Huyền thoại trong tiểu thuyết hoài niệm sói của giả bình ao luận văn thạc sỹ ngữ văn

Đặc biệt, khoảng bốn đến năm năm trở lại đây, khi nhà Hán học người ĐứcW.Kubin đưa ra ý kiến cho rằng tác phẩm của một số nhà văn đương đạiTrung Quốc là “rác rưởi”, đã tạo nên cuộc tranh

Trờng đại học vinh

NGUYễN CÔNG LUậN

HUYềN THOạI TRONG TIểU THUYếT

HOàI NIệM SóI CủA GIả BìNH AO

Luận văn thạc sĩ ngữ văn

Vinh - 2011

Bộ giáo dục và đào tạoTrờng đại học vinh

NGUYễN CÔNG LUậN

HUYềN THOạI TRONG TIểU THUYếT

HOàI NIệM SóI CủA GIả BìNH AO

MỤC LỤC

Trang

Bộ giáo dục và đào tạo 1

Bộ giáo dục và đào tạo 2

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Ngay từ thời nguyờn thủy, khi xó hội loài người vừa mới hỡnhthành, con người đó bắt đầu nhận thức thế giới và nhận thức chớnh bản thõnmỡnh thỡ huyền thoại như một cụng cụ để con người nhận thức, tư duy Đú làlối tư duy nguyờn hợp để giải thớch thế giới cũng như thể hiện niềm tin củacon người vào tụn giỏo hay lực lượng siờu nhiờn nào đú Lối nhận thức tư duy

đú cũn lưu lại đến ngày nay qua những thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ dõngian của cỏc dõn tộc

Tiếp theo những huyền thoại thời cổ đại được phản ỏnh trong thầnthoại, truyền thuyết… là những huyền thoại mang yếu tố hoang đường kỳ ảotrong văn học trung đại với những ma quỷ, linh hồn hay đội lốt Cho đếnngày nay, tư tưởng huyền thoại cổ xưa vẫn được nhắc đến thường xuyờn, nhất

là trong cỏc cụng trỡnh nghiờn cứu Và, vị trớ của huyền thoại được khẳng địnhnhư là một “kiểu sỏng tỏc” trong văn học thế giới thế kỷ XX và đầu thế kỷXXI Nhà nghiờn cứu Lại Nguyờn Ân khẳng định: “Trong văn học thế giớisuốt từ đầu đến cuối thế kỷ này, kiểu sỏng tỏc huyền thoại vẫn luụn luụn sốngđộng, thu hỳt nỗ lực của nhiều tỏc giả lớn”[13]

1.2 Trong thế kỉ XX, với quỏ trỡnh hiện đại húa văn học, huyền thoại đótrỳt bỏ bộ xiờm ỏo của tư duy nguyờn hợp để trở thành, trước hết là một thủphỏp kĩ thuật, và sau đú là một tư duy sỏng tạo nghệ thuật Trờn cơ sở đú,nghiờn cứu thi phỏp huyền thoại đó trở thành một trào lưu quan trọng trong

ngành nghiên cứu văn học Trên thế giới, đã có nhiều công trình quan trọngtìm hiểu huyền thoại trong tư cách là một trào lưu, và những công trình ấy đãđưa ra những kết luận thú vị về đặc điểm và những khả năng của thi pháphuyền thoại Tuy nhiên, ở Việt Nam, hướng nghiên cứu này vẫn còn là mới

mẻ, mặc dù những biểu hiện của thi pháp huyền thoại đã xuất hiện trong sángtác văn học ngay từ những năm đầu đổi mới Nghiên cứu thi pháp huyền thoại,

vì thế, là góp phần bổ sung cho lĩnh vực nghiên cứu này ở Việt Nam

1.3 Giả Bình Ao là một tác giả tiêu biểu của nền văn học Trung Quốcđương đại - nền văn học thuộc dung môi văn hóa có nhiều điểm tương đồng

với văn hóa Việt Nam Hoài niệm sói là tác phẩm khá tiêu biểu của ông, được

viết trong sự chi phối sâu sắc của cảm hứng và bút pháp huyền thoại Tìm hiểu

huyền thoại trong Hoài niệm sói không chỉ góp phần đánh giá, nhận diện tác

giả này, mà còn có thể góp phần soi chiếu với nền văn học Việt Nam, nhất lànhững tác phẩm có sử dụng yếu tố huyền thoại như một kiểu tư duy hay bútpháp, để hiểu rõ văn học Việt Nam hơn Cạnh đó, nghiên cứu huyền thoại

trong Hoài niệm sói cũng góp tiếng nói vào quá trình nghiên cứu văn học nước

ngoài ở Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

Giả Bình Ao là một trong những hiện tượng văn học Trung Quốc đangđược giới nghiên cứu phê bình và độc giả chú ý Mặc dù vậy, những nghiêncứu về Giả Bình Ao mới chỉ là bước đầu cả ở Trung Quốc và trên thế giới,trong đó có Việt Nam Do trình độ ngoại ngữ có hạn, chúng tôi chỉ tập hợpđược một số ít tài liệu nghiên cứu phê bình về Giả Bình Ao và tiểu thuyết

Hoài niệm sói của các học giả Việt Nam cũng như bản dịch một số bài viết của

giới phê bình Trung Quốc Hầu hết những bài viết đó đều khẳng định vị trí củaGiả Bình Ao trong văn học Trung Quốc đương đại và đều đề cập đến, mặt nàyhay mặt khác, những yếu tố huyền thoại trong tác phẩm của ông

2.1 Những đánh giá ở Trung Quốc

Ở Trung Quốc, từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ XX, khi tiểu

thuyết Phế đô vừa ra đời thì đã có nhiều ý kiến đánh giá về Giả Bình Ao Đặc

biệt, khoảng bốn đến năm năm trở lại đây, khi nhà Hán học người ĐứcW.Kubin đưa ra ý kiến cho rằng tác phẩm của một số nhà văn đương đạiTrung Quốc là “rác rưởi”, đã tạo nên cuộc tranh luận sôi nổi trong giới phêbình cũng như độc giả, trong đó có những đánh giá về Giả Bình Ao và tiểu

thuyết Hoài niệm sói Đáng chú ý là các bài viết như: “Năm thế hệ nhà văn

Trung Hoa” của Đinh Linh; “Nhìn lại quá trình đổi mới văn học Trung Quốc

20 năm qua” của Trần Minh Sơn; “Hiện trạng và những vấn đề của nghiên cứu

văn học đương đại Trung Quốc trong thế kỷ mới” của Ngô Nghĩa Cần;

“Những sự kiện nóng trong phê bình văn học Trung Quốc 2006” của CátHồng Binh và Tống Hồng Lĩnh… đều nhắc đến Giả Bình Ao như là một đạidiện tiêu biểu, một hiện tượng đang được sự chú ý trong văn học đương đạiTrung Quốc

Trong lời tựa tập Tản văn Giả Bình Ao, nhà văn Lôi Đạt đánh giá: “Trên

các lĩnh vực tản văn, truyện vừa, truyện dài, truyện ngắn […] anh đều có sựsáng tạo và cống hiến phi phàm […] Một mình anh cùng lúc tạo ra nhiều vẻ

đẹp, thật là một kỳ tài trong giới sáng tác”[DT 7; 4].

Và còn nhiều những đánh giá về Giả Bình Ao ở Trung Quốc Hầu hết đềukhẳng định những đóng góp và coi Giả Bình Ao là một trong những nhà văntiêu biểu trên văn đàn Trung Quốc đương đại

2.2 Những đánh giá ở Việt Nam

Ở Việt Nam, tác phẩm của Giả Bình Ao đã bắt đầu được dịch từ cuốinhững năm 80 của thế kỷ trước Nhưng phải đến những năm cuối thập kỷ 90mới có những đánh giá về văn nghiệp của ông Phạm Tú Châu là người đầutiên có những đánh giá khái quát về sự nghiệp văn học của Giả Bình Ao.Trong bài “Giả Bình Ao - nhà văn đặc sắc của văn đàn Trung Quốc đương

đại” đăng trên Tạp chí Văn học nước ngoài số 5 năm 1997, Phạm Tú Châu

đánh giá:

“Ở chặng đầu tiên, tiểu thuyết của Giả Bình Ao đậm đà bản sắc đồngquê phong tục dân gian, xoay quanh chủ đề xã hội ở nông thôn Nhà văn táitạo rất sinh động và thành công cuộc sống, con người cùng hình thái sinh tồncủa người thôn quê Tiểu thuyết của ông hấp dẫn người đọc chẳng những vìgóc cạnh sù sì, đặc thù của nhân vật mà còn vì nét thần bí vốn có trong văn

học dân gian Trung Quốc cũng phảng phất trong đó”[24].

Cũng trong bài viết này, Phạm Tú Châu đã đánh giá sự chuyển biếntrong tư tưởng tình cảm cũng như đề tài sáng tác của Giả Bình Ao ở giai đoạnsau

Tiếp đó, khi tìm hiểu ảnh hưởng của thần thoại đối với tiểu thuyếtTrung Quốc đương đại, Trần Lê Bảo đã đánh giá đặc điểm sáng tác của GiảBình Ao trong bài: “Ảnh hưởng của thần thoại đối với tiểu thuyết Trung

Quốc” trên Tạp chí Văn hóa dân gian số 01 năm 2000 như sau:

“Ông được coi là người sáng tác nhiều “tiểu thuyết chí quái” hiện đại

Từ năm 1987 trở lại đây, ông đã cho ra đời nhiều tác phẩm giống Liêu Trai chí

dị của Bồ Tùng Linh Tiêu biểu như Ký sự núi Thái Bạch; Bố chồng; Người

đào sâm; Bạch lang; Khói thuốc Những tác phẩm này đã thể hiện tính dân tộc

từ phong cách, không khí, ngôn ngữ văn học và cả những hình tượng nhân vậttrong bối cảnh lịch sử nhất định”[19]

Lê Huy Tiêu trong bài “Liêu Trai hiện đại của nền văn học Trung Quốcđương đại” cho rằng tác phẩm của Giả Bình Ao là một loại chí quái hiện đại

có sự ảnh hưởng của chí quái thời Ngụy Tấn nhưng lại mang triết lý nhân sinhhiện đại: “Tác giả soi rọi vào những hiện tượng hoang đường bí ẩn của nhânsinh bằng một ý thức hiện đại, vạch ra quan hệ giữa con người và văn hóa thần

bí Tác giả muốn qua sự ám thị bí ẩn đem đến cho người đọc một lối nghĩ vềthế sự nhân sinh thần bí” Và khi đánh giá về ngôn ngữ tiểu thuyết Giả Bình

Ao, Lê Huy Tiêu khẳng định: “Ngôn ngữ tiểu thuyết của Giả Bình Ao vừa cổvừa kim, vừa chất phác vừa tao nhã, không chuộng hoa mĩ hào nhoáng, mà làcái đẹp bình dị”[66]

Trong lời tựa tập truyện Quê cũ của Giả Bình Ao, dịch giả Lê Bầu nhận

xét: “Những truyện về nông thôn của ông vẫn mang đậm sắc thái truyền thốngcủa những người nông dân Trung Quốc Ông luôn chọn được những góc độđộc đáo để quan sát xã hội nên luôn khắc họa được những nhân vật nông dân

đa dạng, thô nháp, nhưng đầy đôn hậu, đầy “ngây thơ” đến tức cười, nhưng lạirất đáng yêu qua những phong tục tập quán đã thành xương thịt của họ.Truyện của ông cũng mang đậm sắc thái truyền thống văn hóa dân gian:

“châm biếm, hài hước, thần bí” vốn đầy rẫy trong truyện dân gian TrungQuốc”[4; 7]

Và trong bài trả lời phỏng vấn báo Tuổi trẻ Online, ông cho rằng:

“Giả Bình Ao thường đề cập đến hiện thực cuộc sống nông thôn miền

núi với những phong tục buộc người dịch phải mất công tìm tòi” và “Cứ mỗikhi đọc Giả Bình Ao, tôi lại bị hút vào trang viết một cách tự nhiên, khócưỡng nổi Nó như một ma lực thôi thúc người ta phải tìm hiểu và muốn chinhphục Cái điểm mà tôi thích ở Giả Bình Ao là cách ông viết về hiện thực nôngthôn miền núi Ông chẳng nể ai và khi đã viết gì thì viết đến tận cùng Vớikiểu kể chuyện dân gian truyền thống nhưng lại pha vào đó chất hài hước, tinhnghịch thần bí đã tạo cho tác phẩm của ông một chất riêng”

Còn Vũ Công Hoan - người dịch và giới thiệu Giả Bình Ao từ những tác

phẩm đầu tiên thì nhận xét: “Văn anh ngắn gọn, hàm súc, ngôn từ chính xác,

đắc địa, từ đầu đến cuối chan chứa một tình cảm chân thành, giữa các dòngchữ bao giờ cũng toát lên triết lí cuộc sống, hào quang trí tuệ và những ước ao

hi vọng gửi gắm”

Hồ Sĩ Hiệp cũng đánh giá rất cao vị trí của Giả Bình Ao trong các nhàvăn đương đại Trung Quốc Trong bài: “Tiểu thuyết của Mạc Ngôn với độcgiả Việt Nam”, ông viết: “Trong các nhà văn đương đại Trung Quốc hiện nay,Mạc Ngôn không phải là nhà văn nổi tiếng nhất Tên tuổi của Mạc ngônkhông bằng Vương Mông và Giả Bình Ao”[36; 12]

Góp phần vào việc khẳng định vị trí Giả Bình Ao và đặc điểm nghệthuật trong tác phẩm của ông còn phải kể đến các luận văn tốt nghiệp đại học

và luận văn thạc sĩ ở các trường đại học

Bàn về yếu tố huyền thoại trong truyện ngắn Giả Bình Ao, Luận văn tốt

nghiệp đại học: Vài đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Giả Bình Ao của Vũ Thị

Mai Lan đã nhận định: “Nếu ở giai đoạn đầu nó tượng trưng cho cái siêunhiên bí ẩn thì càng về sau huyền thoại thực sự là một hình thức khác củacuộc sống, thể hiện tâm lý đau buồn, bất an của nhà văn… Huyền thoại củaGiả Bình Ao càng về sau càng gần với huyền thoại về thân phận con ngườicủa F.Kafka”[39]

Còn Trịnh Thị Quỳnh trong Luận văn thạc sĩ: Huyền thoại trong tiểu

thuyết Phế đô Của Giả Bình Ao cũng khẳng định: “Sử dụng huyền thoại vừa

như một phương thức nghệ thuật, vừa như một phương thức tư duy, Giả Bình

Ao đã thành công trong việc khám phá và phản ánh hiện thực Nó tạo cho tácphẩm của ông một dư vị riêng, kể chuyện bịa mà vẫn thực, vẫn lôi cuốn hấpdẫn”[50]

Nhìn chung những đánh giá trên chưa có sự thống nhất trong việc nhậnđịnh huyền thoại của Giả Bình Ao bắt nguồn từ truyền thống hay mang tínhhiện đại, hay là sự kết tinh cả truyền thống và hiện đại, nhưng tất cả đều khẳngđịnh yếu tố huyền thoại đậm đặc trong sáng tác của Giả Bình Ao

2.3 Những đánh giá về Hoài niệm sói

Hoài niệm sói được Giả Bình Ao viết từ tháng 9 năm 1999, chỉnh sửa

xong vào tháng 01 năm 2000 và được Vũ Công Hoan dịch xong vào tháng 5năm 2002 Nhưng cho đến nay số các ý kiến đánh giá về tác phẩm này còn rất

khiêm tốn Bởi Hoài niệm sói không phải là tác phẩm dễ đọc, dễ tiếp nhận vì

nó là tiểu thuyết có tính đa nghĩa, là sự kết hợp giữa siêu hình và không siêu

hình Trong Lời bạt Hoài niệm sói, Giả Bình Ao viết: “Càng viết thực được

bao nhiêu, nó càng đời sống hóa, nó sẽ càng ảo bấy nhiêu là hư, càng có ýtưởng Lấy thực viết hư, thể không chứng có, đây chính là niềm cảm hứng để

cuối cùng tôi viết xong Hoài niệm sói” Cũng trong Lời bạt này, Giả Bình Ao viết: “Hoài niệm sói hoàn toàn không phải là đề tài tôi quen viết trước đây, về

cách viết cũng có thay đổi, tôi dự kiến nó sẽ không thích ứng đối với một sốngười đọc, hay nói cách khác, đọc không hào hứng lắm Nhưng nó phải là

cuốn sách tôi cần viết”[5; 352] Có thể nói rằng Hoài niệm sói là một thể

nghiệm mới của tác giả

Khi đánh giá về tiểu thuyết đương đại Trung Quốc, dịch giả Trần Đình

Hiến cũng đưa ra những nhận xét đáng chú ý về Hoài niệm sói: “Cho đến nay

Trung Quốc hình thành hai cung cách phát triển tiểu thuyết đương đại Một,nói về những mảng khuất của lịch sử thế kỷ XX Hai cuốn tôi vừa dịch củaMạc Ngôn thuộc loại này Hai, tiếp tục sáng tác thử nghiệm những vấn đề toàn

cầu, vừa để hội nhập vừa chống đồng hóa trong hội nhập Tiểu thuyết Hoài

niệm sói của Giả Bình Ao thuộc loại này”.

Theo chúng tôi, Hoài niệm sói không chỉ là sự thử nghiệm những vấn đề

toàn cầu mà nó vừa mang nét huyền thoại tôtem vừa mang nét huyền thoại

“liêu trai” trong truyền thống văn học Trung Quốc đồng thời vừa mang nét

huyền thoại hiện đại trong chủ nghĩa hiện thực huyền ảo thế kỷ XX Ở Hoài

niệm sói, chúng ta bắt gặp yếu tố linh hồn, ma quỷ, bùa chú và những yếu tố

phi lý, phi lôgic đan xen một cách dày đặc Hoài niệm sói cũng thể hiện nhận

thức sâu sắc của Giả Bình Ao về con người và dân tộc Trung Hoa với những

ưu điểm và hạn chế vốn có

Đọc Hoài niệm sói, người đọc cảm thấy một không khí mơ hồ bàng bạc

như những câu chuyện thần kỳ trong cổ tích hay thần thoại mang lại Chính tất

cả những yếu tố đó đa làm nên thành công cho tác phẩm

3 Đối tượng nghiên cứu

Huyền thoại trong tác phẩm của Giả Bình Ao đã trở thành một phươngpháp sáng tác chủ yếu Hầu hết các tác phẩm của Giả Bình Ao đều có nhữngyếu tố huyền thoại trong xây dựng không gian, thời gian cũng như nhân vật

Nhưng đề tài của chúng tôi chỉ tập trung vào những yếu tố huyền thoại trong

tiểu thuyết Hoài niệm sói.

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài này chúng tôi nhằm giải quyết những vấn đề sau:

- Nhằm tìm hiểu hình tượng sói - một biểu tượng tôtem, thể hiện hành

trình tìm kiếm, nhận thức về con người của Giả Bình Ao trong Hoài niệm sói.

- Tìm hiểu đặc trưng huyền thoại mà Giả Bình Ao sử dụng trong Hoài

niệm sói trên một số bình diện kết cấu.

- Đưa ra những đánh giá mang tính khái quát về những đóng góp củaGiả Bình Ao trong việc sử dụng phương pháp sáng tác huyền thoại trong vănhọc đương đại Trung Quốc nói riêng và văn học nói chung

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu như: phương phápthống kê - phân loại, phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phươngpháp đối chiếu - so sánh

6 Đóng góp của luận văn

Đây là đề tài đầu tiên tìm hiểu về huyền thoại trong tiểu thuyết Hoài

niệm sói của Giả Bình Ao và chỉ ra yếu tố huyền thoại, tức là chỉ ra một trong

những phương diện nghệ thuật cơ bản làm nên thành công của tác phẩm Từ

đó khẳng định những đóng góp của Giả Bình Ao cho nền văn học đương đạiTrung Quốc đồng thời góp phần nào đó vào hướng tiếp cận huyền thoại trongvăn học đương đại Việt Nam

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung luậnvăn gồm ba chương:

Chương 1: Sói – biểu tượng huyền thoại trong văn học

Chương 2 : Hoài niệm sói - biểu tượng tôtem, hành trình tìm kiếm, nhận

thức về con người

Chương 3 : Huyền thoại biểu hiện trên một số bình diện kết cấu

Chương 1 SÓI - BIỂU TƯỢNG HUYỀN THOẠI TRONG VĂN HỌC

1.1 Huyền thoại và thi pháp huyền thoại trong văn học

1.1.1 Huyền thoại

Theo Wikipedia Encyclopedia (Bách khoa từ điển Wikipedia), từ

“huyền thoại” (myth) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “muthos”, “mythos” có nghĩa

là lời nói, câu chuyện, tác phẩm tự sự… những câu chuyện đó được tin là thật,

nó sử dụng các yếu tố siêu nhiên để giải thích các hiện tượng tự nhiên thể hiện

sự sùng bái của con người đối với các vị thần, các anh hùng có nguồn gốc thầnthánh

“Huyền thoại”, theo nghĩa hẹp được dùng để xác định một thể loại vănhọc dân gian, có khi nó được sử dụng hoán đổi với truyền thuyết (legend) haytruyện cổ dân gian (folktale) Theo nghĩa rộng hơn thì “huyền thoại” được coinhư là những tác phẩm được sáng tạo theo kiểu tư duy huyền thoại - một kiểu

tư duy tiền logic và thần bí mang tính biểu trưng

Theo cách nói thông thường, từ “huyền thoại” (myth trong thiếng Anh,mythe trong thiếng Pháp, миф trong tiếng Nga…) thường được dùng như một

từ đồng nghĩa với từ “sai lầm”, “sai lạc” hoặc “ảo tưởng” (niềm tin sai lạc).Nhà triết học Hi Lạp cổ đại Platon cũng đã từng có thái độ phủ nhận huyềnthoại vì cho rằng huyền thoại làm cho con người lạc lối, lầm đường

Trên thế giới, khái niệm huyền thoại được tiếp cận từ nhiều khoa học

khác nhau: Dân tộc học, Lịch sử học, Văn hoá học, Văn học nghệ thuật Từ

điển Biểu tượng văn hóa thế giới khái quát: “huyền thoại là hình thức tái hiện

cuộc sống thời quá khứ của các dân tộc, lịch sử các dân tộc, các anh hùng

dũng sĩ cùng các kỳ tích của họ coi như được diễn lại một cách tượng trưng ởcấp độ thần thánh với những sự tích kỳ lạ: có thể coi huyền thoại là dạng kịch

hóa của đời sống xã hội hoặc của lịch sử đã thi vị hóa” [25; 461].

Trong khoa học về huyền thoại, huyền thoại thường được định nghĩa lànhững truyện kể thiêng liêng, giải thích thế giới và con người đã hình thành và

có được dạng tồn tại hiện nay như thế nào Huyền thoại theo nghĩa đó thường

được hiểu là: những truyện về các vị thần, các nhân vật được sùng bái hoặc có

quan hệ nguồn gốc với các vị thần, về các thế hệ xuất hiện trong thời gian ban đầu, tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc tạo lập thế giới cũng như việc tạo lập nên những nhân tố của nó - thiên nhiên và văn hoá

Khoa học về huyền thoại đã xác nhận sự sáng tạo huyền thoại là hiệntượng quan trọng trong lịch sử văn hoá nhân loại Trong các cộng đồng xã hộinguyên thuỷ, huyền thoại là công cụ, là phương thức cơ bản của việc hiểunhận thức thế giới Trong huyền thoại, có sự pha trộn, đan kết những yếu tốphôi thai của tôn giáo, triết học, khoa học và nghệ thuật

Trong lời giới thiệu cuốn Thi pháp của huyền thoại của Meletinsky, dịch

giả Song Mộc cũng khẳng định: "Huyền thoại là một hiện tượng trung tâmtrong lịch sử văn hoá, đồng thời là một phương tiện cổ xưa để nhận thức thựctại xung quanh và bản chất của con người Huyền thoại cũng là mô hình đầutiên của mọi hệ tư tưởng, là cái nôi nguyên hợp của các loại hình văn hoá khácnhau – văn học, nghệ thuật, tôn giáo và ở mức độ nào đó, cả triết học, thậmchí cả khoa học"[48; xiv] Qua đó cho thấy rằng khái niệm huyền thoại đượcnhiều ngành văn hoá và khoa học nghiên cứu từ xưa đến nay Và huyền thoại

là điều kiện cần thiết và là chất liệu cơ bản cho nhiều ngành, nhiều tác phẩmnghệ thuật

Trong Thi pháp của huyền thoại, E.M.Meletinski đã tóm tắt nội dung

bản chất của huyền thoại như sau:

Thứ nhất, trong xã hội nguyên thủy, huyền thoại có quan hệ chặt chẽvới ma thuật, với nghi lễ và thực hiện các chức năng duy trì các trật tự tựnhiên và xã hội và chức năng kiểm tra giám sát xã hội.

Thứ hai, huyền thoại là sản phẩm của lối tư duy huyền thoại - một hìnhthức tư duy với những đặc tính riêng về logic và tâm lý

Thứ ba, sự sáng tạo huyền thoại là một hình thức tư duy cổ xưa nhất củacon người, là một thứ ngôn ngữ tượng trưng mà con người dùng để phân loại,giải thích tự nhiên, xã hội và chính bản thân mình

Thứ tư, tư duy huyền thoại là sản phẩm của trí tưởng tượng nên nókhông chỉ xuất hiện trong thời kỳ cổ sơ mà còn có trong các thời kỳ lịch sửkhác nữa Do đó, với tư cách là phương thức tư duy thống lĩnh toàn xã hội thì

tư duy huyền thoại là hiện tượng đặc trưng cho các nền văn hóa cổ sơ, songvới tư cách là một “mảnh” hoặc một “trình độ” nhất định của tâm thức conngười thì huyền thoại vẫn còn tồn tại trong các nền văn hóa khác nhau, đặcbiệt là trong văn học nghệ thuật Điều làm cho huyền thoại và văn học nghệthuật có mối quan hệ đặc biệt khăng khít không phải chỉ trong cội nguồn mà

cả trong các giai đoạn phát triển sau này, là ở chỗ huyền thoại có một thuộctính quan trọng là sự tái hiện những quan niệm chung nhất trong một hìnhthức cụ thể - cảm tính Thuộc tính đó của huyền thoại cũng chính là bản thânthuộc tính của văn học nghệ thuật tức là cái mà ta vẫn gọi là tính hình tượngđặc trưng cho nghệ thuật và là cái được nghệ thuật kế thừa từ chính huyềnthoại

F.W.Schelling trong cuốn Triết học nghệ thuật cho rằng:

"Huyền thoại không phải cái gì khác hơn là vũ trụ trong bộ quần áo lộnglẫy hơn, trong diện mạo tuyệt đối của mình, một vũ trụ chân chính tự nó, làhình ảnh của cuộc sống, của cái hỗn mang đầy kỳ diệu trong sự sáng tạo thầnthánh, cái hình ảnh tự nó đã là thi ca và tự mình vừa là chất liệu vừa đồng thời

là bản nguyên thi ca cho chính mình Nó là thế giới, và là mảnh đất, có thể nóinhư vậy, mà trên đó chỉ có các tác phẩm nghệ thuật là có thể thăng hoa và phát

triển Chỉ trong phạm vi của thế giới đó mới có thể có những hình tượng xácđịnh và bền vững, chỉ có thông qua chúng những khái niệm vĩnh cửu mới cóthể được thể hiện"[DT 40; 10]

Schelling đã chỉ ra mối quan hệ giữa huyền thoại và nghệ thuật vàkhẳng định chỉ có trong huyền thoại thì tác phẩm nghệ thuật mới thăng hoa vàtồn tại vĩnh cửu

Ở Việt Nam, huyền thoại được hiểu như những câu chuyện hoang

đường, kỳ ảo, những câu chuyện thần kỳ, tưởng tượng về các vị thần Từ điển

văn học định nghĩa huyền thoại là "thể loại truyện ra đời sớm nhất trong lịch

sử truyện kể dân gian các dân tộc Đó là toàn bộ những truyện hoang đườngtưởng tượng về các vị thần và những con người, những loài vật mang tính chấtthần kì, siêu nhiên do con người nguyên thuỷ sáng tạo ra để phản ánh, lý giảicác hiện tượng trong thế giới tự nhiên và xã hội theo quan niệm "vạn vật có

linh hồn" của họ."[43; 250] Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên

Ân khái quát một cách rộng rãi về huyền thoại và cho rằng huyền thoại là "ýthức nguyên hợp về thế giới tự nhiên và xã hội" và "là nghi thức nghi lễ sùngbái, thể hiện sự khuất phục của con người trước các sức mạnh khó hiểu, đầytai hoạ của tự nhiên và xã hội."[15; 155] Còn nhà nghiên cứu Lê Nguyên Cẩnkhi bàn về cái kỳ ảo và vấn đề huyền thoại trong sáng tác của Balzac thì chorằng:

"Huyền thoại như là một kiểu nói mơ hồ, đa nghĩa, nghĩa nào cũng làmột cách hiểu, đã có mặt từ rất lâu trong văn chương Nó tạo ra kho chuyệnthần thánh muôn màu muôn vẻ Trong các nền văn học mới, nó góp mặt vớimuôn kiểu đời thường, tôn tạo và làm giàu cho hiện thực được phản ánh Nómang khả năng khái quát triết lí cao, ẩn ý hàm súc, luôn luôn chắp cánh cho trítưởng tượng bay bổng, vươn cao tới khoảng chân trời Chân Thiện Mỹ"[23;164]

Định nghĩa trên của Lê Nguyên Cẩn về huyền thoại gần với định nghĩa

của giáo sư Hoàng Trinh trong cuốn Phương Tây, văn học và con người Cùng

coi huyền thoại mang tính khái quát và đa nghĩa như trên, giáo sư Phùng Văn

Tửu trong cuốn Tiểu thuyết Pháp hiện đại, những tìm tòi đổi mới cho rằng: "Có

thể hiểu một cách khái quát huyền thoại là những hình tượng nghệ thuật giántiếp, có tầm khái quát lớn và lung linh đa nghĩa Nó là những hình ảnh tượngtrưng với quy mô lớn hơn cả về bề rộng lẫn chiều sâu"[71; 214]

Kế thừa những cách hiểu khác nhau về huyền thoại, Lê Thanh Nga

trong tập tiểu luận phê bình Những gương mặt quen và lạ đã đưa ra định nghĩa

về huyền thoại như là một hình thức tư duy của văn học Theo Lê Thanh Nga:

"Huyền thoại là những hình ảnh được tạo nên do trí tưởng tượng củacon người bao gồm những yếu tố kỳ ảo, hoang đường bởi cấu trúc bên trongcủa nó, ít có bóng dáng của đời sống thực tại về mặt hình thức (những câuchuyện về thần linh, thiên đường, địa ngục ) hoặc được tạo thành từ nhữngchất liệu thực tại, nhưng bằng các mối quan hệ với những chi tiết khác, vượtqua những giới hạn lịch sử cụ thể, mang tính kì lạ, khó chấp nhận theo lôgícthông thường, để giải thích một hiện tượng của thực tại hoặc để biểu đạt một ýnghĩa nào đó có tính chất phổ quát"[42; 148]

Như vậy, có thể nói rằng, huyền thoại là một khái niệm ra đời từ thời cổđại, nó là hình thức từ duy tiền lôgic Và cho đến ngày nay, khi khoa học đãphát triển vượt bậc thì huyền thoại vẫn được con người sử dụng như là mộthình thức tư duy của văn học nghệ thuật

1.1.2 Vấn đề thi pháp huyền thoại trong văn học

Cho đến nay vấn đề nghiên cứu thi pháp trong tác phẩm văn học đã trởnên phổ biến Ngay từ thời cổ đại ở Hy Lạp người ta đã nghiên cứu văn học

dưới góc độ thi pháp, tiêu biểu là Aristotle với tác phẩm Nghệ thuật thơ ca.

Bước sang nửa sau của thế kỷ XX, trên các sách báo văn nghệ, phê bình,người ta thường nhắc nhiều đến thi pháp tác phẩm, thi pháp tác giả, thi phápthể loại, thi pháp thời kỳ và thi pháp huyền thoại Lịch sử loài người trải quahàng thế kỷ tồn tại và phát triển cùng với sự đồng hành của văn học nghệthuật Là hình thái ý thức của huyền thoại, văn học cũng chịu sự tác động của

cái nôi "ý thức nguyên hợp" đó Trong bất kỳ một thể loại văn học nào từ thầnthoại, cổ tích đến sử thi hay thơ ca đều thấp thoáng trong đó các yếu tốhuyền thoại Điều này đã được Meletinsky khẳng định nhiều lần trong cuốn

Thi pháp của huyền thoại, ví dụ như: “Truyện cổ tích là một mảnh vỡ được

văng ra từ huyền thoại”, hay "Truyện cổ tích thoát thai từ huyền thoại, đó làmột điều chắc chắn nhiều huyền thoại tôtem và đặc biệt là các giai thoạihuyền thoại về kẻ láu lỉnh được phản ánh rộng rãi trong các truyện cổ tích vềloài vật"[40; 355], hoặc "cơ sở huyền thoại được bảo tồn trong các hình thức

cổ điển của sử thi"[40; 374] Cùng với bao thăng trầm của lịch sử, văn họccũng ngày càng phát triển mạnh mẽ, đồng thời thi pháp huyền thoại trong cáctác phẩm cũng được bảo lưu và phát triển Nếu văn học dân gian là hình thứcbảo lưu, gắn bó của huyền thoại thì văn học viết gắn bó với huyền thoại quavăn học dân gian Ai cũng biết toàn bộ nền văn học cổ đại thấm đượm yếu tốhuyền thoại và các yếu tố huyền thoại cũng không bị lãng quên ở thời trung cổ

và thời hiện đại Thời trung cổ, văn học phương Tây bị chi phối bởi huyềnthoại Kytô giáo, còn văn học phương Đông gắn với các yếu tố kỳ ảo, hoangđường của truyện cổ tích Thời Phục hưng, văn học Lãng mạn hay văn họcHiện thực đều xuất hiện hoặc ít hoặc nhiều các yếu tố huyền thoại Điều này

cũng đã được Meletinsky nói đến trong công trình Thi pháp của huyền thoại.

Meletinsky cũng đồng ý với L.Batkin khi cho rằng:

"Thời Phục hưng là một hệ thống văn hoá toàn vẹn cuối cùng được xâydựng trên các mẫu cổ, tức trên huyền thoại (những mảnh vụn của huyền thoạicòn được bảo lưu cho đến tận ngày nay) Huyền thoại thời Phục hưng với xuhướng lấy con người làm trung tâm, thiên về nguyên tắc lịch sử và tính chấtphê phán trong tư duy, với sự chuyển dịch chú ý sang thực tại đã tạo ra tiền đềcho sự giải huyền thoại hoá"[40; 379]

Sang thế kỷ XX, chủ nghĩa huyền thoại trở thành một hiện tượng đặctrưng của văn học Nó vừa là một thủ pháp nghệ thuật, đồng thời vừa là biệnpháp cảm thụ thế giới đằng sau thủ pháp đó Hàng loạt tác gia sử dụng đầy rẫy

yếu tố huyền thoại trong tác phẩm của mình như F.Kafka, S.Beckett,G.Asturias, G.Marquez, Cao Hành Kiện, Mạc Ngôn, Giả Bình Ao Khi nói

về huyền thoại trong các sáng tác của một loạt tác giả, Meletinsky đánh :

"Đối với một loạt tác gia thì chủ nghĩa huyền thoại gắn liền với sự thấtvọng của họ về "chủ nghĩa lịch sử", với sự sợ hãi các chấn động lịch sử, với sựthiếu tin tưởng rằng những biến động xã hội sẽ làm thay đổi cơ sở siêu hìnhcủa sự tồn tại và ý thức nhân loại [ ] Với họ chủ nghĩa huyền thoại mở lối rangoài các khuôn khổ thuần tuý xã hội, nhưng bình diện lịch sử xã hội tiếp tụcsống bên cạnh bình diện huyền thoại và ở một số phương diện đặc biệt, có

"tính chất bổ trợ" Do vậy mà không thể kết luận về sự tồn tại của một vài chủnghĩa huyền thoại độc lập, không liên quan với nhau, chỉ giống nhau về mặthình thức"[40; 406 - 407]

Các nhà văn từ hiện thực đến lãng mạn đều sử dụng huyền thoại như

là phương thức biểu hiện mang tính ẩn dụ, biểu trưng trong sáng tác văn học

Từ huyền thoại ẩn sâu trong tác phẩm của F.Kafka, đầu, và ở châu Âu đếngiữa thế kỷ XX, nó phát triển mạnh mẽ ở Mỹ Latinh thành chủ nghĩa hiện thựchuyền ảo với những tên tuổi như G.Asturias, G.Marquez

Cũng theo Meletinsky, sự phát triển của thi pháp huyền thoại đó chính

là nguyên nhân dẫn đến sự bùng nổ các lý thuyết và trường phái nghiên cứuhuyền thoại trong thế kỷ XX của các nhà khoa học xã hội và nhân văn Trong

Thi pháp của huyền thoại, E.M.Meletinsky đã tổng kết và phân tích các lý

thuyết và trường phái nghiên cứu huyền thoại trong thế kỷ XX Đó là trườngphái Chủ nghĩa nghi lễ và chủ nghĩa chức năng với những đại diện tiêu biểu làJ.Frazer và B.Malinowski Quan điểm của hai trường phái có quan hệ vớinhau này là: về nguyên tắc, huyền thoại và nghi lễ trong các nền văn hoánguyên thuỷ và cổ đại hợp thành một thể thống nhất Huyền thoại không phải

là một phương tiện nhận thức khoa học hoặc tiền khoa học mà chỉ thực hiệnmột chức năng thực tiễn đơn thuần là duy trì truyền thống Trường phái Xã hộihọc Pháp có E.Durkheim và đặc biệt là L.Lévy-Bruhl Theo ông có một

nguyên lý đặc biệt của người nguyên thuỷ gọi là luật thông quan chi phối toàn

bộ tư tưởng và tạo cơ sở cho sự sáng tạo huyền thoại Các học thuyết về biểutượng của E.Cassirer, U.M.Urban coi hoạt động tinh thần của con người như

là hoạt động mang tính ẩn dụ biểu trưng của huyền thoại Lý thuyết phân tâmhọc với đại diện tiêu biểu là C.G.Jung Ông đề xuất lý thuyết về những biểutượng nguyên sơ và quan niệm các biểu tượng nguyên sơ được chứa đựngtrong lớp vô thức tập thể là những hiện tượng gần gũi với cái thường được gọi

là các môtip huyền thoại Còn nhà cấu trúc học người Pháp C.Lévi-Strauss đãđưa ra lý thuyết cấu trúc và cho rằng huyền thoại trước hết thuộc lĩnh vựcnhững thao tác lôgic vô thức

Khoảng những năm 50 của thế kỷ XX, ở phương Tây lại ra đời trườngphái nghiên cứu và phê bình văn học, có tên gọi là trường phái nghi lễ - huyềnthoại, đứng đầu là N.Frye Các nhà nghiên cứu phê bình thuộc trường phái này

cố gắng phát hiện ra các yếu tố huyền thoại và nghi lễ trong sáng tác của bất

cứ nhà văn nào, từ những nhà văn có ý thức sử dụng huyền thoại một cách có

ý thức như D.H.Lawrence, J.Joice, G.Eliot, T.Mann đến những nhà văn màcác yếu tố huyền thoại khó nhận ra hơn hoặc nằm sâu trong sáng tác của họhơn như F.Kafka, W.Faulkner Quan điểm nghiên cứu phê bình văn học củatrường phái này có ảnh hưởng rất lớn trong thực tiễn nghiên cứ phê bình vănhọc phương Tây thế kỷ XX

Rõ ràng huyền thoại thấm đượm trong văn học dân gian, văn học viết và

nó trở thành thi pháp sáng tác hết sức quan trọng trong văn học nghệ thuật.Đặc biệt trong thế kỷ XX, khi mà khoa học ngày càng phát triển thì huyềnthoại trở thành hình thức tư duy của văn học một cách phổ biến Càng về cuốithế kỷ XX, bước sang thế kỷ XXI, các nhà văn trẻ tiếp cận ngày càng nhiều thipháp huyền thoại trong sáng tác của họ Đó là mảnh đất màu mỡ cho văn họcphát triển và đạt được nhiều thành công nhất định

1.1.3 Những thành tựu cơ bản của thi pháp huyền thoại thế kỷ XX

Như trên đã nói, thi pháp huyền thoại xuất hiện và được nhiều ngànhkhoa học xã hội nghiên cứu từ nhiều thế kỷ trước Nhưng đến thế kỷ XX thìthi pháp huyền thoại phát triển đến đỉnh cao và đạt được những thành công rực

rỡ, nó trở thành một khoa học về huyền thoại Vấn đề huyền thoại trong thế kỷ

XX trở thành tiêu điểm chú ý của các nhà nghiên cứu Ngay từ đầu thế kỷ XX,một số nhà văn, nhà nghiên cứu đã sử dụng huyền thoại như một phương phápsáng tác và nghiên cứu văn hoá, văn học nghệ thuật Theo sự tổng kết củaE.M.Meletinsky thì "Bắt đầu từ những năm thứ 10 của thế kỷ XX, sự "táihuyền thoại hoá", "sự phục hưng" của huyền thoại trở nên một quá trình mãnhliệt bao trùm nhiều mặt khác nhau của văn hoá châu Âu Những mắt xích chủyếu của quá trình này không phải là sự tụng ca huyền thoại, nơi vẫn có thểthấy sự lãng mạn hoá độc đáo của nó trong thế đối lập với thứ "văn xuôi" tưsản"[40; 24] Sự "tái huyền thoại hoá" hay "sự phục hưng" huyền thoại trongvăn học chính là việc các nhà văn sử dụng ngày càng nhiều yếu tố huyền thoạitrong sáng tác văn học Ngay từ đầu thế kỷ XX, ở châu Âu, trong sáng tác củanhiều nhà văn, yếu tố huyền thoại đã trở thành một trong những yếu tố làmnên thành công của tác phẩm Hàng loạt tác giả như D.H.Lawrence, J.Joice,G.Eliot, T.Mann đã đưa yếu tố huyền thoại vào tác phẩm của mình một cách

có ý thức và một số nhà văn thì yếu tố huyền thoại đã nằm sâu trong sáng táccủa họ như F.Kafka, W.Faulkner Trong sáng tác của những nhà văn này,huyền thoại đã trở thành đặc trưng thi pháp quan trọng, và chủ yếu Đặc biệtnhững tác phẩm của Kafka đã mở lối cho sự “bành trướng” của một phươngpháp sáng tác mới cũng như tạo tiền đề cho sự bùng nổ những cuộc tranh luậnsôi nổi về kiểu sáng tác đó Có người cho rằng, đó là phương pháp sáng táchậu hiện đại, có người cho đó là phương pháp sáng tác hiện đại Cũng từ đây,thi pháp huyền thoại đi vào tác phẩm trở nên phổ biến hơn trên toàn thế giới

Từ châu Âu, huyền thoại trong văn học ảnh hưởng đến những nhà văn

Mỹ Latinh và ở đây nó đã phát triển thành trào lưu sáng tác mới được cả thếgiới công nhận, đó là “chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh” Mở đầu cho

trào lưu chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh là nhà văn GuatamalaG.Asturias G.Asturias là nhà văn am hiểu sâu rộng nền văn hóa Maya và từnhững câu chuyện thần thoại của đất nước Guatamala, ông đã sáng tác tập

truyện Những huyền thoại Guatamala vào những năm ba mươi của thế kỷ XX.

Trong tập truyện này, những yếu tố huyền thoại trong văn hóa Maya đượcG.Asturias sử dụng kết hợp với các yếu tố hiện thực trong đời sống Mỹ Latinhlàm cho thế giới bước đầu hiểu về văn học Mỹ Latinh Tiếp nối G.Asturias,nhà văn Côlombia G.G.Marquez đã đưa văn học huyền ảo Mỹ Latinh lên đỉnhcao thành chủ nghĩa hiện thực huyền ảo - một phương pháp sáng tác mới mà

cả thế giới đều biết đến Sau G.G.Marquez, nhiều nhà văn Mỹ Latinh kháccũng thành công với phương pháp sáng tác mới này

Từ chủ nhĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh, huyền thoại trong văn học

đã trở thành trào lưu sáng tác mới trong văn học nhiều nước trên thế giới từ Ásang Phi Ở châu Á, vào những năm sáu mươi của thế kỷ trước, nhà văn NhậtBản Y Kawabata đã cho ra đời hàng loạt tác phẩm có các yếu tố huyền thoại

như Người đẹp say ngủ, Tiếng rền của núi, Bất tử, Người đàn ông không cười

Nhưng nếu như yếu tố huyền ảo trong văn chương Mỹ Latinh nhằm hướng tớiphê phán, lên án hiện thực xã hội thì huyền thoại trong sáng tác củaY.Kawabata lại hướng đến phản ánh cái đẹp hư ảo trong thiên nhiên và conngười Đây là một trong những đóng góp quan trọng của văn học huyền thoạiphương đông cho thi pháp huyền thoại trong văn học thế giới Tiếp sau

Y.Kawabata, nhà văn Haruki Murakami của Nhật Bản cũng có nhiều tác phẩm

ít nhiều mang yếu tố huyền thoại như Rừng Na Uy, Phía Tây biên giới và phía

Nam mặt trời Ở tác phẩm của Haruki Murakami, từ những chất liệu thực tại

cuộc sống, và theo kết cấu dòng ý thức, nhà văn đặt trong mối quan hệ philôgic để phản ánh cuộc sống của tầng lớp thanh niên Nhật Bản sau đại chiếnthế giới thứ hai

Ở Trung Quốc, huyền thoại cũng được nhiều nhà văn đương đại sửdụng như một phương pháp sáng tác mới với các tên tuổi như Cao Hành Kiện,

Mạc Ngôn, Giả Bình Ao Với bút pháp huyền thoại, nhiều nhà văn TrungQuốc đã tạo ra lối viết mới làm nên thành công cho văn học đương đại TrungQuốc Và có thể nói từ sau năm 1989, các nhà văn Trung Quốc đã từ bỏphương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa đã tồn tại hàng chục nămtrên văn đàn để bước sang phương pháp sáng tác mới.

Ở Việt Nam cũng vậy, từ sau 1986, đất nước bước vào thời kỳ đổi mới,văn học cũng chuyển mình bước sang giai đoạn phát triển mới Các nhà vănđược đón nhận những luồng tư tưởng mới trong sáng tác từ phương Tây vàdần dần từ bỏ lối viết cũ Nhiều nhà văn sử dụng phương pháp huyền thoạihóa trong tác phẩm của mình rất thành công và góp phần làm nên diện mạomới cho văn học như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Hoài, Nguyễn BìnhPhương Trong tác phẩm của các nhà văn này, yếu tố huyền thoại xuất hiệnđậm đặc tạo nên màn sương huyền ảo, lung linh, kỳ bí Có thể nói sự thànhcông của các nhà văn này đã góp phần khẳng định giá trị của một kiểu sángtác mới và, góp phần đưa văn học thoát khỏi mô hình phản ánh của chủ nghĩahiện thực thế kỉ XIX, mô hình của phương pháp sáng tác xã hội chủ nghĩa,đưa văn học Việt Nam tiến gần hơn với nền văn chương tiến bộ của nhân loại

Như vậy có thể thấy rằng thi pháp huyền thoại ra đời từ rất sớm trongvăn học Hy Lạp cổ đại nhưng đến thế kỷ XX nó phát triển đến một đỉnh caomới với nhiều lý thuyết, trường phái nghiên cứu khác nhau và trở thành mộtphương thức sáng tác, một chủ nghĩa trong văn học hiện đại

1.2 Đề tài sói trong văn học

1.2.1 Một số vấn đề về "sói" - nhìn từ góc độ tín ngưỡng tôn giáo

"Sói" được xem là một vấn đề khá phức tạp từ xưa tới nay Trong vănhoá tâm linh và tín ngưỡng tôn giáo cũng như cảm hứng văn chương, có nhiềucách nhìn, cách nghĩ khác nhau, thậm chí trái chiều nhau về "sói" Nó có khi làbiểu tượng của sức mạnh thần linh được con người tôn sùng, tin tưởng, có khi

là biểu tượng cho sự độc ác, dục vọng thấp hèn

Nói đến tín ngưỡng tôn giáo là nói đến niềm tin của con người về mộtsức mạnh siêu nhiên thần bí nào đó Theo S.Freud, niềm tin đó "bắt nguồn từ

sự yếu đuối của con người khi va chạm sức mạnh của thiên nhiên bên ngoài vànhững năng lực bản năng bên trong"[62; 228] Ngay từ thời xa xưa, nhiều dântộc trên thế giới đã tôn thờ sói như là đấng tối cao hoặc coi nó như là con vậthết sức độc ác, ghê sợ Trong huyền thoại các dân tộc ở vùng Bắc Mỹ, chó sóiđược xem là Thần của những huyền bí bóng đêm đem lại nỗi sợ cho conngười Huyền thoại về nguồn gốc vũ trụ của người da đỏ vùng Californie thìsói "là con vật độc hại và nham hiểm đã cản trở sự nghiệp sáng thế của nhữngngười anh hùng và chịu trách nhiệm về tất cả những gì là xấu, ác trong thếgian" hoặc "bên cạnh người anh hùng sáng thế (con cáo bạc), nó (sói) giốngnhư kẻ song sinh ác bên cạnh người anh em sinh đôi hiền trong huyền thoại vềphát sinh vũ trụ của người Iroquois Nó đặc biệt chịu trách nhiệm về sự tạo ramùa đông và sự chết"[25; 187]

Trong tín ngưỡng của nhiều dân tộc trên thế giới thì sói, chó và chórừng là con vật dẫn linh hồn người chết Nó biểu trưng cho cái chết và sự lưulạc, phiêu bạt của kẻ quá cố Chó rừng "thường gào rú khi có người chết,thường lẩn khuất nơi nghĩa địa và ăn xác chết, cho nên được coi là con vật báođiềm dữ, chẳng khác gì chó sói"[25; 187] Người Mông Cổ coi sói là con vật

do Tăngcơli (Trời) phái xuống làm mối liên hệ (sứ giả) giữa con người vớiTăngcơli Khi có người chết, họ đặt thi hài lên xe và cho ngựa kéo chạy vàothảo nguyên, thi hài rơi xuống ở đâu thì họ để lại đó và chờ sói đến ăn Ngườinào được sói ăn hết thi thể tức là được về với Tăngcơli, còn người nào khôngđược sói ăn hết thi thể đồng nghĩa với việc không được gặp Tăngcơli Chính vìthế mà đối với người Mông Cổ, sói là con vật vừa được kính trọng, vừa bị cămthù Không chỉ là vật dẫn linh hồn, người Mông Cổ và cả người Trung Hoađều cho rằng người sáng lập ra các triều đại của họ là sói xanh nhà trời "hìnhảnh vị tổ tiên huyền thoại Gengis Khan (Thành Cát Tư Hãn), là sói xanh, hiệnhình của ánh sáng trời (sét)"[25; 821] Còn những người Tuyếc - dân tộc Thổ

Nhĩ Kỳ thì cho rằng: "Sức mạnh và niềm hăng say trong chiến trận của nó(sói) khiến nó thành một phúng dụ mà các dân tộc Tuyếc còn lưu truyền đếntận lịch sử đương đại, bởi Mustapha Kemal, tự xưng là Ataturk, nghĩa là chacủa những người Tuyếc đã được những người theo ông đặt cho biệt danh làsói xám"[25; 821].

Không chỉ là vật dẫn linh hồn, là biểu tượng cho sức mạnh và quyềnnăng của một số dân tộc trên thế giới, "sói" còn là nỗi ám ảnh của nhiều dântộc ở châu Âu thời trung cổ Theo đó, nhiều kiến trúc và tranh vẽ của các dântộc ở đây cho thấy nam phù thuỷ thường hoá thành sói đực để đến lễ hộiSabbat, còn các nữ phù thuỷ cũng trong dịp này đeo các dây tua bằng da sói.Còn ở Tây Ban Nha thì sói được xem là vật cưỡi của phù thuỷ Và vào khoảngthế kỷ XIV đến XVI, ở châu Âu người ta tin là có ma sói, người hoá sói vàonhững đêm trăng sáng

Có thể nói rằng, từ góc độ tín ngưỡng tôn giáo, sói cũng như người anh

em của nó là chó được rất nhiều dân tộc tôn thờ Nó là vật dẫn linh, là biểutượng sức mạnh quyền uy và là tôtem của nhiều dân tộc trên thế giới, đặc biệt

là các dân tộc ở Tây Bắc Trung Quốc Điều này chúng tôi sẽ nói kĩ ở phần sau

1.2.2 “Sói” - nhìn từ cảm hứng văn chương

Từ góc độ tín ngưỡng tôn giáo, "sói" vừa là đấng tối linh vừa là con vậtđáng ghê sợ của nhiều dân tộc Từ góc độ cảm hứng văn chương, "sói" cũngbiểu hiện tính hai mặt, vừa tham lam, độc ác, ngu dốt, đồng thời cũng thể hiện

sự bản lĩnh, táo bạo, thông minh của loài dã thú

Từ văn học dân gian đến văn học viết hiện đại của thế giới, "sói" luôn làmột đề tài khá hấp dẫn và được nhiều tác phẩm văn học thể hiện Trong thầnthoại Hy Lạp, hình tượng sói chính là hiện thân của nữ thần Callisto bị Hêrahoá phép biến thành Nàng là một nữ thần sông núi xinh đẹp, được thần Zeushết sức yêu thương chiều chuộng Chính vì được thần Zeus yêu chiều nên

nàng bị Hêra - vợ cả của Zeus ghen ghét Theo Từ điển thần thoại Hy Lạp-La

Mã thì Callisto là "con gái Licaôn, vua xứ Arcađia, là nữ thần sông núi thường

đi theo Artêmix săn bắn Được Zeus yêu sinh ra Arcax Nàng bị Hêra ghen tứchoá phép biến thành một con sói cái Về sau Zeus đã biến cả hai mẹ con nàngthành hai chòm sao: chòm sao Gấu Cái và chòm sao Người Chăn Gấu"[26;94] Trong thần thoại La Mã và truyền thuyết về người người sáng lập thànhRoma: Romulus thì chính sói cái đã nuôi và cho Romulus bú bằng sữa củamình:

"Chàng (Romulus) là con trai của Rêa Xilvia với thần Marx và là anh

em sinh đôi với Rêmux Khi mới ra đời hai anh em chàng đã bị ông trẻ mình

là Amuliux sai gia nhân giết chết Vì thương tình, những người gia nhân đãkhông giết mà bỏ hai anh em vào một chiếc sọt rồi thả trôi sông Hai đứa trẻtrôi giạt vào một quãng bờ và gặp một con sói cái Con sói đã nuôi hai đứa trẻbằng sữa của nó Một hôm có một người chăn cừu tên là Fauxtulux đi qua thấyhai anh em chàng đang bú sữa sói cái Kinh ngạc trước cảnh tượng lạ mắt ấy,ông bắt hai đứa trẻ đem về nhà nuôi cùng với các con mình"[27; 331]

Thần thoại Bắc Âu kể rằng: "Fenrir, con sói khổng lồ là một trongnhững kẻ thù dữ dằn nhất của các thần Chỉ có ma thuật của bọn người lùnmới chặn đứng được nó, nhờ có một dải băng phi thường không ai có thể bứthay cắt đứt"[25; 822]

Như vậy, trong thần thoại Hy Lạp và La Mã cổ đại hay trong thần thoạicác nước Bắc Âu, Bắc Mỹ, hình tượng "sói" cũng đã xuất hiện, thậm chí cònxuất hiện nhiều lần Trong thần thoại cũng như truyền thuyết phương Tây cổđại, "sói" là con vật hết sức hung dữ và tàn bạo Thần thoại Bắc Âu kể rằng:

"Fenrir, con sói khổng lồ là một trong những kẻ thù dữ dằn nhất của các thần.Chỉ có ma thuật của bọn người lùn mới chặn đứng được nó, nhờ có một dảibăng phi thường không ai có thể bứt hay cắt đứt"[25; 822]

Thần thoại các nước phương Đông cũng kể về sói như là một con vậthung dữ, tham lam độc ác Nó là loài vật chuyên hại người, khiến cho conngười sợ hãi và căm giận

Không chỉ có thần thoại mà trong văn học trung đại cũng như văn họchiện đại, sói và chó cũng là hình tượng với tính hai mặt của nó khơi nguồn

cảm hứng sáng tác cho nhiều nhà văn, nhà thơ Trong Chó sói và cừu non, nhà

thơ ngụ ngôn trứ danh người Pháp La Fontaine đã miêu tả chó sói là con vậthết sức tham lam và ngu dốt, luôn tìm cách lừa phỉnh cừu non nhưng cuối

cùng nó cũng bị cừu phát hiện Trong Thần khúc, Đantê Alighiêri đã miêu tả

chó sói cái tượng trưng cho tính hà tiện, bủn xỉn, hung ác và gian lận:

"Tiếp đến lại thêm con sói cái,

Dáng gầy gò, đầy vẻ thèm khát, Từng làm điêu đứng biết bao người!

Nó làm tôi rụng rời, run rẩy,

Vẻ đe doạ phát ra từ nó, Khiến tôi hết hi vọng lên được đỉnh đồi"[29; 49].

Từ huyền thoại về người hoá sói được lưu truyền ở châu Âu thời trung

cổ, A Dumas - nhà văn Pháp thế kỷ XIX đã viết nên tập truyện kinh dị Ma sói

hết sức hấp dẫn

Với Bồ Tùng Linh thì sói cũng là con vật độc ác và ngu dốt đã tạo

nguồn cảm hứng cho ông thể hiện trong ba truyện Lang tam tắc và một số truyện khác trong tác phẩm Liêu Trai chí dị

Hình tượng "sói" ngày càng được các nhà văn khai thác và mang tínhbiểu tượng cao, đặc biệt là trong văn học hiện đại Ngay từ đầu thế kỷ XX, nhàvăn Mỹ Jack London đã cho ra đời một loạt tác phẩm viết về sói cũng như là

những con chó Étkimô ở vùng Bắc Mỹ như: Tiếng gọi nơi hoang dã, Sói biển,

Nanh trắng, Gót sắt, Tình yêu cuộc sống Trong các tác phẩm của J.London,

những con sói và những chú chó mang trong mình bản năng của loài sói vùngBắc Mỹ hiện lên với sức mạnh và bản lĩnh phi thường trong khí hậu khắcnghiệt ở đây Tiếp nối J.London, G.O.Cớc-út cũng viết về những cuộc săn sói

của những người da đỏ vùng Bắc Mỹ Trong cuốn tiểu thuyết Những người

săn sói, G.O.Cớc-út miêu tả miền Đại Hoang Mạc trắng ở vùng Bắc Mỹ là

vùng "Bình nguyên bao la trắng xoá tuyết phủ, vũ khúc của bầy hươu, tiếngsói hú gọi bầy đàn trong đêm trăng suông khiến máu thêm sục sôi trong huyếtquản của những người săn sói"[26]

Những con sói trong tác phẩm của J.London và G.Cớc-út rất có bảnlĩnh, thông minh Đó là loài thú hoang dã mà con người hết sức nể trọng Hìnhtượng "sói" cũng được nhiều nhà văn Trung Quốc hiện đại quan tâm miêu tảnhư Mạc Ngôn, La Vũ, Khương Nhung và Giả Bình Ao

Qua những gì đã trình bày trên đây, ta có thể thấy, "sói" là một hìnhtượng khá quan trọng và cũng rất quen thuộc trong văn học thế giới được cácnhà văn ở mọi thời đại quan tâm Và hầu hết những hình tượng "sói" trong cáctác phẩm đó đều mang tính biểu tượng rất cao

1.2.3 Sói trong văn hóa và văn học Trung Hoa

Trung Hoa là một dân tộc có nền văn hoá và văn học lâu đời và sâurộng Nền văn hoá và văn học Trung Hoa có ảnh hưởng rất lớn đến nhiều nướctrên thế giới, đặc biệt là các nước Đông Nam Á và Đông Bắc Á Nền văn hoá

và văn học Trung Hoa đã xây dựng được những hình tượng mang tính biểutượng của cả dân tộc cũng như biểu tượng của một tộc người nào đó Mộttrong những hình tượng mang tính biểu tượng của một số tộc người phía TâyBắc và Bắc Trung Hoa là hình tượng "sói"

Xuất phát từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước của cư dân Hoàng Hà

và Trường Giang, dân tộc Trung Hoa được biết đến với những biểu tượng vănhoá vô cùng đặc sắc Một trong những linh vật mà cư dân người Hán tôn thờnhư một biểu tượng thiêng liêng cao quý nhất là "Rồng" Rồng tượng trưngcho thiên tử, đấng chí tôn, là biểu tượng của sự quyền uy tuyệt đối Đối vơi đa

số cư dân nông nghiệp lúa nước, đặc biệt là người Hán thì rồng đi vào tâmthức của họ như một niềm tin tôn giáo từ hàng ngàn năm nay Trong các cung

điện, lăng tẩm, đền, chùa, biểu tượng rồng được đặt ở vị trí trang trọng nhất

và được tôn thờ như là biểu tượng tôtem của dân tộc

Tuy nhiên, văn hoá Trung Hoa là một nền văn hoá đa dạng, đa sắc tộc.Ngoài nền văn hoá nông nghiệp phong phú đa dạng của cư dân nông nghiệpngười Hán ở lưu vực hai con sông Hoàng Hà và Trường Giang thì còn có nềnvăn hoá đa sắc tộc của cư dân ở các vùng phía Bắc và Tây Bắc Nền văn hoácủa các dân tộc ít người ở đây còn mang nhiều giá trị hoang sơ huyền bí, gópphần tô điểm thêm cho nền văn hóa của đất nước Trung Hoa rộng lớn Vănhoá của các tộc người ở những vùng này mang nét huyền bí của núi rừng thâm

u nên đang hấp dẫn nhiều ngành, nhiều nhà nghiên cứu khám phá Một trongnhững nét văn hoá đặc sắc của cư dân các vùng Bắc và Tây Bắc Trung Quốc

là tôn thờ "sói" (có khi tôn thờ cả chó) trong hình thức tôtem Từ thời thượng

cổ, các tộc người, các bộ lạc ở đây đều có tục sùng bái tôtem Một trongnhững tôtem được các tộc người, các bộ lạc ở đây sùng bái là sói và chó như

là biểu tượng tôtem mang tính huyền thoại Theo Từ điển văn hoá cổ truyền

Trung Hoa thì ở đây có nhiều tộc người và nhiều bộ lạc thờ sói và chó như:

Khuyển Nhung, Cao Xa, Đột Quyết, Viên Bao Di Ở mục nói về tên gọinước Khuyển Nhung thời cổ đại, cuốn từ điển chỉ rõ:

"Nước Khuyển Phong tức nước Khuyển Nhung [ ] Hoàng Đế sinhMiêu Long, Miêu Long sinh Dung Ngô, Dung Ngô sinh Lộng Minh, LộngMinh sinh ra Bạch Khuyển (chó trắng), chó trắng có con đực, con cái, đó làKhuyển Nhung Khuyển Nhung là một tôtem cổ đại được nhiều học giả thừanhận" [46; 1760]

Khi giải thích về bộ lạc Đột Quyết thì cuốn từ điển này dựa vào Tuỳ

Thư, Đột Quyết truyện giải thích như sau:

"Tổ tiên của người nước này sống ở miền biển phía Tây, bị nước lánggiềng tiêu diệt, già trẻ trai gái đều bị giết sạch, chỉ còn một cậu bé bị què chạyvào một cái đầm lớn, được con chó sói cái kiếm thịt về nuôi mà sống sót Saucậu bé giao phối với sói cái, con sói có thai Nước láng giềng lại tính giết chết

cậu bé kia Sói cái bèn đưa cậu lên dãy núi tên là Cao Xương ở tây bắc Trênnúi có một cái hang, sói dẫn cậu bé vào hang, thấy một bãi cỏ rộng chừng haitrăm dặm Sau sói sinh mười đứa con trai, đứa mang họ A Sử Na hiền hậunhất, lên làm vua, làm một cây cột đầu sói ở trước nha môn để chứng tỏ mìnhkhông quên gốc gác Điêù này chứng tỏ sói cái có thể là tôtem của người ĐộtQuyết thời cổ" [46; 1780].

Còn đây là nguồn gốc bộ lạc Cao Xa:

"Cao Xa là vùng đất ở Xích Địch Hung nô Đơn Vu có hai cô con gáixinh đẹp tuyệt trần, người trong nước coi như tiên nữ Đơn Vu nói, con ta đẹpthế này, biết gả cho ai đây? Tính gả cho trời, bèn xây một cái đài cao ở phíabắc, đưa hai cô con gái lên ở trên đó, mời trời xuống đón lấy Bốn năm sau, cómột con sói ngày đêm quanh quẩn bên dưới đài cao mà tru Cô em nói, chađem ta lên đây định gả cho trời; nay sói tới, hẳn sói là thần, là thiên sứ nóiđoạn nàng muốn bước xuống đài Cô chị nói, con vật kia là loại súc sinh, lấy

nó chẳng hoá ra làm nhục cha mẹ lắm sao? Cô em không nghe, cứ xuống làm

vợ con sói Sau đẻ con cái dần dần thành một nước Người nước này hát hay,lại biết tru như sói Điều này, chứng tỏ bộ lạc Cao Xa thời cổ từng lấy sói làmtôtem"[46; 1780]

Đó là một trong những mục nói về tục thờ sói như là tôtem dân tộc củamột số bộ tộc ở phía Tây Bắc Trung Quốc

Ở Tây Tạng, người ta cũng quý trọng và tôn thờ chó Ngao Những chúchó này rất trung thành, thông minh nhưng cũng hết sức hung dữ trước địchthủ Ngoài ra, một số dân tộc ở vùng Nội Mông phía Bắc Trung Quốc xem sóinhư là linh vật dẫn linh hồn người chết đến với Tăngcơli (ông trời) Với họ sóivừa là kẻ thù, vừa là ân nhân do đó họ vừa tiêu diệt sói nhưng đồng thời cũngtôn thờ, kính phục sói

Rõ ràng, trong văn hoá Trung Hoa, sói có một vị trí khá quan trọng Đặcbiệt hình ảnh sói in đậm trong tâm linh, tín ngưỡng, là biểu tượng tôtem thờcúng các bộ tộc, dân tộc phía Tây, Bắc và Tây Bắc

Nếu trong văn hoá Trung Hoa, sói được tôn thờ như một biểu tượngtôtem mang nét huyền bí thì trong văn học Trung Hoa, sói và chó trở thànhmột hình tượng được văn học nhắc đến khá nhiều Từ truyện thần quái đếnvăn học trung đại và đặc biệt là trong văn học hiện đại có rất nhiều tác phẩm

đề cập và miêu tả hình tượng sói và chó rất đặc sắc Trong kho tàng truyệnthần quái Trung Hoa, ở "Chuyện thần sấm sét", hình tượng "chó chín tai" được

ví như là công cụ hỗ trợ đắc lực cho thần sấm sét: "Khi thần Sấm Sét cưỡingựa đi nhận chức thì trong tay chỉ có mỗi một con "chó chín tai" chưa hề cócông cụ làm ra sấm sét" [45; 294] và chính chó chín tai đã hỗ trợ thần chiếnđấu bắt con Quỳ về làm trống sấm: "Muốn chọn được vị trí ra đòn thật đẹp,thần Sấm Sét bèn thả "chó chín tai" ra để dẫn dụ con Quỳ Chó chín tai sủavang rồi hung dữ lao vào con Quỳ"[45; 295] Trong các truyện thời cổ trungđại Trung Hoa, có nhiều truyện kể về sói như là một loài vật tham lam, độc ác,

có khứu giác nhạy bén, luôn rình rập để tấn công con người bất cứ lúc nào

Chính vì thế mà con người luôn luôn đề phòng và tìm cách tiêu diệt sói Liêu

trai chí dị của Bồ Tùng Linh là một trong những tác phẩm nổi tiếng trong văn

học cổ trung đại Trung Quốc, trong đó có nhiều truyện viết về sói, và có ba truyện được tác giả đặt tên là Lang tam tắc (Ba chuyện sói), truyện Mộng lang

(Mộng thấy chó sói) Hầu hết những truyện này đều kể về sói như là con vậtđộc ác, tàn bạo và cuối cùng đều bị thần và người giết chết

Đặc biệt, trong văn học hiện đại Trung Quốc, sói là một trong nhữnghình tượng được nhiều nhà văn quan tâm, và nó trở thành một trong nhữnghình tượng mang tính huyền thoại trong văn học đương đại Trong tiểu thuyết

Tôtem sói, nhà văn Khương Nhung đã xây dựng hình tượng sói như là bản tính

văn hoá du mục của người Mông Cổ và đó là một trong sáu loại dân tộc:

"Thế giới từ xưa tới nay đại để có sáu nghề và sáu loại dân tộc: Săn bắn,

du mục, nông canh, thương nghiệp, hàng hải, công nghiệp, trong đó nông canhrất đặc thù, vì rằng chỉ nông canh mới tự cấp tự túc, tự phong bế, hoa tự thụphấn, tự thoái hoá, về cơ bản không cần cạnh tranh, không cần trao đổi hoặc

tạp giao Trừ nông canh, năm nghề khác không "hoà bình" chút nào, không thể

tự cấp tự túc, buộc phải cạnh tranh trao đổi, giết chóc mới mong tồn tại pháttriển Năm nghề này đều là những nghề cạnh tranh quyết liệt, đầy bất trắc, mộtmất một còn Nếu năm dân tộc này không có tính cách ngoan cường như sóithì không thể sinh tồn"[48; 495 - 496]

Ở đây, Khương Nhung hết sức đề cao bản tính ngoan cường, dũng cảm,đoàn kết của sói thảo nguyên Ơlôn Đó cũng chính là bản tính của văn hoá du

mục vùng Tây - Bắc Trung Quốc Tôtem sói của Khương Nhung được xem "là

một bộ kỳ thư duy nhất trên thế giới, mô tả nghiên cứu về sói thảo nguyênMông Cổ"[48; 5]

Tiểu thuyết Tôtem sói xuất hiện trở thành tâm điểm của những cuộc

tranh cãi về bản tính văn hoá Trung Hoa được đề cập trong tác phẩm Sau

Tôtem sói của Khương Nhung, tác giả La Vũ lại cho ra mắt cuốn Phép tắc của loài sói Xuyên suốt cuốn sách này, tác giả đã chỉ ra lối sống, cách suy nghĩ và

hành động của loài sói trong tự nhiên đồng thời liên tưởng đến các bài học mà

con người cần rút ra từ cách sinh hoạt của loài sói Phép tắc của loài sói đã

được nhiều công ty lớn áp dụng cho nguyên tắc quản lý, làm việc của họ La

Vũ có cái nhìn nhận, đánh giá loài sói từ nhiều góc độ khác nhau Đặc biệt tácgiả đã đứng trên lập trường của chính loài sói để tự thuật về đồng loại:

"Trong quá trình tiến hoá lâu dài, loài sói bọn ta phải đương đầu với sựkhiêu chiến của muôn vàn loài vật và sự săn bắt tàn khốc của con người.Nhưng bọn ta không vì vậy mà suy thoái Loài sói là một trong những loàiđộng vật có sức sống ngoan cường nhất Bọn ta ở vị trí cao nhất trong lướithức ăn Sự tồn tại của chúng ta khiến nhiều loài vật khác không giám sống annhàn, thảnh thơi Nhờ có cạnh tranh nên thiên nhiên luôn giữ được cân bằngsinh thái Cạnh tranh, mãi mãi là một "trò chơi tàn khốc" của bậc vương giả.Sói luôn tôn trọng quy tắc của sự cạnh tranh Trước sự khiêu chiến, sói khôngbao giờ chịu thua, thắng lợi luôn là chân trời của loài sói"[72; 25]

Và khi nói đến hình tượng sói trong văn học Trung Quốc không thểkhông nhắc đến hình tượng sói trong tác phẩm của Giả Bình Ao Nhà văn GiảBình Ao có nhiều tác phẩm nhắc đến hoặc miêu tả sâu sắc hình tượng sói như:

tiểu thuyết Thương Châu, truyện ngắn Thợ săn và tiểu thuyết Hoài niệm sói.

Đây là những tác phẩm viết về vùng nông thôn ở Thiểm Tây quê hương ôngvới những ám ảnh của con người nơi đây về loài thú hoang dã và đầy tínhhuyền thoại này

Ngoài những tác phẩm viết về sói thì văn học Trung Quốc còn rất nhiềutác phẩm viết về hình tượng con chó - một đồng loại của sói đã được conngười thuần dưỡng Trong các tác phẩm đó, những chú chó hiện lên với sứcmạnh bản năng của giống loài cũng đầy bản lĩnh và khôn ngoan được conngười rất tin tưởng Nó luôn trở thành con vật đáng tin cậy bên của con người

Như vậy, trong nền văn hoá đặc sắc và nền văn học đồ sộ của TrungHoa, sói là một trong những hình tượng mang nhiều nét huyền thoại Sói inđậm trong văn hoá dân gian như là một biểu tượng tôtem sùng kính và đi vàovăn học như một biểu tượng mang tính huyền thoại về một quá khứ oai hùngcủa các dân tộc Tây - Bắc Trung Quốc Hình tượng sói đã và đang được đượcnhiều nhà văn miêu tả cũng như đang hấp dẫn nhiều nhà nghiên cứu

1.3 Mấy nét phác thảo về con người sự nghiệp văn học của Giả Bình Ao

và tiểu thuyết Hoài niệm sói

1.3.1 Giả Bình Ao - tiểu sử

Giả Bình Ao tên thật là Giả Lý Bình , sinh ngày 21 tháng 02 năm 1952tại thôn Lệ Hoa - một làng miền núi thuộc huyện Đan Phượng, tỉnh ThiểmTây, Trung Quốc Cha là một thầy giáo dạy tiểu học, trong thời kỳ Đại cáchmạng văn hoá vô sản bị quy vào thành phần phản cách mạng và bị đem đi cảitạo Mẹ là một người phụ nữ nông thôn hiền lành chất phác Lý Bình có nghĩa

là mong được sống yên ổn, nhưng từ nhỏ ông đã phải chịu cuộc sống cơ cực

do bố phải đi cải tạo ở "lớp học tập", thành phần gia đình bị quy kết "có vấn

đề" cần phải giáo dục trong thời kỳ Đại cách mạng văn hoá vô sản Lúc nhỏlàng xóm thường gọi ông là Bình Oa, do người miền Tây Bắc Trung Quốcthường gọi trẻ con là "Oa", đến lúc bắt đầu sáng tác, ông quyết định đổi tênthành Giả Bình Ao Hai chữ "Oa" và "Ao" trong tiếng Hán là hai chữ đồng

âm, ông cho rằng tuy đổi chữ, không đổi âm đọc, nhưng ý nghĩa có sự khácbiệt rất lớn như trời với đất

Từ nhỏ, Giả Bình Ao đã rất ham mê văn học Ông có thể nằm hàng giờtrên gác để đọc sách mặc cho trời nắng nóng mà không hề cảm thấy mệt mỏihay bức bối Giả bình Ao luôn tranh thủ mọi thời gian có thể để nghiền ngẫmsách vở Ông đặc biệt say mê các tác phẩm của Lỗ Tấn, Ba Kim, Trương ÁiLinh và các tác phẩm văn học cổ điển Trung Quốc

Năm 1967 học xong sơ trung và đến năm 1968 Giả Bình Ao mới đượcnhận bằng tốt nghiệp Sau khi tốt nghiệp sơ trung, Giả Bình Ao phải tham giarèn luyện lao động ở nông thôn như những trí thức trẻ khác lúc bấy giờ Trongbài tản văn "Sau khi tốt nghiệp sơ trung", Giả Bình Ao có nhắc đến thời giannày:

"Sáng sớm, tiếng kẻng vang lên báo đi làm, phải lồm cồm bò dậy, rửamặt, đầu đã cạo trọc, không phải chải, len lén bốc một ít sắn đã thái khô ởtrong tủ cho vào túi áo, chạy ra bãi tập trung Đội trưởng giao công việc tạichỗ, hoặc là mắc chão trâu, kiễng ngón chân lồng vạy cày vào cổ trâu, buộcxong rợ, cúi xuống đánh vật với con trâu" [7; 560]

Trong những năm đi lao động, ông từng tham gia xây dựng hồ chứanước thuỷ lợi ở quê hương Do người luôn ốm yếu, không làm được việc nặngnên ông được giao viết biểu ngữ, biên tập báo nhỏ lại và được nông dân đánhgiá cao

Năm 1972, do một cơ may, Giả Bình Ao được cử vào học trường đạihọc Tây Bắc, hệ Trung Văn và cũng từ đây, ông bắt đầu sự nghiệp sáng tác

Vốn sinh trưởng và sinh sống trong không gian văn hóa đồng quê, GiảBình Ao rất thông thạo phong tục văn hoá dân gian nông thôn, đồng thời cũng

thấy được rõ nét những thay đổi từng ngày do quá trình đô thị hoá ở nôngthôn Chính cuộc sống ở những vùng nông thôn Thương Châu đã cho ôngnhững trang viết sinh động và hấp dẫn về con người nơi đây Giả Bình Ao amhiểu rất sâu sắc nền văn hoá truyền thống Trung Hoa nói chung và văn hoátruyền thống của Thiểm Tây nói riêng Hầu hết các tác phẩm của ông đều có

sự kết hợp giữa những nét văn hoá truyền thống và văn hoá hiện đại Văn hoátruyền thống thể hiện trong tác phẩm của Giả Bình Ao là sự kết hợp giữa cácyếu tố Nho - Phật - Đạo cũng như văn hoá dân gian truyền thống Trung Hoa

Không chỉ có am hiểu văn hoá truyền thống, Giả Bình Ao cũng rất amhiểu văn hoá và văn học phương Tây và thế giới hiện đại Ông đặc biệt say mêtác phẩm của nhà văn Côlômbia G.Marquez, nhà văn Nhật Bản KawabataYasunari và một số nhà văn hiện đại khác Những tác phẩm của các nhà vănnày có phần nào ảnh hưởng đến sáng tác của Giả Bình Ao

Là một trí thức từng sống nhiều năm ở thành phố Tây An - cố đô của cảnước với mười ba triều đại đóng đô ở đây, Giả Bình Ao hiểu được những việcxảy ra nơi đây có nhiều khác biệt so với cả nước Trung Quốc Đặc biệt là sự sađọa trong một bộ phận trí thức sau thời kỳ cải cách Do vậy mà Giả Bình Aocũng có những trang viết về trí thức rất xuất sắc

Có thể nói rằng Giả Bình Ao là một nhà văn gắn bó mật thiết với quêhương đất nước, đặc biệt là quê hương Thiểm Tây - nơi lưu giữ những nét vănhoá truyền thống hàng ngàn năm của Trung Quốc Chính những biến cố củagia đình, quê hương cùng với niềm đam mê văn học từ nhỏ đã làm nên mộtGiả Bình Ao - nhà văn thuộc số xuất sắc trong nền văn học đương đại TrungQuốc

1.3.2 Văn nghiệp của Giả Bình Ao

Cùng với Mạc Ngôn, Cao Hành Kiện, Vương Sóc , Giả Bình Ao làmột trong những nhà văn nổi tiếng trên văn đàn đương đại Trung Quốc Sựnghiệp sáng tác và tác phẩm của Giả Bình Ao rất được độc giả cũng như giớiphê bình trong và ngoài nước chú ý Thậm chí như dịch giả Lê Bầu đã khẳng

định: "Hiện nay đã có một nhà nghiên cứu, để tâm, chuyên nghiên cứu, và đãxuất bản được mấy tập sách viết riêng về Giả Bình Ao, trong đó có tập mangtên "Quỷ tài Giả Bình Ao"[4].

Giả Bình Ao là một nhà văn thành danh từ rất sớm Ông chính thức bắtđầu sáng tác từ năm 1973, khi đang học năm đầu tiên ở trường Đại học Tây

Bắc Với truyện ngắn Đôi tất - tác phẩm đầu tay, Giả Bình Ao đã gây được sự

chú ý trong giới văn nghệ sĩ cũng như độc giả Năm 1978, khi mới hai mươi

lăm tuổi, truyện ngắn Mãn nguyệt nhi (Trăng tròn) của ông được trao giải

truyện ngắn ưu tú toàn quốc lần thứ nhất và đã gây được tiếng vang lớn trênvăn đàn Trung Quốc Từ đó cho đến nay, tác phẩm của Giả Bình Ao luônđược đánh giá cao và cũng gây ra nhiều tranh cãi trong giới lý luận phê bìnhcũng như độc giả Có thể nói rằng một tác giả giữ ổn định bút lực cũng nhưchất lượng tác phẩm như Giả Bình Ao là rất hiếm

Giả Bình Ao sáng tác ở nhiều thể loại khác nhau như: tiểu thuyết,truyện vừa, truyện ngắn, tản văn và ở thể loại nào ông cũng gặt hái được

những thành công đáng kể Về tiểu thuyết, có thể kể tới như: Thương Châu,

Phế đô, Nông nổi, Cuộc tình, Hoài niệm sói, Điệu Tần, và ông đang chuẩn bị

cho ra mắt bộ tiểu thuyết mới viết về sự đổi thay của nông thôn quê huơng ông

trong hơn hai mươi năm qua Về truyện vừa có thể kể tới: Đôi nét Thương

Châu, Tháng Chạp - Tháng Giêng, Thiên Cẩu, và một số lượng rất lớn truyện

ánh văn hoá, xã hội Trung Quốc đang trên đà cải cách, vừa thể hiện bằng lờivăn đặc sắc, độc đáo mang đậm phong cách Giả Bình Ao.

Cùng với tiểu thuyết là nhiều truyện ngắn, truyện vừa, tản văn đoạtnhiều giải thưởng trong và ngoài nước khiến tên tuổi Giả Bình Ao nổi tiếngkhắp nơi Song dường như ở giai đoạn này, ông vẫn đứng ở rìa đời sống vănhọc, văn hoá Trung Hoa, tác phẩm của ông chưa nhập hẳn vào một trào lưusáng tác cụ thể nào

Hành trình sáng tác của Giả Bình Ao ở chặng tiếp theo là những năm 90của thế kỷ XX Sau nhiều năm nung nấu, thai nghén, năm 1993, Giả Bình Ao

cho ra đời tiểu thuyết Phế đô Đây là cuốn tiểu thuyết đánh dấu sự chuyển biến

lớn ở Giả Bình Ao, chuyển từ đề tài viết về nông thôn sang đề tài viết về thànhthị; đồng thời, tâm lý, tình cảm sáng tác của ông cũng có nhiều chuyển biến.Đến đây, Giả Bình Ao đã thực sự bước vào trung tâm của đời sống văn hoá,

văn học Trung Quốc Ngoài Phế đô, ở chặng đường này Giả Bình Ao còn một

số tiểu thuyết, truyện ngắn viết về đô thị như: Bạch dạ (Đêm trắng), Thổ môn (Cửa đất), Ở quán bán chim Trong thập kỷ này, Giả Bình Ao được đánh giá

là một trong hai cây bút xuất sắc nhất của văn học đương đại Trung Quốc bêncạnh Vương Sóc

Bước sang thiên niên kỷ mới, dường như Giả Bình Ao lại quay về với

đề tài quen thuộc đó là vùng nông thôn Thiểm Tây, quê hương ông để viết vềnhững đổi thay của nông thôn hai mươi năm cải cách, những phong tục dângian, những nét văn hoá mang đậm bản sắc ở vùng Tây Bắc Trung Quốc

Hoài niệm sói là tác phẩm đầu tiên của Giả Bình Ao được xuất bản

trong thiên niên kỷ thứ ba này, là truyện viết về Thương Châu, là hành trìnhtìm kiếm, nhận thức về một vùng văn hoá, về con người, về thiên nhiên của

tác giả Sau Hoài niệm sói, năm 2002, Giả Bình Ao lại cho xuất bản tiểu thuyết

Cuộc tình, một cuốn tiểu thuyết miêu tả trọn vẹn cuộc đời con người với

phương pháp tự thuật xen kẽ hư cấu Đây là cuốn tiểu thuyết viết về nhữngcon người ở phía nam Thiểm Tây trong thời kỳ nội chiến Quốc - Cộng và

những thập kỷ tiếp theo Năm 2007, Giả Bình Ao cho ra mắt bộ tiểu thuyết

Tần xoang (Điệu hát vùng Tần Lĩnh) gồm hai tập dày cả hơn ngàn trang được

đánh giá là một kiệt tác trong những năm gần đây và giành được giải thưởngMao Thuẫn - một giải thưởng danh giá của văn học Trung Quốc Đây cũngchính là chặng đường sáng tác thứ ba của Giả Bình Ao

Ngoài thể loại tiểu thuyết, truyện vừa và truyện ngắn, Giả Bình Ao còn

có sở trường về thể loại tản văn và thể loại này cũng đi suốt cả ba chặngđường sáng tác của ông Tản văn của Giả Bình Ao đựợc xếp ngang hàng vớitản văn của những bậc tiền bối của Trung Hoa như Lỗ Tấn, Ba Kim, Tôn Lê,Tông Phác Tản văn của Giả Bình ao rất chân thành, tự do, tản đạm đồng thờicũng đậm nét u mua, hóm hỉnh

1.3.3 Tác phẩm Hoài niệm sói

Sau khi Phế đô được xuất bản (1993) và trở thành tâm điểm của những

cuộc phê bình trên báo chí khắp toàn Trung Quốc, rồi bị cấm xuất bản, Giả

Bình Ao dường như gác bút một thời gian dài mấy năm cho đến khi Hoài

niệm sói ra đời.

Hoài niệm sói là tiểu thuyết đầu tiên trong thiên niên kỷ mới của Giả

Bình Ao Đây là cuốn tiểu thuyết viết về đề tài nông thôn - một đề tài quenthuộc mà Giả Bình Ao đã sáng tác trong hơn hai mươi năm cầm bút trước đó

Hoài niệm sói là tác phẩm viết về Thương Châu - quê hương - nơi tác giả có

nhiều gắn bó từ tuổi thơ trong Đại cách mạng văn hóa vô sản Thông qua Hoài

niệm sói, Giả Bình Ao muốn đem đến cho người đọc cách nhìn nhận, đánh giá

mới về con người cũng như vùng đất Thương Châu Đó là một vùng đất trùphú và giàu bản sắc văn hóa với những nét đẹp truyền thống vốn có Nhưngđồng thời Thương Châu cũng còn nhiều hạn chế cần được khắc phục để bớt đinhững trở lực đối với quá trình phát triển của đất nước, của dân tộc

Hoài niệm sói thể hiện những nhận thức mới mẻ của Giả Bình Ao về

con người, về dân tộc Trung Hoa cũng như những quy luật tự nhiên và xã hội

trong quá trình phát triển của đất nước Những nhận thức trong Hoài niệm sói

thể hiện cách nhìn, cách đánh giá mới mẻ của Giả Bình Ao về hiện thực Đó là

cách thể hiện những vấn đề hiện thực bằng bút pháp huyền thoại Đọc Hoài

niệm sói, người đọc như được trở về với những huyền thoại cổ sơ với những

anh hùng, vật tổ trong văn hóa dân gian Trung Quốc nói riêng và văn hóa

thế giới nói chung Đồng thời, ở Hoài niệm sói, người đọc cũng thấy rõ những

vấn đề hiện thực mang tính thời sự mà xã hội hiện đại đang hết sức quan tâm

Có thể nói rằng đề tài về sói không phải là đề tài mới mẻ trong văn họcthế giới cũng như văn học Trung Quốc như ở phần trước chúng tôi đã nói

nhưng Hoài niệm sói góp thêm cách nhìn mới của con người về sói Ở đây, sói

không chỉ là con vật nham hiểm, độc ác mà nó còn là vật tổ - tôtem của nhiềudân tộc trên thế giới, trong đó có dân tộc Trung Hoa

Yếu tố huyền thoại xuất hiện đậm đặc trong tiểu thuyết từ đề tài, cốttruyện đến nghệ thuật xây dựng nhân vật làm cho tác phẩm càng trở nên

huyền ảo hơn, hấp dẫn người đọc hơn Cũng chính vì huyền thoại trong Hoài

niệm sói vừa mang nét cổ sơ vừa mang nét huyền thoại hiện đại nên nó làm

cho huyền thoại của Giả Bình Ao gần hơn với huyền thoại của G.G.Marquez,F.Kafka

Ngay từ khi ra đời (năm 2000), ở Trung Quốc đã có nhiều nhận xét,

đánh giá về những thành công của Hoài niệm sói Năm 2003, khi lần đầu tiên

Hoài niệm sói được Vũ Công Hoan dịch sang tiếng Việt, nó trở thành một

trong những tác phẩm văn học Trung Quốc được độc giả Việt Nam yêu thích

Sau Vũ Công Hoan, dịch giả Lê Bầu cũng đã chuyển dịch Hoài niệm sói sang

tiếng Việt Tiếp đến, chúng ta sẽ có thêm một bản dịch nữa, bởi Trần ĐìnhHiến - một trong những dịch giả say mê tác phẩm của Giả Bình Ao cũng đang

dịch Hoài niệm sói

Trong công trình này, chúng tôi lựa chọn khảo sát tác phẩm dựa trênbản dịch của Vũ Công Hoan, công bố năm 2003 bởi nhà xuất bản Văn học

Chương 2 HOÀI NIỆM SÓI - BIỂU TƯỢNG TÔTEM, HÀNH TRÌNH TÌM KIẾM,

NHẬN THỨC VỀ CON NGƯỜI

2.1 Hoài niệm tôtem

Sùng bái tôtem là một trong những hình thức tôn giáo sớm nhất của loàingười Tôtem theo tiếng của người Indian có nghĩa là "thân thuộc" và “ghidấu" vốn bắt nguồn từ phương ngôn ototeman của bộ tộc Ojibwa, nghĩa là

"thân thuộc của nó" và "ghi dấu tôtem của nó" Nhà phân tâm học người Áo

S.Freud trong tác phẩm Totem and Taboo (Vật tổ và cấm kỵ) đã đưa ra ý niệm

về tục tôtem và khẳng định tục tôtem là một hệ thống thay cho tôn giáo ở một

số dân tộc Theo S.Freud: "Ở một số dân tộc nguyên thuỷ của châu Úc, châu

Mỹ và châu Phi, nó (tục tôtem) thay cho tôn giáo và cung cấp những nguyêntắc về tổ chức xã hội"[62; 17] Cũng trong tác phẩm này S.Freud đã phân tíchnguồn gốc cũng như những biểu hiện của tục tôtem và "Tôtem là một con vậtrất quen thuộc với thị tộc Bình thường thì người ta cấm giết thịt hoặc làm hạicon vật tôtem này Song trong một năm, vào một ngày nhất định thì người tađược phép giết con vật này theo một nghi thức long trọng Cả thị tộc ăn thịt

nó, kể cả việc tiếp nhận những phẩm chất được tôtem tượng trưng"[67; 13].Đối với dân tộc Trung Hoa thì tục sùng bái tôtem là một hiện tượng khá phổ

biến ở một số tộc người Theo Từ điển văn hoá cổ truyền Trung Hoa thì:

"Thời cổ các thị tộc, bộ lạc sùng bái những vật khác nhau, thường là cácđộng vật (như chim, thú, cá), thứ đến thực vật, cuối cùng là các vật khác Đốivới các vật chủng tôtem của mình, bộ lạc có thái độ đặc biệt yêu quý hoặcsùng kính Nghiên cứu hiện đại chứng tỏ phần lớn các tôtem bản thân chúnghoàn toàn không phải là đối tượng trực tiếp của sự sùng bái Cái gọi là "sùng

bái tôtem" chủ yếu là sự sùng bái của một dân tộc đối với sức mạnh tự nhiênhoặc một vị thần trong tự nhiên Khi xử lý vật chủng tôtem, có khi người ta cửhành một nghi thức tôn giáo nhất định"[46; 1749].

Viết Hoài niệm sói, dĩ nhiên Giả Bình Ao muốn đề cập đến nhiều vấn đề

của xã hội Trung Quốc trong lòng thế giới hiện đại cũng như xã hội ấy trongtương quan với truyền thống dân tộc, hoặc những vấn đề của miền quêThương Châu trong quan hệ với đất nước rộng lớn Tuy nhiên, trước khi đạtđến các nội dung ấy, có thể thấy tác phẩm như là một hoài niệm lớn lao về mộtvấn đề văn hóa mang tính phổ quát - hoài niệm tôtem- mà những biểu hiện cụthể sẽ được chúng tôi sẽ chỉ ra ngay dưới đây

2.1.1 Biểu tượng tôtem thể hiện ở hình tượng sói

Như ở phần trên chúng tôi đã trình bày, sói là một trong những biểutượng linh thiêng trong nền văn hoá của nhiều dân tộc trên thế giới trong đó cóTrung Hoa Không chỉ có mang tính biểu tượng văn hoá, biểu tượng tâm linh,sói còn là biểu tượng tôtem của nhiều dân tộc trên thế giới Đối với người Bắc

Âu và người Hy Lạp, sói là tổ tiên huyền thoại của họ Họ cho rằng: "Ý nghĩabiểu tượng của sói là tích cực, nếu ta chú ý rằng sói thấy được ban đêm Khi

ấy nó trở thành biểu tượng của ánh sáng, có tính thái dương, anh hùng chiếntrận, tổ tiên huyền thoại Đó là ý nghĩa biểu tượng sói đối với người Bắc Âu và

người Hy Lạp, ở đây nó được gán cho Benlen hay Apollon"[25; 820 – 821]

Không chỉ có người Hy Lạp hay người Bắc Âu coi sói là tổ tiên của họ.Người Tuyếc Thổ Nhĩ Kỳ và người Mông Cổ cũng đều coi sói là tổ tiên, làtôtem của họ và họ đặt tên là sói xám Và, "dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ, tập hợpquanh ông, tiến hành cuộc chiến đấu để giành lại bản sắc của mình bị sự suytàn của đế chế Ottoman đe doạ, đã nhắc lại một hình ảnh rất cổ: hình ảnh vị tổtiên huyền thoại Gengis Khan (Thành Cát Tư Hãn), là sói xanh, hiện hình củaánh sáng"[25; 821] Sói cũng được xem là ánh sáng, là tổ tiên của ngườiYakoutes ở Xibia, nó tượng trưng cho sự sinh sản dồi dào Chính vì thế mà

những phụ nữ vô sinh ở đây thường cầu khẩn sói để mong có con Điều này

được hai nhà nghiên cứu J.Chevalier và A.Gheerbrant nói đến trong cuốn Từ

điển biểu tượng văn hoá thế giới:

"Trong số những ngưu hoàng được người Yakoutes ở Xibia ưa chuộngnhất, sỏi của sói được coi là hiệu nghiệm nhất; ở Anatolie, tức là đầu mút bênkia vùng bành trướng địa lí của các dân tộc Altai, ta vẫn còn thấy những ngườiphụ nữ vô sinh cầu khẩn sói để được có con Ở Kamchatka, trong lễ hộithường niên vào tháng mười, người ta làm một hình con sói bằng rơm và giữlại một năm để nó cưới các cô gái trong làng; ở vùng người Samoyède người

ta sưu tầm được một truyền thuyết tả một người đàn bà sống với một con sóitrong hang"[25; 821]

Sói là biểu tượng tôtem - bậc tiên tổ của nhiều dân tộc trên thế giới từ Ásang Âu, từ Phi sang Mỹ Đó chính là huyền thoại về bậc tiên tổ - đấng sángtạo – anh hùng văn hoá của nhiều dân tộc trên thế giới mà E.Melentinsky đã

phân tích trong cuốn Thi pháp của những huyền thoại mà chúng tôi đã nhắc

đến ở phần trước Theo E.Meletinsky thì hầu hết các dân tộc trên thế giới đều

có thuyết vật tổ "là nhân chủng động vật hai mặt (lưỡng tính)"[40; 233], nó

vừa là những con vật như đà điểu, đại bàng, mèo hoang, gấu, chó, vịt, quạ, ốcsên, sói đồng thời hình ảnh con người cũng xuất hiện

Trung Quốc là một trong những cái nôi văn hoá của nhân loại mà chúngtôi đã nói ở phần trước Nền văn hoá hàng ngàn năm lịch sử của Trung Quốccòn mang một lớp sương huyền thoại với nhiều câu chuyện và phong tụchuyền bí Một trong những phong tục đó chính là thờ cúng vật tổ của nhiều tộcngười, đặc biệt sói là hình tượng tôtem - vật tổ của nhiều tộc người phươngBắc cũng như Nam Trung Quốc Theo những bộ sách lịch sử thời xa xưa của

Trung Quốc như: Tuỳ thư, Đột Quyết truyện hay Ngụy thư, Cao Xa truyện thì

sói chính là vật tổ của người Đột Quyết và người Cao Xa - những tộc ngườithời cổ ở phía Tây Bắc (điều này chúng tôi đã có dịp bàn đến, nhưng xinđược nhắc lại trong phần này nhằm ý tạo ra một cái nhìn mang tính hệ thống,