ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG Môn học TÀI CHÍNH TIỀN TỆ TCTT. 512

Quan niệm về tài chính trong nền KT KHH tập trung Chủ yếu là của các học giả kinh tế ở Liên Xô cũ - Nhà nước là chủ thể duy nhất của quá trình sản xuất; các thànhphần kinh tế phi Nhà nướ

BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH

ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG

Môn họcTÀI CHÍNH TIỀN TỆ

TCTT 512

CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO THẠC SĨ

1 KINH TẾ TÀI CHÍNH – NGÂN HÀNG MÃ SỐ: 60.31.12

2 TÀI CHÍNH VÀ NGÂN HÀNG MÃ SỐ: 60.34.20

Người biên soạn: PGS TS Phạm Ngọc Ánh

Hà Nội – 2009

CHUYÊN ĐỀ 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TÀI CHÍNH TIỀN TỆ

1 Số tiết của Chuyên đ ề: 8 tiết

3 tiết thảo luận/tự học

2 Mục tiêu, yêu cầu:

- Cung cấp cho học viên cao học những kiến thức cơ bản về tàichính- tiền tệ có mở rộng, nâng cao và cập nhật những vấn đề lý luận về tàichính (quan niệm, chức năng); về tiền tệ (các học thuyết về tiền tệ; cung -cầu tiền tệ)

- Tiếp cận vấn đề phát triển tài chính và ổn định tiền tệ đối với tăngtrưởng kinh tế

3 Nội dung của Chuyên đ ề 1:

NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TÀI CHÍNH – TIỀN TỆ

1.1 NHỮNG VẤN Đ Ề C Ơ BẢN VỀ TÀI CHÍNH

1.1.1 Quan niệm về tài chính trong nền kinh tế thị trường (KTTT)

1.1.1.1 Các trường phái khác nhau trong quan niệm về tài chính

a Quan niệm về tài chính ở các nền KTTT phát triển

(Chủ yếu là của các học giả Anh - Mỹ - Pháp…)

- Theo nghĩa hẹp:

+ Là thanh toán

+ Là thu nhập

- Theo nghĩa rộng:

+ Là vốn tiền tệ, chu chuyển tiền tệ

+ Là nghệ thuật cung cấp phương tiện, cách thức chi trả

+ Là phân bổ, bố trí các nguồn lực cho các yêu cầu của nền kinh tếthông qua sử dụng các quỹ tiền tệ.

b Quan niệm về tài chính trong nền KT KHH tập trung

(Chủ yếu là của các học giả kinh tế ở Liên Xô cũ)

- Nhà nước là chủ thể duy nhất của quá trình sản xuất; các thànhphần kinh tế phi Nhà nước không được thừa nhận  tài chính của các nước

xã hội chủ nghĩa chỉ xoay quanh Nhà nước

- Tài chính ra đời do: (i) Sản xuất H – T

(ii) Nhà nước

- Là hệ thống các quan hệ phân phối TSPXH; nó là phạm trù phân phối

- Nhấn mạnh đến bản chất giai cấp của tài chính

c Quan niệm về tài chính trong nền kinh tế chuyển đổi

(Chủ yếu là quan niệm của các học giả Trung Quốc)

- Xuất phát điểm nghiên cứu khái niệm tài chính là quan hệ giữaChính phủ và thị trường

- Cách tiếp cận tài chính

- Theo trường phái chính thống:

+ Tài chính là hoạt động kinh tế của Nhà nước

+ Tài chính là một phạm trù phân phối, phân phối mang tính tậptrung của Nhà nước

+ Khái niệm tài chính của phái chính thống

d Quan niệm về tài chính hiện đang được giảng dạy ở một số trường đại học nước ta.

- Đều đề cập đến nguồn tài chính

- Vẫn chịu ảnh hưởng lý luận tài chính Xô Viết nên cơ bản quanniệm về tài chính không thay đổi nhiều

- Khái niệm phổ biến: Tài chính là quan hệ phân phối dưới hình thứcgiá trị gắn liền với việc tạo lập, sử dụng các quỹ tiền tệ đáp ứng các nhucầu của các chủ thể trong xã hội

- Đặc điểm của nền kinh tế và cơ chế quản lý kinh tế

- Đặc điểm và phạm vi hoạt động của tài chính

b Quan niệm về tài chính trong nền kinh tế thị trường Việt Nam

- Nguồn lực tài chính

- Phương thức tạo lập - sử dụng các nguồn lực tài chính nhằm đạt tớitính hiệu quả trong quá trình huy động – phân bổ - sử dụng nguồn lực vàphân phối kết quả đạt được

- Khái niệm: Tài chính là phương thức huy động, phân bổ, sử dụngcác nguồn lực tài chính nhằm tối ưu hoá các mục tiêu đặt ra của mỗi chủthể trong xã hội

1.1.2 Chức năng của tài chính

1.1.2.1 Khái quát một số quan niệm về chức năng của tài chính

a Trong nền kinh tế thị trường phát triển

- Chức năng của tài chính công

- Chức năng của tài chính công ty/doanh nghiệp

- Chức năng của tài chính dân cư

b Trong nền KT KHH tập trung

- Chức năng phân phối

- Chức năng giám đốc

c Trong nền kinh tế chuyển đổi

- Chức năng phân bổ tài nguyên

- Chức năng phân phối thu nhập

- Nguyên nhân của sự khác nhau đó chủ yếu là:

(i) Tác nhân thị trường trong các nền kinh tế có mục đích không như nhau.(ii) Vai trò của Nhà nước là không giống nhau

(iii) Cách tiếp cận vấn đề là khác nhau

1.1.2.2 Chức năng của tài chính trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam

- Chức năng phân bổ nguồn lực

- Chức năng phân phối

- Chức năng giám đốc

1.2.3 Phát triển tài chính với tăng trưởng kinh tế

- Quan niệm về phát triển tài chính và các chỉ tiêu đánh giá

- Tăng trưởng kinh tế: GDP; chất lượng tăng trưởng và sự bền vững

- Quan hệ giữa phát triển tài chính và tăng trưởng kinh tế

(Lưu ý đến rủi ro tiềm tàng của phát triển tài chính)

1.2 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TIỀN TỆ

1.2.1 Sự phát triển của tiền tệ trong nền kinh tế thị trường

1.2.1.1 Các yếu tố tác động đến sự phát triển của tiền tệ

- Sự phát triển của sản xuất và trao đổi hàng hoá

- Sự phát triển của các định chế tín dụng

- Sự phát triển của khoa học công nghệ và mức độ ứng dụng trongcác TCTDg

1.2.1.2 Quá trình phát triển của tiền tệ

- Tiền là hàng hoá thông thường

- Tiền đúc kém giá trị (kẽm, đồng)

- Tiền đúc có giá trị (bạc, vàng)

- Tiền dấu hiệu (dấu hiệu thông thường, dấu hiệu giá trị hiện đại)

1.2.1.3 Khái niệm tiền tệ theo quan điểm hiện đại.

1.2.1.4 Xu hướng phát triển của các loại tiền trong kinh tế thị trường

- Tiền vàng dần ra khỏi lưu thông

- Tiền chuyển khoản và các phương tiện chi trả khác tăng lên

- Tiền mặt ngày càng giảm

- Xu hướng sử dụng các đồng tiền chung

1.2.2 Các học thuyết về tiền tệ

1.2.2.1 Học thuyết của Karl Marx

1.2.2.2 Học thuyết số lượng tiền tệ thô sơ (Irving Fisher)

1.2.2.3 Học thuyết của Keynes

1.2.2.4 Học thuyết số lượng tiền tệ hiện đại của Friedmen.

1.2.3 Cung và cầu tiền tệ

1.2.3.1 Cung tiền tệ

- Khái niệm về mức cung tiền tệ

- Khối tiền trong lưu thông

- Các tác nhân cung tiền (NHTW, NHTM )

- Nhân tố ảnh hưởng đến cung tiền tệ

1.2.3.2 Cầu tiền tệ

- Khái niệm về mức cầu tiền tệ

- Thành phần của cầu tiền tệ

- Hàm cầu tiền tệ

- Nhân tố ảnh hưởng đến cầu tiền tệ

1.1.3.3 Cân đối cung và cầu tiền tệ

1.2.4 Ổn định tiền tệ

1.2.4.1 Khái niệm và điều kiện để ổn định tiền tệ.

1.2.4.2 Ổn định tiền tệ trong điều kiện lạm phát.

1.2.4.3 Ổn định tiền tệ trong điều kiện thiểu phát.

4 Tài liệu tham khảo chính

- Nghiên cứu lý luận tài chính và hệ thống tài chính trong kinh tế thịtrường Đề tài NCKH cấp Bộ Tài chính- 2006, chủ nhiệm PGS TS NguyễnThị Mùi

Các nội dung: + Khái niệm, bản chất

+ Vai trò của tài chính

- Giáo trình:

+ Lý thuyết tài chính - Học viện Tài chính Nxb Tài chính, 2005.Chương 1 Những vấn đề cơ bản về tài chính

+ Lý thuyết tài chính - Bộ Tài chính (Dự án Việt – Pháp) Nxb Laođộng – Xã hội, 2007

Chương 1 Tài chính và hệ thống tài chính

+ Nhập môn tài chính - tiền tệ - Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh.Nxb Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, 2006

Chương 1 Những vấn đề cơ bản về phạm trù tài chính

Chương 2 Những lý luận cơ bản về tiền tệ

+ Lý thuyết tiền tệ - Học viện Tài chính Nxb Tài chính, 2007

Chương 1 Tiền và cung cầu tiền

+ Bài 1.2 Phát triển tài chính với tăng trưởng và phát triển kinh tế.Tập bài giảng của Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright, niên khoá

2005 – 2006

5 Câu hỏi:

1 Phân tích mối quan hệ giữa các chức năng của phạm trù tài chính

2 Vai trò của tài chính đối với tăng trưởng kinh tế

3 Vấn đề ổn định tiền tệ với tăng trưởng kinh tế

CHUYÊN ĐỀ 2

HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

1 Số tiết của Chuyên đ ề: 5 tiết

1,5 tiết thảo luận/tự học

2 Mục tiêu, yêu cầu:

- Giúp cho học viên thấy được sự phát triển trong nhận thức quanniệm về hệ thống tài chính, cấu trúc, chức năng và vai trò của nó trong nềnkinh tế thị trường

- Nắm được sự cần thiết cho việc can thiệp của Nhà nước và vai tròcủa Nhà nước ta trong việc phát triển hệ thống tài chính Việt Nam

3 Nội dung của Chuyên đ ề 2:

HỆ THỐNG TÀI CHÍNH TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 2.1 KHÁI NIỆM HỆ THỐNG TÀI CHÍNH

2.1.1 Điểm qua các quan niệm về hệ thống tài chính

a Quan niệm ở các nền kinh tế thị trường (Chủ yếu ở Anh, Mỹ )

- Thường không đưa ra khái niệm , chỉ đề cập đến hệ thống tài chínhtrên cơ sở các bộ phận cấu thành của chúng

- Các học giả (Anh, Mỹ, Pháp ) quan niệm hệ thống tài chính làcỗmáy, gồm các tổ chức tham gia vào việc lưu chuyển nguồn lực tài chínhtrong nền kinh tế từ nơi thừa sang nơi thiếu

- Các học giả không quan niệm hệ thống tài chính như là gồm (i) cáckhâu tài chính hay (ii) tài chính của các khu vực kinh tế

b Quan niệm ở nền kinh tế kế hoạch hoá (chủ yếu ở Liên Xô cũ)

- Hệ thống tài chính là tổng thể các quan hệ tài chính hiện hữu trongphạm vi một phương thức kinh tế - xã hội nào đó, trên cơ sở các quan hệ

ấy, các quỹ tiền tệ được hình thành và sử dụng

- Hệ thống tài chính là tổng thể các khâu tài chính xã hội chủ nghĩa

và các cơ quan quản lý các khâu đó

- Cấu thành của hệ thống tài chính xã hội chủ nghĩa

c Quan niệm ở nền kinh tế chuyển đổi (chủ yếu ở Trung Quốc)

- Hệ thống tài chính là tổng hoà các khâu tài chính tương đối độc lậpnhưng lại có liên quan đến nhau trong lĩnh vực các quan hệ phân phối tàichính của Nhà nước

- Các khâu của hệ thống tài chính

d Quan niệm hệ thống tài chính ở Việt Nam hiện nay

- Ở các trường Đại học kinh tế, tuy có một số khác biệt, song về cơ bản

hệ thống tài chính được quan niệm là tổng thể các luồng vận động của cácnguồn tài chính trong các lĩnh vực khác nhau của nền kinh tế quốc dân, nhưng

có mối quan hệ hữu cơ với nhau về việc hình thành và sử dụng các quỹ tiền tệ

ở các chủ thể kinh tế - xã hội hoạt động trong các lĩnh vực đó

- Các khâu của hệ thống tài chính nước ta

e Nhận xét tổng quát

- Có sự khác biệt lớn về quan niệm hệ thống tài chính, từ đó dẫn đến

sự khác biệt về cấu trúc, chức năng, sứ mệnh của hệ thống tài chính giữacác nền kinh tế

- Quan niệm về hệ thống tài chính ở Việt Nam còn nhiều bất cập,nhất là khi đã chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa và mở cửa, hội nhập tích cực, chủ động với thế giới; khó phân biệtgiữa quan niệm tài chính và hệ thống tài chính, cũng như phát sinh mâuthuẫn về mặt hệ thống

2.1.2 Khái niệm hệ thống tài chính

- Hệ thống tài chính là một cỗ máy luân chuyển nguồn vốn trong nềnkinh tế; nó là một chỉnh thể bao gồm các bộ phận cấu thành thực hiện việcluân chuyển các nguồn tài chính trong nền kinh tế

- Theo nghĩa hẹp: Hệ thống tài chính là một chỉnh thể gồm (i) cácchủ thể tài chính (ii) thị trường tài chính (iii) công cụ tài chính - những cấuthành trực tiếp thực hiện luân chuyển nguồn tài chính trong nền kinh tế.

- Theo nghĩa rộng: Hệ thống tài chính là một chỉnh thể, bao gồm (i)các chủ thể tài chính (ii) thị trường tài chính (iii) công cụ tài chính và (iv)

cơ sở hạ tầng tài chính (hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng pháp lý, hạ tầng thôngtin )

2.2 CẤU TRÚC, CHỨC NĂNG, VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG TÀI CHÍNH

2.2.2 Chức năng của hệ thống tài chính

- Làm cầu nối giữa tiết kiệm và đầu tư

- Hạn chế các rủi ro

- Đánh giá, giám sát và định hướng các hoạt động kinh tế

- Vận hành hệ thống thanh toán

2.2.3 Vai trò của hệ thống tài chính

- Khuyến khích tiết kiệm

- Khuyến khích đầu tư

- Thúc đẩy sản xuất và trao đổi hàng hoá

- Tăng cường hiệu quả và tăng trưởng kinh tế

- Cải thiện đời sống kinh tế - xã hội

2.3 NHÀ NƯỚC VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG TÀI CHÍNH.

2.3.1 Cơ sở cho sự can thiệp của Nhà nước

- Những thất bại của thị trường

- Kiến tạo thị trường.

2.3.2 Vai trò của Nhà nước trong việc phát triển hệ thống tài chính Việt Nam

- Vai trò kinh tế của Nhà nước, mối quan hệ “tay ba”: Nhà nước –NHTMNN – DNNN

- Sở hữu Nhà nước trong hệ thống tài chính

- Áp chế (kiềm chế, hạn chế) tài chính

- Hình thành các tổ chức tài chính chuyên biệt

- Cơ sở hạ tầng pháp lý cho việc phát triển hệ thống tài chính

- Những lưu ý:

+ Việc xây dựng hệ thống thể chế cần bắt đầu bằng việc:

Xoá bỏ hay sửa chữa những thể chế cản trở

Xây dựng những thể chế mới cần thiết cho sự phát triển của hệthống tài chính

+ Đánh giá đúng sự cần thiết và mức độ của những can thiệp củaNhà nước, đặc biệt cần tách bạch 2 chức năng:

Quản lý Nhà nước

Kinh doanh

+ Hài hoà hoá các tiêu chuẩn quốc tế

4 Tài liệu tham khảo chính

- Nghiên cứu lý luận về tài chính và hệ thống tài chính trong kinh tếthị trường

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ Tài chính

Chủ nhiệm: PGS TS Nguyễn Thị Mùi

Các nội dung: + Quan niệm về hệ thống tài chính

+ Cấu trúc, chức năng, vai trò của hệ thống tài chính

+ Bài 11 Giới thiệu hệ thống tài chính

Bài 18 Xây dựng thể chế cho tài chính phát triển Chương trìnhgiảng dạy kinh tế Fulbright, niên khoá 2005 – 2006

CHUYÊN ĐỀ 3

TỰ DO HOÁ TÀI CHÍNH

1 Số tiết của Chuyên đ ề: 5 tiết

1,5 tiết thảo luận/tự học

2 Mục tiêu, yêu cầu:

- Tiếp cận những vấn đề cơ bản về TDH tài chính trong xu thế toàncầu hoá (quan niệm, sự cần thiết, cơ hội và thách thức, điều kiện tự do hoátài chính)

- Giúp cho người học nắm vững nội dung và trình tự tự do hoá tàichính cũng như thực trạng TDH tài chính ở Việt Nam

3 Nội dung của chuyên đ ề 3

TỰ DO HOÁ TÀI CHÍNH 3.1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ TỰ DO HOÁ TÀI CHÍNH

3.1.1 Quan niệm về tự do hoá tài chính

- Khái niệm: Tự do hoá tài chính là quá trình tạo ra cơ chế vận hành

mà trong đó các luồng vốn được tự do vận động theo quan hệ cung cầu trênthị trường

- Đối nghịch với tự do hoá tài chính là áp chế tài chính (kiềm chế,hạn chế tài chính): Nhà nước kiểm soát chặt chẽ các hoạt động của hệthống tài chính

- Bản chất của tự do hoá tài chính

3.1.2 Sự cần thiết phải tự do hoá tài chính

Tự do hoá tài chính là cần thiết do:

- Khắc phục các hạn chế của áp chế tài chính, đáp ứng đòi hỏi củatăng trưởng kinh tế, tăng sức mạnh tài chính quốc gia

- Yêu cầu của áp lực cạnh tranh, thúc đẩy các tổ chức tài chính hoạtđộng hiệu quả.

- Tăng chất lượng, đa dạng hoá và giảm chi phí các dịch vụ tài chính

- Yêu cầu của tăng cường chuyển giao công nghệ, giảm thiểu rủi ro

- Tạo điều kiện thiết lập chính sách kinh tế vĩ mô có hiệu quả

- Thúc đẩy tiến trình tự do hoá kinh tế, tự do hoá thương mại vàngoại thương

3.1.3 Cơ hội và thách thức của tự do hoá tài chính

a Cơ hội

- Làm tăng nguồn vốn trên thị trường nội địa, tiếp cận vốn nướcngoài dễ hơn và vốn được phân bổ hiệu quả hơn

- Thúc đẩy sự phát triển của hệ thống tài chính nội địa

- Giảm chi phí vốn thông qua đa dạng hoá rủi ro

- Thúc đẩy chuyển giao công nghệ, bí quyết kinh doanh, đào tạonguồn nhân lực

- Thúc đẩy cải cách thể chế, nâng cao kỷ luật đối với các chính sáchcủa Chính phủ

b Thách thức

- Do hệ thống tài chính chưa phát triển, năng lực cạnh tranh thấp 

dễ dẫn đến thảm hoạ đối với hệ thống tài chính và nền kinh tế quốc gia

- Nền kinh tế có sự giám sát yếu của Chính phủ dễ có nguy c ơ khủnghoảng tài chính - tiền tệ, suy thoái kinh tế, mất ổn định chính trị - xã hội

- Tính không hoàn hảo của thị trường vốn quốc tế tác động mạnh đếnthị trường vốn nội địa

- Những thay đổi mang tính chu kỳ ở các nước công nghiệp pháttriển tác động tiêu cực đến hệ thống tài chính nội địa

3.1.4 Điều kiện tự do hoá tài chính

- Vai trò của Nhà nước cùng sự phù hợp về mục tiêu, giải pháp củacác chính sách vĩ mô

- Sự vững mạnh của các chế định tài chính và thị trường tiền tệ cùng

sự phát triển của thị trường vốn

- Phải có hệ thống thiết chế an toàn và giám sát tài chính

- Hệ thống thanh toán ngân hàng, dịch vụ hỗ trợ thị trường đượcHĐH

- Năng lực điều hành chính sách tài chính, tiền tệ theo nguyên tắc thịtrường được nâng cao

- Có trình tự và lộ trình tự do hoá tài chính phù hợp

3.2 NỘI DUNG VÀ TRÌNH TỰ TỰ DO HOÁ TÀI CHÍNH

3.2.1 Trình tự tự do hoá tài chính

- Đối với các nước thực hiện chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường,

tự do hoá tài chính là bước cuối cùng của quá trình tự do hoá kinh tế (tự dohoá giá cả; tự do hoá nội ngoại thương; tự do hoá đầu tư, kinh doanh và tự

hụt ngân sách Tự do hoá tài khoản vốn

Cải cách thương mại

Quản lý tỉ giá hối đoái