Hiệu quả của công thức lạc trồng xen ngô trên nền đất cát pha tại xã nghi phong nghi lộc nghệ an trong vụ xuân 2008

Bảng 3.5: Sự phát triển của rễ lạc26 Bảng 3.6: Diện tích và chỉ số diện tích lá lạc qua một vài giai đoạn phát dục chủ yếu 27 Bảng 3.7: Diện tích và chỉ số diện tích lá ngô qua một vài g

LỜI CAM ĐOAN

Tên tôi là: Lê Thị Xuân

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trong khoá luận là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả

Lê Thị Xuân

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành khoá luận tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ và góp ý quý báu của PGS.TS Nguyễn Quang Phổ Sự giúp đỡ của các thầy cô giáo, cán bộ kỹ thuật phòng thí nghiệm khoa Nông Lâm Ngư - trường Đại Học Vinh.

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ công sức và đóng góp ý kiến của các cán bộ kỹ thuật tại trại thực nghiệm Nông nghiệp, Khoa Nông Lâm Ngư - Trường Đại học Vinh.

Tôi rất chân thành cảm ơn sự giúp đỡ cụ thể, thiết thực và những lời động viên khích lệ của tập thể lớp 45 K 2 Nông học- Đại học Vinh.

Từ đáy lòng tôi xin biết ơn cha mẹ và người thân đã giúp đỡ về vật chất, công sức và tinh thần để tôi hoàn thành khoá luận này.

Em xin chân thành cảm ơn!

NSLT: Năng suất lý thuyết

Bảng 3.4: Động thái tăng trưởng chiều cao cây ngô 23

Bảng 3.5: Sự phát triển của rễ lạc

26

Bảng 3.6: Diện tích và chỉ số diện tích lá lạc qua một vài

giai đoạn phát dục chủ yếu

27

Bảng 3.7: Diện tích và chỉ số diện tích lá ngô qua một vài

giai đoạn phát dục chủ yếu

Bảng 3.10: Số liệu cuối cùng của một vài chỉ tiêu sinh

trưởng của cây ngô trong các công thức trồng xen và trồng

thuần

32

Bảng 3.11: Tình hình sâu bệnh hại lạc trên các công thức

thí nghiệm trồng xen khác nhau

34

Bảng 3.12: Tình hình sâu bệnh hại ngô trên các công thức

thí nghiệm trồng xen khác nhau

36

Bảng 3.13: Các yếu tố cấu thành năng suất lạc 38

Bảng 3.14: Các yếu tố cấu thành năng suất ngô

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

Trang

Đồ thị 3.1: Động thái tăng trưởng chiều cao cây lạc 21

Đồ thị 3.2: Động thái tăng trưởng chiều cao cây ngô 24

Biểu đồ 3.1: Năng suất thực thu của lạc và ngô trong hệ

2.1 Mục đích

3

1.1 Tình hình nghiên cứu và sản xuất hình thức trồng xen trên Thế Giới

2.3 Địa điểm, thời gian và đối tượng nghiên cứu 13

3.1 Tác động tương hỗ của các cây trồng trong hệ thống xen canh đến

sự sinh trưởng, phát triển

20

3.2 Tình hình sâu bệnh hại trên các công thức trồng xen.

33

3.3 Tác động tương hỗ của các cây trồng trong hệ thống xen canh đến

các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất ngô.

37

3.3.2 Năng suất của cây lạc và ngô trong các công thức xen canh khác

nhau

41

ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Tính cấp thiết của đề tài

Người nông dân ở các nước đang phát triển thường trồng hai hay nhiềuhơn các cây trồng khác trên cùng một mảnh đất Kỹ thật canh tác này đã trải quanhiều thế kỷ Việc trồng xen các cây trồng với nhau chủ yếu nhằm làm giảm rủi

ro Người nông dân cho rằng nếu các cây trồng cùng một thời gian thì nhất địnhmột cây trồng sẽ sống sót và cho thu hoạch Đây chính là tính bền vững của hệthống Ngoài ra còn có những nguyên nhân khác, thường người ta tìm những câyngắn ngày trồng xen với cây dài ngày, điều này giúp cho việc rải lao động.Những cây lương thực luôn được xen canh với cây công nghiệp để giúp đảm bảo

cả hai thu nhập là lương thực và tiền mặt Những cây ngũ cốc và cây họ đậuthường được xen canh, có thể vì lý do đảm bảo bữa ăn cũng như đối với hiệu quả

về sử dụng đạm cho cây ngũ cốc hoặc cây trồng theo sau Những cây che bóngđược trồng với cây chịu bóng tạo nên hệ sinh thái đa tầng Thường người ta bố trícây cao và cây thấp, cây gỗ với cây bụi, cây sử dụng đất và cây bồi dưỡng đất.Cũng có khi vì lý do khống chế sự phát triển của sâu bệnh và cỏ dại Rõ ràng, hệthống trồng xen là hệ sinh thái nhân tạo được người nông dân ở nhiều nước, đặcbiệt ở những vùng nhiệt đớí áp dụng từ lâu đời

Ngày nay, người ta đã biết rằng trồng xen có một số ưu điểm hơn trồngthuần như việc sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên tốt hơn như: Ánh sáng, đất,nước… Nó cũng có vài ích lợi về dịch bệnh Thuận lợi của việc trồng xen cây họđậu và cây hoà thảo đã tiết kiệm được việc sử dụng phân đạm như đã được khẳngđịnh Những thuận lợi này chỉ ra lợi ích cuối cùng là tăng năng suất, tăng 70% sovới trồng thuần trên cùng một mảnh đất [25, p 1117 - 1156] Những loài thực vậtkhác nhau có những nhu cầu khác nhau đối với những điều kiện môi trường:Nước, ánh sáng, chất dinh dưỡng trong đất,… Nếu loại này cần yếu tố này thìloại kia có thể cần yếu tố khác Cũng vì vậy mà trong thực tiễn sản xuất, người ta

có thể trồng xen hoặc trồng gối nhiều cây trồng khác nhau mà vẫn bảo đảm chocây trồng nào cũng sinh trưởng và phát dục tốt [2, tr 4 - 7]

Phần lớn nông dân ở các nước đang phát triển cũng như ở nước ta cònphải đương đầu với sự nghèo, đói và thiếu dinh dưỡng Cùng với quá trình đô thịhoá, những vùng đất màu mỡ đã bị lấn chiếm bởi các khu công nghiệp và mởrộng đô thị Bên cạnh đó, áp lực về dân số ngày một tăng nhanh dẫn đến bìnhquân đất canh tác trên đầu người giảm nhanh chóng Những mâu thuẫn trên đòihỏi khoa học nông nghiệp cần được xem xét để khai thác hiệu quả đất đai nôngnghiệp trong việc nuôi sống sinh vật nói chung và con người nói riêng

Nông dân ta đã có kinh nghiệm trồng xen trồng gối lâu đời Đây là mộtphương pháp canh tác thích hợp với điều kiện thiên nhiên của một xứ nhiệt đới

có nhiều thuận lợi cần khai thác, đồng thời lại có nhiều khó khăn cần khắc phục.Trồng xen, trồng gối cũng là một hình thức sử dụng đất phù hợp với điều kiệnkinh tế nông nghiệp của một nước có cơ sở vật chất và kỹ thuật còn thấp, có diệntích đất canh tác bình quân cho đầu người ít, còn phải sử dụng nhiều lao động thủcông và sản lượng cây trồng chưa ổn định Vì vậy, trong quá trình sản xuất nôngnghiệp lâu đời, nông dân từ Bắc chí Nam đã áp dụng phương pháp trồng xen,trồng gối một cách sáng tạo với nhiều hình thức phong phú, thích hợp với điềukiện của từng địa phương, với tình hình thời tiết, tính chất đất đai, tập quán canhtác và yêu cầu của cây trồng trong từng điều kiện nhất định

Những kinh nghiệm trồng xen trồng gối phong phú của nông nghiệp nước

ta là cơ sở để xác định quy luật có giá trị phổ biến trong sinh học cũng như trongkhoa học nông nghiệp Tuy nhiên, nhiều kinh nghiệm chưa được tổng kết, đánhgiá và chưa được kiểm chứng lại qua nghiên cứu Trong thực tế, nhiều địaphương áp dụng các biện pháp trồng xen chưa hợp lý nên dẫn đến năng suất câytrồng chính lẫn cây trồng xen đều giảm sút [9]

Đây là một trong những biện pháp sinh học ít tốn kém, có hiệu quả cải tạođất chống xói mòn, tạo nên hệ sinh thái nhân tạo, nâng cao năng suất hệ thống vàthu nhập của người nông dân

Trồng xen là một biện pháp kỹ thuật canh tác, là nội dung của hệ thốngtrồng trọt nhằm mục đích:

1 Chống lại sự thất thu của cây trồng trong điều kiện bất lợi

2 Tăng năng suất, thu nhập (của hệ thống) trên đơn vị diện tích.Trên cơ sở khoa học thực tiễn trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Hiệu quả của công thức lạc trồng xen ngô trên nền đất cát pha tại xã Nghi

Phong - Nghi Lộc - Nghệ An trong vụ Xuân 2008”.

2 Mục đích và yêu cầu của đề tài

2.1 Mục đích

Xác định hiệu quả của công thức lạc trồng xen ngô trên nền đất cát pha tại

xã Nghi Phong – Nghi Lộc - Nghệ An nhằm cung cấp những dẫn liệu khoa họclàm cơ sở để góp phần nâng cao năng suất cây trồng trên một đơn vị diện tích

2.2 Yêu cầu

Xác định khả năng tương hỗ của các cây trồng trong hệ thống xen canh đến:

- Sự sinh trưởng, phát triển của các cây trồng trong hệ thống xen canh

- Đặc điểm sinh học và ý nghĩa trong hệ thống canh tác bền vững trên nềnđất cát

- Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của cây trồng thuần và trồngxen

- Hiệu quả kinh tế của hệ thống trồng xen

2.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Trên cơ sở xác định hiệu quả của công thức lạc trồng xen ngô đến sự sinhtrưởng – phát triển và năng suất của các cây trồng trong hệ thống nhằm cung cấpnhững dẫn liệu khoa học góp phần nâng cao năng suất cây trồng trên một đơn vịdiện tích

Chương I TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình sản xuất và nghiên cứu hình thức trồng xen trên Thế giới

Lạc (Arachis hypogaea L.) là cây công nghiệp ngắn ngày, cây lấy dầu có

giá trị kinh tế cao Cây lạc chiếm một vị trí quan trọng trong nền kinh tế Thế giớikhông chỉ do được gieo trồng trên diện tích đất lớn ở hơn 100 nước mà còn vì lạcđược sử dụng rất rộng rãi làm thực phẩm và nguyên liệu cho công nghiệp

Tình hình sản xuất lạc trên Thế giới trong những năm qua

Diện tích (triệu ha)

Năng suất (tấn / ha)

Sản lượng (triệu tấn)

25,381,5436,34

23,602,1751,30

22,232,1547,77 (Nguồn: FAO, 2007)

Theo nhận định của các nhà khoa học, tiềm năng để nâng cao năng suất vàsản lượng lạc ở các nước còn rất lớn cần phải khai thác Trong khi năng suất lạcbình quân của cả thế giới mới đạt xấp xỉ 1,3 tấn/ha thì ở Trung Quốc thử nghiệmtrên diện hẹp đã thu được năng suất khoảng 12 tấn/ha, cao hơn 9 lần so với năngsuất bình quân của thế giới Trên diện tích rộng hàng chục hecta, năng suất lạc cóthể đạt 9,6 tấn/ha [10, tr 1 - 2] Gần đây, tại Viện Quốc tế Nghiên cứu Cây trồngvùng Nhiệt đới Bán khô hạn (ICRISAT) Ấn Độ đã thông báo sự khác biệt giữanăng suất lạc trên các trạm trại nghiên cứu và năng suất trên đồng ruộng nôngdân là từ 4 - 5 tấn/ha Trong khi năng suất của các cây ngũ cốc như lúa mì và lúanước đã đạt tới trần và có xu hướng giảm dần ở nhiều vùng trên thế giới thì năngsuất cây lạc trong sản xuất còn khác rất xa so với năng suất tiềm năng Thực tếnày đã gợi mở khả năng nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất lạc, trên cơ sở

áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất để khai thác tiềm năng Chiến lược này

đã được áp dụng thành công ở nhiều nước và trở thành bài học kinh nghiệm trongphát triển sản xuất lạc của thế giới

Ấn Độ, nước đứng đầu thế giới về sản xuất lạc đã thực hiện chương trìnhphát triển và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật trồng lạc nhằm giải quyết cơ bản vấn

đề tự túc dầu ăn cho đất nước từ những năm 1980 Kinh nghiệm của Ấn Độ chothấy, nếu chỉ sử dụng giống mới mà vẫn áp dụng kỹ thuật canh tác cũ thì năngsuất lạc bình quân chỉ tăng 26 - 30% Nếu áp dụng kỹ thuật canh tác tiến bộnhưng vẫn dùng giống cũ thì năng suất lạc chỉ tăng 20 - 43% Nhưng giống mớikết hợp kỹ thuật canh tác tiến bộ đã tăng năng suất lạc 50 - 63% trên đồng ruộngnông dân Các kỹ thuật được nông dân chấp nhận và áp dụng rộng rãi phải lànhững kỹ thuật ít đòi hỏi đầu tư chi phí, dễ hiểu, dễ áp dụng và phù hợp với điềukiện sản xuất từng địa phương Vì vậy, Ấn Độ rất quan tâm đến công tác nghiêncứu và thử nghiệm các tiến bộ kỹ thuật trồng lạc trên đồng ruộng nông dân với sựtham gia trực tiếp của nông dân Phương pháp này đã đem lại hiệu quả ở Ấn Độ

và sau đó được nhiều nước khác ở châu Á áp dụng trong trình diễn và chuyểngiao tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất

Ở Ấn Độ người ta sử dụng 84 cây trồng trong trồng xen, nhưng ít khi tìmthấy nhiều hơn 4 cây trồng đồng thờI, thường người ta trồng 2 đến 3 loại câytrồng Tuy nhiên, trong hệ thống canh tác vườn nhà với hệ thống đa tầng có thểđạt đến 5 - 6 cây cùng chung sống ở các tầng không gian khác nhau

Việc nghiên cứu tại Viện nghiên cứu cây trồng cạn quốc tế tại Ấn Độ(ICRISAT) đã nhận ra rằng một hệ thống trồng xen nào đó chỉ thích ứng trong hệthống canh tác và trong những phạm vi xã hội, kinh tế và kỹ thuật mà người nôngdân đang sống; do vậy nó không giống nhau và cũng không thể áp dụng cứngnhắc kinh nghiệm từ bên ngoài

Đánh giá thuận lợi về trồng xen [4, tr 7 - 8]:

1 Sự ổn định năng suất lớn hơn trải qua những mùa khó khăn

2 Sử dụng tốt hơn những nguồn tài nguyên thiên nhiên (ánh sáng, nước,

độ phì…)

3 Khống chế cỏ dại, dịch hại và bệnh tốt hơn

4 Một cây hỗ trợ cho các cây khác (trầu không trồng với cau…)

5 Một cây phòng hộ cho cây khác

6 Chống xói mòn nhờ tán lá che phủ trên mặt đất

7 Thích hợp với những người nông dân nhỏ

Ammat Suwanarit và CS, 1988 [18] đã kết luận rằng: Năng suất hạt củađậu xanh và lạc giảm khi tăng phân N và P Trái lại năng suất hạt và thân lá ngôtăng với lượng phân N tăng

Bùi Thế Hùng có kết luận: Trồng ngô xen lạc cho hiệu quả kinh tế cao với

tỷ lệ xen hợp lý [4, tr 67 - 68]

1.2 Tình hình sản xuất và nghiên cứu hình thức trồng xen ở Việt Nam

Nước ta nằm trong khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa nên có điều kiện tựnhiên nói chung thuận lợi cho trồng lạc Sản xuất lạc được phân bố trên khắp cácvùng sinh thái của nước ta, diện tích lạc chiếm 40% diện tích gieo trồng các câycông nghiệp ngắn ngày

Từ 1990 đến nay, công tác nghiên cứu và chuyển giao tiến bộ kỹ thuậttrồng lạc ở nước ta đã được quan tâm hơn trước Các đề tài nghiên cứu cấp nhànước và cấp ngành, các dự án trong nước và quốc tế về nghiên cứu và chuyểngiao tiến bộ kỹ thuật trên cây lạc đã được triển khai thu hút sự tham gia của mộtđội ngũ đông đảo các cán bộ nghiên cứu và khuyến nông trong cả nước Pháttriển cây lấy dầu, trong đó cây lạc đã được bộ Nông nghiệp và Phát triển nôngthôn xác định là một trong những vấn đề trọng điểm trong chương trình phát triểnnông nghiệp và nông thôn của nước ta

Từ lâu, nông dân ta đã đúc kết được những kinh nghiệm trồng xen, trồnggối phong phú Tuy nhiên, nhiều kinh nghiệm chưa được tổng kết đánh giá vàchưa được kiểm chứng lại qua nghiên cứu Trong thực tế, nhiều địa phương ápdụng các biện pháp trồng xen chưa hợp lý nên dẫn đến năng suất cây trồng chínhlẫn cây trồng xen đều giảm sút [9]

Theo Lê Song Dự, 1967 [7, tr 15 - 18], trồng xen lạc, đậu xanh với míanếu tận thu đậu, lạc sẽ làm giảm năng suất mía.

Ngô Thế Dân, Gowda C.L.L., 1991 [9] việc trồng xen đậu đỗ với các cây trồngkhác là biện pháp quan trọng nhằm mở rộng diện tích trồng đậu đỗ và nâng caotổng sản phẩm thu hoạch

Hai cây trồng cùng sống chung trên cùng một mảnh đất trong thời giantrồng xen đã tạo nên hai mối quan hệ tương hỗ và cạnh tranh, diễn ra theo haichiều hướng trái ngược nhau Một trong những yếu tố ảnh hưởng đến quan hệcạnh tranh là sự sắp xếp không gian bao gồm cả việc lợi dụng tốt nhất khoảngkhông ánh sáng của bộ lá và sự hấp thu chất dinh dưỡng trên lớp đất mặt của hệ

rễ Bùi Mạnh Hùng (1996) khi nghiên cứu về hình thức trồng xen cây ngô và cây

họ đậu đã chỉ ra rằng: Trồng xen ngô - đậu cách hàng đã làm giảm mối quan hệcạnh tranh giữa hai cây trồng như ảnh hưởng tốt đến sinh trưởng của cây ngôđồng thời hạn chế ảnh hưởng xấu đến cây họ đậu [4, tr 61 - 62]

Ở tỷ lệ xen 1 ngô + 2 lạc và 1 ngô + 3 lạc hạn chế mối quan hệ cạnh tranh giữahai cây ngô và lạc trong trồng xen [4, tr 69 - 70]

Nghiên cứu về tỷ lệ xen canh ngô - lạc, Ngô Thế Dân, 1991 [9] đã rút rakết luận rằng: Tăng dần mật độ ngô xen trong lạc dẫn đến năng suất ngô tăngnhưng đã làm giảm rõ rệt năng suất lạc Phương thức thích hợp nhất nếu trồngxen ngô - lạc với mật độ 1,5 – 2,5 cây/m2 đem lại tổng sản phẩm cao nhất Theo

Đỗ Tuấn Khiêm, 1995 [5] thì mật độ ngô xen lạc thích hợp là 10 – 30% diện tích(5.000 – 15.000 cây/ha) Trồng xen ngô giống LVN10 với lạc mật độ 10.000 –12.000 cây/ha tỷ lệ cây 2 bắp đạt 60 – 70%

Khi nghiên cứu về trồng xen Mai Quang Vinh và CS., 1995 [8, tr 96 - 98]kết luận rằng: Trồng xen tăng cường tận dụng nguồn sáng tự nhiên, hạn chế cỏdại

Theo Bùi Huy Đáp, 1967 [2, tr 4 - 7] trồng xen với thế cân bằng tươngđối ổn định về sinh thái, về mối quan hệ giữa người và các yếu tố ngoại cảnh nênbảo đảm được điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cây trồng Trong điềukiện cụ thể xen canh cây họ đậu với cây ngũ cốc, giúp cho cây đỡ bị sâu bệnhphá hại hơn so với độc canh, dẫn đến năng suất cao và ổn định.

1.3 Tình hình sản xuất và nghiên cứu hình thức trồng xen ở Nghệ An

Nghệ An là tỉnh có diện tích lạc lớn thứ 2 cả nước nhưng có năng suấtđứng thứ 13 trong các tỉnh trồng lạc Trong những năm gần đây công tác nghiêncứu về cây lạc đã được cải thiện nhiều nhưng nhìn chung vẫn chưa đáp ứng đượcyêu cầu sản xuất

Lạc được coi là cây công nghiệp mũi nhọn phục vụ xuất khẩu của tỉnh Ởvùng ven biển, vụ Xuân diện tích lạc gieo trồng tương đối nhiều nhưng năng suấtcòn thấp và không ổn định

Từ lâu, nhiều người nông dân trong các vùng trồng lạc đã áp dụng biệnpháp trồng xen ngô trong ruộng lạc để nâng cao hiệu quả kinh tế trên đơn vị canhtác

Ở Nghi Lộc, lạc trồng xen ngô được nông dân ở đây áp dụng với nhiềuhình thức khác nhau như: Lạc trồng xen ngô trên cùng một hàng hay cách hànghoặc trồng xen theo băng với thời gian gieo trồng của ngô và lạc khác nhau (lạc

và ngô cùng được gieo một lúc hoặc ngô gieo trước, khi ngô được 4 – 5 lá mầm

thì tiến hành gieo lạc hoặc cũng có thể lạc được gieo trước ngô, khi tiến hànhdặm lạc thì đồng thời trồng ngô hai bên luống lạc).

Ngày 11/08/2007, Hội đồng khoa học công nghệ huyện Nghi Lộc đã tổchức nghiệm thu đề án “Xây dựng mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng tăng giátrị diện tích trên đất cưỡng tại xã Nghi Thạch và Nghi Trường” do phòng nôngnghiệp huyện Nghi Lộc chủ trì thực hiện trong đó có mô hình ngô xen lạc vụXuân tại Nghi Thạch đã cho hiệu quả kinh tế cao Kết quả thu được đã khẳngđịnh giá trị thu nhập trên đơn vị diện tích tăng

Chương II NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Định nghĩa về trồng xen.

Thuật ngữ trồng xen “Intercropping” đã được Willey R W., 1979 định

nghĩa rằng: “Khi hai hay nhiều hơn những cây trồng được trồng cùng nhau trên cùng mảnh đất, những cây trồng này có thể cùng gieo hoặc thu hoạch cùng hoặc khác thời gian” [4, tr 6]

2.2 Cơ sở khoa học và thực tiễn của các vấn đề nghiên cứu

2.2.1 Cơ sở khoa học

2.2.1.1 Sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên tốt hơn

Năng suất hệ thống đạt được trong trồng xen vì những cây trồng tham giatrồng xen khác nhau về cách sử dụng nguồn tài nguyên Khi chúng trồng liên kếtchúng có thể bổ sung lẫn nhau và như thế sử dụng toàn bộ nguồn tài nguyênthiên nhiên (ánh sáng, nước, dinh dưỡng ) tốt hơn khi trồng riêng rẽ

a Lợi dụng sự khác nhau về thời gian sinh trưởng của các cây trồng

Baker (1974) [19, p 287 - 304], xem xét sự khác nhau về thời điểm là vấn

đề quan trọng Ông gợi ý rằng những thuận lợi về năng suất là không giống nhau.Nếu không có ít nhất 25% khác nhau giữa hai cây trồng hoặc nếu có ba cây trồngtham gia thì tổng của hai loại cây trồng sinh trưởng ngắn hơn 1,75 thời gian sinhtrưởng của cây dài nhất

b Lợi dụng khoảng không trong liên kết trồng xen

Chatterjee B.N và Maiti S (1982) [22] đã viết: Cùng với sự bổ sung về “thời điểm” giữa các cây trồng xen khi sự bổ sung về không gian cũng đóng gópđáng kể như tán lá liên kết có thể được sử dụng khoảng không tốt hơn, hoặc hệthống rễ liên kết có thể sử dụng khoảng không về dinh dưỡng hoặc nước tốt hơn

Dương Hồng Hiên (1962) [6, tr 29 - 34] cho rằng: Trồng xen tạo điềukiện sử dụng ánh sáng tốt hơn, nhưng về kỹ thuật trồng xen cần chú ý sự sắp xếpkhông gian và thời gian cũng như các loại cây trồng.

c Nâng cao hiệu suất sử dụng ánh sáng

Đây là yếu tố ngoại cảnh mà con người có khả năng khống chế ít nhấtngoài việc sử dụng qua việc gieo các cây trồng ở các thời gian khác nhau trongnăm, còn gieo các cây trồng hay trộn lẫn các cây trồng ở tỷ lệ khác nhau cũngnhư việc định hình trên ruộng đồng con người có thể làm

Baker và Yusuf (1976) [20] cũng xem xét ánh sáng có tầm quan trọngtrong trồng xen đòi hỏi những cây lấy hạt có thời gian sinh trưởng khác nhau.Lakhani (1976) [24] cũng đã kiểm tra những độ bền của diện tích lá tăng 27% đãđược liên kết với tăng năng suất 24%

Trồng xen sẽ tạo nên một tổng diện tích lá có ích của nhiều loại cây trồnglớn hơn rất nhiều lần diện tích mặt rộng Các loại cây trồng được trồng xen sẽ tậndụng được một lượng ánh sáng mặt trời nhiều hơn để tạo ra nhiều chất hữu cơhơn [1], [2, tr 4 - 7]

Mai Quang Vinh và CS (1995) [8, tr 96 - 98] đã kết luận rằng: Trồng xentăng cuờng tận dụng nguồn sáng tự nhiên, hạn chế cỏ dại

d Bảo vệ đất chống xói mòn và giữ ẩm cho đất

Dương Hồng Hiên (1962) [6, tr 29 - 34] đã có nhận xét rằng: Trồng xen ởtrên đồi có tác dụng lớn trong việc giữ đất, giữ nước, giữ độ ẩm đất Do xen canhtạo ra các thảm xanh che phủ đất nên có tác dụng bảo vệ đất chống xói mòn vàđiều hoà chế độ nước trong đất

e Chế độ dinh dưỡng và những thuận lợi về năng suất trồng xen

Giá trị lớn nhất của cây họ đậu là làm giàu đất qua cố định Nitơ tự dotrong không khí và giải phóng ra đạm vô cơ suốt thời gian sinh trưởng như vậy

có lợi cho cây cùng chung sống [4, tr 23]

Viện nghiên cứu Nông nghiệp Ấn Độ khi nghiên cứu trồng xen ngô vớimột số cây họ đậu thì thấy rằng với lạc đã bổ sung 40Kg N/ha Những thí nghiệmkhác cũng kết quả tương tự với lợi thế năng suất nhỏ hơn trồng xen ngô/lạc ởmiền Bắc Nigeria [23].

Theo Bùi Huy Đáp (1967) [2, tr 4 - 7]: trồng xen, trồng gối còn là cáchkhai thác đất và bồi dưỡng đất làm cho đất tuy không được “ nghỉ hẳn” nhưnghình như nó vẫn được “ nghỉ” vì vậy các cây trồng đã bổ sung cho nhau kịp thờithay thế nhau trên đồng ruộng

Thí nghiệm lạc/ngô ở ICRISAT, 1978 đã kết luận rằng thuận lợi về năngsuất của trồng xen so với trồng thuần là 44% ở mức 0 Kg N, nhưng mức tăngnăng suất so với trồng thuần giảm khi lượng N bón tăng và bằng 0 ở mức đạm là

150 Kg/ha Như vậy, có thể thấy rằng trồng xen là hiệu quả hơn trong việc khaithác N trong đất và lợi thế hơn với điều kiện độ phì thấp

2.2.1.2 Khống chế cỏ dại và sâu bệnh

a Trồng xen và phòng trừ cỏ dại

Che bóng coi như những phương tiện giảm sự phát triển lan rộng của cỏ

gấu (Cyperus rotundus) Điều này nhấn mạnh về tầm quan trọng của sự phát triển

một cây trồng xen sinh trưởng nhanh để che phủ mặt đất ở giai đoạn đầu [8, tr 96

- 98]

Batilan và Harwood, 1973 [21] ở Phillippin đã nghiên cứu trồng xen ngô lạc Kết quả cho thấy sinh trưởng của cỏ dại trong xen canh ít hơn lạc thuầnnhưng lại lớn hơn ngô thuần

-b Trồng xen với phòng trừ sâu hại và dịch bệnh

Vấn đề này có những ý kiến trái ngược nhau Theo Robb, 1970 [4, tr 27]việc phòng trừ dịch bệnh trong trồng xen giảm Điều này có triển vọng rộng lớn

để nghiên cứu cơ sở sinh thái của sự nguy hại và sự khác nhau của côn trùng và

dịch hại trong quần thể trồng xen Vấn đề này đã tạo nên một sự quan tâm trongnhững nhà sinh thái học và đã được nghiên cứu ở các vùng khác nhau.

2.1.1.3 Trồng xen với sự ổn định năng suất

Theo Bùi Huy Đáp, 1967 [2, tr 4 - 7] trồng xen với thế cân bằng tươngđối ổn định về sinh thái, về mối quan hệ giữa người và các yếu tố ngoại cảnh nênbảo đảm được điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cây trồng Trong điềukiện cụ thể xen canh cây họ đậu với cây ngũ cốc, giúp cho cây đỡ bị sâu bệnhphá hại hơn so với độc canh, dẫn đến năng suất cao và ổn định

Theo Trenbath, 1974 [28, p 177 - 210] cơ sở sinh lý của tính ổn định lớnhơn về năng suất của trồng xen là nếu một cây thất bại hoặc sinh trưởng nghèo,cây khác có thể đền bù và như thế sự đền bù không thể xảy ra nếu những câytrồng trồng tách biệt Sự ổn định có thể ảnh hưởng lớn hơn nếu trồng xen cho lợithế về năng suất lớn hơn dưới điều kiện hạn vì vấn đề này đã giúp để tránh năngsuất thấp trong những mùa khác nhau Một ảnh hưởng tương tự có thể xảy ra nếutrồng xen giảm dịch hại hay bệnh hại sẽ tránh năng suất thấp đã được kiểm traqua số liệu thí nghiệm đã chỉ ra độ ổn định lớn hơn và biểu hiện tốt nhất ở điềukiện khó khăn

Bên cạnh những lợi ích mà trồng xen đem lại thì nó không hoàn toàn chỉ

có lợi một khi:

- Năng suất giảm vì ảnh hưởng của sự cạnh tranh trái ngược

- Ảnh hưởng có hại của cây này đến cây khác

- Ngăn cản hoạt động cơ giới cho làm cỏ, xới xáo nhất là những câytrồng xen có đòi hỏi khác nhau về phân bón, thuốc trừ cỏ, trừ sâu

Rõ ràng, không phải trường hợp nào trồng xen cũng mang lại hiệu quả

2.2.2 Cơ sở thực tiễn

Cùng với quá trình phát triển của xã hội, diện tích đất nông nghiệp đặcbiệt là những vùng đất màu mỡ đã bị lấn chiếm bởi các khu công nghiệp và mở

rộng đô thị Bên cạnh đó, việc dân số tăng nhanh dẫn đến bình quân đất canh táctrên đầu người giảm đi nhanh chóng Những áp lực trên đòi hỏi cần được xem xét

để khai thác hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

Nghệ An là một tỉnh có diện tích đất nông nghiệp khá lớn và đa dạng,người dân có truyền thống trồng lạc lâu đời, từ lâu đã có những cánh đồng lạc nổitiếng như Diễn Thành, Diễn Thịnh, Nghi Liên, Nghi Trung… Đây là vùng códiện tích đất bình quân đầu người thấp, trình độ thâm canh của người nông dâncao nên việc trồng xen ngô vào lạc đã không ảnh hưởng đến cơ cấu cây trồng màcòn tiết kiệm được tài nguyên đất, tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho ngườidân

Từ những vấn đề nêu trên thì việc nghiên cứu phương thức trồng xen cầnđược quan tâm nhiều hơn nhằm phát huy những lợi ích của nó mang lại đồng thờihạn chế những bất lợi trong trồng xen

2.3 Địa điểm, thời gian và đối tượng nghiên cứu

2.3.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Thí nghiệm được tiến hành trong vụ Xuân 2008 trên đất cát pha tại trạithực nghiệm Nông nghiệp, khoa Nông Lâm Ngư thuộc xã Nghi Phong – NghiLộc - Nghệ An

Một số chỉ tiêu sinh trưởng, các yếu tố cấu thành năng suất được tiến hànhtrong phòng thí nghiệm bộ môn Nông học, khoa Nông Lâm Ngư, trường Đại họcVinh

2.3.2 Đối tượng nghiên cứu

Giống lạc L14, giống ngô nếp MX2: là 2 giống đang được áp dụng rộngrãi trong trồng xen ở địa phương

2.4 Phương thức thực nghiệm.

2.4.1 Công thức và sơ đồ bố trí thí nghiệm

2.4.1.1 Công thức thí nghiệm.

Thí nghiệm bao gồm 6 công thức:

Công thức thí nghiệm Mật độ lạc

(cây/m2)

Mật độ ngô(cây/m2)

Tỷ lệ diện tích lạc(%)

Diện tích mỗi ô: 3 (m) x 5 (m) = 15 (m2)

Tổng diện tích thí nghiệm là 270 m2 không kể diện tích bảo vệ

+ Bón thúc lần 1 (khi lạc 3 - 5 lá): 50% phân đạm + 100% kali.

+ Bón thúc lần 2 (sau khi lạc ra hoa rộ): 50% vôi bột

- Ngô:

+ Bón lót: 100% phân chuồng + 100% phân lân + 10% phân đạm +100% vôibột

+ Bón thúc lần 1 (khi ngô 3 - 4 lá): 30% phân đạm + 50% kali

+ Bón thúc lần 2 (khi ngô 7 - 9 lá): 30% phân đạm + 50% kali

+ Bón thúc lần 3 (khi ngô 15 lá - xoáy nõn): 30% phân đạm

2.4.2.4 Gieo hạt.

a Lạc thuần

Hàng cách hàng 30 cm, cây cách cây 10 cm

+ Lần 2: Trước khi lạc ra hoa, xới mạnh tay hơn lần 1, sâu 4 – 5 cm, sau lần 1

từ 15 - 20 ngày, không vun

+ Lần 3: Sau khi lạc ra hoa rộ, xới sâu và vun cao 7 – 10 cm

- Phòng trừ sâu hại:

+ Sâu hại chủ yếu là: Sâu xanh và sâu khoang (Spodoptera litura Fabr)

+ Bệnh hại: Bệnh chết ẻo (Pseudomonas solanacearum Smith.); bệnh đốm lá;

bệnh gỉ sắt

b Cây ngô:

- Khi gieo hạt tiến hành gieo ngô bầu để dặm vào các ô mất khoảng cho đủmật độ, thường dặm cây con sau khi gieo hạt 10 ngày Tỉa và định cây tiến hànhmuộn hơn, thời gian tỉa và định cây tiến hành vào tuần thứ 3 sau khi gieo hạt

- Khi ngô được 3 - 4 lá: Kết hợp xới, bón phân, vun gốc nhẹ và tưới nước khicần thiết

- Khi ngô được 7 - 9 lá: Xới xáo diệt cỏ kết hợp với bón phân, vun cao và tướinước khi cần.

- Khi ngô sắp trỗ cờ: Xới và vun cao chống đổ

- Phòng trừ sâu bệnh: Thường gặp các loại sâu hại chính sau:

+ Sâu xám (Agrotis ypsilon Rottenbery)

+Rệp bông cờ (Aphis maydis)

+ Sâu đục thân (Ostrinia fumacalis)

Bệnh hại ngô chủ yếu là bệnh đốm lá lớn (Helminthosporium turcicum Pass), đốm lá nhỏ (Helminthosporium maydis) và bệnh khô vằn (Hypochnus sesdcii

shirai) Trong thí nghiệm, chúng tôi dùng Vanidacine 0,3 - 0,5% phun từ gốc đến

ngọn

2.4.3 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi.

2.4.3.1 Các chỉ tiêu về sinh trưởng và phát triển.

a Cây lạc:

1 Chiều cao cây và chiều dài cành cấp 1

Đo 10 cây/ô đã đánh dấu trước, đo từ lá mầm đến đỉnh sinh trưởng ngọn

Đo sau mọc 15 ngày lần thứ nhất sau đó cứ 7 ngày đo 1 lần cho đến lúc thuhoạch

2 Diện tích lá và chỉ số diện tích lá (LAI); khả năng hình thành nốt sần và khảnăng tích luỹ chất khô

Mỗi ô tính trên 5 cây ở 3 thời kỳ:

- Thời kỳ trước ra hoa

- Thời kỳ ra hoa rộ

- Thời kỳ quả vào chắc

Tính chỉ số diện tích lá (LAI) (m2 lá/m2 đất)

LAI = S x số cây/m100 2 (S: diện tích lá của 1 cây (m2))

3 Động thái ra hoa và tổng số hoa trên cây

Theo dõi từ khi có 10% số cây có hoa trong ô trên 10 cây đã đánh dấu trướccho đến khi hết hoa

Theo dõi mỗi ngày vào các buổi sáng

2 Diện tích lá và chỉ số diện tích lá (LAI)

- Diện tích lá (LA): bằng chiều dài (L) (m) nhân với chiều rộng lá (W) (m) vànhân với hệ số 0.70

LA = L x W x 0,70 (m2)

- Chỉ số diện tích lá (LAI) được tính theo công thức sau:

GA

LA LAI  (m2 lá/m2/đất) GA: Diện tích đất (m2) LA: Diện tích lá (m2)

3 Chiều cao cây và chiều cao đóng bắp

- Chiều cao cây (cm) đo từ gốc sát mặt đất đến điểm bắt đầu phân nhánhcủa bông cờ khi ngô chín sữa sáp để lấy chiều cao cây cuối cùng Nếu vun caogốc thì dùng que đánh dấu độ cao vun gốc thêm bao nhiêu, để từ đó xác địnhchiều cao cây chính xác Đo từ gốc đến mút lá cao nhất để lấy chiều cao ở từnggiai đoạn, theo dõi 10 ngày một lần

- Chiều cao đóng bắp (cm) đo từ gốc sát mặt đất đến vị trí đóng bắp trêncùng vào lúc ngô chín sữa sáp

4 Đường kính gốc

Đo cách mặt đất 10 cm, đo ở 3 thời kỳ: Trước trỗ cờ, trỗ cờ, chín sữa sápTất cả các chỉ tiêu trên đều theo dõi 10 cây liên tục trong ô

2.4.3.2 Các chỉ tiêu về sâu bệnh hại

a Cây lạc

- Sâu hại: Điều tra mật độ các loài sâu hại chính ở các thời kỳ (3 - 5 lá; trước

ra hoa; ra hoa rộ; cuối thời kỳ ra hoa; làm quả; vào chắc).

Theo dõi mỗi ô thí nghiệm là 1 điểm điều tra, trên mỗi điểm điều tra trên 10 cây

- Bệnh hại: Các bệnh hại chính như héo xanh, đốm lá, gỉ sắt… xác định phầntrăm cây bị hại và đánh giá qua thang bệnh 9 điểm của ICRISAT

b Cây ngô

- Sâu hại: Sâu xám, sâu đục thân, sâu đục bắp…

Tính số cây bị sâu phá hại trên số cây có trong ô

- Rệp cờ: Xác định phần trăm cây bị rệp cờ và cho điểm từ 1 - 5

- Bệnh hại: Bệnh khô vằn, rỉ sắt, đốm lá lớn, đốm lá nhỏ

Đánh giá mức độ bệnh và cho điểm từ 1 – 5

2.4.3.3 Các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất

a Cây lạc

Trên 10 cây trong một ô thí nghiệm được tiến hành theo dõi các yếu tố cấuthành năng suất như: Số quả trên cây; tỷ lệ quả chắc; trọng lượng 100 quả; trọnglượng 100 hạt…

Năng suất cá thể

- Hệ số kinh tế = ────────────────

Khối lượng khô toàn cây

Năng suất cá thể: Cân khối lượng quả chắc (khô) của 10 cây và lấy giá trị trungbình

- Năng suất lý thuyết = Năng suất cá thể x mật độ x 10.000 (m2) (tạ/ha)

- Năng suất lý thuyết (NSLT):

NSLT = Năng suất cá thể x mật độ cây x 10.000 (m2) (tạ/ha)

- Năng suất thực thu (NSTT):

2.5 Phương pháp xử lý số liệu.

Kết quả thí nghiệm được xử lý theo phần mềm Excel, chương trình IRRISTAT

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Tác động tương hỗ của các cây trồng trong hệ thống xen canh đến sự sinh trưởng và phát triển.

Sinh trưởng và phát triển là hai mặt của một quá trình biến đổi sinh lý,sinh hoá xảy ra trong cơ thể thực vật, có quan hệ hữu cơ với nhau và được hoànthành trong những hoàn cảnh nhất định

Theo Xabinin: Sinh trưởng là một quá trình tạo mới các yếu tố cấu trúccủa cây, kết quả là tăng kích thước, trọng khối, số lượng của các cơ quan Cònphát triển là một quá trình biến đổi về chất xảy ra liên tục trong sự phân chia tếbào và sự hình thành các cơ quan mới dẫn đến sự hoàn thành và kết thúc một chu

kỳ sống của cây

Từ đó, chúng ta có thể nhận thấy rõ rằng sinh trưởng là tiền đề về lượngcho quá trình phát triển Ngược lại, phát triển là tiền đề về chất cho quá trình sinhtrưởng

3.1.1 Sự tăng trưởng chiều cao cây.

Chiều cao cây là một đặc trưng hình thái rõ nhất để phân biệt và nhận ra

sự tác động của môi trường đến cây trồng Trong trồng xen sự tác động này là sựảnh hưởng tương tác lẫn nhau trong cặp trồng xen ngô - lạc

Sự tăng trưởng chiều cao cây có mối quan hệ và ảnh hưởng lớn tới sự rahoa, kết quả của cây Sinh trưởng thân chính trong thời kỳ cây con là cơ sở củacành và hoa, chỉ trên cơ sở thân lá sinh trưởng tốt, cành phát triển nhiều, mầmhoa phân hoá nhiều và rễ phát triển mạnh Tuy nhiên, thân chính sinh trưởng quámạnh sẽ ức chế cành sinh trưởng và làm cho hoa phân hoá chậm Ngược lại,trong trường hợp dinh dưỡng không đủ dẫn đến cây còi cọc, sinh trưởng chậm vàkhối lượng thân lá cũng như các bộ phận khác giảm đi do đó năng suất lạc bị kéogiảm theo

Bảng 3.1: Sự tăng trưởng chiều cao cây lạc (cm)Công

I 12,65 20,10 25,41 35,28 38,42 41,54 43,84 46,08 46,10

II 12,36 18,65 22,06 30,44 36,01 38,74 41,01 44,08 44,18

Đồ thị 3.1: Động thái tăng trưởng chiều cao cây lạc.

Kết quả thu được ở bảng 3.1 và đồ thi 3.1 cho thấy: Trồng xen đã làm chochiều cao cây lạc có xu thế tăng so với trồng thuần, thể hiện rõ nhất là từ 24 ngàysau mọc chiều cao cây lạc là 20,10 cm (công thức I) cao hơn hẳn so với lạc thuần

là 15.59 cm Đến 73 ngày sau mọc thì chiều cao cây lạc có sự khác biệt đáng kểgiữa công thức trồng xen so với trồng thuần: Công thức I (46,10 cm) và công thức

V (36,89 cm) cao hơn lạc thuần từ 5,84 cm (công thức IV) đến 9,21 cm (công thứcI) Điều này nguyên nhân chính là do sự che bóng của ngô

Dựa vào kết quả trên ta cũng thấy rằng tỷ lệ trồng xen khác nhau đã ảnhhưởng đến chiều cao cây Chiều cao cây có xu hướng giảm dần từ 46,08 cmxuống 41,75 cm (giai đoạn 66 ngày sau mọc) theo sự giảm của tỷ lệ ngô trồngxen

Để đánh giá chính xác hơn hiệu quả của công thức trồng xen đến sinh trưởng,phát triển của lạc và để hiểu rõ hơn sự khác biệt về chiều cao cây của lạc trồng xen

so với trồng thuần và giữa các công thức trồng xen khác nhau chúng tôi tiến hànhtheo dõi tốc độ tăng trưởng chiều cao cây và thu được kết quả ở bảng 3.2

Bảng 3.2: Tốc độ tăng trưởng chiều cao cây lạc (cm)Công

thức 20 24 31 Thời gian sau mọc (ngày)38 45 52 59 66 73

I 7,83 7,45 5,31 9,87 3,14 3,12 2,30 2,24 0,02

II 7,79 5,29 3,41 8,38 5,57 2,73 2,27 3,07 0,10III 8,00 4,49 3,71 8,32 6,19 2,75 2,40 3,28 0,48

IV 8,03 4,18 3,57 7,15 6,09 2,47 2,56 3,26 0,98

V 7,94 3,67 3,02 6,91 2,30 2,49 2,34 2,79 1,05Qua bảng 3.2 cho thấy: Tốc độ tăng trưởng chiều cao cây của lạc ở côngthức trồng xen so với trồng thuần có sự khác nhau và khác nhau trong từng giaiđoạn

Tốc độ tăng trưởng chiều cao cây tăng dần trong thời kỳ sinh trưởng sinhdưỡng (thời kỳ cây con) Cuối thời kỳ ra hoa (30 - 45 ngày sau mọc) tốc độ tăngtrưởng chiều cao cây tăng mạnh sau đó giảm dần cho đến lúc thu hoạch

Giai đoạn 20 - 38 ngày sau mọc tốc độ tăng trưởng chiều cao cây trongcông thức trồng xen cao hơn công thức trồng thuần từ 9,87 cm (công thức I)xuống 6,91 cm (công thức V) ở giai đoạn 38 ngày sau mọc Điều này được giảithích là do sự che bóng của ngô dẫn đến sự tranh chấp ánh sáng làm cho cây lạcvươn cao nhanh hơn Tốc độ tăng trưởng chiều cao cây lạc ở công thức trồng xen

có xu hướng chậm hơn so với lạc thuần ở công thức I; II tốc độ tăng trưởng là2,30 cm; 2,27 cm còn công thức V là 2,30 cm (giai đoạn 59 ngày sau mọc) Tốc

độ tăng trưởng chiều cao cây cũng có xu hướng tăng khi tỷ lệ ngô xen giảm và

đạt cao nhất ở công thức III (2,40 cm) thấp nhất ở công thức I (2,24 cm) (giaiđoạn 66 ngày sau mọc).

Bảng 3.3: Chiều dài cành cấp 1 của lạc (cm)

IV 11,13 16,04 20,07 27,06 34,24 36,93 39,25 42,60 43,83

V 9,15 15,00 18,75 24,97 32,27 31,44 33,28 36,34 38,05Sinh trưởng, phát triển của lạc có mối quan hệ chặt chẽ với sự phân cành,nếu thân chính sinh trưởng, phát triển mạnh thì sẽ làm giảm sự phân cành vàngược lại

Từ kết quả ở bảng 3.3 cho thấy: Cũng như thân chính thì chiều dài cànhcấp 1 của công thức trồng xen cao hơn trồng thuần và giảm khi tỷ lệ ngô xengiảm

Qua bảng 3.4 và đồ thị 3.2 cho thấy: Lạc trồng xen ngô có xu hướng giảmchiều cao của ngô (ngược lại với cây lạc) Tác động biểu hiện sau khi ngô gieođược 30 ngày ngô thuần cao 160,64 cm, còn các công thức trồng xen có chiềucao từ 138,77 cm đến 155,47 cm, nhưng đến giai đoạn tiếp theo biểu hiện không

rõ Ở giai đoạn cuối thì biểu hiện khá rõ Tất cả các công thức với tỷ lệ xen khácnhau đều có chiều cao thấp hơn so với trồng thuần đáng kể từ 13,12 cm đến17,95 cm Trong điều kiện trồng thuần, mật độ cao, thiếu ánh sáng cây vươn cao,đặc biệt là lóng thân, nên sau giai đoạn vươn lóng, trỗ cờ các công thức trồng xenđều có chiều cao thấp hơn so với trồng thuần Tuy nhiên, giữa các công thứctrồng xen lại không có sự thay đổi đáng kể về chiều cao cây, điều đó chứng tỏ tỷ

lệ trồng xen khác nhau không ảnh hưởng đến chiều cao cây ngô

Bảng 3.4: Động thái tăng trưởng chiều cao cây ngô (cm)

Công

thức 20 30Thời gian sau mọc (ngày)40 50

I 98,90 150,03 51,13 189,72 39,69 203,30 13,58

II 102,52 155,47 52,95 190,35 34,88 202,64 12,29III 96,88 142,77 45,89 183,84 41,07 198,95 15,11

Đồ thị 3.2: Động thái tăng trưởng chiều cao cây ngô

Từ kết quả thu được ở bảng 3.1 và bảng 3.4 cho thấy: Lạc trồng xen ngô

có xu hướng làm tăng chiều cao cây lạc và giảm chiều cao cây ngô, xu hướnggiảm chiều cao cây ngô có lợi cho lạc Sự tác động tương tác giữa hai cây trồngxen trong trường hợp này đã có lợi cho cả ngô và lạc

3.1.2 Sự phát triển của rễ lạc

Sự phát triển của rễ lạc phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố ngoại cảnh, chế độcanh tác, lượng phân bón Trong chu kỳ sinh trưởng của cây lạc, sự phát triển của bộ

rễ có liên quan chặt chẽ tới các hoạt động của các bộ phận sống trên mặt đất

Sự hình thành nốt sần và sự cố định đạm của nốt sần là yếu tố quan trọng

của cây họ đậu nói chung và cây lạc nói riêng

Sau gieo 15 - 20 ngày xảy ra quá trình cố định đạm và tăng dần từ giaiđoạn bắt đầu ra hoa đến giai đoạn quả mẩy, đạt cực đại vào thời kỳ hình thànhquả và hạt Năng suất lạc phụ thuộc lớn vào sự phát triển sâu rộng của hệ rễ cùngvới sự hình thành nốt sần đầy đủ Sự phát triển của hệ rễ tốt hay xấu phụ thuộcvào độ ẩm, chất dinh dưỡng trong đất và năng lượng của các sản phẩm quanghợp Muốn vi khuẩn nốt sần cộng sinh trong hệ rễ nhiều, tăng nốt sần hữu hiệuthì cần phải tạo điều kiện thoáng khí để có đủ O2 cho vi khuẩn nốt sần phát triển

và hoạt động Phương thức gieo trồng sẽ liên quan trực tiếp đến chế độ dinhdưỡng, ẩm độ, ánh sáng trên đồng ruộng

Kết quả thu được ở bảng 3.5 đã cho thấy: Lạc trồng xen ngô không hoàntoàn ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của rễ lạc

Bảng 3.5: Sự phát triển của rễ lạc qua một vài giai đoạn phát dục chủ yếu

Côngthức

Trọng lượng rễ cây (g) Số nốt sần/cây (nốt)Trước

hoa Hoa rộ chắcQuả Trướchoa Hoa rộ Quả chắc

sần trên cây cũng tăng một cách có ý nghĩa ở hầu hết các công thức trồng xen.Kết quả này cũng phù hợp với nhận xét của một số tác giả rằng: cây hoà thảo làmgiảm đạm trong đất nhờ đó mà kích thích sự cố định nitơ [27] hay việc hìnhthành nốt sần tốt hơn ở mức nitơ thấp [25].

Trong trồng xen ngô và lạc do khả năng đồng hoá N của ngô mạnh hơnnên đã làm giảm hàm lượng N trong đất và kích thích sự phát triển của bộ rễ lạccũng như sự hình thành nốt sần của rễ lạc

3.1.3 Diện tích và chỉ số diện tích lá

Lá là một bộ phận quan trọng của cây, làm nhiệm vụ quang hợp, có tácdụng chuyển hoá năng lượng ánh sáng và các chất vô cơ thành các chất hữu cơcung cấp cho quá trình sinh trưởng, phát triển của cây

Nhờ có chất diệp lục trong lá, dưới tác dụng của ánh sáng mặt trời, quátrình quang hợp để tổng hợp các chất hữu cơ nuôi cây và tạo nên toàn bộ sinhkhối của cây trồng Các nghiên cứu cho thấy 95% lượng vật chất khô của cây do

lá cung cấp, lá cũng là cơ quan thoát hơi nước và nhờ đó cây chống chịu đượcvới điều kiện ngoại cảnh bất lợi

Nếu cây sinh trưởng tốt, đầy đủ dinh dưỡng, nước, ánh sáng, phân cànhnhiều thì số lá nhiều, lá to và rộng Cây sinh trưởng kém, ít cành lá, lá sẽ nhỏ và

ít Diện tích lá và chỉ số diện tích lá thể hiện tiềm năng tích luỹ chất khô và năngsuất của cây lạc Đặc biệt là chỉ số diện tích lá nói lên khả năng quang hợp vàtích luỹ chất khô trên quần thể cây trồng Diễn biến tăng trưởng diện tích lá lạc từkhi mọc đến hình thành quả hạt tương ứng với sự tăng trưởng chiều cao thân.Diện tích lá thường đạt cao nhất ở thời kỳ hình thành quả hạt, sau đó tốc độ nàygiảm dần cho đến khi quả chín

- Các nghiên cứu về sinh lý cây lạc đã xác định: Chỉ số diện tích lá cótương quan thuận với năng suất, LAI tăng cực đại sẽ đạt năng suất tối đa [11, tr

319 - 320]