉ là tơng đối nếu không nói là chungchung

Trong quan niệm của tác giả dân gian thì những cách thể hiện thờigian đó làm nên hào khí của cả một giai đoạn lịch sử, dựng dậy quá khứhào hùng của cả dân tộc Đằng sau hình thức thời gian này là lòng tự hàodân tộc, lòng yêu quê hơng đất nớc

Đây cũng chính là điểm cơ bản phân biệt lịch sử với truyền thuyết Nếu nh lịch sử quan tâm đến độ chính xác của thời gian ghi lại các mốcthời gian một cách khách quan gắn chặt với các sự kiện cụ thể thì truyềnthuyết không cần những cái đó Truyền thuyết dùng thời gian để phản ánhthời gian Truyền thuyết quan tâm đến thời gian với t cách là một nhân tốtrong cấu trúc nghệ thuật của tác phẩm

Tại sao thời gian trong truyện kể dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩaLam Sơn lại đợc tác giả dân gian đẩy về quá khứ tuyệt đối nhng vẫn có tínhxác định Có thể thấy ngay rằng tính xác định của thời gian có đợc là vìtính lịch sử của các sự kiện bị chứa trong thời gian ấy

Tác giả dân gian đã đẩy thời gian về quá khứ tuyệt đối bằng các hìnhthức thể hiện rất quen thuộc : Hồi ấy, thuở ấy … thì ch đây là một dụng ý nghệthuật rất đáng chú ý Trớc hết thời gian đó gợi lên quá khứ của dân tộcnhắc ta nhớ đến quá khứ của dân tộc Thứ hai thời gian đó tạo ra mộtkhoảng cách nhất định để tác giả dân gian có thể h cấu tởng tợng và ngờinghe, ngời tiếp nhận cũng có một khoảng cách tâm lý để tin Thứ ba là nó

đảm bảo cho quá trình lu truyền của truyện Do bản chất truyền miệng,truyền thuyết không thể không mang tính dị bản Song không phải vì vậy

mà làm mất tính thống nhất, chính hình thức thời gian quá khứ tuyệt đốixác định làm cho các truyện trở nên thống nhất

Trong hệ thống truyện kể dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa LamSơn cũng vậy Khoảng thời gian 10 năm trờng kỳ kháng chiến ấy có biếtbao nhiêu chuyện đáng nhớ, mỗi chuyện lại gắn vớimột thời gian cụ thể

Để đảm bảo tính thống nhất tác giả dân gian đã đẩy thời gian của tất cảcác truyện về quá khứ tuyệt đối Và để cho nó có tính xác định ngời taluôn gắn liền thời gian ấy với một sự kiện một câu chuyện, một lời giảithích … thì ch kèm theo

2.2 : Một đặc điểm nữa trong thời gian nghệ thuật của hệ thống

truyện kể dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn đó là thời gian lịch sử

có tính thời đoạn, thời điểm

Tính thời đoạn thể hiện trớc hết ở phạm vi phản ánh Có thể nói, toàn

bộ thời gian diễn ra cuộc khởi nghĩa đều đợc tác giả dân gian phản ánh vàocác truyện kể Đó là thời gian của những ngày đầu gây dựng lực lợng,củng cố cơ sở trong các truyện : Tìm Minh chủ; Nguyễn Trãi đến với LêLợi và nghĩa quân Lam Sơn, bàn tay ông Lê Lợi … thì ch đó còn là thời gian diễnbiến của cuộc khởi nghĩa mời năm với bao biến cố thăng trầm Khi thì lâmvào khó khăn thiếu thốn " Lơng hết mấy tuần, quân không một đội "