Kết cấu cốt truyện trong truyện ngắn r tagore

Ngoài bốcục, kết cấu còn bao gồm tổ chức thời gian, không gian nghệ thuật của tácphẩm, nghệ thuật tổ chức những liên kết cụ thể các thành phần của cốt truyện, bố trí các yếu tố ngoài cốt

trờng đại học vinh khoa: ngữ văn

Vinh - 2006

Lời cảm ơn!

Để hoàn thành khoá luận này, ngoài sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, tôicòn đợc sự hớng dẫn chu đáo, tận tình, khoa học của thầy giáo – Tiến sĩNguyễn Văn Hạnh, sự đóng góp chân thành của các thầy giáo, cô giáo trong tổVăn học nớc ngoài và sự động viên khích lệ của gia đình và bạn bè Tôi xin bày

tỏ lòng biết ơn và lời cảm ơn chân thành nhất

Dù đã có nhiều cố gắng nhng do điều kiện thời gian cũng nh sự hạn chếcủa trình độ nên khoá luận của chúng tôi sẽ không tránh khỏi những thiếu sótnhất định Rất mong đợc sự góp ý của các thầy cô và các bạn

Môc lôc Trang

Ch¬ng 1: Lång ghÐp, ®an cµi c¸c yÕu tè thùc, ¶o 15

1.2 KÕt cÊu ®an cµi c¸c yÕu tè thùc, ¶o trong truyÖn ng¾n R.Tagore 151.2.1 Sö dông nh÷ng m«tÝp, huyÒn tho¹i d©n gian 16

1.2.3 Sö dông yÕu tè ngÉu nhiªn, bÊt ngê 23

Ch¬ng 2: §¶o ngîc trËt tù thêi gian sù kiÖn 27

2.2 §¶o ngîc trËt tù thêi gian sù kiÖn trong truyÖn ng¾n R.Tagore 282.2.1 §¶o ngîc thêi gian sù kiÖn qua dßng håi øc cña nh©n vËt chÝnh 282.2.2 §¶o ngîc thêi gian sù kiÖn theo dßng håi øc cña nh©n vËt ngêi

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 R Tagore (1861 – 1941) là một nhà thơ lớn, một nhà văn hoá lỗilạc của ấn Độ nói riêng và cả thế giới nói chung Ông đợc xem là sự kết tinh kỳdiệu của ấn Độ từ Upanishad qua Kalidasa đến ấn Độ phục hng, và là biểu tợngcho năng lực sáng tạo kỳ diệu của con ngời Cố Thủ Tớng ấn Độ, bà IndaraGandhi có nhận xét: “R Tagore là cái mà ta gọi là văn hoá ấn Độ”, ông đã góp

phần làm nên cuộc cách mạng trong văn học ấn Độ những năm đầu thế kỷ XX,

đa văn học ấn Độ hội nhập vào nền văn học hiện đại, rút ngắn khoảng cáchgiữa hai nền văn hoá Đông và Tây Dờng nh không một nhà văn nào ở ấn Độthế kỷ này lại phủ nhận những ảnh hởng to lớn của R Tagore đối với cuộc đờisáng tạo của họ Vì vậy, nghiên cứu sáng tác của R Tagore không chỉ để hiểumột tài năng kiệt xuất mà còn có ý nghĩa nh sự khởi đầu cho quá trình nghiêncứu văn học ấn Độ hiện đại, một nền văn học mà đến nay vẫn còn chứa đựngnhiều điều mới mẻ và bí ẩn, đặc biệt với độc giả Việt Nam

1.2 Mỗi nhà văn khi bớc vào con đờng sáng tạo nghệ thuật, thờng chỉthành công ở mỗi thể loại nhất định nhng R Tagore dờng nh là một ngoại lệ

Ông đã thể nghiệm ngòi bút của mình trên nhiều thể loại Và ở thể loại nào ôngcũng có những thành công Ông đợc nói đến với t cách nhà thơ, nhà tiểu thuyết,nhà văn viết truyện ngắn, nhà viết kịch, nhạc sĩ, hoạ sĩ… Sau hơn 70 năm sángtạo miệt mài, ông đã để lại cho đời một khối lợng tác phẩm đồ sộ và phong phú:

52 tập thơ, 42 vở kịch, 2006 ca khúc (trong đó có quốc ca ấn Độ), 63 tập tiểuluận, 12 tập tiểu thuyết, hơn 100 truyện ngắn Những tác phẩm nghệ thuật này

đã nói lên đầy đủ tài năng và sức lao động vô tận của R Tagore Với hơn 100truyện ngắn để lại, ông đợc xếp vào số những nhà văn viết truyện ngắn hàng

đầu của thế kỷ XX với một phong cách viết đậm chất trữ tình, lãng mạn Chínhvì vậy tìm hiểu thế giới nghệ thuật truyện ngắn của R Tagore có thể giúp ta có

đợc một hình dung đầy đủ hơn về tài năng cũng nh đóng góp của R Tagore chovăn học ấn Độ thời kỳ phục hng

1.3 Truyện ngắn R Tagore phong phú, đa dạng cả về đề tài lẫn cách thểhiện, nhng đều thống nhất ở một phong cách nghệ thuật độc đáo Đó là sự kếthợp hài hoà giữa trữ tình và triết lý, hiên thực và huyền ảo, truyền thống và hiện

đại… Đọc truyện ngắn R Tagore, ta nh bớc vào một thế giới huyền ảo, mơmộng nhng cũng rất gần gũi với đời thờng, có ý nghĩa nhân sinh to lớn Có đợc

điều này, bên cạnh tầm t tởng lớn lao còn có tài năng và phong cách nghệ thuật

độc đáo của R Tagore mà trớc hết là nghệ thuật tổ chức cốt truyện Tìm hiểu

kết cấu cốt truyện trong truyện ngắn R Tagore, vì vậy, có thể xem là sự khởi

đầu cho quá trình khám phá thế giới nghệ thuật truyện ngắn R Tagore Nókhông chỉ giúp ta hiểu tài năng truyện ngắn của R Tagore mà xa hơn là giúp ta

có một cái nhìn đầy đủ hơn về tài năng nhiều mặt của con ngời kì diệu này

2 Mục đích, nhiệm vụ

2.1 Nh tên đề tài đã xác định, mục đích của đề tài là tìm hiểu nghệ thuật

tổ chức cốt truyện, một phơng diện quan trọng làm nên vẻ đẹp và sức hấp dẫncủa truyện ngắn R Tagore

2.2 Với mục đích trên đây, đề tài có nhiệm vụ:

Thứ nhất, chỉ ra các dạng thức kết cấu đặc trng trong truyện ngắn R.

Tagore

Thứ hai, chỉ ra hiệu quả thẩm mĩ của các dạng kết cấu ấy.

Thứ ba, trong một chừng mực nhất định, chỉ ra những nét riêng của R.

Tagore trong nghệ thuật tổ chức cốt truyện so với các tác giả khác

3 Phạm vi, đối tợng khảo sát

3.1 Thành tựu truyện ngắn của R Tagore hết sức đặc sắc Với hơn 100truyện ngắn để lại, ông đợc đặt bên cạnh những bậc thầy về truyện ngắn nhMôpátxăng (Pháp), Sêkhốp (Nga) Tuy nhiên, cho đến nay truyện ngắn của R.Tagore đợc dịch và giới thiệu ở Việt Nam cha nhiều Trong phạm vi t liệu vàthời gian cho phép, chúng tôi chọn khảo sát 37 truyện trong tuyển tập R Tagore(tập 2) của nhiều dịch giả, do Nhà xuất bản Lao động, Trung tâm văn hoá ngônngữ Đông Tây, ấn hành năm 2004

3.2 Nói tới kết cấu của tác phẩm là nói tới toàn bộ tổ chức, sắp xếp bêntrong làm nên tính chỉnh thể cho tác phẩm Với cách hiểu ấy tác phẩm văn học

là một kết cấu Nghĩa là nó bao gồm các phơng diện tổ chức tác phẩm ở đâychúng tôi chỉ giới hạn ở nghệ thuật tổ chức cốt truyện, một phơng diện quantrọng trong kết cấu truyện ngắn

4 Phơng pháp nghiên cứu

Với mục đích và nhiệm vụ đã xác định trên đây, chúng tôi chủ yếu sửdụng các phơng pháp nh, khảo sát, thống kê, phân tích theo đặc trng thể loại mà

ở đây là thể loại truyện ngắn ở chừng mực nhất định, chúng tôi kết hợp sửdụng phơng pháp so sánh, đối chiếu nhằm chỉ ra những nét riêng trong kết cấucốt truyện truyện ngắn R.Tagore

5 Lịch sử vấn đề

5.1 R.Tagore đã để lại cho văn hoá nhân loại một khối lợng đồ sộ các tácphẩm văn học nghệ thuật Cuộc đời của một thiên tài nghệ thuật sáng tạo khôngngừng nghỉ cho đến hơi thở cuối cùng ấy đã thu hút sự quan tâm, chú ý của giớinghiên cứu, lý luận phê bình trên thế giới Khi giải thởng Nôbel văn học traocho tập Thơ Dâng (1913), R.Tagore đã trở thành một hiện tợng văn học của thế

kỷ XX Tuy nhiên cả phơng Đông và Phơng Tây ngời ta biết đến ông nhiều hơntrong t cách một nhà thơ Điều này vô hình trung đã làm cho các lĩnh vực kháctrong sáng tác của ông bị nhoè mờ, trong đó có truyện ngắn Cuối thập niên 50của thế kỷ XX, truyên ngắn của R.Tagore mới đợc dịch và giới thiệu ở nhiều n-

ớc Châu Âu nh Anh, Pháp, Nga với một số tập tiêu biểu nh : “Hungry Stones”(Đá đói) Nxb Macmillan, 1958; “More Stories From R.Tagore” (Tuyển tậptruyện ngắn R.Tagore, Nxb Macmillan, Lon don, 1958; “Stories FromR.Tagore” (Truyên ngắn R.Tagore), Nxb Macmillan, Lon don, 1958 Nh vậy,

so với thơ, thành tựu truyện ngắn R.Tagore đợc giới nghiên cứu dịch thuật chú ý

đến muộn hơn rất nhiều

5.2 So với các nớc phơng Tây, R.Tagore xuất hiện ở Việt Nam muộnhơn Tên tuổi của ông lần đầu tiên đợc nói đến là vào năm 1924 trên hai số báoNam Phong 84,85 Trên hai số báo này xuất hiện bài: “Một đại thi sĩ á Đông– Rabinđranath Tagore” và bài “Bàn phiếm về văn hoá phơng Tây” Trong bài

“Bàn phiếm về văn hoá phơng Tây” Thợng Chi đã nói đến R Tagore nh một đạidiện siêu việt của văn hoá phơng Đông, ngời chủ trơng hoà hợp hai nền văn hoá

Đông – Tây R Tagore còn đợc xem nh một chiến sỹ đấu tranh chống sự áp

bức của các thế lực thực dân đế quốc Năm 1929, trên đờng trở về nớc từ NhậtBản R Tagore đã ghé thăm Sài Gòn, đợc nhiều nhà văn và công chúng yêu vănchơng tiếp đón Tuy nhiên, phải đến năm 1934 khi cuốn “Thi hào R Tagore”của Nguyễn Văn Hai đợc Nhà xuất bản Tân Việt ấn hành, bạn đọc Việt Nammới có đợc cái nhìn đầy đủ hơn về R Tagore

Năm 1958, trong chuyến thăm ấn Độ lần đầu tiên sau khi nớc nhà giành

độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến thăm Nhà bảo tàng R Tagore ở Calcutta– Thành phố quê hơng ông Đây là một việc làm đầy ý nghĩa thể hiện tình cảmcủa Hồ Chí Minh nói riêng và nhân dân Việt Nam nói chung đối với thiên tài R.Tagore

Ghi lại cảm xúc của chuyến đi này, trên báo nhân dân số ra ngày 19tháng 3 năm 1958, Hồ Chí Minh viết: “Đại thi hào Rabinđranath Tagore cả thếgiới đều kính trọng” Đây có thể xem là bớc ngoặt quan trọng đánh dấu quátrình giới thiệu nghiên cứu R.Tagore ở Việt Nam Năm 1961, kỷ niệm 100 nămngày sinh R.Tagore nhiều công trình nghiên cứu dịch thuật thơ, kịch, R.Tagore

đã ra đời, đáng chú ý là cuốn “R.Tagore” của Cao Huy Đỉnh, La Côn, nhà xuấtbản văn hoá, Hà Nội, 1961 Trong đó, các dịch giả đã chọn dịch 50 bài thơ, 2 vởkịch và đặc biệt là một bài giới thiệu 48 trang của Cao Huy Đỉnh về cuộc đời, ttởng nghệ thuật của R.Tagore Đây đợc xem là một tiểu luận nhỏ về R.Tagore,chứa đựng rất nhiều vấn đề có tính chất gợi mở cho quá trình nghiên cứuR.Tagore Nhờ đó những vấn đề phức tạp đã đợc Cao Huy Đỉnh lý giải mộtcách sâu sắc, có sức thuyết phục nh khi lý giải cái độc đáo sâu sắc trong sángtác của R.Tagore, Cao Huy Đỉnh viết: “Hai mặt tâm hòn chung đúc từ bé: Cáitầm ngầm sâu sắc, trừu tợng và bình lặng của ấn Độ hoà hợp với cái sôi nổi,phóng khoáng của văn hoá t sản tiến bộ của tây Phơng Nhng tâm hồn đó phảitrải qua sóng gió hiện thực của cách mạng giải phóng dân tộc ấn Độ mới hìnhthành, biến động và thể hiện đợc vào tác phẩm của nhà thơ” Theo chúng tôi

đây là một nhận xét có ý nghĩa phơng pháp luận cho quá trình nghiên cứuR.Tagore

Cũng từ điểm nhìn đó, nhận xét về truyện ngắn R.Tagore, Cao Huy Đỉnhviết: “Truyện ngắn của R.Tagore mang chất trữ tình, nói hộ triết lý và tình cảmcủa nhà thơ bằng những hình ảnh của thiên nhiên, bằng thần thoại, bằng biểu t-ợng và ngụ ngôn nhiều hơn là sự việc rút ra từ thực tế đời sống Nhng R.Tagore

đã chọn lọc, đúc kết rất chặt chẽ và tinh vi để cho phù hợp với đời sống hiệnthời T tởng rất súc tích đợc lồng qua những hình tợng hết sức mĩ lệ Mỗi câu,mỗi chữ đều đợc tác giả nung nấu hết sức kỹ lợng để phụ vụ sát chủ đề Cótruyên chỉ gồm 10 dòng nhng nhờ sự việc tập trung mà ta khám phá đợc cả mộtvấn đề lớn về nhân sinh và xã hội Cái tính chất tập trung, lôgic và thống nhấtcao độ đó, rõ ràng là do ảnh hởng của Tây Phơng, còn những biểu tợng ngụngôn kia là sở trờng của ấn Độ Cả hai tính chất hiện thực và mĩ lệ đều có ởtruyện ngắn R.Tagore” [18;22] Có thể nói rằng đây là những nhận xét chínhxác và đã phần nào chỉ ra đơc cái độc đáo làm nên sự hấp dẫn riêng biệt củatruyện ngắn R.Tagore Tuy nhiên, phần mà Cao Huy Đỉnh quan tâm nhiều nhất

là lĩnh vực sáng tác thơ ca của R.Tagore Vì vậy, nhìn chung thành tựu truyệnngắn R.Tagore cha đợc chú ý nhiều

Năm 1986, tập truyện “Mây và mặt trời” (25 truyện) đợc nhà xuất bảnVăn học ấn hành, dịch giả Đào Anh Kha đã có cái nhìn bao quát về một số đặc

điểm nổi bật truyện ngắn R.Tagore Đó là sự đan xen giữa trữ tình và triết lý,hiện thực và huyền ảo, truyền thống và hiện đại “Mây và mặt trời”, Tập truyệnngắn đầu tiên và duy nhất cho đến bây giờ của R.Tagore đợc giới thiệu ở ViệtNam Và qua đó, “Ngời ta cũng đủ thấy một hồn phong phú và tài năng đa dạngcủa R.Tagore phản ánh một cách hiện thực xã hội dờng nh rất gần gũi, dễ hiểu

đối với chúng ta” [10;3]

Trong cuốn “Giáo trình văn học ấn Độ” nhà xuất bản giáo dục, 1999, Lu

Đức Trung nhận xét về truyện ngắn R.Tagore: “truyện ngắn R.Tagore rất đadạng, có truyện rất ngắn chỉ mấy chục dòng, có truyện rất dài, kết cấu khá phứctạp, nói chung tính hiện thực rất sâu sắc Vì thế truyện của ông có sức gợi cảm

và hấp dẫn” [16;32]

5.3 Điểm lại một số công trình nghiên cứu về R Tagore trên đây, có thểthấy cho tới nay, những nghiên cứu về truyện ngắn R Tagore ở nớc ta chanhiều Điều đáng ghi nhận ở đây là những công trình đó đã ít nhiều có ý nghĩagợi mở về phơng pháp luận Ngoài ra những năm gần đây, trong các trờng Đạihọc, Cao đẳng đã có một số luận văn của sinh viên, học viên bàn về truyệnngắn R Tagore trên một số phơng diện Với chúng tôi, đó là những gợi mở rấthữu ích để đi vào khám phá thế giới truyện ngắn R Tagore, trớc hết là bình diệnkết cấu cốt truyện.

6 Giới thuyết khái niệm

6.1 Khái niệm kết cấu

Kết cấu là một phạm trù phổ quát cả trong đời sống lẫn trong văn học ở

đâu có sự chế tác tác phẩm từ những vật liệu, chất liệu khác nhau, ở đó ta thấyvai trò của kết cấu Khái niệm kết cấu thờng đợc sử dụng trong các lĩnh vực nh,xây dựng, kiến trúc, máy móc…Sáng tác văn học bao giờ cũng có sự dung hợpgiữa tinh thần và vật chất, chủ quan và khách quan, vô hạn và hữu hạn…ở đó tathấy mối liên hệ giữa các không gian khác nhau và điểm gặp gỡ của những thờigian không giống nhau Chính kết cấu đảm bảo cho những mối quan hệ và liên

hệ đó trở thành hiện thực Những mối liên hệ và quan hệ đó giúp nhà văn phátbiểu đợc cách cảm thụ, cách nhìn cuộc sống con ngời một cách rõ ràng, sáng rõnhất theo kiểu của nghệ thuật Do tính phức tạp của vấn đề mà đã từ lâu nó dành

đợc sự quan tâm chú ý đặc biệt của giới nghiên cứu Cuốn “150 thuật ngữ vănhọc” Lại Nguyên Ân (biện soạn), nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội viết:

“kết cấu là sự sắp xếp, phân bố các thành phần hình thức nghệ thuật; tức là sựcấu tạo tác phẩm, tuỳ theo nội dung và thể tài Kết cấu gắn kết các yếu tố củahình thức và phối thuộc chúng với t tởng”[1;169] Từ đinh nghĩa này cho thấy,kết cấu chính là sự sắp xếp, phân bố các thành phần hình thức của tác phẩm vănhọc, nêu lên mối liên hệ giữa hình thức và nội dung Tức là hình thức tác phẩm

đợc kết cấu để thể hiện nội dung, t tởng bên trong của nó

“Từ điển thuật ngữ văn học”, nhà xuất bản Đại học Quốc gia, Hà Nội đa

ra quan niệm Kết cấu là “Toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh đông của tácphẩm”[4;313] ở đây chúng ta tìm hiểu về kết cấu trong tác phẩm nghệ thuật,

đó chính là toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm Nhiều ngời ờng nhầm lẫn hai khái niệm kết cấu với bố cục Nếu nh thuật ngữ bố cục chỉ sựphân chia bố trí sắp xếp các phần, các chơng mục theo một trình tự nhất định đểthể hiện nội dung tác phẩm thì thuật ngữ kết cấu bao gồm một nội dung rộng rãi

th-và phức tạp hơn nhiều Tổ chức tác phẩm ở đây không chỉ là sự tiếp nối bề mặt,

ở tơng quan bên ngoài, ở sự sắp xếp, bố trí các chơng đoạn, các bộ phận mà nócòn bao hàm cả sự liên kết bên trong, là nghệ thuật tổ chức nội dung cụ thể củatác phẩm Bố cục chỉ là một phơng diện, một khía cạnh của kết cấu Ngoài bốcục, kết cấu còn bao gồm tổ chức thời gian, không gian nghệ thuật của tácphẩm, nghệ thuật tổ chức những liên kết cụ thể các thành phần của cốt truyện,

bố trí các yếu tố ngoài cốt truyện… sao cho toàn bộ tác phẩm trở thành mộtchỉnh thể nghệ thuật Vì vậy, kết cấu là phơng diện cơ bản và tất yếu của mà bất

cứ tác phẩm nào cũng cần đến Kết cấu tác phẩm đảm nhiệm nhiều chức năngkhác nhau Nó vừa là phơng tiện để bộc lộ chủ đề t tởng tác phẩm vừa triển khaitrình bày hấp dẫn cốt truyện, tổ chức điểm nhìn nghệ thuật của tác giả, tạo racho tác phẩm một sự thống nhất toàn vẹn Mỗi một tác phẩm văn học có thể coi

là một “sinh mệnh”, “một cơ thể sống” thể hiện nhận thức, tài năng, phongcách, cá tính của từng nhà văn

Từ cách hiểu về khái niệm kết cấu trên đây ta có thể thấy, kết cấu là mộtkhái niệm rộng bao gồm toàn bộ tổ chức tác phẩm Nó liên quan đến nhiều ph-

ơng diện: ý đồ sáng tạo của tác giả, điểm nhìn, vai trò ngời trần thuật, cốttruyện, thể loại, phong cách ngôn ngữ tác phẩm Nhng trong luận văn nàychúng tôi chỉ khảo sát một phơng diện hẹp của kết cấu Đó là kết cấu cốt truyệntức là nghệ thuật tổ chức sắp xếp những liên kết cụ thể của các thành phần cốttruyện (các sự kiện, biến cố)

Kết cấu cốt truyện là một vấn đề phức tạp, nó không đơn thuần chỉ làhình thức của tác phẩm Vì ngoài mối liên hệ bên ngoài có tính chất thời gian,nhân quả thì sự kiện đợc miêu tả lại có mối liên hệ bên trong mang ý nghĩa vàcảm xúc Về cơ bản các liên hệ này tạo thành phạm vi kết cấu của cốt truyện.Kết cấu cốt truyện là vấn đề trung tâm, cơ bản, quan trọng nhất Nó chi phối hệhống nhân vật, sự vận động và biến đổi của cốt truyện phản ánh sự vận động,biến đổi của tính cách nhân vật Tính cách là gì nếu không phải là cái quyết địnhgây ra sự cố, sự cố là gì nếu không phải là cái minh hoạ tính cách Cốt truyện cómối quan hệ chặt chẽ với chủ đề, t tởng của tác phẩm Nó là phơng tiện để bộc

có cốt truyện Nó không có những biến cố, những xung đột gay gắt nh thờngthấy mà nếu có xung đột thì đó là những xung đột trong nội tâm, tâm trạngnhân vật Loại kết cấu này xoay quanh diễn biến tâm trạng nhân vật Kiểu kếtcấu này là phổ biến trong truyện ngắn R.Tagore Tìm hiểu vấn đề “kết cấu cốttruyện” của tác phẩm văn học tức là tiếp cận tác phẩm từ góc độ thi pháp học

6.2 Khái niệm cốt truyện

Cốt truyện có vai trò vô cùng quan trọng, là yếu tố hạt nhân để bộc lộ nộidung, chủ đề, t tởng của tác phẩm Vậy cốt truyện là gì mà nó có vai trò, tầmquan trọng lớn nh vậy Đề tài của chúng tôi không đặt ra mục đích phải xâydựng một khái niệm cốt truyện hoàn chỉnh Tuy nhiên, đây là vấn đề hiện còntồn tại nhiều cách hiểu khác nhau Thực tế này buộc chúng tôi phải giới thuyếtlại khái niệm làm điểm tựa cho việc tìm hiểu kết cấu cốt truyện trong truyệnngắn R.Tagore

Đã có nhiều quan niệm, định nghĩa khác nhau về cốt truyện trong tácphẩm tự sự Có thể dẫn ra đây một số quan niệm Theo quan niệm truyền thống,cốt truyện là phần cốt lõi của truyện, cái phần có thể tóm tắt, thuật lại hay vaymợn để sáng tạo ra các tác phẩm khác Tuy nhiên, đó không phải là quan niệmduy nhất Trần Đình Sử trong “Dẫn luận thi pháp học”; G N Pospelov trong

“Dẫn luận nghiên cứu văn học” (tập 2); Lại Nguyên Ân trong “150 thuật ngữ văn học”, “Từ điển thuật ngữ văn học” của nhóm Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội 1997) vẫn cónhững quan niệm riêng, hay đúng hơn là những sắc thái riêng Nhìn chung mỗitác giả đều có cách quan niệm theo một hớng riêng ít nhiều có sự tơng đồng.Trong đó, theo chúng tôi, quan niệm của của Lại Nguyên Ân trong: “150 thuật ngữ văn học” có nhiều nét tơng đồng với cách định nghĩa của G N Pospelov

trong “Dẫn luận nghiên cứu văn học” (tập 2) Theo họ cốt truyện có thể hiểu

nôm na nh là “cái lõi”, “bộ xơng”, “cái sờn”, “cơ sở” của truyện chứ cha phải làtruyện [3;113] Và nó đợc xem là “tiến trình sự kiện hành động trong đời sốngnhân vật trong không gian và thời gian”[3;35] Theo đó, cốt truyện đợc xem nh

là một phơng diện của lĩnh vực hình thức nghệ thuật, trở thành lớp kiên cố củahình thức tác phẩm Cả Lại Nguyên An và G.N Pospelov đều chia cốt truyệnlàm hai loại: cốt truyện biên niên và cốt truyện đồng tâm “Nhập môn văn học”

do Hoàng Ngọc Hiến dịch lại không nhằm xây dựng một khái niệm cốt truyệnhoàn chỉnh mà đặt cốt truyện trong mối quan hệ với tính cách nhân vật và chủ

đề t tởng của tác phẩm Giáo trình “Dẫn luận thi pháp học” của Trần Đình Sử,

nhà xuất bản Giáo dục, 1998, đã chia cốt truyện thành hai loại Đó là “cốttruyện tự nhiên và cốt truyện nghệ thuật” Đồng thời tác giả đã nhận mạnh “lýthuyết mô típ” và “lý thuyết chiều sâu” trong việc xây dựng cốt truyện và “tínhquan niệm” của cốt truyện văn học

Tuy nhiên, theo chúng tôi, khái niệm “cốt truyện” đợc trình bày trong

“Từ điển thuật ngữ văn học” của nhóm Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi, Trần

Đình Sử có thể xem là ngắn và gọn tơng đối đầy đủ Và chúng tôi lấy đây làm

cơ sở để tìm hiểu kết cấu cốt truyện truyện ngắn R Tagore Theo cách hiểu nàycốt truyện có thể định nghĩa nh sau:

“Cốt truyện” là hệ thống sự kiện cụ thể đợc tổ chức theo yêu cầu t tởng

và nghệ thuật nhất định tạo thành bộ phần cơ bản quan trọng nhất trong hìnhthức động của tác phẩm văn học thuộc các loại “tự sự và kịch”[4;88]

Nh vậy, cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu của mọi loại tác phẩmvăn học mà chỉ có trong thể loại tự sự và kịch Trong một cốt truyện có hai ph-

ơng diện gắn bó hữu cơ Một mặt cốt truyện là phơng diện bộc lộ tính cáchnhân vật, nhờ cốt truyện nhà văn có thể thể hiện sự tác động qua lại giữa cáctính cách Mặt khác cốt truyện còn là cơ sở để cho nhà văn tái hiện các xung độtxã hội Nó vừa góp phần bộc lộ có hiệu quả đặc biệt mỗi tính cách lại vừa trìnhbày một hệ thống sự kiện phản ánh chân thực xung đột xã hội Một cốt truyệnhoàn chỉnh bao giờ cũng có đầy đủ các thành phần: mở đầu, thắt nút, phát triển,

đỉnh điểm, mở nút và kết thúc Phần “mở đầu” (trình bày) có nhiệm vụ giớithiệu một cách khái quát hoàn cảnh nảy sinh xung đột chính của tác phẩm,

đồng thời giới thiệu sơ lợc về lai lịch nhân vật Các nhân vật cha có sự vận độngtính cách, xung đột cha vận động Sự kiện mở đầu có tác dụng nh là nguyênnhân trực tiếp làm bùng nổ xung đột cơ bản của tác phẩm Tiếp đó phần “thắtnút” là giai đoạn mở đầu cho sự vận động xung đột, nó thờng bắt đầu với một sựkiện đặc biệt nào đó đợc gọi là sự kiện thắt nút Sự kiện này có tác dụng làmthay đổi tình thế ban đầu, lôi cuốn các nhân vật cùng tham gia vào xung đột vàqua đó các nhân vật cũng sẽ bớc đầu bộc lộ những nét bản chất Trong toàn bộcốt truyện, phần dài nhất và quan trọng nhất là phần “phát triển” Khác với phần

“thắt nút”, phần này là các biến cố, sự kiện liên tiếp xẩy ra làm cho xung đột cóchiều sâu và bề rộng Giai đoạn căng thẳng nhất của cốt truyện là phần “đỉnh

điểm”, ngay sau đó là phần “mở nút”: giải quyết các xung đột Đó là nhữngthành phần làm nên tính đầy đủ cho một cốt truyện Tuy vậy không phải cốttruyện nào cũng đầy đủ các thành phần dù đầy đủ hay không đầy đủ các thànhphần thì cốt truyện bao giờ cũng mang tính lịch sử – cụ thể, tính kịch và tínhhoàn chỉnh của nó

Cốt truyện có vai trò vô cùng quan trọng trong tác phẩm tự sự và kịch.

Đặc biệt trong truyện ngắn, nó càng thể hiện sâu sắc tầm quan trọng của mình

Cốt truyện vừa kết tinh truyền thống của dân tộc, phản ánh những thànhtựu của mỗi thời kỳ lịch sử, nó thể hiện phong cách và tài năng của mỗi nhàvăn

7 Cấu trúc luận văn.

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chơng:

Chơng 1: Lồng ghép, đan cài các yếu tố thực, ảo.

Chơng 2: Đảo ngợc trật tự thời gian sự kiện

Chơng 3: Tạo dựng những cốt truyện không có chuyện

Và cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

Chơng 1 Lồng ghép, đan cài các yếu tố thực, ảo

1.1 Giới thuyết khái niệm

“Lồng ghép” vốn là một thuật ngữ của các nhà làm phim Nó có chứcnăng tạo nên sự sống động cho nhịp điệu góp phần làm nên tính t tởng cho cáctác phẩm điện ảnh Thông thờng thủ phép lồng ghép tồn tại ở một số kiểu dạngnh: dẫn chuyển (kể về một số sự việc, đảm bảo tuần tự logic và thứ tự trớc sau),hồi tởng (chuyển gạt thời gian không theo tuần tự), đan chéo… Việc vận dụngthủ pháp này giúp cho nhà văn thể hiện mối liên hệ đa chiều giữa các sự kiện,hiện tợng đời sống Trong văn học hiện thực thế kỷ XX, để bộc lộ đầy đủ hơn,

độc đáo hơn, sáng tạo hơn các mối liên hệ giữa những thời đại và các thế hệ,khám phá tính chất phức tạp của đời sống và trong tính cách con ngời, các nhà

văn thờng vận dụng kiểu lồng ghép, đan cài mà nhất là lồng ghép giữa thực và

ảo

Trong quá trình tổ chức, sắp xếp cốt truyện, dùng thủ pháp lồng ghép cáctruyện khác nhau về dung lợng, vị trí, thời điểm xuất hiên của nó trong truyệnlớn để tạo thành một cốt truyện có kết cấu bền vững Đó chính là sự lồng ghéptrong kết cấu cốt truyện

Kiểu kết cấu cốt truyện lồng ghép các yếu tố thực, ảo là một kiểu kết cấukhá hiện đại Nó là kết quả của sự tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Hiệuquả thẩm mỹ của nó là có thể mang đến những hiệu quả nghệ thuật lớn nhất, bất ngờnhất Tuy trong một cốt truyện có cả yếu tố thực và ảo nhng nó không rời rạc theokiểu ảo là ảo và thực là thực mà nó có sự lồng ghép, đan cài, có sự nhất quán chặt chẽ

từ đầu đến cuối Đó là u thế, là điểm tích cực mà chỉ có nó mới có thể tạo ra đợc Điềunày đã lý giải vì sao nhiều nhà văn sử dụng hình thức kết cấu này

1.2 Kết cấu đan cài các yếu tố thực, ảo trong truyện ngắn R.Tagore

Cốt truyện trong truyện ngắn R.Tagore đợc thể hiên một cách độc đáo,sáng tạo Sự độc đáo, sáng tạo đó với biểu hiện đầu tiên là có sự kết hợp giữathực và ảo trong một cốt truyện

Đào Anh Kha trong lời giới thiệu tập truyện Mây và mặt trời của

R.Tagore đã có một cái nhìn bao quát về truyện ngắn của R.Tagore: “Cách hcấu của R.Tagore là cho hiện thực lồng vào huyền thoại, là đúc kết những sựviệc có thật trong xã hội, rồi đem đặt bên cạnh những yếu tố, những t liệu rút ra

từ thần thoại, cổ tích, dân ca và cả từ các tôn giáo” [10;51] Qua đây cho thấy

ông đã chú ý đến một số đặc điểm nghệ thuật cơ bản của truyện ngắn R.Tagore

về việc sử dụng yếu tố huyền thoại và yếu tố hiện thực Đa vào tác phẩm nhữngyếu tố hoang đờng, kỹ ảo, những cái có tính “huyễn hoặc” tạo cho tác phẩmmột màu sắc h ảo, trộn lẫn giữa cái thực và cái ảo nhằm khắc hoạ rõ nét hơnhiện thực khách quan Những yếu tố đó đợc vận dụng nhằm chuyển tải nhữngvấn đề của cuộc sống con ngời hiện đại Cũng qua đó, R.Tagore bộc lộ quan

điểm, t tởng, tình cảm của mình về hiện thực cuộc sống với những ý nghĩa sâusắc của nó

Kết quả khảo sát truyện ngắn R.Tagore cho thấy, trong số 37 truyện đã

có tới 18 truyện có sử dụng lối kết hơp lồng ghép giữa yếu tố hiện thực vàhuyền ảo (chiếm 48,6%) Tiêu biểu là các truyện: “đã đói”, “bộ xơng”, “giànhoả thiêu”, “kho vàng bí ẩn”, “những bậc bến tắm bên sông” R.Tagore đã kháiquát những vấn đề mang tính xã hội và lồng vào đó những yếu tố ảo đợc rút ra

từ huyền thoại, mô típ cổ tích dân gian, từ tôn giáo và còn sáng tạo ra nhữnghuyền thoại mới Hai yếu tố này đợc đa vào tác phẩm để xây dựng cốt truyệnmới, độc đáo

1.2.1 Sử dụng những mô típ, huyện thoại dân gian

Yếu tố huyền ảo đợc tác giả rút ra từ nhiều nguồn khác nhau Kết quảkhảo sát có 7/18 truyện (chiếm 38,9%) tác giả đã vay mợn những mô típ, huyềnthoại dân gian lồng vào cốt truyện để giải quyết một vấn đề, một mâu thuẫn đợc

đặt ra trong tác phẩm tiêu biểu là các tác phẩm: “Kho vàng bí mật”, “những bậcbến tắm bên sông”, “cô dâu bé nhỏ”…

ở truyện ngắn “kho vàng bí mật” ta bắt gặp mô típ “tìm kiếm kho báu”trong văn học dân gian của nhiều nớc đã đợc R.Tagore sử dụng một cách sángtạo Tác giả đã miêu tả một cách sinh động lòng hám vàng của Mutunjay thôngqua cốt truyện hoàn toàn trùng khít với mô típ truyện cổ tích Hành trình tìmkiếm của Mutunjay đợc bắt đầu khi đón nhận mảnh giấy có những ký hiệu chỉdẫn bí mật do một pháp s tặng cho ông nội Nó diễn ra trong khoảng thời gianhai thế hệ mà vẫn không giải đợc bí mật đó Mutunjay quyết tìm kiếm và đã bắtgặp trong thực tế sự trùng hợp với những ký hiệu trên mảnh giấy và kho báu đã

đợc tìm thấy Thờng thì kết thúc cổ tích dân gian là kết thúc có hậu nhng vớiR.Tagore kết thúc lại là sự giác ngộ: Từ bỏ thói hàm vàng Thông qua mô típquen thuộc R.Tagore đã nhào nặn, sáng tạo và đã phản ánh tác hại của đồngtiền và sức quyến rũ của vàng trong xã hội t sản, lòng tham mù quáng của conngời trong xã hội tiền ta bản Mutunjay tìm thấy, anh ta sung sớng đến điênloạn ở đây ta nh thấy hình ảnh một Grăngđê, mắt sáng lên, ngời rung lên vìnhìn thấy lấp lánh ánh vàng, chỉ biết đến tiền và sống vì tiền trong tác phẩm

“ơgiêni Grăngđê” (Ban zắc) Lòng hám vàng của Mutunjay đã đợc thoả mãnkhi anh ta sống trên đống vàng, phá phách cuồng loạn trên đống vàng, sốngtrong các nhà tù bằng vàng: “có bao nhiêu ngời trên thế gian giàu tới mức cóthể vung vãi vàng nh ta dây”[18;143] Nhng rồi cuối cùng hắn cũng nhận rarằng: cả đống vàng xung quanh hắn thật chẳng có ý nghĩa gì cả, hắn ao ớc đánh

đổi tất cả số vàng đó để có một cuộc sống bình thờng, giản dị nhất: “cuộc sống

ấy, bầu trời ấy, ánh sáng ấy giờ đây đối với nó là thứ quý gia hơn tất cả vàngbạc trong vũ trụ Mutunjay cảm thấy giá có thể trong giây lát ngả đầu trên đầugối bụi bặm của bà mẹ quả đất, trong vẻ đẹp xanh rờn của ngời, dới nhữngkhoảng không bát ngát, mát rơi của bầu trời Giá nó có thể hít đầy lồng ngựcngọn gió ngọt ngào mùi cỏ mới cắt và hoa lá thì nó có thể chết với cảm nghĩ đời

đã trọn vẹn”.[18;145] Nếu trong truyện cổ tích hành trình đi tìm kho báu diễn

ra quyết liệt giữa hai tuyến thiện – ác, và cuối cùng, những ngời lơng thiện baogiờ cũng chiến thắng, còn kẻ ác thất bại và bị trừng trị, thì ở đây, thông qua môtíp vay mợn, R.Tagore đã cảnh tỉnh con ngời, hãy từ bỏ lòng tham, hãy hoà hợpvới cuộc sống tự nhiên trần thế thì con ngời sẽ tìm đợc cuộc sống đúng nghĩa, sẽ

có hạnh phúc thanh thản Viết về lòng hám vàng của Mutunjay nhng R.Tagore

đã hớng về tất cả mọi ngời Sử dụng huyền thoại cổ tích đã tạo nên một hiệunăng cho tác phẩm R.Tagore Với thủ pháp nghệ thuật này, truyện ngắnR.Tagore nói chung và “kho vàng bí mật” nói riêng thực sự hấp dẫn ngời đọc.Bởi ở đó có sự kết hợp giữa hiện thực và huyền ảo, quá khứ với hiện tại, xa vànay tạo cho tác phẩm một màu sắc riêng, chứa chất một giá trị hiện thực và mộtchiều sâu nhân đạo

Hình thức này còn thể hiện ở truyện ngắn “cô dâu bé nhỏ” Marimayi làmột cô dâu cha thoát khỏi vòng thơ bé Cô cha có đợc một ý thức đầy đủ vềcuộc sống gia đình, về bổn phận làm dâu Dần dần cuộc sống làm dâu đã giúpcô hiểu ra bao điều, cả niềm vui, cả nỗi buồn và cả bổn phận của một ngời vợ

đối với chồng, một ngời con dâu Để lý giải đợc quá trình diễn tiến hết sức phứctạp trong t tởng tình cảm của Marimayi, R.Tagore đã lồng vào trong cốt truyệnhuyền thoại về ngời thợ đúc khí giới lão luyện để cắt nghĩa, lý giải cho quá trình

nhận thức của Marimayi Đó chính là phép biện chứng tâm hồn, phản ánh đúngvới lôgíc quá trình nhận thức của con ngời.

Ta thấy dù chỉ là một mô típ hay một huyền thoại nhng chúng đều giữ vaitrò rất lớn trong việc lý giải vấn đề đặt ra trong truyện Dù dùng nhiều yếu tố ảonhng nó làm nổi bật tính chất hiện thực, hấp dẫn ngời đọc, đa đến cho ngời đọcmột màu sắc vừa cổ kính vừa hiện đại

1.2.2 Sử dụng huyền thoại tôn giáo

Sử dụng huyền thoại tôn giáo là nét đặc sắc trong tác phẩm R.Tagore Vềcơ bản đây là những truyện siêu hình h tởng đợc tác giả tởng tợng với dụng ýnghệ thuật rõ ràng Kết qủa thống kê cho thấy có 10/18 truyện (chiếm 55,6%)

đợc R.Tagore sử dụng hình thức này để tạo dựng cốt truyện, đó là những tácphẩm tiêu biểu nh: “đá đói”, “bộ xơng”, “ảo ảnh tan vỡ”, “những bậc bến tắmbên sông”, “chiến thắng”, “giàn hoả thiêu”…Đây là những tác phẩm đợc h cấudựa trên những huyền thoại nhng ngời đọc luôn nhận thấy một hiện thực ngộtngạt, tù đọng của xã hội ấn Độ dới ách thống trị của thực dân phong kiến ẩnlấp đằng sau những huyền thoại là tình cảm bao la của R.Tagore dành cho conngời

ở truyện ngắn “đá đói”, nhân vật chính là chàng trai Xrijut X – nhânviên thu thuế bông đã chứng kiến những chuyện lạ diễn ra trong lâu đài cổ bằngcẩm thạch do vua Mamutsa II xây dựng khoảng 200 năm về trớc

Trong giấc mơ anh ta đợc giao tiếp với các hồn ma trinh nữ Ba T, nhiều

đêm anh nghe thấy tiếng bớc chân, nh có nhiều ngời chen nhau chạy xuống cácbậc cầu thang “Tuy nhiên không có bóng dáng ai trớc mắt tôi cứ nh thấy một

đoàn trinh nữ vui tơi ríu rít chạy trên các bậc đá xuống tắm trong dòng sôngXuxta trớc thế hệ ấy”.[18;111]

Một thế giới vừa thực vừa ảo, vừa huyễn hoặc mơ hồ hiện ra trớc mắt Đóchỉ là cõi mộng, thoắt ẩn, thoắt hiện Con ngời chỉ có thể cảm nhận, hình dung

và tởng tợng ra chứ không thể cầm nắm hay cân đo đong đếm đợc Hình ảnh ảo

ấy phản chiếu từ một thế giới xa xôi, chỉ phút chốc tan đi nhng nó lại nói lên

đ-ợc rất nhiều điều đặc biệt là nỗi đau đớn đến tột cùng của những trinh nữ:

“những hình dáng huyền bí sột soạt lớt qua ta với bớc chân thoăn thoắt màkhông thấy ngời, với tiếng cời vang lên khanh khách mà không nghe thấytiếng” [18;112] Còn có những đêm chàng Xrijut x đang nằm ngủ và cảm thấy

nh có ai khẽ lay mình Chàng thức dậy và đi theo một ngời đàn bà vô hình dẫn

đờng qua những căn phòng kín mít tối nh bng: “tuy không nhìn thấy đợc ngờidẫn ddờng xinh đẹp, song hình dáng nàng lại không phải là sự vô hình đối vớicon mắt của tâm trí tôi, nàng là một cô gái ả Rập cánh tay thon, chắc và mịnmàng nh cẩm thạch lấp ló qua ống tay áo, chiếc áo mỏng tang từ mũi rủ xuốngmặt và ngang lng giắt một lỡi gơm cong cong”[18;115] Họ đi qua chỗ “một tênquan hoạn da đen gớm ghiếc mặc đồ gấm đen kim tuyến, đang duỗi chân ngủgục trong lòng một thanh kiếm vuốt trần”[18;116] Rồi một đem khác, Xrijut xlại nghe thấy tiếng nức nở của ai đó từ một nấm mồ đen tối với giọng ai oán,não nùng, than khóc và cầu khẩn Một thế giới mộng ảo, mơ hồ nhng lại toát lênmột không khí nặng nề, tù túng và quẫn bách Tiếng kêu ai oán, tiếng rên rỉ củanhững linh hồn chết không yên Trớc bao nhiêu điều mộng ảo ấy, Xirijut xquyết định rời xa lâu đài này Rồi một sức mạnh vô hình nào đấy khiến chàngquay trở lại thăm toà lâu đài vào buổi hoàng hôn Một bầu không khí nặng nề

im lặng choáng ngợp toàn bộ lâu đài với các gian phòng đầy âm khí và thấyhình ảnh một ngời phụ nữ năm trong t thế hết sức tuyệt vọng: ngón tay giằng

mớ tóc xoã dài, trên trán rỉ ra một dòng máu, tiếng cời khàn và tiếng nức nở xélòng, rồi đến hành động xé nát áo lót, đấm tay vào ngực… Những hành động bứtphá ấy nh chảy ra từ sự ấm ức, bức bối, tù túng Câu chuyện mang màu sắchoang tởng đợc R.Tagore lồng ghép, đan cài rất tài tình giữa yếu tố hiện thực vàhuyền ảo Tính chất huyền ảo làm đòn bẩy cho tính chất hiện thực, tô đậm tínhchất hiện thực Sự mơ hồ kỳ ảo khó nắm bắt của những oan hồn nơi lâu đài tạonên một không khí nặng nề, ngột ngạt của hiện thực xã hội Sự kết hợp tài tìnhnày làm nên chất men riêng trong truyện ngắn R.Tagore R.Tagore đã khái quátmột vấn đề mang tính xã hội và lồng vào đó nhân tố rút ra từ thần thoại, tôngiáo Cốt truyện mang đặc tính này không chỉ tạo nên phong cách riêng của nhà

văn mà qua đó đặc biệt hơn, R.Tagore muốn nhắn gửi tới độc giả một chân lý

về cuộc đời Cái vỏ bọc hoang tởng, huyền bí dần dần đợc bóc trần Ngời đọcnhận thấy một xã hội ấn Độ hết sức nghiệt ngã, tàn nhẫn đối với con ngời mànạn nhân chính chiếm số đông là những ngời phụ nữ: “họ là những cô gái tuổi

đời mới nhú lên nh nụ hoa cha kịp nở đã tàn lụi, những quả phụ đang độ thanhxuân đẹp nh mùa thu Cuộc đời đang chờ đợi những thu hoạch, những bông lúachín dới bầu trời yên lành và tơi đẹp thì đã héo khô Họ muốn yêu nhng chẳng

đợc yêu, muốn có hạnh phúc nhng hạnh phúc chẳng bao giờ đến, muốn tự donhng đôi “kiềng chân” và cái mạng che mặt của lễ giáo phong kiến đã trói buộc

họ lại Họ bị gả bán từ lúc lên tám, lên chín, muốn lấy chồng phải bán cả gia tàinộp lễ cho nhà trai, nhng chồng lại coi họ là vật nô lệ, suốt ngày khom lng, quỳgối phục dịch chồng để giữ trọn lòng chung thuỷ tiết liệt”.[17;147]

Họ bị các thế lực vô hình và hữu hình bóp nghẹt, không có quyền sống,quyền làm ngời Trong xã hội ấy, ngời phụ nữ chỉ là thứ để họ chì chiết, rẻ rúng,giẫm đạp và là thứ thảm lau chân…Đứng trớc hiện thực đau thơng ấy, R.Tagore

đã rất đau xót và lên tiếng kêu thơng Mộng và thực, một sự kết hợp hoàn hảotạo nên sức hấp dẫn cho cốt truyện, tái hiện một cách sinh động bi kịch củanhững ngời phụ nữ ấn Độ Đó là những con ngời trầm lặng, sống trong u tối vớibao nỗi khổ, đau đớn cả tinh thần và thể xác Cuộc đời họ chỉ là tấn bi kịch xót

xa Nhà văn khao khát giải phóng họ, cho họ cuộc sống đúng nghĩa của con ời

ng-Cũng là hình thức cốt truyện mang tính chất hiện thực lồng vào huyền ảo

nh “đá đói” nhng ở “bộ xơng”, R.Tagore lại đa ngời đọc vào một thế giới khác

để chứng kiến cuộc đời đầy đau khổ của một cô gái goá chồng, phải bóm ngẹttrái tim, tuổi trẻ của mình vì những hủ tục lạc hậu, tàn nhẫn Chỉ là một hình

ảnh ảo tởng nhng ngời đọc đã cảm nhận đợc hiện thực cuộc sống dới ngòi bútcủa R.Tagore qua cuộc đời của một cô gái Cuộc đời của cô gái bớc sang mộttrang mới khi cô lấy chồng nhng cô rất sợ chồng “nh sợ cái chết” Chồng côchết, bố mẹ cô xem cô nh là nguyên nhân Cô trở về nhà mẹ đẻ, sống trong sự

đơn lẻ và không tiếp xúc, gặp gỡ với ai Ngời duy nhất cô gặp là Sêkha – bạncủa anh trai và là ngời chữa bệnh cho cô Môt luồng sinh khí mới thổi vào tráitim cô Cô sống trong niềm vui và hy vọng Nhng rồi cô đã rơi vào bi kịch đau

đớn khi biết tin Sêkha lấy vợ Cô tìm đến cái chết và cố giữ nụ cời trên môi khi

đi vào “gian phòng cô dâu vĩnh cửu” Thế nhng chết cũng không yên: “than ôi!còn đâu là phòng cô dâu, còn đâu là xiêm áo cô dâu bằng kim tuyến Bỗngnhiên mấy tiếng lách cách bên trong cơ thể làm tôi bừng tỉnh, tôi thấy ba đứanhãi con đang chật vật học môn cơ thể học trên bộ xơng của mình Trong lồngngực, nơi xa kia tim tôi rộn đập với những niềm vui và nỗi buồn, nơi cánh hoamùa xuân ngày ngày hé mở thì ở đó, giờ đây, một ông giáo đang cầm gậy, vừagọi lên từng chiếc xơng Cái nụ cời cuối cùng, cái nụ cời đã hé nở ra đón lấy cáichết ấy, giờ đây còn đâu nữa”…[18;179] Cô gái bỗng kết thúc câu chuyện của

đời mình khi có tiếng gà gáy lần đầu tiên Đó là sự ra đi của một hồn ma về cõi

âm Tác phẩm đã để lại một ấn tợng mạnh mẽ trong lòng ngời đọc nhờ lối viết

đan xen thực và ảo Nó đợc kết cấu dới dạng đối thoại giữa hồn ma của ngời congái tìm lại bộ xơng của mình với nhân vật tôi – ngời kể chuyện Đây là lối kếtcấu độc đáo, phảng phất nh một cuộc đối thoại giữa hồn ma vua cha với Hamlettrong tác phẩm của W.Secxpia Thông qua cuộc đối thoại, tác phẩm đã thể hiệnkhát vọng và cả những khổ đau, dằn vặt của những ngời phụ nữ bất hạnh Họyêu với một trái tim chân thành, muốn hoà nhập với mọi ngời nhng những hệluỵ, thiên kiến hẹp hòi của xã hội đã ngấm vào tận xơng tuỷ của họ Họ không

có lựa chọn nào khác khi “tình yêu và cái chết là hai thứ duy nhất choán đầycác thế giới nhỏ bé trong tâm hồn họ” Để mong đợc giải thoát khỏi những sựràng buộc của lễ giáo, những quan niệm quá khắt khe, họ tìm đến cái chết Sốngtrong xã hội tàn nhẫn ấy, ngời phụ nữ đã phải gánh chịu tất cả nỗi khổ và khigoá bụa lại rơi vào cảnh thảm khốc hơn Sự khắc nghiệt của xã hội lúc bấy giờ

đã đẩy họ đẩy tới tột cùng đau khổ và không có lối thoát Tái hiện một bứctranh hiện thực nghiệt ngã, R.Tagore không khỏi xót thơng, đau đớn, bằngnhững hình ảnh ảo, mộng Ông đã dẫn ngời đọc vào bức tranh xã hội tàn nhẫn,thảm khốc Vì thế câu chuyện khắc hoạ những chuyện hoang đờng, kỳ ảo nhng

những vấn đề đặt ra trong truyện lại không hề hoang tởng Có biết bao nhiêungời phụ nữ ấn Độ trong xã hội hiện đại cũng còn phải chịu những bi kịch tơng

tự Nỗi đau của một linh hồn oan khuất đã hoà vào nỗi đau chung của hàng triệungời đang sống Quá khứ, hiện tại, linh hồn và thể xác, bên ngoài và bên trongtất cả đều hiện lên rất rõ bởi một kết cấu hết sức độc đáo, hiện thực đen xen vớinhững yếu tố hoang đờng, huyền bí, bằng tởng tợng để giải thích hiện thựctrong vô thức và đó là thứ hiện thực – huyền ảo

Trong những truyện ngắn chúng tôi trích dẫn trên đây, tác giả đều sửdụng những huyền thoại tôn giáo, những yếu tố hoang tởng mờ ảo nhng gợi chongời đọc liên tởng đến một xã hội ấn Độ hết sức nghiệt ngã và đồng thời là khátvọng giải phóng con ngời của nhà văn đăc biệt là đối với ngời phụ nữ Vì phụnữ ấn là nạn nhân cùng cực nhất của chế độ phân biệt đẳng cấp, là đối tợng bị

lễ giáo phong kiến giày vò và áp bức thậm tệ Đó là trái tim bao dung, nhân hậucủa R.Tagore trớc những hiện thực nghiệt ngã của cuộc đời

1.2.3 Sử dụng yếu tố ngẫu nhiên, bất ngờ

Ngẫu nhiên, bất ngờ là những yếu tố thờng gặp trong văn học Nó có tínhchất hoang đờng, kỳ ảo và xẩy ra ngoài logic thông thờng của cuộc sống nh cáchiện tợng tự nhiên hay những hành động của con ngời mang sức mạnh của tâmlinh Yếu tố ngẫu nhiên, bất ngờ đợc R.Tagore sử dụng nh một huyền thoại lồngghép vào các yếu tố thực để tạo dựng cốt truyện, đan xen nhiều lớp ngữ nghĩa

Kết quả khảo sát, cho thấy có 5/18 truyện (chiếm 27,8%) yếu tố ngẫunhiên đợc sử dụng nh là huyền thoại Tiêu biểu là các tác phẩm: “Giàn hoảthiêu”, “Chiến thắng”, “những bậc bến tắm bên sông”, “kẻ lang thang”…

Truyện ngắn “Giàn hoá thiêu” viết về số phận bi thảm, bất hạnh của mộtcô gái tên là Mahamaya, thuộc đẳng cấp Bàlamôn Nàng đã đem lòng yêu mộtngời có đẳng cấp Vaishya Nàng đã bị ngời anh ép ghả cho một ông giàBàlamôn đang kề cận cái chết với mục đích là đa nàng lên giàn hoả thiêu Vừalúc ngọn lửa giàn hoả thiêu bùng lên, trời bất chợt đổ một cơn ma Mahamaya

đợc giải thoát Sự xuất hiện của cơn ma rõ ràng là một biến cố bất ngờ, đẩy

mach truyện phát triển theo một lôgic hoàn toàn mới mẻ Cơn ma bất chợt xuấthiện nh một sứ giả, một sức mạnh siêu hình, biểu tợng cho quỳên năng của tạohoá Sự xuất hiện của cơn ma cũng là điều có thể ở đây, thực và ảo, tất nhiên

và ngẫu nhiên đã hoà trộn vào nhau tạo nên chất lãng mạn đậm nét Cuộc đời,

số phận của nàng Mahamaya đã đợc huyện thoại hoá Vai trò của yếu tố ngẫunhiên ở đây cũng giống nh yếu tố thần kỳ trong truyện cổ Thiên nhiên và conngời nh có mối tơng giao: “Thiên – Nhân đồng thể hợp nhất”, này nỗi đau củanhân thế cũng là nỗi đau của đất trời Đất trời, tạo hoá cũng không thể thờ ơ,dửng dng trớc những gì trái với t nhiên Mahamaya đã trở về với cuộc sống, đốimặt với muôn vàn thử thách với trần thế Qua đây R.Tagore muốn nói đến một

điều: Tình yêu và cái đẹp không thể huỷ diệt, không thể mất đi Mahamaya đã

đợc cứu thoát gợi ta nhớ đến hình ảnh của nàng Sita trong sử thi Ramayana –một hình mẫu lý tởng của ngời phụ nữ ấn Độ cổ xa Với một tình yêu trongsáng, thuỷ chung và dám đấu tranh để bảo vệ tình yêu, hình tợng Mahamayavẫn luôn ngời sáng Qua đây tác giả muốn nói đến xung đột nóng bỏng gay gắtcủa xã hội ấn Độ lúc bấy giờ, giữa con ngời, nhất là ngời phụ nữ với những giáo

lý khắt khe của đẳng cấp Bàlamôn Sự thắt chặt đến mức độc đoán đã cớp đitình yêu, sự sống của con ngời Nó vùi dập con ngời, đẩy con ngời đến cảnhsống dở chết dở R.Tagore đã đa những yếu tố huyền ảo vào trong việc xâydựng cốt truyện Nó đã nói hộ tình cảm của nhà văn nhiều hơn là từ những sựthực đời sống

Cũng là sự kết hợp giữa thực và ảo, ở truyện ngắn “chiến thắng”R.Tagore đã đa đến cho ngời đọc yếu tố ngẫu nhiên bất ngờ khác trong xâydựng cốt truyện Yếu tố bất ngờ đợc tạo ra khi Sêkha đã vô cùng tuyệt vọngphải tìm đến thuốc độc để kết thúc cuộc đời mình vì chàng đã thua trong cuộc

đua tài thơ với Pundarik Trong lúc hấp hối chàng đợc hoàng hậu tặng cho vònghoa chiến thắng và đã trở thành ngời bất tử Bởi theo nghệ sĩ Sêkha, hoàng hậuAjjita là “nữ chúa của lòng mình”, là “hiện thân của thợng đế” Dới mắt chàng

đó là “xứ sở của các vì sao ngoài tầm với của chàng, không một ai biết đến và

không ai nhận ra”[18;59] “Đó là một ngời có đôi chân dịu dàng, đỏ hồng dẫmtrên đám bụi trần ai nh tình thơng của thợng đế đối với kẻ cơ nhỡ, khốn khổ” và

“nhà thơ đã đặt đôi chân đó lên bàn thờ trong tim mình”[18;60] Trong phútcuối cùng của cuộc đời, chiến thắng đã đến với chàng bởi hoàng hậu Ajjita đãkhẳng định: “chính chàng, nhà thơ của em, là ngời đã thắng trong trận giao đấukia” Chàng là nhà thơ của những con ngời nghèo khổ với một tấm lòng kínhyêu chân thành khác với Pudarik – một nhà thơ chỉ biết ca ngợi quốc vơng.Hoàng hậu đã nhận ra “chân giá trị của chàng” nghĩa là nhận ra chân lý nghệthuật, điều mà R.Tagore luôn luôn đề cao Thông điệp mà R.Tagore muốn gửi

đến cho chúng ta là ở lời của hoàng hậu khi khẳng định giá trị của Sêkha: Câuchuyện tình yêu, lý tởng, tâm linh nhng vẫn gần gũi với hiện thực cuộc sống.Yếu tố ngẫu nhiên, bất ngờ có sức mạnh nh một lời ban phớc của đấng tối cao,

đợc tác giả sử dụng để đa đến cho tác phẩm một chiều sâu triết lý của nhữngngời nghệ sĩ – sự sáng tạo đích thực

Dới nhiều hình thức khác nhau, khi bằng những mô típ, cổ tích dân gian,khi sử dụng huyền thoại tôn giáo, khi dùng yếu tố ngẫu nhiên bất ngờ… Ngòibút nghệ thuật của R.Tagore luôn luôn hớng về mục đích vạch trần, phê phán xãhội xấu xa đồng thời thức tỉnh quần chúng nhân dân, tìm cách giải phóng tâmhồn, t tởng ngời ấn Độ cổ đại ra khỏi cái thòng lọng của tôn giáo, ra khỏi sựkìm hãm của bạo lực và cờng quyền R.Tagore đã thể hiện sự đau xót, uất hận

đối với hiện thực và thái đô đồng tình, bênh vực những ngời lao khổ Ông đãdành một tình cảm chân thành và sâu sắc cho những ngời phụ nữ, dành cho họmột địa vị đáng kể trong tác phẩm Có đợc điều này là nhờ sự sáng tạo của tácgiả trong cách kết cấu cốt truyện, các sự kiện đan xen, lồng ghép chặt chẽ vớinhau trong cốt truyện để chuyển tải ý đồ sáng tạo của nhà văn Trong văn họchiên đại Việt Nam, hình thức này thờng gặp trong truyện ngắn của NguyễnMinh Châu, Nguyễn Huy Thiệp Những mẩu chuyện thực, ảo đợc lồng vàonhau, tạo nên sự đa tầng cho cốt truyện ý nghĩa của tác phẩm, nhờ đó mà trởnên phong phú, sâu sắc hơn

Có thể nói, kiểu cốt truyện sử dụng yếu tố ngẫu nhiên bất ngờ, lồng ghépthực, ảo là một đặc điểm tiêu biểu trong truyện ngắn R.Tagore Tính chất huyềnthoại là phơng tiện hữu hiệu để phơi bày hiện thực đau thơng và nó nâng tínhchất lãng mạn cho tác phẩm Cốt truyện kết hợp, lồng ghép giữa hiện thực vàhuyền thoại đã đóng một vai trò quan trọng trong việc thể hiện cuộc sống, sốphận con ngời và cách nhìn của nhà văn Nó góp phần làm nên sự độc đáo, sứchấp dẫn riêng cho truyện ngắn R.Tagore.

Sự vận động phát triển của truyện ngắn hiện đại thế kỷ XX đã chứng kiếnnhững tìm tòi thể nghiệm trong việc tổ chức cốt truyện Trong đó, lồng ghép,

đan cài các yếu tố thực ảo là một hớng tìm tòi đợc ghi nhận, thể hiện sự kết hợphài hoà truyền thống và hiện đại, vay mợn và sáng tạo, hiên thực và lãng mạn

Và đó là đặc sắc của truyện ngắn R.Tagore

Chơng 2

Đảo ngợc trật tự thời gian sự kiện

2.1 Giới thuyết khái niệm

Đảo ngợc trật tự thời gian sự kiện là sự xáo trộn trật tự vị trí các sự kiện,các thành phần cốt truyện trong quá trình tổ chức, sắp xếp Cốt truyện đảo ngợcbao giờ cũng có sự đảo lộn thời gian giữa quá khứ với hiện tại Hay nói khác đi,vận động phát triển của cốt truyện không theo một trật tự thời gian nhất định, vịtrí, thành phần cốt truyện thay đổi Cốt truyện bắt đầu bằng hiện tại và thắt núttrong thời gian quá khứ Để tác phẩm khép lại hoặc trở về với những gì diễn raban đầu (thời gian hiện tại) hoặc kết thúc khi nhân vật kể chuyện xong

Có sự xáo trộn trật tự thời gian trong tác phẩm là do ý đồ chủ quan củanhà văn Tác giả muốn tạo ra sự thu hút cho độc giả nên muốn chuyển sự chú ýcủa họ từ những sự kiện này đến những sự kiện khác với những bí ẩn, khúc mắctrong tác phẩm ở những khoảng thời gian khác nhau; từ những gì xẩy ra bênngoài cuộc đời nhân vật đến những gì xẩy ra bên trong cuộc đời và tính cánhnhân vật Từ đó giúp ngời đọc có đợc cái nhìn bao quát và sâu sắc cho nhân vật,

về một vấn đề nào đó mà tác giả muốn gửi gắm qua bức thông điệp nghệ thuật– tác phẩm văn học

Đảo lộn trật tự thời gian sự kiện trong kết cấu cốt truyện ở mỗi tác phẩmvăn học đã đem đến cho tác phẩm một cốt truyện khác mà cốt truyện đó nhiềukhi là những bí ẩn mà chúng ta phải tìm hiểu kỹ Vì vậy nó khơi gợi tính hiếu

kỳ, mang đến cho tác phẩm những hấp dẫn riêng Nhờ sự đảo lộn các sự kiện,các trật tự, các thành phần cốt truyện mà có những truyện rất đơn giản về mặt