Kết cấu ''tập truyện vừa của ông benkin'' ( a x puskin )

Cụ thể ở Tập truyện vừa của ông Benkin, kết cấu cốt truyện, nhân vật, không gian, thời gian giúp tác giả có cách tổ chức cấutrúc tác phẩm hợp lý, qua đó truyền tải tới người đọc nội dung

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian thực hiện khoá luận này, tôi đã vô cùng may mắn khinhận được sự hướng dẫn và giúp đỡ nhiệt tình của cô giáo, Thạc sĩ NguyễnThị Quỳnh Trang Để hoàn thành được khoá luận như ngày hôm nay, đối vớitôi những góp ý mang tính định hướng, những chỉ bảo tâm huyết của cô có ýnghĩa vô cùng quan trọng

Không biết nói gì hơn, tôi xin được bày tỏ lòng cảm ơn chân thành, sâusắc nhất của mình đối với cô giáo Nguyễn Thị Quỳnh Trang Và tôi cũng xinđược bày tỏ lòng cảm ơn đối với các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn -trường Đại học Vinh

Vì đây là công trình nghiên cứu đầu tiên nên còn có một số hạn chế.Rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô giáo và các bạn để khoá luậnđược hoàn thiện hơn

Vinh, tháng 5 năm 2010Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Ngà

M ỤC L ỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Mục đích, nhiệm vụ 9

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 10

4.1 Phạm vi nghiên cứu 10

4.2 Đối tượng nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Giới thuyết khái niệm 11

7 Cấu trúc khoá luận 12

Chương 1 KẾT CẤU CỐT TRUYỆN 13

1 Giới thuyết khái niệm cốt truyện 13

2 Các kiểu kết cấu cốt truyện 14

2.1 Kết cấu cốt truyện tuyến tính 14

2.2 Kết cấu cốt truyện tâm lý 20

2.3 Kết cấu cốt truyện từ góc nhìn liên văn bản 24

3 Yếu tố ngoài cốt truyện 28

3.1 Đề từ 28

3.2 Trữ tình ngoại đề 30

Chương 2 KẾT CẤU NHÂN VẬT 33

1 Nhân vật và vai trò của nhân vật trong tác phẩm tự sự 33

2 Thế giới nhân vật trong "Tập truyện vừa của ông Benkin" 37

2.1 Hình tượng nhân vật viên chức 37

2.2 Hình tượng nhân vật tiểu thương 38

2.3 Hình tượng nhân vật người lính 39

2.4 Hình tượng các thiếu nữ, tiểu thư xinh đẹp, hồn nhiên 41

3 Các môtip nhân vật khởi sinh từ tập truyện 44

3.1 Con người nhỏ bé 45

3.2 Con người công dân 51

4 Nhân vật người kể chuyện 55

Chương 3 KẾT CẤU KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT .60

1 Kết cấu không gian nghệ thuật 60

1.1 Giới thuyết khái niệm 60

1.2 Tổ chức không gian nghệ thuật của tập truyện 61

1.2.1 Không gian đời thường bó hẹp, tù túng, chật chội 61

1.2.2 Không gian tâm lý với sự xê dịch điểm nhìn không gian 65

2 Kết cấu thời gian nghệ thuật 70

2.1 Giới thuyết khái niệm 70

2.2 Tổ chức thời gian nghệ thuật của tập truyện 71

2.2.1 Thời gian tuyến tính 71

2.2.2 Thời gian kí ức 74

2.2.3 Thời gian đồng hiện 77

KẾT LUẬN 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thế kỷ XIX, văn học Nga như bừng tỉnh sau một giấc ngủ dài với

sự xuất hiện của một tài năng trác việt - Alêchxanđrơ Xécgâyêvich Puskin.Ông là một tài năng nhiều mặt, là nhà thơ lỗi lạc của nhân dân Nga và nhândân thế giới, là người hoàn thiện ngôn ngữ dân tộc Nga, người mở ra nhữngtrang mới cho lịch sử văn học Nga Với sự mở đường của ông, văn học Nga

từ thế kỷ XIX đã phát triển với tốc độ phi thường, thành công rực rỡ và vươnđến tầm tiên tiến nhất của nhân loại M.Gorki đã đánh giá vai trò củaA.Puskin: “Sự nghiệp sáng tác của Puskin dường như đã thắp lên một vầngthái dương mới trên đất nước lạnh giá, và ánh nắng của vầng thái dương ấylập tức làm cho nó phì nhiêu, tươi tốt lên Có thể nói rằng trước A.Puskin ởnước Nga chưa có một nền văn học xứng đáng được công chúng chú ý đến,

có được chiều sâu và phong phú ngang hàng với những thành tựu kỳ diệu củasáng tác văn học Châu Âu” [2, 143]

Nói đến A.Puskin là nói đến sự kế thừa, sáng tạo và phát triển.A.Puskin đã tiếp thu truyền thống tốt đẹp của văn học cổ điển Nga, phát huy

và hoàn thiện nó, đồng thời đưa văn học Nga phát triển rực rỡ Ông chính làngười đặt nền móng và khẳng định sự chiến thắng của chủ nghĩa hiện thựccho nền văn học Nga Hầu như ở thể loại nào ông cũng có những đóng góp vàcống hiến xuất sắc như thơ trữ tình, truyện ngắn, trường ca, tiểu thuyết, kịch,truyện cổ tích.v.v Sự nghiệp sáng tác của A.Puskin mang tính “khởi đầu củamọi khởi đầu” Nhà phê bình và mĩ học đương thời - V.Biêlinxki - khẳngđịnh: "Viết về A.Puskin có nghĩa là viết về toàn bộ nền văn học Nga, bởi vìcũng như những nhà văn Nga trước đó cắt nghĩa Puskin, Puskin cắt nghĩa cácnhà văn kế tục ông" [2, 142]

Chính bởi những cống hiến nổi trội trên, sự tiếp nhận và nghiên cứu cáctác phẩm nghệ thuật của A.Puskin cho đến nay vẫn không ngừng nghỉ Đặc

biệt vận dụng nhiều lí thuyết cảm thụ và phân tích văn học hiện đại, ý nghĩacủa các sáng tác này ngày càng năng sản Đề tài khoa học mà chúng tôi thựchiện không nằm ngoài mục đích muốn khám phá những giá trị độc đáo từ một

số tác phẩm truyện ngắn của nhà văn bằng lí thuyết cấu trúc văn bản nghệthuật để tiếp tục khẳng định, tôn vinh thiên tài văn học vĩ đại này

1.2 Trong sự nghiệp sáng tác đồ sộ của mình, văn xuôi là một lĩnh vựcđược A.Puskin tập trung sáng tác và chiếm một vị trí quan trọng trong vănnghiệp Mặc dù nhà văn chỉ dành 10 năm cuối đời để viết văn xuôi (1827 –1837) nhưng ông đã viết trong giai đoạn mà sự nghiệp đang phát triển rực rỡnhất, khi ngòi bút của ông đã đến độ thuần thục, điêu luyện Di sản văn xuôicủa ông không lớn như các cây bút đại thụ hậu sinh: L.Tônxtôi,F.Đôtxtôiepxki, Sêkhôp.v v nhưng quả thực: “Nếu không có A.Puskin thìkhông có Gôgôn, Tuôcghênhep, Đôtxtôiepxki - Tất cả những con người Nga

vĩ đại này đều công nhận A.puskin là vị thuỷ tổ tinh thần của mình" [2, 142]

Văn xuôi trước A.Puskin là thứ văn xuôi duy cảm, kiểu cách, giả tạo vàhình thức Có lẽ trừ nhà văn Rađiep còn các tác giả khác chỉ mới dừng lại ở

bề mặt, ở sự thể hiện một cách hời hợt, sơ sài và non kém về cuộc sống Ngônngữ văn xuôi còn chưa thoát ra những ảnh hưởng của tiếng cổ, tiếng nướcngoài, còn nặng nề thấp kém, chưa đủ sức diễn tả được những điều phongphú, tế nhị của cuộc sống

Trong màn đêm u ám của nền văn học nước nhà, A.Puskin đã xuấthiện như những tia sáng ấm áp, đầy sinh khí mới Khi các nhà văn Ngatrước và khi đó đã không theo kịp được cuộc sống, không tìm ra được mộthướng đi mới phù hợp thì A.Puskin đã mạnh dạn mở ra một con đường mớicho nền văn học Nga nói chung và cho nền văn xuôi bây giờ Trong vănxuôi của mình, A.Puskin đã đi vào thực tại, lấy cuộc sống đương thời làmđối tượng khám phá và sáng tạo Đặc biệt nhà văn đã xây dựng được mộtthế giới nhân vật sinh động, đông đảo, đủ mọi tầng lớp người trong xã hội

Đến ông, chủ nghĩa hiện thực phê phán bắt đầu trở thành một phương phápsáng tác quan trọng.

Ngoài các tiểu thuyết nổi tiếng, A.Puskin còn là tác giả của nhiềutruyện ngắn đạt đến độ mẫu mực, cổ điển của văn học thế giới A.Puskin đãđem lại cho truyện ngắn Nga khả năng phản ánh sinh động hiên thực, đồngthời có giá trị nhân đạo sâu sắc Và chùm truyện vừa nổi tiếng được tập hợp

dưới nhan đề Tập truyện vừa của ông Benkin được sáng tác theo khuynh

hướng như thế Mỗi truyện trong số đó là một bức tranh sinh hoạt, một cảnhđời rất chân thực, sinh động tiêu biểu cho các tầng lớp xã hội Nga đương thời

Tập truyện vừa của ông Benkin được hoàn thiện vào năm 1830, là bức

tranh chân thực về xã hội Nga, được viết lên từ bản thân cuộc sống Nhà văn

đã tìm hiểu và để tâm nghiên cứu nhiều đến mọi sinh hoạt của các tầng lớpngười trong xã hội, nhất là con người nhỏ bé Qua đó thấu hiểu tâm lý conngười thuộc các lứa tuổi, các nghề nghiệp khác nhau và diễn tả lại một cáchgiản dị không phô trương kiểu cách, không phù phép ngôn từ Các câu chuyệndiễn biến tự nhiên, hấp dẫn và được người đọc đón nhận một cách nhiệtthành Mỗi truyện của A.Puskin có thể “ngắn” về hình thức ngôn từ nhưngkhông “ngắn” về nội dung và ý nghĩa chuyển tải

Tập truyện vừa của ông Benkin là tác phẩm văn xuôi hoàn chỉnh đầu

tiên của A.Puskin, đồng thời cũng là một cái mốc trên đường phát triển văn

xuôi hiện thực Nga Với năm truyện: Phát súng, Bão tuyết, Ông chủ hiệu đám

ma, Người coi trạm, Cô tiểu thư nông dân có ý nghĩa là tác phẩm đặt nền

móng khẳng định vị trí của văn xuôi, đánh dấu sự trưởng thành của A.Puskin– nhà văn của thực tại, là bước tiến mới trong quá trình sáng tác củaA.Puskin

1.3 Tập truyện vừa của ông Benkin đã gây được sự chú ý đặc biệt củađộc giả ngay từ khi xuất bản Tác phẩm đã được khai thác, nghiên cứu từnhiều góc độ song dường như vẫn chưa thỏa mãn bạn đọc Lựa chọn đề tài:

"Kết cấu Tập truyện vừa của ông Benkin" trước hết không chỉ xuất phát từ

niềm hứng thú chủ quan mà còn bởi hai lí do sau đây:

Thứ nhất, đây là một vấn đề mà cho đến nay ở Việt Nam, hầu như chưa

có một công trình như khoá luận đề cập đến một cách toàn diện, sâu sắc, cụthể và đúng mực

Thứ hai, qua khảo sát bước đầu chúng tôi thấy “kết cấu nghệ thuật” cómột vai trò sắc nét, quan trọng trong việc tham gia góp phần bộc lộ quan

điểm, tư tưởng của nhà văn Cụ thể ở Tập truyện vừa của ông Benkin, kết cấu

cốt truyện, nhân vật, không gian, thời gian giúp tác giả có cách tổ chức cấutrúc tác phẩm hợp lý, qua đó truyền tải tới người đọc nội dung và ý đồ nghệthuật của mình

Việc lựa chọn đề tài này của chúng tôi nhằm góp thêm một tiếng nói,một cách nhìn, một sự đánh giá mới về truyện A.Puskin nhằm có thể cung cấp

một phần tư liệu cho việc học tập, nghiên cứu về Tập truyện vừa của ông

Benkin nói riêng và của văn xuôi A.Puskin nói chung trong hệ thống nhà

trường Việt Nam

Thực hiện đề tài này, chúng tôi còn mong muốn tạo ra một cái nhìn sosánh, đối chiếu để tìm ra điểm tương đồng và nét khác biệt trong việc sử dụngkêt cấu các tác phẩm văn học hiện thực Nga trong thế kỉ XIX

2 Lich sử vấn đề

Mỗi nhà văn bao giờ cũng tìm cho mình một hướng đi, một lĩnh vựckhám phá riêng, phù hợp A.Puskin cũng không nằm ngoài điều đó Đối vớiông, hiện thực cuộc sống với muôn màu của nó đã trở thành mảnh đất vừagần gũi, quen thuộc lại vừa mới mẻ để nhà văn có cơ hội được khám phá vàthể hiện Cùng với tình yêu nhân loại, yêu cuộc sống, yêu tự do đã cho ôngnghị lực để viết lên những kiệt tác văn học bất hủ, vượt thời gian Chính vìnhững giá trị văn học vươn ra tầm nhân loại như thế mà đã có nhiều côngtrình nghiên cứu ở Việt Nam cũng như ở nước ngoài viết về sự nghiệp sáng

tác của A.Puskin, đặc biệt là về văn xuôi của ông Do hạn chế về năng lựcngoại ngữ, chúng tôi chưa thể tìm hiểu lịch sử vấn đề ở phạm vi rộng lớn.Dựa vào những nguồn tư liệu đã nắm bắt được, chúng tôi điểm qua một sốnhận định liên quan trực tiếp đến đề tài đang thực hiện.

2.1 Nhạy cảm trước thiên tài văn học ưu việt A.Puskin, nhà phê bình

-mỹ học xuất sắc nhất của nước Nga nửa đầu thế kỷ XIX - V.G.Biêlinxki - đãkhẳng định: “A.Puskin thuộc về những hiện tượng vĩnh viễn sống và vậnđộng không dừng ở thời điểm mà thần chết bắt gặp mà vẫn tiếp tục phát triểntrong ý thức xã hội” [2, 146]

Bình luận về văn xuôi của A.Puskin, V.Gôgôn đề cao “Sự trong sánghồn nhiên, không chút tiểu xảo” [3, 174], còn Sécnưsepxki thì thừa nhận

“Nghệ thuật miêu tả phong tục và đời sống của các tầng lớp nhân dân Ngakhác nhau một cách trung thực và sáng suốt lạ lùng” [3, 174] Đặc biệt trong

cuốn Gorki bàn về văn học, tác giả đã đưa ra nhận định khái quát nhất, cô

đọng nhất về văn xuôi A.Puskin: “Giải thoát văn học ra khỏi chủ nghĩa duycảm nhạt nhẽo (…) đặt nền tảng cho sự hoà hợp giữa chủ nghĩa lãng mạn vàchủ nghĩa hiện thực Sự hoà hợp cho đến nay, vẫn là một đặc trưng tiêu biểucủa văn học Nga, làm cho nó có âm hưởng riêng, diện mạo riêng” [7, 179-180]

Nhân kỷ niệm lần thứ 175 năm ngày sinh Puskin (1974), nhà thơ XôViết Nicôlai Tikhônốp đã phát biểu: "Không một ai ngoài Puskin lại có đượckhả năng hiếm có là bao quát được toàn bộ cuộc sống nhân loại và thâm nhậpsâu sắc đến thế vào số phận của nhân dân ( ) Tính cách dân tộc Nga biểuhiện nơi ông một cách tự nhiên nên nhân dân xem Puskin là người đại diệndân tộc cho những nguyện vọng sâu sắc nhất của mình" [3, 47]

2.2 Ở Việt Nam, các sáng tác của A.Puskin được đưa vào giảng dạykhá sớm và những tác phẩm của ông cũng đến được với đông đảo người yêuvăn học Vì thế, những công trình nghiên cứu về A.Puskin đã xuất hiện Các

tác giả đưa ra được một số nhận định cơ bản về giá trị nội dung cũng như tàinăng nghệ thuật của A.Puskin, đặc biệt là ở thể loại văn xuôi.

Trong cuốn Puskin, nhà thơ Nga vĩ đại (Nxb ĐH và THCN, 1977) tác

giả Đỗ Hồng Chung khẳng định: “Trong buổi bình minh của văn học Nga,Puskin xuất hiện như vầng thái dương rực rỡ (…) làm cho ngôn ngữ nhân vật

và ngôn ngữ kể chuyện giàu có, chính xác hơn” Đây cũng là công trình dịchthuật đầy đủ và sớm nhất các sáng tác văn xuôi của nhà văn kèm theo nhữngnhận định ngắn gọn nhưng có tính định hướng tiếp nhận rất lớn Tác giả công

trình đã có nhận xét về Tập truyện vừa của ông Benkin: “Tập truyện là kết

quả một quá trình tìm tòi nhằm tái hiện cuộc sống Nga "đúng như nó có".Puskin với tài quan sát, phát hiện, với lòng nhân đạo cao quý, với tinh thầnhài hước, tế nhị đã đem lại cho chúng ta những truyện ngắn thú vị Tập truyệnxác nhận khuynh hướng dân chủ hóa đề tài, dân chủ hóa nhân vật rất rõ củanhà văn" [3, 189]

Tương đồng với quan điểm nêu trên, nhân kỷ niệm 150 năm ngày mất

của A.Puskin (1987) tác giả Thúy Toàn trong bài viết Thi hào Nga

A.X.Puskin đã đưa ra cảm nhận của riêng mình: "Bản thân ông đã biết đi đến

với ngôn từ nhân dân, với tinh thần nhân dân, xây dựng nên các tác phẩmđóng vai trò to lớn trong sự nghiệp khai hóa nhân dân" [27, 97] Và "sự vậnđộng tiếp tục của Pu-skin trên con đường chủ nghĩa hiện thực và tính nhândân trong những năm 30 của thế kỷ trước gắn với văn xuôi nghệ thuật ôngsáng tác - "những câu chuyện của ông Ben-kin", nỗi bật tính chính xác và côđúc của ngôn từ, nghệ thuật xác định tính cách nhân vật, sự dân chủ hóa đềtài" [27, 96]

Trong giáo trình Lịch sử văn học Nga thế kỷ XIX (Nxb ĐHQG, 2001)

các tác giả viết: “Trong khi nêu lên những vấn đề cơ bản của thực tế nướcNga, Puskin đã thể hiện nhiều mặt khác nhau của cuộc sống dân tộc Nga.Toàn bộ sáng tác của Puskin là quyển “Bách khoa toàn thư” của xã hội Nga

đầu thế kỷ XIX và đứng về mặt nghệ thuật mà xét, Puskin đã đưa vào văn họcphương pháp sáng tác mới – phương pháp hiện thực Thi sĩ đã thể hiện mộtcách chân thực, phá bỏ những hình thức gó bó của chủ nghĩa cổ điển, tình

cảm lãng mạn” [11, 90] Với Tập truyện vừa của ông Benkin theo đánh giá

của các nhà nghiên cứu: "Đây là tác phẩm văn xuôi hiện thực Nga đầu tiênđược xuất bản ở Nga vào năm 1831 ( ) Pu-skin đem những con người thực,những bức tranh sinh hoạt, vui sướng, đau buồn cụ thể của cuộc đời để thaythế hình ảnh những con người lí tưởng của các truyện nhắn theo chủ nghĩatình cảm ( ) Trong "Truyện ngắn của ông Benkin", Pu-skin cũng lên tiếngchống khuôn sáo lãng mạn chủ nghĩa trong văn xuôi Nga Kết thúc truyện

"Phát súng", "Bão tuyết" đã phá bỏ lối kết thúc võ đoán, mang tính chất bikịch rẻ tiền như thường thấy trong các tác phẩm lãng mạn" [11, 82]

Ở giáo trình Lịch sử văn học Nga, (Nxb Giáo dục, 1998), nhóm tác giả

đã nhấn mạnh: "Tập truyện của ông Benkin là truyện người dân bình thường

trong cuộc sống bình thường Đó là tác phẩm có dung lượng lớn và hình thứcnhỏ Tập truyện đã chiếm được cảm tình và sự thán phục của L.Tônxtôi Ông

đã đọc đi đọc lại nhiều lần và khuyên người khác đọc" [4, 100]

Trong cuốn Tác gia tác phẩm văn học nước ngoài trong nhà trường

-Puskin, (Nxb Đại học sư phạm, 2006), các tác giả nhận thấy trong Tập truyện vừa của ông Benkin "Puskin đã sử dụng phương pháp sáng tác mới, phương

pháp sáng tác hiện thực Nó giúp cho nhà văn thâm nhập vào cuộc sông sâusắc, chân thực hơn về các tầng lớp xã hội Nhà văn đã khám phá tâm lí, cảmxúc, ngôn ngữ con người ở mỗi lứa tuổi, nghề nghiệp khác nhau ( ) Mỗi câuchuyện diễn biến tự nhiên, hấp dẫn người đọc" [2, 42 - 43] Tổng kết về

phương diện nghệ thuật, người viết đã nhấn mạnh: "Tập truyện của ông

Benkin mang đặc điểm của văn xuôi Puskin: ngắn về hình thức nhưng không

ngắn về nội dung; ngôn ngữ trong tác phẩm là ngôn ngữ đời thường, giản dịnhưng hàm súc, khối lượng từ không nhiều, không thừa" [2, 43]

Trong cuốn Văn học Nga trong nhà trường (Nxb Giáo dục, 2009) tác

giả Hà Thị Hoà cũng có nhận xét về truyện ngắn Puskin: “Khắc phục nhữnghạn chế do lỗi viết của các nhà văn theo khuynh hướng tình cảm chủ nghĩa,lãng mạn chủ nghĩa, Puskin đã đem lại cho truyện ngắn Nga khả năng phảnánh sinh động hiện thực, đồng thời có giá trị nhân đạo sâu sắc” và nhận xét về

Tập truyện vừa của ông Benkin: “Mỗi truyện trong số đó là một bức tranh

sinh hoạt, một cảnh đời chân thực, sinh động rất tiêu biểu cho các tầng lớp xãhội Nga đương thời (…) cốt truyện thường đơn giản, không có những tình tiết

li kì, đầy kịch tính Mạch kể thường theo trình tự thời gian, không có những

sự cắt lớp, xáo trộn các thời gian” [14, 26]

Đó đây, trong một số bài báo nghiên cứu về A.Puskin như: Hồ Sỹ

Vịnh, A.Puskin – một bậc thầy văn học thế giới, Tạp chí văn học số 2, 1976; Nguyễn Kim Đính, Puskin – khởi điểm của văn xuôi hiện thực Nga thế kỷ

XIX, Nxb Giáo dục, 1978; Nguyễn Hải Hà, Epghêni Ônêghin của Puskin – kiệt tác văn học thế giới, Tạp chí văn học số 7, 1999; Nguyễn Thu Thuỷ, Đi tìm ý nghĩa mô típ hình tượng lặp lại trong sáng tác cuả A.Puskin những năm cuối đời, Tạp chí văn học số 8, 2002 v v cũng đã nêu bật thành tựu và ảnh

hưởng của sáng tác A.Puskin đến nền văn xuôi cổ điển Nga Chúng tôi xem

đó là những tư liệu tham khảo hữu ích

Một số khoá luận tốt nghiệp đi trước ở trường Đại học Vinh cũng đã cónhiều thành công bước đầu khi nghiên cứu về mảng văn xuôi của A.Puskin

như: Tống Thị Hảo, Chủ nghĩa hiện thực nghiêm ngặt trong văn xuôi Puskin, KLTN, 2003; Lê Thị Kim Nhung, Đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết Người con

gái viên đại uý” của A.Puskin, KLTN, 2003; Lê Thị Bích Thuỷ, Nhân vật con người nhỏ bé trong văn xuôi Puskin, KLTN, 2007 Chúng tôi xem đó là

những gợi ý quý và xin phép được vận dụng về mặt lý thuyết để đào sâu một

số vấn đề ở đề tài mà chúng tôi đang thực hiện

Sau khi tìm hiểu các giáo trình văn học Nga, các công trình in thànhsách, báo, tạp chí, luận văn, khoá luận, chúng tôi nhận thấy các công trình nàymặc dù đề cập đến văn xuôi A.Puskin nhưng còn dừng lại ở những nhận định,đánh giá khái quát, hay đi vào nghiên cứu một số vấn đề còn nằm ở phạm trù

nội dung như: tính chất hiện thực, hình ảnh con người nhỏ bé,.v.v Những

phương diện hình thức nghệ thuật ít nhiều vẫn đang được bỏ ngỏ, trong đó

cóvấn đề kết cấu nghệ thuật ở các tác phẩm văn xuôi hay cụ thể là ở Tập

truyện vừa của ông Benkin.

2.3 Tự sự là phương thức tái hiện đời sống bên cạnh hai phương thứckhác là trữ tình và kịch Tác phẩm tự sự phản ánh đơi sống trong toàn bộ tínhkhách quan của nó Tác phẩm tự sự bao giờ cũng có cốt truyện, gắn liền vớicốt truyện là một hệ thống nhân vật được khắc hoạ đầy đủ, nhiều mặt Và đểtạo nên được một tác phẩm tự sự hoàn chỉnh thì kêt cấu trở thành một vấn đềhết sức quan trọng Việc đi sâu, tìm hiểu nội dung kết cấu, tổ chức, sắp xếptrong một tác phẩm tự sự giúp chúng ta nhận thấy được giá trị tư tưởng cũngnhư nghệ thuật của tác phẩm, qua đó khẳng định được tài năng của nhà văn

Ở tác phẩm Tập truyện vừa của ông Benkin vấn đề kết cấu hoàn toàn

chưa được tìm hiểu và nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện Những nhậnđịnh bên ngoài còn chung chung, chưa đủ sức khẳng định và minh chứng chovấn đề.Vì thế ở đề tài này, chúng tôi mạnh dạn đề cập đến vấn đề kết cấu

trong tác phẩm Tập truyện vừa của ông Benkin của nhà văn A.Puskin để cho

những người đọc, những người yêu quý, ngưỡng mộ A.Puskin có hướng tìmhiểu và đánh giá mới một cách xác thực và toàn diện hơn

3 Mục đích, nhiệm vụ

Như tên đề tài đã xác định, mục đích của chúng tôi là tìm hiểu đặc sắc

nghệ thuật kết cấu trong Tập truyện vừa của ông Benkin Đề tài sẽ tiến hành

tìm hiểu, khảo sát và rút ra vai trò của kết cấu trong những chỉnh thể nghệ

thuật này Từ đó, chúng tôi có thể đưa ra một số kết luận về phong cách nghệthuật và thi pháp truyện ngắn của A.Puskin.

Với mục đích như trên, đề tài có nhiệm vụ chỉ ra được những đặc sắc

của nghệ thuật kết cấu trong Tập truyện vừa của ông Benkin trên các phương

diện: kết cấu cốt truyện, kết cấu nhân vật, kết cấu không gian và thời gian.Qua đó để thấy được sự sáng tạo của nhà văn và ý nghĩa của nó trong việcchuyển tải tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Phạm vi nghiên cứu

Xét trên tổng thể các tác phẩm văn xuôi trong Tập truyện vừa của ông

Benkin sẽ có nhiều hướng nghiên cứu và khai thác khác nhau về các phương

diện cụ thể của tập truyện Tuy nhiên, ở đề tài này do giới hạn về phạm vi vàthời gian nghiên cứu nên chúng tôi chỉ đi sâu ở một phương diện cụ thể củatập truyện là nghệ thuật kết cấu và tập trung khai triển vào ba nội dung chính

là: kết cấu cốt truyện, kết cấu nhân vật, kết cấu thời gian và không gian

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Do hạn chế về khả năng ngoại ngữ, chúng tôi không có điều kiện tiếp

cận nguyên tác tập truyện mà chỉ sử dụng bản dịch để nghiên cứu là Tập

truyện vừa của ông Benkin trong cuốn: Alecxandr Puskin, tuyển tập tác phẩm (văn xuôi), Nxb Văn học, Trung tâm văn hoá và ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội,

1999 Tập truyện gồm các truyện: Bão tuyết, Phát súng, Cô tiểu thư nông

dân, Người coi trạm, Ông chủ hiệu đám ma.

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã sử dụng phối hợp một số phươngpháp sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh đối chiếu

- Phương pháp phân tích chứng minh

6 Giới thuyết khái niệm

Khái niệm kết cấu được sử dụng rộng rãi từ lâu trong đời sống và trong

cả lĩnh vực văn hóa nghệ thuật Do được sử dụng nhiều và rộng rãi như vậynên khái niệm “kết cấu” cũng có nhiều cách hiểu khác nhau Xét ở tư cách làmột thuật ngữ văn học thì ở mỗi nhà nghiên cứu cũng có cách hiểu khôngđồng nhất

Theo Từ điển thuật ngữ văn học Nxb GD, 2009 của nhóm tác giả Lê Bá

Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi xác định: kết cấu “là toàn bộ tổ chứcphức tạp và sinh động của tác phẩm (…) Bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nàocũng có một kết cấu nhất định Kết cấu là phương tiện cơ bản và tất yếu củakhái quát nghệ thuật” [12, 156 - 157] Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân lại chorằng: “Kết cấu là sự sắp xếp, phân bố các thành phần hình thức nghệ thuật,tức là cấu tạo tác phẩm tuỳ theo nội dung và thể tài Kết cấu gắn kết các yếu

tố của hình thức và phối thuộc chúng với tư tưởng” [1, 167]

Như vậy, có thể diễn giải khác nhau nhứng các ý kiến này đều thốngnhất khi xem kết cấu là yếu tố của hình thức, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu

tố, bộ phận của tác phẩm tập trung bộc lộ nội dung, tư tưởng

Trong cuốn Lí luận văn học do tác giả Hà Minh Đức chủ biên cũng cho

rằng: “Kết cấu là sự tạo thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tácphẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung củatác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tư tưởngnhất định” [6, 143]

Để định hình rõ hơn khái niệm này cần có sự so sánh, đối chiếu vớithuật ngữ bố cục Nếu bố cục chỉ là sự sắp xếp, phân bố các chương, các đoạnvăn, các bộ phận của tác phẩm theo trình tự nhất định thì kết cấu có hàmnghĩa rộng hơn Kết cấu không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, với tươngquan bên ngoài giữa các yếu tố, bộ phận, các chương, các đoạn mà còn baohàm sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung cụ thể của tác phẩm

Kết cấu khiến tác phẩm mạch lạc, “có vẻ duyên dáng của trật tự”, thểhiện sự thống nhất chặt chẽ giữa chủ đề và hệ thống tính cách Kết cấu gắnvới các yếu tố của hình thức và phối thuộc chúng với tư tưởng Đề cập tớikết cấu là đề cập tới vô số vấn đề khác: nhân vật, sự kiện, ngôn từ, các yếu

tố ngoài cốt truyện….với những tầng bậc và cấp độ phong phú Nghiên cứumột tác phẩm văn học, dù nói tới khía cạnh gì thì thực chất cũng là bàn đếnkết cấu

Như đã nói ở trên, kết cấu được hiểu theo nghĩa rộng và được xem xéttrên nhiều bình diện Mỗi tác phẩm văn học là một “sinh mệnh”, một “cơ thểsống”, vì vậy trong thực tế sáng tác, khái niệm kết cấu đa dạng và phong phúhơn rất nhiều Tác phẩm được kết cấu theo kiểu nào phụ thuộc vào đối tượngphản ánh, tài năng, tư duy cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn

Ở đây, trong khuôn khổ một khoá luận tốt nghiệp, chúng tôi không thểtrình bày tất cả các phương diện kết cấu của tác phẩm cũng như không đemtoàn bộ mô hình lý thuyết kết cấu dể soi chiếu vào tác phẩm Trong quá trình

tìm hiểu và nghiên cứu, chúng tôi thấy Tập truyện vừa của ông Benkin đã

được A.Puskin xây dựng thành công về cốt truyện, nhân vật và không – thờigian Vì vậy ở khoá luận này, chúng tôi đi sâu phân tích nội dung kết cấu cáctruyện trong tập truyện ở ba bình diện trên Từ đó để hiểu sâu về phong cáchnghệ thuật cũng như tài năng, tư tưởng nhà văn

7 Cấu trúc khoá luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của khoáluận được triển khai thành ba chương:

Chương 1 : Kết cấu cốt truyện

Chương 2 : Kết cấu nhân vật

Chương 3 : Kết cấu không gian, thời gian nghệ thuật

Chương 1

KẾT CẤU CỐT TRUYỆN

1 Giới thuyết khái niệm cốt truyện

1.1.Thuật ngữ cốt truyện được các nhà văn cổ điển chủ nghĩaP.Cóneille và N.Boileau áp dụng lần đầu tiên và thế kỷ XVI Trải qua nhữngthời kì nhận thức khác nhau đã có nhiều cách lý giải về khái niệm cốt truyện

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân cho rằng “cốt

truyện là một phương diện của lĩnh vực nghệ thuật (…) chính hệ thống biến

cố (cốt truyện) đã tạo ra sự vận động của cuộc sống đựơc miêu tả trong tácphẩm Cốt truyện tạo ra môi trường hành động cho các nhân vật và cho phéptác giả thể hiện và lý giải tính cách của chúng” [1, 114]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi xác định: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể, được tổchức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản,quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự

sự và kịch” [12, 99]

Khái niệm cốt truyện trong Lý luận văn học do tác giả Hà Minh Đức

chủ biên được định nghĩa là: “một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễnbiến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua

đó các tính cách hình thành và phát triển trong mối quan hệ qua lại của chúngnhằm làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng tác phẩm” [6, 137]

Như vậy, dù có những cách kiến giải khác nhau về cốt truyện, song hầuhết các ý kiến đều thống nhất và nêu bật được các trọng yếu của thuật ngữnày Từ những tổng hợp trên, chúng tôi xác định: cốt truyện là hệ thống các

sự kiện, biến cố được tổ chức chặt chẽ, có tác động qua lại theo ý đồ nghệthuật đã định sẵn, bộc lộ mâu thuẫn đời sống, xung đột xã hội, khắc hoạ sốphận, tính cách con người

1.2 Ở loại tự sự, đặc biệt là trong văn xuôi cổ điển, cốt truyện có vaitrò đặc biệt quan trọng trong cấu trúc tác phẩm (khác với các tác phẩm thuộcthể loại trữ tình lấy tình cảm, xúc cảm làm nội dung trung tâm).

Trong mối quan hệ với chủ đề và tư tưởng tác phẩm, cốt truyện đóngvai trò trọng yếu Sự lôi cuốn, hấp dẫn của cốt truyện sẽ góp phần đáng kể tạonên sức thuyết phục của chủ đề và tư tưởng tác phẩm Đặc biệt nghệ thuật tổchức cốt truyện là nơi in dấu ấn riêng về phong cách của mỗi nhà văn Cáithúc đẩy diễn biến của cốt truyện chính là hành động của nhân vật Trước đây,một cốt truyện được xem là lý tưởng phải có đầy đủ là bốn thành phần: thắtnút, phát triển, cao trào và mở nút Quan niệm cốt truyện này được đúc kếttrước hết từ nghệ thuật kịch Tuy nhiên, trong tác phẩm tự sự thì nhiều khikhông nhất thiết như thế “Cốt truyện không phải là yêu tố tất yếu của mọiloại tác phẩm văn học” [12, 88] Cốt truyện trong tác phẩm tự sự có nhiều đổimới từ nửa cuối thế kỷ XIX cho đến nay

ở chương này, chúng tôi sẽ đi sâu vào tìm hiểu các kiểu cốt truyện cơ

bản trong Tập truyện vừa của ông Benkin Việc tìm hiểu các kiểu kết cấu

truyện này sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về thế giới nghệ thuật truyện ngắn

A.Puskin

2 Các kiểu kết cấu cốt truyện

2.1 Kết cấu cốt truyện tuyến tính

Kết cấu cốt truyện tuyến tính là “Lối kết cấu bằng trình tự liên tiếptrước sau của các sự kiện ở những tác phẩm có giá trị nghệ thuật thực sựkhiến người đọc luôn thấy mới mẻ qua các tình tiết và đoạn cuối thường làyếu tố cốt trụ của cốt truyện” [1, 117]

Trong Tập truyện vừa của ông Benkin hình thức kết cấu cốt truyện tuyến tính này được sử dụng ở hai trong năm tác phẩm là: Ông chủ hiệu đám

ma và Cô tiểu thư nông dân.

Truyện Ông chủ hiệu đám ma mở đầu bằng sự kiện chuyển nhà của

nhân vật Ađrian Toàn bộ đoạn văn đầu đã miêu tả hành động và không khíchuyển nhà của gia đình bác Ađrian Prokhorov: “Những đồ vặt vãnh cuốicùng của bác chủ hiệu đám ma Ađrian đã chất lên trên chiếc xe đòn và cặpngựa gầy còm ì ạch kéo chuyến thứ tư từ phố Baxmannaia về phố Nikitxcaia,nơi bác đã dọn cả nhà mình đến” [24, 111] Thời gian trong câu truyện cũngdiễn ra thật nhanh chóng, ngắn ngủi, từ sáng chuyển nhà cho đến chiều tốingày hôm sau Trong khoảng thời gian này, các sự việc, tình tiết diễn ra theoquy luật tuyến tính, cái gì xảy ra trước thì nói trước, cái gì xảy ra sau thì nóisau Sau khi mọi việc đã xong xuôi và ổn định bác Ađrian được một tay thợthủ công người Đức mời ngày mai đến dự đám cưới bạc của họ Và sự việctiếp tục được khai triển từng mốc thời gian: “Hôm sau, đúng 12 giờ trưa, bácchủ hiệu đám ma và các cô con gái ra khỏi cửa ngôi nhà mới, sang lànggiềng” [24, 114]

Không gian trong tác phẩm cũng chỉ bó hẹp từ “khoảng cách căn nhànhỏ của bác thợ giày” đến ngôi nhà của bác Ađrian Trong không gian ấy,những câu chuyện, những lời đối thoại về sự vất vả, khó khăn của cuộc sống,của sự mưu sinh càng làm tăng thêm sự tù túng, chật hẹp và những lo toancủa họ Cuộc nói chuyện với những người láng giềng trong căn nhà của bácthợ giày đã để lại cho nhân vật một tâm trạng bực bội Ra về trong cơn say,bác chủ hiệu đám ma đã tự độc thoại với chính mình: “Thực ra là thế nào hả?

- bác lớn tiếng suy luận như vậy - nghề của ta đây không lương thiện bằng cácnghề khác hay sao? ”[24, 117] Lời độc thoại đã bộc lộ rõ tâm trạng của nhânvật, nhân vật tự cất lên tiếng nói với mình nhưng đồng thời cũng là để hướngtới những người láng giềng, giải thích cho họ hiểu thực chất nghề của mình:

“Chủ hiệu đám ma có phải là anh em của đao phủ đâu? Tụi dị giáo ấy cười cáigì? Chủ hiệu đám ma có phải là thằng hề ngày lễ Nôel đâu?” [24, 117] Càngbộc bạch, giãi bày, niềm phẫn uất của bác Ađrian càng lớn Và cuối cùng bác

đi đến quyết định: “Ta sẽ mời khách dùng hàng của ta, ta sẽ mời những ngườichết chính giáo (…) nhà tôi có gì tôi sẽ đem thiết đãi các ngài hết” [24, 117].

Các sự kiện lần lượt được mở ra, đưa người đọc vào thế giới của truyệnngắn ngay từ đoạn văn: “Ngoài sân trời còn tối mịt, người ta đã đánh thứcAđrian dậy…cho đến hết” Không gian và thời gian trong tác phẩm đã cóbước đột biến Chiếm lĩnh lúc này là thời gian, không gian cá nhân nhân vật

Sự ngưng đọng của không gian và thời gian đã dẫn người đọc tới một "mêcung" khác của câu truyện – thế giới nội tâm nhân vật Ađrian Độc giả theodõi câu truyện và chỉ đến lúc kết thúc mới ngỡ ngàng nhận ra: các tình tiếttrên hoá ra chỉ là một giấc mơ của nhân vật Chi tiết này tạo nên tính li kỳ,hấp dẫn của tác phẩm Bản chất của hiện tượng đến đây đã được bóc tách vàbộc lộ

Phần cuối truyện là cuộc đối thoại của nhân vật Ađrian và khách hàngcủa mình (những hồn ma) trong giấc mơ Chính sự kiện ở cuối tác phẩm đãlàm nổi bật chủ đề tư tưởng của truyện Những khách hàng của bác chủ hiệuđám ma với những hình hài: “Những khuôn mặt vàng ệu xanh nhợt của họ,những cái mồm sâu hoắm, những con mắt đục nhờ nhờ hé mở, những lỗ mũitoang hoác…” [24, 119] Sự xuất hiện của họ đã khiến bác Ađrian vô cùngkhiếp sợ Điều khiến nhân vật hoảng sợ không chỉ là chân dung gớm ghiếccủa các hồn ma mà còn là bởi lời nói thật không hề ai oán, trách cứ của họ:

“Bác không nhận ra tôi ư? bác Prokhorov – bộ xương nói – bác không nhớviên đội vệ binh hưu trí Piotr Petrovich Curilkin, người bác bán chiếc quan tàiđầu tiên năm 1799, chiếc quan tài bằng gỗ thông mà bác bảo là gỗ sồi ấymà?” [24, 120]

Cuộc đối thoại thực chất là cuộc đối chất lương tâm của nhân vật Từthời điểm hiện tại, quay lại những gì đã làm, bác Ađrian chợt nhận ra việc làmsai trái của mình Đó là sự lừa dối những người đã chết Tuy nhiên, thông quanhững chi tiết như thế này, A.Puskin cũng đã thể hiện được cái nhìn cảm

thông đối với cuộc sống vất vả của những con người nghèo khổ, sự thiếuthốn, bần cùng về vật chất đã khiến họ có những việc làm không đúng trongnghề nghiệp Tỉnh dậy sau giấc mơ, người bán quan tài này cảm thấy vuimừng, giải toả được những nỗi bực dọc, khúc mắc trong lòng và thanh lọcđược thế giới tinh thần Đoạn cuối của tác phẩm đã bộc lộ rõ cái nhìn của tácgiả về thế giới của những con người nhỏ bé Ngay trong sự nghèo khó, tù túngcủa cuộc sống, ở họ vẫn ẩn chứa và toả sáng những phần tốt đẹp và lươngthiện Nhờ thế tâm hồn họ không bị tha hoá, đánh mất đi sự tốt đẹp đáng quý.Nhìn thẳng vào mình, đấu tranh với mình là để vượt qua cái nhỏ bé của chínhmình Từ một câu chuyện cụ thể của người chủ hiệu đám ma, vấn đề đã được

mở rộng tạo ra sự liên tưởng về nhiều vấn đề khác trong xã hội

Kết cấu cốt truyện theo kiểu tuyến tính cũng là một cái trục phát triển

để người đọc dõi theo diễn biến của truyện Cô tiểu thư nông dân, các tình tiết,

sự kiện bị gói gọn trong một khoảng thời gian ngắn mà các yếu tố thời gian ởđây luôn được phát triển theo hướng đi lên Cùng với sự phát triển của thờigian, không gian nghệ thuật cũng được mở rộng, chuyển biến Câu chuyện đãđược khởi đầu bằng những mâu thuẫn giữa hai người cha, hai chủ điền trang

là Grigori Ivanovich Muromxki và Ivan Petrovich Brextov Tuy nhiên, sựxung đột này vẫn không ngăn cản được những háo hức, tò mò muốn được làmquen Alekxei Berextov của Liza Môrômxky Cô đã quyết định thực hiện ýđịnh của mình là cải trang thành một cô gái nhà quê: “Ta sẽ cải trang thànhmột cô gái nhà quê” [24, 148] Được sự đồng tình của người đầy tớ gái, mọihoạt động đã được diễn ra theo kế hoạch: “Ngày hôm sau, nàng bắt tay vàothực hiện kế hoạch Nàng cho người ra hiệu tạp hoá mua vải thô, vải xanh tàu,khuy đồng (…) đến chiều hôm ấy mọi việc đã chuẩn bị xong (…) nàng nóitheo giọng gái nhà quê, vừa cười vừa lấy ống tay áo che mặt” [24, 148 - 149]

Sự thay đổi về trang phục cùng với cung cách đã biến cô tiểu thư Liza thànhmột cô gái nông dân thực thụ Sau lần làm quen và những lần gặp gỡ trò

chuyện và kết quả là “chưa đầy hai tháng mà Alekxei của tôi đã đắm say ngâyngất và Liza cũng không phải là dửng dưng với chàng (…) Cả đôi bên đềusung sướng với hiện tại mà ít nghĩ đến tương lai” [24, 156] Một sự kiện đãbất ngờ xảy ra khiến cho câu chuyện phát triển theo một hướng khác:Murômxky bị ngã ngựa, Ivanpetoropvich (cha của Alekxei) đã hỏi thămngười láng giềng và Berextov đã mời Murômxky về nhà mình và “Hai kẻ lánggiềng ăn sáng, chuyện trò khá thân mật” [24, 158] Kết quả là: “Mối hiềmkhích xưa cũ, bắt rể khá sâu sắc hình như sẵn sàng chấm dứt nhờ cái nhát gancủa một con ngựa” [24, 158] Các sự kiện ở đây móc xích vào nhau, tạo nên

sự tương quan đầy bất ngờ và hấp dẫn cho câu chuyện Murômxky mời haicha con Alekxei tới nhà ăn trưa Sự kiện này khiến Liza suy nghĩ, băn khoăn

vô cùng, cô đã nói với cha: “Không cha ạ, không có gì trên đời này, không cóvàng bạc châu báu nào có thể bắt con ra tiếp cha con nhà Berextov được”.[24, 159] Mặt khác nàng cũng tò mò “rất thích nhìn xem cuộc gặp gỡ bất ngờnày sẽ đem đến cho cnhàng một cảm tưởng như thế nào” [24, 159] Với sựthông minh và bản tính hiếu động, Liza đã khoái trá nghĩ ra một “phát kiếnmới” Và chiều hôm sau, khi hai cha con nhà Berextov đến, đúng lúc cả bangười đang ngồi trong phòng khách hàn huyên câu truyện thì nàng Liza củachúng ta đã xuất hiện trong bộ dạng: “Trát phấn đến tận mang tai, kẻ lôngmày đậm, đội tóc giả, thân hình nàng thắt eo lại như một chữ X và tất cảnhững châu ngọc của mẹ nàng (…) đều lấp lánh ở tay, ở tai và ở cổ nàng”[24, 161] Kết quả là “Alekxei không thể nhận ra được Aculina của mìnhtrong cô tiểu thư lố bịch và choáng lộn này” [24, 161]

Có một sự thật là tình yêu giữa Alekxei và Aculina ngày một sâu sắc

Họ đã nghĩ tới sự gắn bó lâu dài nhưng cả hai còn ngần ngại Và các sự kiện

cứ vô tình nối tiếp xảy ra Sự kiện bất ngờ tiếp theo là bố của Alekxei quyếtđịnh cưới vợ cho anh và người vợ sắp cưới không phải là ai khác mà chính làcon gái ông Murômxky, người mà trong mắt chàng “chỉ là con quái vật” [24,

163] Trong con người Alekxei xuất hiện những mâu thuẫn và băn khoăn: nếucưới cô Liza con gái ông Murômxky thì chàng sẽ không có hạnh phúc vìngười chàng yêu là Aculina Nhưng nếu không cưới theo ý định của ngườicha thì chàng sẽ bị cha mình từ và “không để cho một xu nhỏ” Cuối cùngAlekxei “Chí đã quyết, hăm hở đi đến nha Murômxky để trình bày thành thựcvới ông ta (…) và sẽ khiến ông ta nghiêng về phía mình” [24, 168] Câuchuyện đến hồi kết thúc càng khiến người đọc thêm phần hồi hộp Cuối cùngtại đây, Alekxei đã bất ngờ thấy trước mặt mình là cô Liza và cũng là nàngAculina đáng yêu của mình Câu chuyện khép lại một cách nhẹ nhành, bấtngờ và đầy thú vị Người đọc đều thấy hài lòng, vui vẻ về cách kết thúc tácphẩm này.

Như vậy, các sự kiện trong truyện được diễn ra và sắp xếp theo trật tựtrước sau, luôn có sự vận động đi lên của thời gian và sự phát triển trong tínhcách nhân vật Sự gia tăng tính chất kịch của các sự kiện liên tiếp xảy ra khiếncho tính cách nhân vật càng được bộc lộ và phát triển cao hơn Nó được pháttriển theo chiều thuận của thời gian sự kiện Ta thấy Alekxei lúc đầu còn làmột thanh niên với tính cách sôi nổi, vô tư: "Luôn luôn phóng ngựa đi đầu,chẳng thèm để ý đến đường sá" [24, 112] và với những cô tiểu thư để mắt đếnchàng thì Alekxei lại "ít lưu ý đến họ" [24, 142] Tuy nhiên đến cuối tácphẩm, cùng với sự phát triển của tình cảm, Alekxei đã dám đấu tranh vớiquyết định của người cha và bảo vệ cho tình yêu đích thực của mình

Ở đây, các mốc thời gian được xác định khá rõ ràng và cụ thể như:ngay ngày hôm sau, bình minh rạng sáng ở phương đông, chưa đầy hai tháng,đúng hai giờ chiều, một tuần lễ sau v v

Yếu tố bất ngờ của kết thúc truyện vừa tăng tính kịch, vừa bộc lộ quanđiểm, chủ đề tư tưởng của truyên ngắn Đó là cái nhìn mới mẻ, tiến bộ về tầnglớp quý tộc, về vẻ đẹp tâm hồn của những thanh niên, thiếu nữ Nga: hồnnhiên, trong sáng và chân thành, biết yêu và đáng yêu

Kết cấu cốt truyện tuyến tính là kiểu kết cấu cốt truyện thường được sử

dụng trong các sáng tác tự sự khác của A.Puskin (chẳng hạn như Con đầm

Pic, Người da đen của Piôt đại đế ) Cùng với khả năng cô nén các tình tiết,

xây dựng tình huống truyện thú vị mà không quá li kì, lối kể chuyện vừakhách quan vừa hóm hỉnh đã tạo cho những tác phẩm nghệ thuật này sức hấpdẫn kì lạ

2.2 Kết cấu cốt truyện tâm lý

Kết cấu cốt truyện tâm lý là kiểu kết cấu đặc biệt Đó là cách tổ chứccốt truyện gắn chặt với quá trình hoạt động bên trong của nhân vật, nhữngphản ứng tâm lí của nhân vật trước những tác động của ngoại giới, diễn biếntâm trạng trong mối quan hệ với các nhân vật khác làm cơ sở để tổ chức tácphẩm Nhờ đó mà các nhân vật, tình tiết, sự kiện được xếp đặt một cách khéoléo, nhịp nhàng Vì vậy mà kết cấu cốt truyện tâm lí còn được xem là kiểu kếtcấu cốt truyện đảo ngược thời gian sự kiện Tức là các mốc thời gian bị xáotrộn, xen ghép theo trục tâm lí nhân vật

So với các nhà văn khác, trong truyện ngắn của mình, A Puskin đã tổchức cốt truyện đảo ngược trật tự thời gian sự kiện ở những bình diện khác,

đa dạng hơn, câu chuyện được kể lại theo trục thời gian phức tạp hơn nhiều

qua các truyện: Phát Súng, Bão tuyết, Người coi trạm.

Đọc truyện ngắn Phát súng, chúng ta cũng có thể thấy cả câu chuyện

lớn được ghép nối bằng 2 câu chuyện khác nhau, ở 2 thời điểm khác nhaudưới sự chứng kiến, cảm nhận của nhân vật tôi Hai câu chuyện này ghép lạivới nhau thành một câu chuyện hoàn chỉnh về cuộc đời nhân vật Xinviô

Câu chuyện thứ nhất được nhân vật tôi kể lại bắt đầu từ thời điểm hiệntại khi “chúng tôi đóng quân ở thị trấn X”, ở đây cuộc sống của các binh línhdiễn ra một cách nhàm chán và tẻ nhạt: “Buổi sáng thao diễn, tập ngựa; ăntrưa ở nhà trung đoàn trưởng hay ở quán ăn của một người Do Thái; chiều tốiuống rượu và đánh bài ( ) chúng tôi tụ tập ở nhà nhau, hết nhà này lại sang

nhà khác; nơi đây ngoài những bộ quân phục ra không còn thấy gì khác nữa”[24, 74] Tại đây, nhân vật tôi đã quen với một sĩ quan có tên là Xinviô, ngườibắn súng lục rất giỏi Và nhân vật tôi đã được nghe Xinviô kể lại cuộc đờimình cho đến thời điểm hiện tại mà câu chuyện chính đó là cuộc đọ súngdang dở giữa Xinviô và một người khác cách đây 6 năm

Câu chuyện thứ hai nhân vật tôi kể lại khi dọn về sống tại một trại ấp

“thuộc huyện N” Qua cuộc trò chuyện với người láng giềng là Bá tước B,nhân vật tôi đã biết được phần kết trong câu chuyện về cuộc đời của nhân vậtXinviô Nối kết 2 câu chuyện với nhau đưa chúng ta tới sự hình dung vềchặng đường đời của nhân vật Xinviô Tuy vậy, việc đảo ngược trật tự thờigian, sự kiện của kết cấu câu chuyện ở đây biểu hiện ở chỗ: Trong câu chuyệnthứ nhất từ hiện tại Xinviô nhớ và kể lại sự kiện đã xảy ra trong cuộc đời củamình cách đây 6 năm khi anh ta còn “Tòng ngũ trong một trung đoàn kị binh( ) là tay ngổ ngáo nhất trong đơn vị ( ) tự hào với những cơn say rượu ( )

có thời muốn hơn thiên hạ” [24, 81] đã dẫn anh đến sự xích mích, va chạmnảy lửa với người trong trung đoàn mà nhân vật Xinviô không muốn nói tên.Điều đã xảy ra là họ quyết tâm đấu súng với nhau, khi thấy địch thủ chờđợi cái chết với thái độ bình thản thì Xinviô “chưa muốn bắn”, “giải ngũ”, và

“không ngày nào nghĩ tới việc báo oán”

Câu chuyện thứ hai lại bắt đầu từ một thời gian khác Nếu lấy khoảngthời gian nhân vật tôi sống ở huyện N làm thời điểm hiện tại thì có thể thấy rõràng một điều: điểm mở đầu và điểm kết thúc của thời gian trần thuật và thờigian sự kiện không trùng khít với nhau Nếu lấy thời điểm này qui chiếu thì sovới thời điểm xảy ra sự kiện thì trong nhân vật Xinviô kể từ thời gian nhân vậttôi được nghe câu chuyện đó là thời điểm hiện tại Nhưng nếu lấy thời điểmnhân vật tôi nghe Bá tước B kể thì thời gian hiện tại trong câu chuyện thứnhất là “hiện tại của quá khứ” mà thôi Thời điểm hiện tại này cách câuchuyện kết thúc là “5 năm” [24, 89] Từ thời điểm hiện tại Bá tước B kể lại

câu chuyện xảy ra trong quá khứ (cách đó 5 năm) vào “một buổi chiều nọ” vànhà Bá tước B đã đón tiếp một vị khách không mời mà đến, đó là đối thủtrong trận quyết đấu năm xưa - Xinviô Quá bất ngờ và khiếp sợ, Bá tước B

“cảm thấy tóc trên đầu bỗng dựng ngược cả lên” [24, 90] và Xinviô cũngmong đợi có từng đó Can đảm, danh dự đó là cái mà Bá tước B đã tước mấtcủa Xinviô trước đây Bức ảnh với 2 lỗ đạn bắn chồng lên nhau là dấu ấn ghilại cuộc đời gặp gỡ đó Kết cấu cốt truyện đã soi chiếu, khắc họa rõ tính cáchnhân vật Một Xinviô vừa ích kỷ đầy hận thù nhưng cũng là một Xinvô tốtbụng, rộng lượng, trọng danh dự Mặt khác là sự phản ánh hiện thực của tácgiả về quan niệm giá trị làm người trong thời đại lúc bấy giờ Tác phẩm giúpngười đọc hiểu rõ hơn về cuộc sống, con người thuộc tầng lớp quý tộc Nga vàtầng lớp binh lính lúc bấy giờ

Người coi trạm là câu chuyện được thuật lại theo lời kể của nhân vật

tôi qua 3 lần tới trạm Lần 1 được xác định bằng thời gian cụ thể: “ThángNăm năm 1816” [24, 124]; lần thứ hai được nói bằng một yếu tố thời gianđịnh hướng ước lệ “Mấy năm trôi qua” [24, 127]; lần thứ ba là “Một buổichiều mùa thu” [24, 137] Xét từ thời điểm trần thuật về nhân vật chính:Xamxôn Vưrin, câu chuyện được bắt đầu từ thời điểm hiện tại của cuộc đờingười coi trạm đó là lúc nhân vật đã già yếu: “Tôi ngắm nhìn mái tóc bạc,những nếp nhăn in sâu trên khuôn mặt từ lâu không cạo, cái lưng còng củabác” [24, 128] và là “Một cụ già lọm khọm” [24, 128] Bị mất đi đứa con gáiđáng yêu - Đunia và phải sống một mình cô độc, nhân vật người coi trạm đãngược dòng ký ức kể cho nhân vật tôi nghe về quá khứ hạnh phúc của hai chacon từ đó làm hiện rõ hơn nỗi đau mất con ở hiện tại và cảm thấy vô nghĩa khinghĩ đến tương lai Kết cấu cốt truyện đảo ngược trật tự thời gian sự kiện nhưthế này giúp tác giả có điều kiện bộc lộ tình cảm của ông đối với lớp ngườinày Đằng sau câu chuyện được kể, đằng sau những số phận nhỏ bé, bất hạnhdưới đáy xã hội này chính là những giọt nước mắt cảm thông, là tình yêu

thương dạt dào của tác giả đối với họ Đồng thời, đây cũng chính là cái nhìnđầy tính hiện thực về cuộc sống lớp người này.

Kết cấu cốt truyện tâm lý được sử dụng có hiệu quả trong truyện Bão

tuyết Đây là câu chuyện nói về mối nhân duyên kỳ lạ giữa Maria và Burmin.

Tuy nhiên, câu chuyện lại được mở đầu bằng thời điểm “hiện tại của quákhứ” Đó là vào năm 1811, khi Maria là “Một thiếu nữ mười bảy tuổi, dángngười thanh tú, nước da hơi xanh” [24, 93] và nàng đã từ chối nhiều đám ướmhỏi mình mà chấp nhận yêu Vlađimir khi ấy là “Một chuẩn úy nghèo hồi hưu

về nghỉ phép trong làng" [24, 93] Họ yêu nhau rất tha thiết mặc dù phải chịu

sự phản đối từ gia đình của Maria Quyết tâm yêu nhau, họ đã đi đến quyếtđịnh sẽ “Bí mật kết hôn với nhau, tạm lánh ít lâu rồi sẽ trở về quỳ dưới châncha mẹ” [24, 98], và cuộc ra đi đã được thực hiện Tuy nhiên, quá trình thựchiện là đi đến nhà thờ để tổ chức lễ cưới đã bị gián đoạn bởi một cơn bãotuyết Và cơn bão tuyết lại chính là nguyên nhân chính làm thay đổi hoàn toàn

kế hoạch tiến hành của họ: Vlađimir đã bị lạc đường giữa cơn bão tuyết dữdội: “Một cơn bão tuyết dữ dội ập đến khiến chàng không còn nhìn thấy gìnữa” [24, 98], để rồi “cuối cùng chàng thấy rằng mình đã lạc” [24, 98] Kếtthúc mối tình giữa Maria và Vlađimir như sự xuất hiện vô tình, bất lợi củacơn bão tuyết, họ đã không đến được với nhau Để sau bốn năm, bức màn bímật của sự việc tiếp diễn ngày hôm đó mới được vén lên Bí mật này vừa là bímật của riêng Maria và Burmin nhưng nó cũng chính là bí mật chung của haingười Và bốn năm sau, vào năm 1816 câu chuyện tiếp diễn của quá khứ lạinói đến ở thời điểm hiện tại, Burmin quay về thời điểm là đầu năm 1812 dọctheo dòng hồi ức của mình: “Đầu năm 1812, tôi đi gấp về Vina, nơi trungđoàn của tôi đóng quân ( ) bỗng một cơn bão tuyết dữ dội nổi lên” [24, 109].Anh và người đánh xe vào một làng gần đường đi để trú Đúng lúc này, đámcưới của Maria và Burmin lại sắp diễn ra Trớ trêu thay, mọi người ở đó lại

tưởng Burmin là chú rể Một cách vô thức, Burmin đã thực hiện vai trò củamột chú rể như một trò chơi: “Thật là trò chơi đùa vô nghĩa và không thể thathứ được ( ) người ta làm phép cưới cho chúng tôi” [24, 110] Để rồi sau vẻmặt nhợt nhạt, kinh hoàng của cô dâu anh đã ra đi không lời từ biệt Bốn nămtrôi qua, nỗi ân hận về hành động của mình cứ day dứt trong lòng Điều đángnói là anh không biết cô dâu đó là ai? ở đâu?.

Với nghệ thuật xây dựng tình huống truyện độc đáo kết hợp với cốttruyện đảo lộn trật tự thời gian sự kiện, nhà văn đã tạo nên sức hấp dẫn củatác phẩm, mang lại sự lý thú bất ngờ cho người đọc Qua lời tâm sự của mình,Burmin chợt nhận ra người phụ nữ là nạn nhân trò đùa của anh 4 năm trướclại chính là người anh yêu bây giờ Và Maria cũng xoa dịu được phần nào nỗibuồn thầm lặng, dai dẳng trong lòng cô Hiện tại đã giải tỏa nỗi trăn trở, daydứt trong quá khứ của hai người, mở ra tương lai tươi đẹp Cách đây 4 năm,bão tuyết đã vô tình chia rẽ vĩnh viễn mối lương duyên giữa Maria vàVlađimir, nhưng bão tuyết cũng đã một lần nữa lại ngẫu nhiên tái hợp lươngduyên cho hai số phận Maria và Burmin

Không giống tính liền mạch của kết cấu cốt truyện tuyến tính, thời gian

diễn biến sự kiện của kết cấu truyện Bão tuyết có sự gấp khúc Cái hay trong

kết cấu truyện ở đây là sự ghép nối thời gian quá khứ của hai con người trongmối liên hệ với thời gian hiện tại đã tạo ra tính chỉnh thể quá khứ của Burmin

có mối liên quan tới những diễn biến trong quá khứ của Maria

Kết cấu cốt truyện tâm lý đảo ngược thời gian, sự kiện đã được ông sửdụng ở nhiều tác phẩm khác Điều này đã tạo nên một nét riêng cho thế giớinghệ thuật của A Puskin

2.3 Kết cấu cốt truyện từ góc nhìn liên văn bản

"Liên văn bản" theo nhĩa rộng được xác định như là "sự tương táccủa các văn bản" Tuy nhiên cũng có những cách hiểu khác nhau về kháiniệm này

Về phía người sáng tạo, liên văn bản được xem như một thủ pháp vănhọc xác định (trích dẫn, ám chỉ, bình giải, nhại, bắt chước, vay mượn); cáchhiểu như thế đòi hỏi sự hiện diện của văn bản gốc đã có trước và xu hướngcủa tác giả sử dụng văn bản gốc đó Từ phương diện người tiếp nhận, liên vănbản lại được hiểu như là một thuộc tính bản thể của mọi văn bản (bất kỳ vănbản nào cũng là liên văn bản), tức là được nhận định như là sự xóa nhòa ranhgiới giữa các văn bản của các tác giả riêng rẽ, giữa các văn bản văn học cánhân và văn bản vĩ mô của truyền thống, giữa văn bản và độc giả, văn bản vàhiện thực

Trong 5 truyện thuộc Tập truyện vừa của ông Benkin thì liên văn bản

chủ yếu được nhìn nhận ở phương diện cốt truyện Có thể thấy ngay rằng cốttruyện ở đây thường đơn giản, không có nhiều biến cố, sự kiện; không có sựphức tạp, không có những tình tiết li lì đầy kịch tính Mỗi truyện trong đó đềuxoay quanh một cuộc đời, một số phận tiêu biểu có thực trong xã hội Nga bấygiờ Đó là những người lính với vẻ đẹp trọng danh dự, cao thượng, đầy bản

lĩnh (Phát súng), là những tiểu thư với vẻ đẹp khỏe khoắn, hồn nhiên, trong sáng, khát khao tình yêu tự do (Bão tuyết, Cô tiểu thư nông dân) Ngoài ra,

đối tượng được phản ánh ở đây còn là những "con người nhỏ bé" sống cuộcđời nghèo khổ và ôm chứa trong lòng những nỗi đau dai dẳng về tinh thần

(Người coi trạm, Ông chủ hiệu đám ma) Viết về các nhân vật này, A.Puskin

đều đi sâu khám phá một biến cố trong cuộc đời của mỗi người, từ đó khơi

mở diễn biến tâm lí của các nhân vật

Xinviô (Phát súng) vì một lần va chạm gay gắt với người khác khi

đang còn tòng ngũ trong một trung đoàn kỵ binh đã dẫn đến quyết định đấusúng bằng nỗi đau của danh dự, của hận thù, của những bão tố ngấm ngầm

trong lòng Maria (Bão tuyết) thì lại gặp phải những trắc trở trong tình yêu khi

cô cùng với người yêu bỏ trốn để làm lễ cưới Nhưng cơn bão tuyết dữ dội đãnhấn chìm tất cả mọi hi vọng của họ Để sau đó, Maria luôn phải sống trong

hoài niệm, với nỗi đau riêng âm thầm trong lòng Còn Burmin cũng vì mộtlần vô tình, không chủ ý là làm đám cưới với một cô gái không rõ lai lịch trênđường đi lánh nạn đã khiến anh sống trong ân hận, day dứt, không dám đối

diện với tình yêu ở hiện tại Trong tác phẩm Ông chủ hiệu đám ma, sự kiện

chuyển nhà là nguyên cớ trực tiếp để nhân vật Ađrian đối diện với những suy

tư, toan tính vật chất thường ngày và về công việc buôn bán quan tài của

mình Bác Xamxôn Vưrin trong Người coi trạm thì lại phải chịu đựng nỗi đau

của một người cha mất con, sống cô độc, buồn tẻ nơi trạm gác hẻo lánh,

hoang vắng Còn trong Cô tiểu thư nông dân thì nàng thiếu nữ Liza đã trải

qua những cảm giác yêu đương ngọt ngào sau biến cố của cuộc đời đó là gặpđược chàng trai tuấn tú Alekxei

Như vậy, nhà văn đã xây dựng trong các tác phẩm của mình những đốitượng phản ánh không giống nhau nhưng họ đều có chung điểm tương đồng

đó là những biến cố trong cuộc đời mà họ phải đối mặt, từ đó đi sâu vào mô tảnhững giao động tâm lí của nhân vật Chính những khúc gấp, những sự thayđổi bên trong của tâm lí nhân vật đã làm cho câu chuyện kể của nhà văn thêmđậm đà, giàu ý nghĩa chuyển tải

Chúng ta có thể tìm thấy mối liên hệ đặc biệt về cốt truyện giữa các tácphẩm này Bên cạnh đó còn thấy rằng mỗi truyện bao giờ cũng được mở đầumột những lời đề từ nào đó Và mở đầu tập truyện, nhà văn cũng sử dụng lời

đề từ cho toàn bộ các câu chuyện sắp được đưa ra:

“Bà Proxtacova

Vâng, thưa ông, ông ấy vẫn thích

nghe chuyện từ khi còn nhỏ

Xcotinin

Mit'rophan giống tôi”

Cùng với lời đề từ, A.Puskin đã dẫn dắt mạch truyện bằng cách không

đi thẳng vào từng câu chuyện hay trình bày trực tiếp quan điểm, thái độ của

mình mà ông đã đặt ra một tình huống đặc biệt Đó là mượn lời của nhà xuấtbản để dẫn dắt vào nội dung Tác giả của tập truyện là do nhà văn sáng tạo ravới bút danh là ông I.P.Benkin Từ đây, các truyện đều thống nhất trong mộtđiểm nhìn, đó là điểm nhìn của ông Benkin Mọi con người, sự kiện, suy nghĩ,tình huống đều được nhìn nhận qua lăng kính của nhân vật ông Benkin Từ

đó đã tạo cho các tác phẩm một mối liên hệ nội tại Như vậy có nghĩa làA.Puskin không liên quan gì đến những sáng tác này Ở hình thức bên ngoàithì tập truyện là do nhà xuất bản tự tập hợp trên những tư liệu sẵn có của ôngI.P.Benkin đã quá cố

Có thể thấy rằng, nhà văn đã sáng tạo ra tình huống của toàn tập truyện,sáng tạo ra tác giả của tập truyện nhờ những thông tin zích zắc, đầy thú vị vềthân thế của nhân vật Xét một cách tổng quát, ta thấy toàn bộ tập truyện đượcđặt trong một tính hệ thống, không chỉ có mối liên hệ về cốt truyện, nội dung,

sự kiện mà còn có sự thống nhất trong một hình thức thể hiện Điều này đãtạo nên tính độc đáo, mới mẻ trong tập truyện nói riêng và trong văn xuôiA.Puskin nói chung

Yếu tố liên văn bản không được thể hiện một cách trực tiếp trên bề mặt

mà phải qua phân tích và tìm hiểu cốt truyện, nội dung phản ánh giữa nhữngcâu chuyện với nhau Ngoài ra, yếu tố liên văn bản còn được thể hiện ở mốiquan hệ giữa các truyện với hiện thực Nhà văn đã lấy nguồn chất liệu từchính hiện thực đời sống bên ngoài Những nhân vật trong các truyện vớinhững biến cố cuộc đời, những biến động trong thế giới nội tâm đã hiện lênmột cách chân thực, sinh động trong từng trang văn của A.Puskin Họ lànhững binh lính trẻ, những viên chức nghèo, những người buôn bán nhỏ lẻhay là những trang thanh niên quí tộc trẻ trung, hồn nhiên Cùng với đó, tácgiả cũng đã cho người đọc thấy được những vẻ đẹp hoang sơ, hùng vĩ củathiên nhiên, đất nước Nga rộng lớn, hay là sự tái hiện không khí thời đạinhững năm xảy ra chiến tranh 1812 Như vậy, hiện thực trở thành một nguồn

tư liệu sống động, chân thực để nhà văn sử dụng trong sáng tác của mình.Chính điều này cũng là một đóng góp to lớn của A.Puskin đối với văn xuôihiện thực Nga lúc bấy giờ và cho đến về sau.

Từ những phân tích trên có thể thấy yếu tố liên văn bản được thể hiện

rõ nét ở các truyện trong tập truyện trên các phương diện: cốt truyện, mối liên

hệ với hiện thực bên ngoài và cả ở hình thức thể hiện Điều này tạo nên mốiliên hệ bền chặt, logic giữa các câu chuyện được kể

3 Yếu tố ngoài cốt truyện

3.1 Đề từ

Đề từ là một hình thức kết cấu ngoài cốt truyện thường xuất hiện trongtruyện ngắn của A.Puskin Đề từ được bộc lộ ở phần đầu ngay dưới nhan đềcủa truyện nhằm “Hướng người đọc vào ý đồ nghệ thuật của tác giả hoặc tưtưởng tác phẩm” [12, 112] “Đề từ có thể là một câu hay là một đoạn tríchtrong tác phẩm Đó là những câu, những đoạn tiêu biểu nhất mà tác giả lựachọn” và “Đề từ có thể lấy từ bên ngoài tác phẩm, nghĩa là tác giả mượn lờicủa người khác: một câu thơ, một lời nói, một câu tục ngữ đã phổ biến vàđược nhiều người hâm mộ” [12, 112]

Quay trở lại với những tác phẩm trong Tập truyện vừa của ông Benkin

có thể thấy truyện ngắn Phát súng bao gồm 2 đề từ Đề từ thứ nhất được trích

ở trường ca Vũ hội (1828) của nhà thơ Nga E.A.Baratưnxky (1800 - 1844).

Đề từ thứ hai được trích ở truyện dài Một buổi chiều tối ở doanh trại bộ thiên

(1822) của nhà thơ Nga A A Bextugiep Marlinxky (1797 - 1837), người đãtham gia cuộc khởi nghĩa chống Nga Hoàng ngày 14 tháng chạp năm 1825

Trong truyện Bão tuyết lời đề từ là một đoạn thơ của nhà thơ Nga

Giucôpxki:

Ngựa phi qua gò đống

Giẫm lên tuyết lún sâu

Đây miếu thờ thượng đế

Đứng bên đường cô liêu.

Bỗng bão tuyết bao vây

Trút ào từng mớ tuyết

Bóng đen và tiếng rít

Trên cộ trượt bám xoay

Tiếng tiên tri rên rỉ

Nói lên nỗi u sầu!

Ngựa dừng bờm dồn bước

Nhìn xa trong đêm thâu

Đoạn thơ đã làm toát lên không gian, tính chất cơn bão tuyết và nó nhưmột tín hiệu gợi mở, định hướng cho người đọc trong việc đi vào tìm hiểu tácphẩm

Trong tác phẩm Ông chủ hiệu đám ma, phía dưới nhan đề là những câu

thơ của nhà thơ Dergiavin:

“Phải chăng hàng ngày chúng ta

Không nhìn thấy những chiếc quan tài

Những sợi tóc bạc của vũ trụ đang dần già cỗi”

Lời đề từ như chính lời tâm sự của tác giả đối với độc giả về vấn đềmình sắp đưa ra Nó cũng có vai trò như lời dẫn dắt vào câu chuyện được kể

Cũng giống như ở truyện Ông chủ hiệu đám ma trong truyện Người coi trạm,

lời đề từ cũng được A.Puskin đưa vào:

Viên chức vào hạng bét

Độc tài trạm giao thông

Đây là hai câu thơ của ông tước Viazemxki được A.Puskin mượn vàđưa vào trong tác phẩm Câu thơ đã nói lên vai trò cũng như địa vị của nhữngngười coi trạm giao thông Và người coi trạm trong tác phẩm được nhà vănkhai thác chính là minh chứng cho điều đó

Lời đề từ thường có vai trò trong việc bộ lộ quan điểm tự sự của nhàvăn trong việc cấu tạo cốt truyện Đối với những lời đề từ trong các truyệncủa A.Puskin nó chủ yếu đóng vai trò là một thành phần trong việc cấu tạo cốttruyện Các lời đề từ đều được mượn ở các bài thơ, trường ca, truyện dài của

những văn sĩ Nga nổi tiếng Truyện Cô tiểu thư nông dân, đề từ cũng là một

câu thơ của nhà thơ Bogdanovich: “Em xinh em mặc áo nào cũng xinh” Câuthơ làm nổi bật sự đáng yêu, nhí nhảnh và xinh đẹp của cô gái Đồng thời

cũng chính là nét đáng yêu về hình dáng và tính cách của cô Tiểu thư nông

dân - Maria.

Như vậy, khảo sát năm truyện trong Tập truyện vừa của ông Benkin gồm các truyện: Phát súng, Bão tuyết, Ông chủ hiệu đám ma, Người coi trạm,

Cô tiểu thư nông dân, chúng ta có thể thấy ở tác phẩm nào nhà văn cũng sử

dụng đề từ dưới nhan đề chính của tác phẩm Sự xuất hiện phong phú các đề

từ trong truyện khẳng định sự miệt mài, say mê, tâm huyết với nghệ thuật củaA.Puskin Đồng thời thể hiện rõ nét tính kế thừa rất đặc sắc từ truyền thống,

sự tôn vinh của A.Puskin đối với nền văn học quá khứ

Đề từ ở đây thường làm nhiệm vụ dự báo cho hành động, suy nghĩ, sựkiện sắp sửa xảy ra Và nó cũng được coi là tín hiệu phát ngôn của tác giảtrong tác phẩm Bên cạnh đó, đề từ luôn tạo tính mạch lạc, hấp dẫn cho kếtcấu cốt truyện

3.2 Trữ tình ngoại đề

Cùng với đề từ, trữ tình ngoại đề là một trong những yếu tố ngoài cốttruyện thường được A.Puskin sử dụng nhiều Trữ tình ngoại đề là “Một trongnhững yếu tố ngoài cốt truyện; một bộ phận của ngôn ngữ người kể chuyệntrong tác phẩm thuộc loại hình tự sự, trong đó tác giả hoặc người kể trực tiếpbộc lộ những tư tưởng, tình cảm, quan niệm của mình đối với cuộc sống vànhân vật được trình bày qua cốt truyện” và “Trữ tình ngoại đề có thể là lời mởđầu của tác phẩm ( ) là những đoạn văn, đoạn thơ nằm xen kẽ vào giữa quá

trình diễn biến của các sự kiện nhân vật trong cốt truyện" [12, 375] Vai tròcủa trữ tình ngoại đề được xem “là phương tiện quan trọng giúp tác giả soisáng thêm nội dung tư tưởng của tác phẩm, bộc lộ đầy đủ, tập trung hơn thái

độ, sự đánh giá của mình đối với nhân vật cũng như quan niệm nhân sinh củamình ( ) qua đó tác giả thể hiện trực tiếp những điều muốn nhắn gửi củamình đến người đọc” [12, 375] Như vậy, có thể khẳng định rằng: trữ tìnhngọai đề mang dấu ấn trực tiếp của tư tưởng tác giả

Trong truyện của A.Puskin trữ tình ngoại đề là yếu tố được sắp xếp,thể hiện hợp lí Đó là những đoạn bình luận trực tiếp; bộc lộ thái độ, tình cảm,hoặc là những bức tranh phong cảnh

Trong truyện Phát súng, yếu tố trữ tình ngoại đề ở phần đầu giúp người

đọc thâm nhập nhanh chóng vào hoàn cảnh, thời gian, địa điểm: “Chúng tôiđóng quân ở thị trấn X Sinh hoạt của một sĩ quan trong quân đội thì chẳngcòn ai lạ gì nữa Buổi sáng thao diễn, tập ngựa Trưa ăn ở nhà trung đoàntrưởng hay ở quán rượu của một người Do Thái Chiều tối uống rượu và đánhbài, ở thị trấn X không có một nhà nào mở rộng cửa, chẳng có một cô gái nàođáng để ý Chúng tôi tụ tập ở nhà nhau, hết nhà này đến nhà khác Nơi đây,ngoài những bộ quân phục ra không thấy gì khác nữa” [24, 74] Yếu tố trữtình này được bộc lộ qua cái nhìn của nhân vật tôi - người kể trong tác phẩm

Trữ tình ngoại đề mở ra sự liên tưởng về cuộc sống nhàm chán, tẻ nhạtcủa người lính trong quân đội Nó là cái nền để dẫn đến tình huống truyện Và

nó như là một yếu tố trần thuật tạo nên tính mạch lạc, logíc cho kết cấu cốttruyện Trữ tình ngoại đề có thể là sự ghi nhận những ý nghĩ, những lời bìnhluận của người kể: "Thật là một thời đại đáng ghi nhớ! Một thời đại vinhquang và phấn khởi! Nói lên hai chữ Tổ Quốc, trái tim người Nga xúc độngmạnh mẽ biết bao Những giọt nước lệ tái hợp sao mà đầm thắm Trongchúng ta lòng tự hào dân tộc và tình yêu đối với Nga hoàng chan hòa, mậtthiết đến nhường nào" [24, 104] đã được A.Puskin đưa vào

Ở tác phẩm Bão tuyết trữ tình ngoại đề ở đây ghi lại dấu ấn vinh quang

của nước Nga và con người Nga trong chiến thắng của cuộc chiến tranh Nga Pháp Những tình cảm tự hào, niềm xúc động sâu sắc được bộc lộ trong lờicủa người kể chuyện Nó vừa có tác dụng làm gián cách thời gian cho kết cấucốt truyện, vừa tạo ra ánh hào quang cho Burmin xuất hiện

-Truyện Người coi trạm, tính chất trữ tình ngoại đề cũng được bộc lộ

ngay từ đầu truyện: “Thử hỏi ai là kẻ chưa từng nguyền rủa người coi trạm

Ai là kẻ chưa từng chửi bới họ? Ai là người có lần trong một phút giận dữ đãđòi cho được quyển sổ tai hại để ghi vào đó những lời than phiền bất lợi vềmột sự xúc phạm, một thái độ lổ mãng hay một điều sai hẹn? Ai là ngườichưa từng xem họ như những ác ôn giữa giống người Hay ít nhất cũng nhưnhững kẻ cướp ở Murôm ( ) Đó là kẻ bị đầy ải thực sự ở bậc thang thứmười bốn, may mắn lắm cũng chỉ nhờ thứ bậc ấy mà thoát khỏi những cáiđấm đá, nhưng không phải lúc nào cũng thoát được đâu” [24, 112]

Đoạn văn trữ tình ngoại đề này đã làm lay động tình cảm người đọcbằng những lời lẽ cảm động Trước hết là sự chất vấn, tự xét trong cái nhìnquan điểm về người coi trạm Bằng những lời lẽ dịu dàng, thông cảm, tình cảm

và quan điểm của nhà văn A.Puskin đã được bộc lộ rõ ngay từ phần đầu củathiên truyện tạo nên giá trị nhân văn cho tác phẩm Yếu tố trữ tình ngoại đềkhơi gợi rõ thái độ cảm thông và trân trọng của nhà văn đối với con người ởbậc thang cuối cùng của thang ngạch viên chức nhà nước Dung lượng hạn hẹpcủa thể loại truyện vừa chỉ cho phép nhà văn thể hiện con người, cuộc sốngbằng tài năng bao quát và khả năng vận dụng phương tiện nghệ thuật của mình

Như vậy, cốt truyện không chỉ có vai trò trong việc bộc lộ nhân vật, táihiện các xung đột xã hội mà nó còn là phương tiện để nhà văn thể hiện tưtưởng nghệ thuật của mình Vai trò của cốt truyện là quan trọng trong tácphẩm nhưng bên cạnh đó thì những yếu tố ngoài cốt truyện cũng góp phần tạonên giá trị và dấu ấn riêng cho từng câu chuyện được kể

Chương 2

KẾT CẤU NHÂN VẬT

1 Nhân vật và vai trò của nhân vật trong tác phẩm tự sự

1.1 Văn học là loại hình nghệ thuật đặc biệt thể hiện sự khám phá, giaotiếp, chiếm lĩnh hiện thực ở cả bề rộng và bề sâu của nó Trong đó, nhân vậtchính là một trong những phương thức hữu hiệu và đắc lực để thể hiện sựgiao tiếp, khái quát hiện thực một cách hình tượng Chính vì vậy mà kháiniệm nhân vật được sử dụng rộng rãi trong văn học, nhất là trong các tácphẩm tự sự Tuy nhiên, cách định nghĩa về nhân vật vẫn có nhiều những khácbiệt buộc chúng tôi phải giới thuyết khái niệm làm điểm tựa cho việc nghiêncứu

Điểm gặp gỡ dễ thấy trong quan niệm của các nhà lý luận là xem nhânvật là “con người được miêu tả trong văn học bằng phương tiện văn học” [19,277], là “hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sựtồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ” [12, 202]

G N.Pospelov trong một cái nhìn khái quát hơn đã cho rằng: “Các tác phẩm

tự sự và kịch miêu tả những con người cá nhân với hành vi bề ngoài và cáchhiểu thế giới của chúng Các nhân vật này thông thường được gọi là tính cáchhoặc là vai hành động hoặc là nhân vật tác phẩm” [23, 18] Từ cách nhìn ấy,

có thể thấy, giới hạn của nhân vật văn học không chỉ thu hẹp ở con người màcòn “được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả màchỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm” [12, 202] Cụ thể hơn, Lại Nguyên

Ân giải thích: “nhân vật văn học có khi là các con vật, các loại cây, các sinhthể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống với con người” [1,

209] Chẳng hạn, đó là nhân dân trong tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình của L.Tolstoi, nhân vật đám đông trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng

Phụng, đồng tiền là nhân vật chính trong bộ tiểu thuyết Tấn trò đời của

Balzac, là chiếc quan tài trong truyện ngắn Chiếc quan tài của Nguyễn Công

Hoan Tính ước lệ được xem là đặc tính nổi bật của nhân vật Bởi thế, khôngthể đồng nhất nhân vật với con người có thật trong đời sống, ngay cả khi tácgiả xây dựng nhân vật với những nét rất gần gũi với nguyên mẫu có thật…

1.2 Mặc dù đã có được sự gặp gỡ tương đồng trong cách hiểu kháiniệm nhân vật, song khi bàn về vai trò, chức năng cơ bản của nhân vật vănhọc, ý kiến của các nhà lý luận lại có nhiều khác biệt Theo nhóm tác giả Lê

Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong Từ điển thuật ngữ văn học,

“chức năng cơ bản nhất của nhân vật văn học là khái quát tính cách của conngười” [12, 202] Mở rộng hơn, giáo sư Phương Lựu nhấn mạnh: “Chức năngcủa nhân vật là khái quát những quy luật cuộc sống của con người, thể hiệnnhững hiểu biết, những ước ao và kì vọng về con người.” [19, 279] Còn với

G N.Pospelov, chức năng cơ bản của nhân vật văn học chính là “phương tiệntất yếu quan trọng nhất để thể hiện tư tưởng trong các tác phẩm tự sự và kịch”

[23, 18] Gần gũi với ý kiến nêu trên, Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn

học cho rằng, chức năng cơ bản của nhân vật văn học “là sự thể hiện quan

niệm nghệ thuật của nhà văn về con người” [1, 210] Dù có khác nhau trongcách nói, nhưng nhìn chung các ý kiến đều thống nhất khi khẳng định vai tròđặc biệt của nhân vật trong việc tái hiện bức tranh đời sống và bộc lộ quanđiểm, cá tính sáng tạo của nhà văn, phản ánh quá trình phát triển của tư duynghệ thuật

Từ những ý kiến trên đây, có thể thấy nhân vật là vấn đề trung tâm củatác phẩm văn học, nó có tầm quan trọng đặc biệt và được xem là “phương tiện

có tính thứ nhất trong hình thức của các tác phẩm” [23, 18] và “là tín hiệuthẩm mĩ lớn nhất của truyện” [15, 43] Xét một cách cụ thể hơn thì văn họckhông thể thiếu nhân vật, vì đó chính là phương tiện cơ bản để nhà văn chiếmlĩnh, khái quát hiện thực một cách hình tượng "Nhà văn sáng tạo nhân vật để

thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, về một vấn đề nào đó củahiện thực Nhân vật chính là dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đờisống trong một thời kỳ lịch sử nhất định” [6, 126].

Chính vì nhân vật có vai trò là trung tâm của văn học, là phương tiện cótính thứ nhất trong hình thức tác phẩm, nên việc xây dựng nhân vật trở thànhvấn đề cốt tử, then chốt của tác phẩm tự sự Tác phẩm tự sự tỏ rõ ưu thế vượttrội trong việc khắc họa nhân vật trên mọi phương diện, cả số lượng lẫn chấtlượng, hình thức và nội dung, nội tâm và hành động, các chặng đường pháttriển, khả năng theo dõi, quan sát nhân vật trong biên độ không gian và thờigian rộng lớn

1.3 Đứng trên những bình diện và góc độ khác nhau thì nhân vật vănhọc có thể được phân ra thành nhiều kiểu loại khác nhau

Xét về vai trò của nhân vật trong tác phẩm, có “nhân vật chính”, “nhânvật phụ” và “nhân vật trung tâm” “Nhân vật chính” thường được xuất hiệnnhiều lần trong tác phẩm được nhà văn khắc họa đầy đặn bằng nhiều chi tiết

và được thể hiện rõ những cách tân nghệ thuật của một nhà văn và trong sốnhững nhân vật chính của tác phẩm thì lại có thể có nhân vật được thể hiệnđặc biệt nổi bật, có ý nghĩa tư tưởng - thẩm mĩ sâu sắc nhất, đó là nhân vậttrung tâm Còn nhân vật phụ chỉ giữ vị trí thứ yếu so với nhân vật chính trongdiễn biến cốt truyện Tuy nhiên, nhân vật phụ cũng là bộ phận không thể thiếuđược để tạo nên tính hoàn chỉnh của tác phẩm

Xét về phương diện hệ tư tưởng, về quan hệ đối với lí tưởng xã hội củanhà văn thì nhân vật lại được chia thành hai loại: nhân vật chính diện (còn gọi

là nhân vật tích cực) và nhân vật phản diện (còn gọi là nhân vật tiêu cực).Nhân vật chính diện là nhân vật mang lý tưởng và đạo đức tốt đẹp của tác giả,của thời đại Còn nhân vật phản diện là nhân vật mang tính chất xấu xa, tráivới đạo lý và lý tưởng, đối lập về tính cách với nhân vật chính diện

Một loại hình nhân vật nữa cũng thường được thấy trong tác phẩm tự

sự đó là nhân vật tư tưởng Loại nhân vật này thường được nhà văn sáng tạocho một quan điểm, tư tưởng của mình, hoặc để thể hiện một tư tưởng nào đócủa thời đại

Ở đây, chúng ta chỉ dừng lại ở việc đi xét các loại hình nhân vật trongtác phẩm tự sự Từ đó có thể thấy rằng: quan niệm nghệ thuật về con người có

ý nghĩa chi phối, định hướng cho cách thức sáng tạo nhân vật của nhà văn,các nhân vật trong một tác phẩm tự sự tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh Hệthống nhân vật bộc lộ nội dung tác phẩm nhưng tự nó lại là một trong cácphương diện của kết cấu tác phẩm Và dù là quan hệ tương đồng hay tươngphản với nhau, trực tiếp hay gián tiếp thì những quan hệ ấy cũng đều nhằmdiễn tả nội dung phản ánh nhất định

Nhân vật văn học chỉ xuất hiện qua sự trần thuật, miêu tả bằng phươngtiện nghệ thuật Các phương thức thể hiện nhân vật hết sức đa dạng

Trước hết, nhân vật được miêu tả qua chi tiết Văn học vừa dùng chitiết để miêu tả chân dung, ngọai hình, tả hành động, tâm trạng thể hiện nhữngquá trình nội tâm vừa để mô tả ngoại cảnh, môi trường, đồ vật xung quanhcon người

Ngoài ra, nhân vật còn được thể hiện qua mâu thuẫn, xung đột, sự kiện.Các mâu thuẫn, xung đột luôn có tác dụng làm nhân vật bộc lộ các phần bảnchất sâu kín của nó Nhưng nhân vật thường bộ lộ mình nhiều nhất là quahành động, ý nghĩ, việc làm Có thể miêu tả nhân vật một cách trực tiếpnhưng cũng có thể miêu tả nhân vật một cách gián tiếp qua sự cảm nhận củamọi người xung quanh

Nhà văn khi sáng tạo ra nhân vật và sắp xếp, xây dựng nhân vật theomột hệ thống nhất định trong tác phẩm văn học đều mang ý đồ và tư tưởngnghệ thuật của mình Vì thế, hiểu được cách sắp đặt hệ thống nhân vật, nội