Hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong dạy học địa lí 11 CCGD

Những cơ sở khoa học của phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong dạy học địa lí 11- CCGD Phương phỏp dạy học là một trong những vấn đề cơ bản của lý luận dạyhọc.. Việc tập d

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH.

Khoá luận tốt nghiệp “Hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong dạy học Địa lí 11- CCGD” chính là k ế t quả nghiên cứu đầu tiên của tôi sau những chặng được học tập tại khoa Địa lí Trường Đại học Vinh Trước hết, cho phép tôi được gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới thầy giáo Mai Văn Quyết, người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong toàn bộ quá trình thực hiện đề tài này.

Tôi cũng xin được cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong khoa Địa lí

đã luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành đề tài Cảm ơn tập thể lớp 43A Địa luôn luôn ủng hộ tôi trong suốt thời gian qua Đồng thời, tôi xin được gửi tới những giáo viên, học sinh, bạn bè, đồng nghiệp Trường THPT Lê Hữu Trác I đã quan tâm giúp đỡ tôi trong công việc nghiên cứu lí thuyết, tìm hiểu thực tiễn và thực nghiệm đề tài lời cảm ơn chân thành nhất.

Là một sinh viên bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, tôi không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Rất mong nhận được sự góp ý từ các thầy cô giáo và các bạn.

Tôi xin chân thành cảm ơn.

Vinh, tháng 5 năm 2006

Sinh viên: Trần Thị Tú Ngọc

A MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà cách mạng khoa học công nghệlàm biến đổi sâu sắc mọi mặt đời sống xã hội Khối lượng tri thức mà loài ngườitích luỹ được tăng càng ngày càng nhanh và có tính đột biến theo quy luật hàm

số mũ thì cứ mười năm thì số lượng đó lại tăng lên gấp đôi Chính vì vậy nếutrước kia chỉ cần học một lần đủ dùng cho cả đời thì ngày nay để tồn tại và thíchứng chúng ta phải học tập suốt đời Đúng như UNESCO đã từng nói “con đườngtốt nhất để sống còn đó là học chung sống với những người khác, học cách lắngnghe điều người khác nói, học tập là một đặc trưng mới của cuộc sống” Đâycũng chính là thông điệp mà UNESCO gửi đến cho mọi công dân và mọi quốcgia trên thế giới Khi xác định 4 trụ cột cho giáo dục trong thế kỷ XXI là:

Ở nước ta được sự soi sáng của nghị quyết Trung ương khoá IV sự nghiệpđổi mới giáo dục đào tạo đã đạt được những kết quả bước đầu khả quan, mụctiêu giáo dục tiệm cận dần với yêu cầu xã hội nhằm tạo ra nhhững con người laođộng tự chủ năng động và sáng tạo có năng lực giải quyết những vấn đề do thựctiễn đặt ra tự lo liệu được việc làm, lập nghiệp và thăng tiến trong cuộc sống,qua đó góp phần xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng dân chủ, vănminh Nội dung đào tạo cũng được hiện đại hoá cho phù hợp với yêu cầu mớicủa thời đại, đồng thời mềm hoá để phù hợp với đặc điểm, điều kiện của từnghọc sinh Phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động của ngườihọc được đặc biệt chú trọng bởi vì “ muốn đào tạo được con người khi vào đời

là con người tự chủ, năng động và sáng tạo thì phương pháp giáo dục cũng phảihướng vào lĩnh vực khơi dậy, rèn luyện và phát triển khả năng nghĩ và làm một

cách tự chủ, năng động và sáng tạo ngay trong lao động, học tập ở nhà trường”(Trần Hồng Quân- Tạp chí nghiên cứu giáo dục tháng 9- 1993).

Thời gian qua lý luận dạy học địa lí đã có những bước tiến rõ rệt trongviệc nghiên cứu và ứng dụng phương pháp trong việc dạy học địa lí trung họcphổ thông Bên cạnh những phương pháp có tích chất chung như các bộ mônkhác như phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học chương trìnhhoá vv chúng ta cũng có những phương pháp đặc thù của địa lí như phươngpháp hướng dẫn học sinh tự khai thác tri thức từ bản đồ, phương pháp sử dụng

số liệu thống kê vv Đặc biệt gần đây phương pháp hướng dẫn học sinh hợp táctrong nhóm đã được đưa vào dạy học địa lý ở nhiều trường phổ thông và thuđược kết quả đáng khích lệ Điều đó thúc đẩy chúng ta cần phải có nhữngnghiên cứu sâu hơn về phương pháp này để một mặt ứng dụng có hiệu quả vàodạy học và mặt khác tìm ra các kết hợp tối ưu với các phương pháp hiện đangđược sử dụng Từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học địa lý, đáp ứng mụctiêu giáo dục mà nhà trường đặt ra dựa trê yêu cầu của xã hội

Chương trình Địa lý lớp 11- cải cách giáo dục là chương trình địa lí kinh

tế xã hội thế giới với nội dung kiến thức có tầm bao quát lớn, hệ thống kỹ năng

có yêu cầu khá cao Đồng thời, lứa tuổi học sinh lớp 11 cũng là lứa tuổi đã có sựtrưởng thành nhất định về mặt năng lực nhận thức, trình độ tư duy và khả nănggiao tiếp xã hội Các em đang tiến dần đến gần cánh cửa của sự lựa chọn nghềnghiệp, định hướng cho tương lai Chính vì thế tôi đã chọn đề tài “Hướng dẫnhọc sinh hợp tác theo nhóm trong dạy Địa lí 11 - cải cách giáo dục” Dựa trên cơ

sở những yêu cầu đang đặt ra cho chương trình học này cũng nhưng dựa trên đặcđiểm của tâm sinh lý, nhu cầu và hứng thú của bản thân học sinh Đây là mộtphương pháp có ưu điểm rất lớn trong việc khuyến khích học sinh tìm tòi, traođổi và hợp tác với người khác, biết lắng nghe, chia sẻ và giải quyết các vấn đềchung, chủ động và tích cực khi đối diện với các yêu cầu của thực tiễn Phươngpháp này sẽ phát huy vai trò tích cực trong dạy học các vấn đề kinh tế- xã hội cụthể trên thế giới và trong từng quốc gia nêu như chung ta biết vận dụng một cáchđúng đắn và sáng tạo

2 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nắm vững cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của phương pháp hướng dẫnhọc sinh hợp tác trong nhóm để tiến hành việc vận dụng phương pháp này vào

dạy học địa lí 11- CCGD Từ đó góp phần đổi mới phương pháp và nâng caohiệu quả dạy học của bộ môn địa lí.

Thông qua việc thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi của phươngpháp hướng dẫn học sinh hợp tác trong nhóm Tìm ra các giải pháp nhằm pháthuy những ưu điểm và khắc phục những hạn chế của phương pháp khi vận dụngvào thực tiễn dạy học địa lí 11- CCGD

Đề xuất những định hướng đổi mới phương pháp dạy học địa lí trung họcphổ thông phù hợp với yêu cầu của giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ của đề tài

Nghiên cứu lý luận để nắm khái quát khái niệm, đặc điểm, ưu nhược điểmcủa các phương pháp dạy học nói chung và nắm vững phương pháp học sinhhướng dẫn hợp tác trong nhóm nói riêng

Nghiên cứu chương trình địa lí 11- CCGD để vận dụng phương pháphướng dẫn học sinh hợp tác trong nhóm vào dạy học

Thực nghiệm sư phạm nhằm chứng minh tính khả thi của phương pháp.Rút ra các kết luận cần thiết đề xuất khả năng ứng dụng vào thực tiễn

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của phương pháp hướng dẫn học sinh hợptác theo nhóm

Hoạt động học tập và qúa trình nhận thức của học sinh lớp 11 TrườngTHPT Lê Hữu Trác I Hà Tĩnh trong môn địa lí kinh tế- xã hội 11-CCGD

4 Giới hạn nghiên cứu đề tài

Trong qúa trình dạy học địa lí, người giáo viên luôn phải nắm vững vàvận dụng linh hoạt nhiều phương pháp khác nhau trong đó có những phươngpháp có hiệu quả hơn và nó sẽ đóng vai trò chủ đạo hay còn gọi là phương pháp

“ trội” Với phạm vi của đề tài này tôi chỉ xin đề cập đến một phương pháp dạyhọc cụ thể đó là phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác trong nhóm Đồngthời vận dụng phương pháp này vào dạy học địa lí 11–CCGD với tư cách là mộtphương pháp “trội”

5 Giả thuyết khoa học

Kết quả nghiên cứu của đề tài vận dụng phương pháp học sinh hợp táctrong nhóm sẽ nâng cao hiệu quả dạy học môn địa lí 11- CCGD

6 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Vấn đề tăng cường hoạt động trao đổi, hợp tác giữa học sinh trong quátrình lĩnh hội tri thức là một vấn đề được quan tâm rất lớn trong lịch sử giáo dục.Ngay từ trước công nguyên, Khổng Tử ( 550- 479) đã viết trong luận ngữ: “Tamnhân đồng hành, tất hữu ngã sư yên Trạch kỳ thiện dã nhi tòng chi, kỹ bất thiện

dã nhi cải chi” ( Ba người cùng đi tất có người là thầy, lựa cái hay của người này

mà học, xét cái quấy của người kia mà tự sửa mình) Trong lý thuyết cũng nhưthực tiễn dạy học Khổng Tử rất quan tâm đến phương pháp trao đổi lẫn nhaugiữa các môn sinh ( đàm đạo)

Ở phương Tây sau thời kỳ phục hưng việc xây dựng nhà trường mới tíchcực đã để lại nhiều công trình nghiên cứu quan trọng về dạy học hợp tác Đầuthế kỷ XVII J.A Kômexki trong tác phẩm nổi tiếng “ Lý luận dạy học” lần đầutiên đã xây dựng những cơ sở cho phương pháp dạy học theo hướng phát huytính chủ động của học sinh, mà một trong những hướng cơ bản là tăng cườnghoạt động của chủ thể lĩnh hội tri thức

Cuối thế kỷ XIX đầu thể kỷ XX, Jonh Deway là người đã đưa ra quanđiểm dạy học hợp tác theo nhóm dựa trên cơ sở triết học thực dụng, J Deway đãxây dựng một khoa học sư phạm rất tích cực về sự làm việc chung của học sinh.Ông đã chỉ ra rằng, thông qua việc tạo dựng cho trẻ môi trường làm việc chung,trẻ sẽ có thói quen trao đổi kinh nghiệm thực hành, có cơ hội phát triển lý luận

và những khả năng trừu tượng hóa Đồng thời, học tập theo nhóm chính là sự tậpdượt cho trẻ làm quen và thích ứng với phong cách làm việc hợp tác trong đờisống xã hội ngày nay Trên tư tưởng đó, J Deway đã tổ chức các nhóm học tậpcho học sinh trong nhà trường

Sau này Kers chensteiner đã nối tiếp J Deway trong việc tổ chức dạy họctheo nhóm Theo ông hoạt động chung chẳng những khơi dậy tinh thần tráchnhiệm cá nhân trong lương tâm của mỗi con người mà còn loại bỏ được nhữnghành động gây ra bởi động cơ có tích ích kỷ cá nhân

Tuy nhiên những công trình của J Deway và Kers chensteiner về dạy họctheo nhóm chủ yếu nhìn nhận vấn đề này theo phương diện là hình tổ chức dạyhọc Chính vì vậy khi áp dụng vào thực tiễn đã gặp phải những hạn chế nhấtđịnh Đến những năm 20 của thế kỷ XX Causinet là người đã có những nghiêncứu về dạy học theo nhóm với tư cách là một phương pháp nhằm thoả mãn nhucầu hoạt động, nhu cầu xã hội của trẻ em Tiếp theo đó là những công trình củaGuy Pakmade, Joho kodeh đã bổ sung phát triển phương pháp dạy học theo

nhóm theo hướng ngày càng phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh.Chính vì vậy ngày nay phương pháp này được ứng dụng trong nhiều trường họctrên thế giới.

Ở Việt Nam bên cạnh việc đề cao truyền thống tôn sư trọng đạo, “ khôngthầy đố mày làm nên” cha ông ta cũng nhắc nhở “ học thầy không tày học bạn”điều này có nghĩa là ngay từ rất sớm chúng ta đã nhận thức sâu sắc vấn đề họcbạn, hợp tác với bạn có ý nghĩa hết sức quan trọng trong giáo dục

Trong lĩnh vực lý luận dạy học địa lý, những nghiên cứu về dạy học hợptác theo nhóm chủ yếu đi sâu vào hình thức thảo luận nhóm Năm 1998 Trong

“lý luận dạy học địa lí phần đại cương” đồng tác giả Nguyễn Dược- NguyễnTrọng Phúc đã đề cập khá chi tiết phương pháp thảo luận nhóm và xếp nó vàophương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm Đến năm 2003, tác giả ĐặngVăn Đức- Nguyễn Thu Hằng đã xây dựng một số phương pháp tích cực trong đó

sử dụng hợp tác nhóm học sinh như phương pháp thảo luận, phương pháp dạyhọc hợp tác, phương pháp báo cáo, phương pháp trao đổi.vv Những vấn đềnày được đề cập trong cuốn “ Phương pháp dạy học địa lý theo hướng tích cực”nhà xuất bản Đại học sư phạm 2003

Ngoài ra phương pháp dạy học theo nhóm còn được đề cập ở khía cạnhtích cực hay khía cạnh khác trong một số tài liệu, khoá luận tốt nghiệp, chuyên

đề đổi mới phương pháp.vv Song nhìn chung chưa có một công trình nàonghiên cứu một cách toàn diện, đầy đủ và đặc biệt là chưa kết hợp được với cácphương pháp khác mang đặc thù địa lí Chính vì vậy nên đề tài này sẽ đi sâu vàoviệc nghiên cứu và vận dụng phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theonhóm trong một môn học cụ thể với một chương trình cụ thể Đó là chương trìnhđịa lí kinh tế - xã hội lớp 11- CCGD Đồng thời, xem xét phương pháp này trongmối quan hệ các phương pháp dạy học khác, bởi vì chúng ta biết rằng không cómột phương pháp nào là tối ưu cũng như không có con đường nào là duy nhất

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Phương pháp thu thập tài liệu: Tìm hiểu và lựa chọn những tài liệu cầnthiết về tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học địa lý, đổi mới phương phápdạy học.vv

Phương pháp xử lý tài liệu: Bao gồm đọc, phân tích, tổng hợp, so sánh hệthống hoá những vấn đề liên quan

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Điều tra sư phạm: Tiếp xúc và lấy ý kiến giáo viên, học sinh ở trườngTHPT Dự các giờ dạy địa lí ở cả 3 khối lớp 10, 11, 12, (tập trung nhất ở lớp 11)

Thực nghiệm sư phạm: Chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ở lớp 11.Xây dựng các giáo án vận dụng phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theonhóm để dạy môn địa lí lớp thực nghiệm Sau đó kiểm tra đánh giá kết quả sosánh với kết quả ở lớp đối chứng để rút ra kết luận

8 Kế hoạch thực hiện đề tài

Giai đoạn 1: Tháng 9- 2005 đến tháng 11- 2005: chọn đề tài và thu thậptài liệu

Giai đoạn 2: Tháng 12- 2005 đến tháng 2- 2006: xử lý tài liệu xây dựng

đề cương

Giai đoạn 3: Tháng 2- 2006 đến tháng 4-2006 thực nghiệm sư phạm.Giai đoạn 4: Tháng 4- 2006 đến tháng 5- 2006: Hoàn chỉnh và bảo vệ đềtài

9 Bố cục khoá luận

A Mở đầu.

B Nội dung

- Chương I: Những cơ sở khoa học của phương pháp hướng dẫn học sinh

hợp tác theo nhóm trong dạy học Địa lý 11-CCGD

- Chương II: Vận dụng phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theo

nhóm vào dạy học Địa lí lớp 11- CCGD

- Chương III : Thực nghiệm sư phạm.

C Kết luận

D Tài liệu tham khảo

B PhÇn Néi dung

Ch ¬ng I

Những cơ sở khoa học của phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm

trong dạy học địa lí 11- CCGD

Phương phỏp dạy học là một trong những vấn đề cơ bản của lý luận dạyhọc Đõy là một vấn đề cũn tồn tại rất nhiều quan điểm khỏc nhau

I la Bene ( 1981) cho rằng phương phỏp dạy học là một hệ thống hànhđộng cú mục đớch của giỏo viờn nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hànhcủa học sinh đảm bảo cho học sinh lĩnh hội nội dung học vấn

IUK Baranxki ( 1983) định nghĩa phươg phỏp dạy học là cỏch thức tươngtỏc giữa thầy và trũ nhằm giải quyết cỏc nhiệm vụ giỏo dưỡng, giỏo dục và phỏttriển trong quỏ trỡnh dạy học

I.D Dverev ( 1980) định nghĩa phương phỏp dạy học là cỏch thức hoạtđộng tương hỗ giữa thầy và trũ nhằm đạt được mục đớch dạy học Hoạt động nàyđược thể hiện trong việc sử dung cỏc nguồn nhận thức, cỏc thuật ngữ logic, cỏchoạt động độc lập của học sinh và cỏch thức điều khiển qua quỏ trỡnh nhận thứccủa thầy giỏo

Ngoài ra cũn cú rất nhiều quan điểm khỏch nhau về phương phỏp dạy học.Song tựu chung lại ta cú thể cú một định nghĩa khỏi quỏt như sau: Phương phỏpdạy học là tổ hợp cỏc cỏch thức hoạt động của thầy và trũ trong qỳa trỡnh dạyhọc dưới sự chỉ đạo của thầy nhằm thực hiện tốt nhiệm vụ dạy học

1.1.2 Tớnh chất:

Phương phỏp dạy học cú 4 tớnh chất cơ bản sau:

- Tớnh mục đớch: Đõy là tớnh chất cơ bản nhất của phương phỏp dạy học.Bởi vỡ mỗi phương phỏp đều muốn vạch ra con đường tối ưu để đạt đến mụctiờu Phương phỏp dạy học trước hết phải phục vụ cho mục tiờu đào tạo của nhàtrường, đào tạo những thế hệ học sinh làm chủ được hoạt động nhận thức, trở

thành người lao động có học vấn, có đạo đức, năng động, sáng tạo, giàu lòngnhân ái, yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội.

Để đạt được mục tiêu này trong thời gian gần đây các nhà lý luận dạy học

đã đề ra nhiều khuynh hướng dạy học mới nhằm phát huy tính tích cực của họcsinh: Dạy học giải quyết vấn đề; dạy học chương trình hoá; dạy học “hợp tácnhóm” v.v chính là biểu hiện cụ thể của khuynh huớng đổi mới này

- Tính nội dung: Phương pháp dạy học bao giờ cũng là phuơng pháp dạyhọc những tri thức nhất định và gắn liền với một hoặc nhiều phương tiện dạyhọc nhất định Phương pháp dạy học địa lí sẽ có những nét đặc thù khác với bộmôn dạy học lịch sử,và trong bộ môn địa lí tự nhiên sẽ có những nét đặc thùkhác với bộ môn dạy học địa lí linh tế xã hội Hơn nữa khi nội dung thay đổi nócòn đòi hỏi phương pháp phải thay đổi cho phù hợp Sự phát triển không ngừngcủa khối lượng tri thức mà loài người tích luỹ được trong thời đại ngày nay đanglàm biển đổi sâu sắc hệ thống phương pháp dạy học

- Tính hiệu quả: Các phương pháp dạy học chịu sự chi phối mạnh mẽ củacác đặc điểm lứa tuổi học sinh và hiệu quả của chúng tuỳ thuộc vào khả năngvận dụng của người giáo viên trong những điều kiện cụ thể của lớp học và củatừng học sinh Ví dụ như phương pháp thảo luận nhóm, giải quyết vấn đề phùhợp với học sinh cuối cấp vì trình độ và năng lực của các em đã đạt được đếnmức trưởng thành nhất định Còn phương pháp sử dụng phương tiện trực quan,quan sát, kể chuyện sẽ gây được hứng thú ở học sinh nhỏ tuổi

- Tính hệ thống: Các phương pháp dạy học được vận dụng trong từngkhâu của quá trình dạy học nên phải tạo thành một hệ thống được lựa chọn, cânnhắc một cách khoa học Hơn nữa mỗi phương pháp dạy học cũng phải là môt

hệ thống thao tác biện pháp tương xứng với lôgic của hoạt động diễn ra tronglúc phương pháp dạy học đó được vận dụng

1.2 Phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm

1.2.1 Khái niệm

Các Mác từng nói rằng “ Trong tính hiện thực của nó bản chất của conngười là tổng hoà các mỗi quan hệ xã hội” Những quan hệ ấy thể hiện trongtoàn bộ hoạt động cụ thể của con người Không có con người trừu tượng mà chỉ

có những con người sống, hoạt động trong một xã hội nhất định, một thời đạinhất định, trong những điều kiện lịch sử nhất định Chỉ trong toàn bộ nhữngquan hệ xã hội cụ thể đó con người mới bộc lộ bản chất thật của con người

mình Chính vì vậy nhu cầu giao tiếp xã hội, nhu cầu hợp tác trao đổi, chia sẽ lànhu cầu không thể thiếu đối với mỗi con người Thông qua các mối quan hệ conngười- con người, cá nhân- xã hội mà mỗi người phát huy tính tích cực của chủthể, khẳng định bản thân, hoàn thiện nhân cách Lớp học là nơi tập hợp các chủthể, nơi diễn ra các mối quan hệ trò- trò, trò- thầy, là một cộng đồng thu nhỏmang trong mình bản chất của xã hội Việc tập dượt cho các em làm quen vớicách sống, cách ứng xử và các tồn tại để phát triển trong xã hội ngày nay phảibiết bắt đầu ngay từ trong khuôn khổ nhà trường.

Phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm là phương pháp đặthọc sinh vào môi trường học tập, nghiên cứu thảo luận, theo các nhóm học sinh,

từ đó khuyến khích học sinh trao đổi và biết cách làm việc với người khác.Tham gia tích cực vào quá trình học tập, đưa ra ý kiến giải quyết một vấn đềchung

Trong khái niệm này có hai vấn đề mà chúng ta cần quan tâm đến:

Nhóm học tập được thành lập dựa trên cơ sở nguyện vọng nhu cầu cánhân của từng học sinh Nó là tập hợp từ 4 – 6 em hoặc lớn hơn là từ 10 – 12 emtrong một lớp, cùng thực hiện một nhiệm vụ nhất định trong quá trình học tập,cùng hướng tới một mục tiêu chung là chiếm lĩnh tri thức, hoàn thiện kỹ năng kỹxảo, xây dựng nhân cách Nói một cách đơn giản nhóm học tập chính là hìnhhức hợp tác giữa các học sinh để hoàn thành các nhiệm vụ học tập trong nhữnggiai đoạn nhất định

Bản chất của phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm chính

là sự tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh dưới sự chỉ đạo của giáo viên.Thông qua việc trao đổi, học hỏi, giải quyết các vấn đề, các nhiệm vụ được giaohọc sinh sẽ tự mình tìm ra những tri thức mới bằng chính hoạt động cụ thể củamình Nếu như trước đây, giáo viên truyền thụ tri thức mới cho các em qua từngbài giảng thì với phương pháp này tri thức mới đó sẽ được cụ thể hoá thành cácnhiệm vụ để học sinh tự thực hiện Ví dụ: Khi xét về vị trí địa lý của TrungQuốc thì thay vì chỉ cho học sinh thấy vị trí của Trung Quốc trên bản đồ như thếnào thì giáo viên sẽ giao cho các nhóm những lược đồ trống và các em căn cứvào các sách giáo khoa hay Atlat để xác định vị trí địa lí của Trung Quốc trênlược đồ trống đó Với cách làm việc này học sinh sẽ ghi nhớ vị trí địa lí củaTrung Quốc lâu hơn, có kỹ năng bản đồ thành thạo hơn, hình thành nên kháiniệm vị trí địa lí dễ dàng hơn so với việc cố gắng theo dõi giáo viên giảng trênbảng Về vấn đề này nhà giáo dục học người Đức A Dixtewec đã viết: “ Bất cứ

ai cũng muốn được phát triển và giáo dục cũng phải phấn đấu bằng sự hoạt độngcủa bản thân, bằng sức lực của chính mình, bằng sự cố gắng của bản thân” Bất

kỳ một tri thức hay một phương thức hành động mới nào chỉ trờ thành bền vữngkhi chủ thể tự tìm ra nó

Ở đây còn có một câu hỏi nữa mà chúng ta cần quan tâm đó là tại sao cácnhiệm vụ học tập cụ thể lại phải giao cho từng nhóm chứ không phải cho từnghọc sinh Chúng ta đều biết rằng trong điều kiện cụ thể của trường phổ thông ởViệt nam hiện nay, mỗi lớp học thường có từ 40 – 50 học sinh Giáo viên rất vất

vả khi vừa phải chú ý đến tính vừa sức chung của toàn lớp, phải chú ý tính vừasức riêng của từng học sinh Tổ chức các nhóm học tập chính là một biện pháp

để tiến tới cá thể hoá việc dạy học nghĩa là quan tâm đến thái độ năng lực nhucầu của từng học sinh trong mức độ cho phép Khi chúng ta giao một nhiệm vụcho 50 học sinh chúng ta không thể đảm bảo rằng 50 học sinh đó sẽ tự giác làmviệc Nhưng khi chúng ta cụ thể hoá nhiệm vụ đó cho từng nhóm 5 học sinhdưới sự điều khiển của một nhóm trưởng chắc chắn cả 5 học sinh đó đều phảitích cực tham gia giải quyết công việc Hơn nữa, làm việc theo một tập thể quálớn sẽ dễ dẫn tới dàn đều, “ bỏ sót” học sinh, còn làm việc theo từng cá nhân sẽmất thời gian, thiếu sự hợp tác và tin cậy lẫn nhau giữa các thành viên trong mộtlớp Còn làm việc theo nhóm sẽ kích thích được sự tham gia tích cực của mỗi cánhân trong một nhóm, khuyến khích các em hỗ trợ lẫn nhau, học hỏi lẫn nhau,

quan tâm đến nhau để cùng tiến bộ Đồng thời, hợp tác trong nhà trường chính

là bước tập dượt để các em biết cách hợp tác ngoài xã hội

1.2.2 Mục tiêu của phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm

* Về mặt kiến thức:

Học tập theo nhóm không những giúp học sinh trang bị những tri thứctrong sách giáo khoa mà còn giúp các em thu được những kinh nghiệm phongphú về đời sống xã hội Trong mỗi nhóm học tập, từng học sinh sẽ ý thức đượctrách nhiệm của mình đối với việc giải quyết những nhiệm vụ đặt ra cho cảnhóm Các em mong muốn đóng góp ý kiến để thể hiện vai trò của mình trongnhóm cũng như vai trò của nhóm trong lớp Để làm được điều đó học sinh cầnphải nắm vững kiến thức trong sách giáo khoa, bổ sung bằng những kiến thứctrong tài liệu tham khảo và nhất là làm phong phú những kiến thức trong đờithống thực tiễn Chính vì vậy, học tập theo nhóm là con đường ngắn nhất để làmgiàu kiến thức cho mỗi học sinh

Hơn nữa, cái mà phương pháp hướng dẫn học sinh học tập theo nhómhướng tới là chỉ cho học sinh con đường chủ động để thu hái kiến thức Đây làđiểm cơ bản phân biệt mục tiêu về mặt kiến thức của phương pháp này với cácphương pháp truyền thống khác Tổ chức cho học sinh học tập theo nhóm mộtcách khoa học sẽ phát huy tinh thần đóng góp và chia sẻ ý kiến của các em Đòihỏi các em phải tích cực suy nghĩ, tích cực hành động Nghĩa là học sinh tựmình tìm ra kiến thức thông qua việc hợp tác với nhau chứ không phải thụ độngtiếp nhận kiến thực giáo viên truyền cho Tất nhiên, thực hiện điều này khôngphải là đơn giản, nó đòi hỏi ở người giáo viên những kỹ năng về chuyên môn vànghiệp vụ sư phạm

* Về mặt kỹ năng.

Kỹ năng chính là khả năng vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đềthực tiễn Học tập theo nhóm không những là phương thức rất tốt để hình thànhcho học sinh các kỹ năng địa lí mà còn tỏ ra rất hiệu quả khi hình thành cho họcsinh các kỹ năng xã hội

Kỹ năng địa lí cần có ở học sinh THPT bao gồm kỹ năng bản đồ, kỹ năngkhảo sát thực địa, kỹ năng làm việc với tài liệu địa lí.vv Những kỹ năng nàynếu để học sinh hoạt động cá nhân sẽ mất thời gian hơn so với hoạt động theonhóm Bởi vì khi cùng làm trong một nhóm, những học sinh khá hơn sẽ hướngdẫn cho học sinh yếu hơn, có sự kèm cặp giúp đỡ giữa các em để cùng tiến bộ

Hơn nữa với việc hoàn thành một lược đồ trống chẳng hạn, nhiều học sinh hợptác với nhau sẽ đi đến kết quả nhanh hơn so với từng em làm việc Mà chúng tabiết rằng thời gian một tiết học rất ngắn, do đó cần có sự hợp tác giữa các em đểlàm tốt nhiệm vụ giáo viên giao cho.

Học tập theo nhóm còn giúp cho học sinh hình thành kỹ năng xã hội, đó là

kỹ năng giao tiếp với người khác thông qua cách diễn đạt , thuyết phục, kỹ nănggiải quyết các vấn đề nảy sinh trong quá trình làm việc, từ đó giúp các em cókhả năng giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn, kỹ năng báo cáo, kỹnăng tập hợp và ghi chép tư liệu, kỹ năng tranh luận.vv cũng dần dần đượchoàn thiện trong quá trình các em làm việc với nhau

* Về mặt thái độ

Phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm có vai trò vô cùngquan trọng trong việc hình thành thái độ đúng đắn cho học sinh Trong thời đạicông nghệ cao này, người ta đang nói nhiều đến nguy cơ “ biệt lập hoá”, đến sựtách rời của các cá nhân khỏi xã hội, đến sự cô đơn trong thế giới hiện đại Hơnhết thảy, làm việc theo nhóm là cách tốt nhất để hình thành nên tính cộng đồngcho học sinh Giúp các em có thái độ đúng đắn đối với bản thân cũng như xãhội Trong quá trình học tập với nhau, mỗi học sinh sẽ cảm thấy nhu cầu cầnphải hợp tác với người khác là nhu cầu không thể thiếu Các em không nhữnghọc kiến thức, rèn kỹ năng mà còn học cách giúp đỡ người khác, học cách họchỏi người khác, học cách chia sẻ ý kiến, cách lắng nghe, thậm chí là học cả cáchkiên nhẫn trước những tình huống căng thẳng Từ đó các em ý thức sâu sắc vềtrách nhiệm, lương tâm và danh dự, về mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội, vềthái độ tích cực đối với cộng động Kết quả công việc mà nhóm đạt được tronggiờ học cũng chính là kết quả của sự nỗ lực của bản thân mỗi học sinh Giúp các

em nhận thấy niềm vui trong học tập, thấy được hạnh phúc của mỗi người cũngchính là hạnh phúc của mọi người

1.2.3 Cách tổ chức học sinh hợp tác theo nhóm

Thông tin phản hồi cho thấy rằng muốn bảo đảm kết quả cho việc áp dụngphương pháp dạy học theo nhóm, một trong những yếu tố quyết định là cách tổchức học sinh học theo nhóm như thế nào

* Các bước tổ chức

Bước 1: Làm việc chung cả lớp

- Giáo viên nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức cho học sinh

- Tổ chức các nhóm học sinh và giao nhiệm vụ cho các nhóm, cử nhómtrưởng.

- Hướng dẫn cách làm việc của cả nhóm

Bước 2: Làm việc theo nhóm

- Cả nhóm trao đổi, thực hành, thảo luận.vv về nhiệm vụ được giao

- Cử đại diện trình bày kết quả làm việc của nhóm

Bước 3: Tổng kết trước lớp

- Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả

- Cả lớp đánh giá, trao đổi ý kiến

- Giáo viên tổng kết, đặt vấn đề cho bài học tiếp theo hoặc vấn đề tiếptheo

Ví dụ: Sử dụng phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm để

dạy bài Hoa kỳ tiết 1 “ Ưu thế của vị trí địa lý và lãnh thổ Hoa kỳ trong qúatrình phát triển nền kinh tế tư bản chủ nghĩa” SGK Địa lý lớp 11- CCGD

Bước 1: Giáo viên giới thiệu những nét cơ bản về Hoa kỳ

Nêu nhiệm vụ của tiết học là tìm hiểu vị trí địa lí và điều kiện tự nhiênHoa kỳ, đánh giá tác động của nó với sự phát triển kinh tế xã hội

- Giáo viên chia lớp thành 3 nhóm, mỗi nhóm có 1 nhóm trưởng và 1 thư

ký để ghi chép ý kiến Phát cho mỗi nhóm một lược đồ Hoa kỳ để trống

- Hướng dẫn:

+ Nhiệm vụ thứ nhất: Các nhóm điền lên lược đồ các quốc gia và các đạidương tiếp giáp với Hoa kỳ, vị trí tiếp giáp đó có thuận lợi và khó khăn gì? (thờigian 7 phút)

+ Nhiệm vụ thứ hai: Nhóm 1 nghiên cứu miền Đông, nhóm 2 nghiên cứumiền Trung, nhóm 3 nghiên cứu miên Tây Nhận xét về điều kiện tự nhiên và

đánh giá ( Thời gian 10 phút).

Bước 2: Làm việc theo nhóm

+ Nhiệm vụ thứ nhất: Ba nhóm sử dụng bút màu, thước kẻ căn cứ vàoSGK và Atlat để điền tên các quốc gia và đại dương tiếp giáp với Hoa Kỳ lên 3lược đồ trồng đã được giao

Các học sinh trao đổi với nhau xem vị trí tiếp giáp đó đưa lại cho Hoa Kỳthuận lợi và khó khăn gì?

Thư ký ghi lại ý kiến của các bạn

Nhiệm vụ thứ hai: Từng nhóm nghiên cứu SGK và Atlat Điền lên lược

đồ các dãy núi, con sông, đồng bằng.vv thuộc phần lãnh thổ mà nhóm mìnhphụ trách

Các học sinh trao đổi với nhau trong nhóm để đánh giá tác dụng của điềukiện tự nhiên mỗi miền đối với sự phát triển kinh tế- xã hội

Thư ký ghi lại ý kiến của các bạn

Bước 3: Tổng kết trước lớp

Phần vị trí địa lí

Nhóm trưởng mỗi nhóm lên bảng, cho cả lớp quan sát lược đồ mà nhómmình đã hoàn thành và trình bày ý kiến đánh giá của nhóm về vị trí địa lý HoaKỳ

Giáo viên nhận xét kết quả làm việc của từng nhóm Bổ sung những chỗcác em còn thiếu

- Phần điều kiện tự nhiên

Nhóm 1 báo cáo kết quả nghiên cứu của nhóm về miền Đông Hoa Kỳ,các nhóm khác theo dõi, bổ sung ý kiến cho bạn

Tương tự đối với nhóm 2 và nhóm 3 về điều kiện tự nhiên miền Trung vàmiền Tây

Giáo viên cho các em thấy được sự khác biệt giữa 3 miền tự nhiên Hoa

Kỳ, nhấn mạnh ý thiên nhiên Hoa Kỳ tuy phong phú và đa dạng song cũngkhông ít khó khăn

Đánh giá kết quả làm việc của các nhóm

Tổng kết bài học

* Cách chia nhóm và giao nhiệm vụ cho các nhóm học sinh:

Giáo viên là người chủ động phân chia học sinh trong lớp thành các nhómnhỏ Việc chia nhóm này có thể là ngẫu nhiên hay chủ định tuỳ thuộc vào mụcđích hoạt động của nhóm Số lượng thành viên trong nhóm tuỳ thuộc vào nhiệm

vụ bài học cũng như các thiết bị phụ vụ cho các hoạt động của nhóm

Để đảm bảo hiệu quả công việc, tốt nhất giáo viên nên chia nhóm trên cơ

sở đã nắm vững đặc điểm, trình độ của học sinh Phải làm sao để trong nhómnào cũng có những hạt nhân tích cực, là người dẫn dắt giúp đỡ các bạn còn yếuhơn Điều này cũng tạo ra tâm lý công bằng ở các nhóm Bởi vì nếu một nhómtoàn những bạn xuất sắc còn một nhóm lại chủ yếu là các học sinh kém thì kếtquả công việc sẽ không phản ánh đúng sự nỗ lực của bản thân các em

Việc giao nhiệm vụ cho các nhóm cũng được tiến hành theo nhiều cách,tuỳ thuộc vào nội dung bài học, giáo viên có thể lựa chọn cho phù hợp có hiệuquả.

+ Nhóm đồng việc: Là các nhóm nhỏ cùng thực hiện một nhiệm vụ họctập giống nhau Xuất phát từ cùng một vấn đề, một nhiệm vụ, song mỗi nhóm sẽ

có những cách giải quyết khác nhau và các ý kiến của các nhóm sẽ được nhómtrưởng trình bày trước lớp

Ví dụ như khi dạy về vai trò của ngành nông nghiệp, Bài 16, chương VĐịa lý lớp 10- CCGD, giáo viên có thể nêu lên một vấn đề: Khi khoa học côngnghệ phát triển, có thể sản xuất ra thức ăn nhân tạo thì sự tồn tại của ngành nôngnghiệp sẽ như thế nào? Từng nhóm nhỏ 5- 10 học sinh sẽ thảo luận với nhau đểnêu ý kiến của các em về vấn đề này, sau đó báo cáo trước lớp để cùng so sánh

bổ sung cho nhau

+ Nhóm chuyên sâu: Lớp học được chia thành nhiều nhóm, mỗi nhómđảm nhận một nhiệm vụ nhỏ khác nhau của một nhiệm vụ chung Sau khi kếtthúc công việc, các nhóm chuyên sâu sẽ báo cáo kết quả cho cả lớp cùng biết

Ví dụ như khi dạy về các vùng kinh tế Hoa Kỳ, Địa lí 11, giáo viên sẽchia lớp thành 4 nhóm Nhóm 1 nghiên cứu về vùng Đông Bắc, nhóm 2 nghiêncứu về vùng Tây và Đông Nam, nhóm 3 nghiên cứu về vùng nội địa, nhóm 4nghiên cứu về bán đảo Alaxia và quần đảo Haoai Sau đó các nhóm báo cáo vềkinh tế mà nhóm mình phụ trách qua bản đồ kinh tế và thuyết trình

* Cách tiến hành hoạt động theo nhóm

Để nhóm học tập hoạt động có hiệu quả thì mỗi nhóm cần có một nhómtrưởng để lãnh đạo các tổ viên trong các hoạt động chung của nhóm Vai trò củanhóm trưởng rất quan trọng trong việc dẫn dắt công việc, khuyến khích mọithành viên trong nhóm tham gia thảo luận, tránh tranh cãi cá nhân và đảm bảocuộc thảo luận đi đúng hướng bằng cách đưa ra những câu hỏi đã chuẩn bị kỹ(do giáo viên giúp)

Ngoài ra mỗi nhóm cần có một thư ký để ghi chép lại ý kiến của các bạn.Việc ghi chép này cũng cần có những kỹ năng nhất định, ví dụ như tuyển lựa,chọn lọc các ý kiến đã được thống nhất, biết ghi chép những ý cơ bản, cốt lõi

Sau khi công việc của nhóm đã hoàn thành, mỗi nhóm cần cử một đạidiện để thay mặt nhóm báo cáo trước lớp Người được chọn để báo cáo phải làmột học sinh có khả năng diễn đạt tốt, biết cách trình bày, thuyết phục và bảo vệ

ý kiến Để đảm bảo sự phát triển năng lực cho tất cả các học sinh thì tốt nhất nên

có sự luân phiên nhau báo cáo giữa các tổ viên trong một tổ Như vậy học sinhnào cũng học được cách diễn đạt, giao tiếp tự tin, mạnh dạn trước tập thể

Ví dụ như khi dạy bài “ Đặc điểm các nước đang phát triển Châu Phi”,Địa lí 11-CCGD, giáo viên có thể nên lên một vấn đề “ Châu phi rất giàu về tàinguyên khoáng sản và nông sản nhiệt đới, nhưng tại sao hiện nay vẫn là mộtchâu lục nghèo nhất thế giới”? Sau đó giáo viên chia lớp thành 4 nhóm và chocác nhóm 5 phút để thảo luận

Nhóm trưởng hướng dẫn các bạn làm sáng tỏ vấn đề bằng việc dẫn dắttheo gợi ý của giáo viên

- Châu Phi giàu tài nguyên như thế nào?

- Hiện trạng kinh tế xã hội Châu Phi hiện nay ra sao?

- Nguyên nhân nào dẫn đến hiện trạng đó?

Các học sinh căn cứ vào SGK, bản đồ và nghiên cứu cá nhân để nêu lên ýkiến Một thư ký ghi chép lại ý kiến của các bạn, sau đó lần lượt 4 nhóm cử 4đại diện của mình lên báo cáo kết quả làm việc trước lớp Cả lớp cùng nhau xemxét, đánh giá các ý kiến, có thể chất vấn người báo cáo để làm rõ hoặc mở rộngvấn đề, sau đó giáo viên tổng kết lại

* Cách tổ chức cho các nhóm học sinh báo cáo kết quả làm việc của nhóm

Có nhiều cách tổ chức cho đại diện các nhóm học sinh trình bày kết quảlàm việc của nhóm Cách trình bày phổ biến nhất là các nhóm viết hoặc minhhoạ bằng hình vẽ kết quả làm việc trên giấy khổ rộng hay giấy trong và máychiếu Overhead

Giáo viên cũng có thể tổ chức cho các nhóm trình bày theo các hình thứckhác nhau:

- Phương pháp báo cáo: Mỗi nhóm cử 1 học sinh đứng tại chỗ hoặc lênbảng trình bày kết quả làm việc của nhóm có thể kèm theo việc chỉ dẫn trên bản

đồ, lược đồ tranh ảnh

- Phuơng pháp thị trường : Các nhóm trình bày lên giấy khổ rộng bằngghim và trưng bày trong phòng học Lớp học giống như một thị trường thôngtin, các học viên sẽ xem xét kết quả của từng nhóm, nghe họ giải thích kết quả

và đặt câu hỏi để họ trả lời Giáo viên có thể đóng góp ý kiến của mình vào kếtquả làm việc của từng nhóm

- Phương pháp hội chợ: Các nhóm không lần luợt trình bày mà chỉ trìnhbày kết quả của mình tại một vị trí đã lựa chọn trong phòng Một đến hai nguời

ở lại nơi trưng bày kết quả của nhóm, còn những người khác đi lại giới thiệu vềnhóm mình hoặc có thể trao đổi với bất cứ ai, ở bất cứ nhóm nào giống như mộthội chợ

- Phuơng pháp triển lãm: Các nhóm vẫn lần lượt trình bày kết quả nhưngtiếp sau đó các học viên tự do đi lại, quan sát kết quả của nhóm khác và có thểthảo luận với các thành viên của nhóm khác giống như các nghệ sỹ trong buổitriển lãm

1.2.4 Vai trò của giáo viên khi tổ chức học sinh làm việc theo nhóm

Hợp tác không hạ thấp vai trò của người giáo viên và ngược lại, nó khiếncho người giáo viên càng có vị trí quan trọng hơn trong việc dẫn dắt học sinh đitìm tri thức Ta có thể thấy khi sử dụng phương pháp này người giáo viên giốngnhư một nhạc trưởng chỉ huy dàn nhạc mà thành công của bản giao hưởng phụthuộc vào chiếc đũa của người thầy Đối với các nhóm học sinh cũng vậy, giáoviên là người giao nhiệm vụ cho các nhóm, hướng dẫn các nhóm và cùng vớihọc sinh đánh giá kết quả làm việc của nhóm

Trước hết giáo viên là người quyết định thành lập các nhóm học tập Sốlượng nhóm và số lượng thành viên trong mỗi nhóm thay đổi linh hoạt phụthuộc vào mục tiêu kiến thức và kỹ năng cần đạt tới trong mỗi tiết học Vì thếứng với mỗi nhiệm vụ này giáo viên có thể chia thành 4 nhóm, mỗi nhóm 10học sinh chẳng hạn Nhưng ứng với nhiệm vụ khác giáo viên có thể chia mỗinhóm gồm 2 em ngồi gần nhau làm việc với nhau

Ví dụ như khi dạy Bài 18: “ Địa lí ngành chăn nuôi” SGK Địa lí lớp CCGD ở mục 1, (vai trò vị trí của ngành chăn nuôi) giáo viên có thể yêu cầu 3-

10-5 học sinh ngồi gần nhau để lập thành một nhóm, nghiên cứu ngành chăn nuôi

có vai trò và đặc điểm như thế nào Sau đó chỉ định một số đại diện của nhómlên trả lời Khi chuyển sang mục 2 (địa lí một số ngành chăn nuôi quan trọngtrên thế giới), giáo viên lại chia lớp thành 4 nhóm lớn, mỗi nhóm tương đươngkhoảng 10- 12 học sinh, ( tương đương với 1 lớp có từ 40 – 50 em ) giao nhiệm

vụ cho 4 nhóm như sau:

- Nhóm 1 nghiên cứu về đặc điểm và sự phân bố của ngành chăn nuôi trâubò

- Nhóm 2 nghiên cứu về đặc điểm và sự phân bố của ngành chăn nuôicừu.

- Nhóm 3 nghiên cứu đặc điểm và sự phân bố của ngành chăn nuôi lợn

- Nhóm 4 nghiên cứu về đặc điểm và sự phân bố ngành chăn nuôi giacầm

Các nhóm thể hiện kết quả làm việc của mình bằng lược đồ phân bố vàthuyết trình sau đó báo cáo trước lớp

Đến phần III- ngành nuôi trồng thuỷ sản, giáo viên dùng phương phápkhác cho cả lớp

Bên cạnh việc tổ chức các nhóm, giáo viên còn đóng vai trò là người dẫndắt hoạt động của nhóm Bởi vì chúng ta biết rằng giáo viên là người nắm rõhơn ai hết về trình độ và đặc điểm của tâm lý học sinh cũng như mục tiêu vềkiến thức và kỹ năng mà học sinh cần đạt tới trong mỗi tiết học Vì vậy giáoviên cần phải biết học sinh đang cần giúp đỡ gì và gặp khó khăn ở chỗ nào, cầnphải khuyến khích, cần phải uốn nắn như thế nào Giáo viên sẽ khéo léo đặt cáccâu hỏi gợi mở hoặc chỉ dẫn những kỹ năng cần thiết để dẫn học sinh đi tới đích

Ví dụ như khi dạy phần “Những vấn đề kinh tế xã hội trong thời kỳ hiệnđại”, Địa lí 11- CCGD, ở mục 4 giáo viên có thể nêu câu hỏi tại sao nói ngàynay các nước phát triển đã giàu lại càng giàu thêm, còn các nước đang phát triển

đã nghèo lại càng nghèo đi? Sau đó chia lớp thành các nhóm 5 –7 em thảo luận

để trả lời câu hỏi này

Giáo viên có thể gợi mở vấn đề như sau:

- Các nước phát triển có ưu thế gì? ( về tiềm lực khoa học kỹ thuật, vốn,kinh nghiệm quản lý)

- Những ưu hế đó được phát huy trong giai đoạn hiện nay như thế nào?

- Các nước đang phát triển có những ưu thế gì? ( Về tài nguyên thiênnhiên, nhân công rẻ vv )

- Những ưu thế đó còn giữ được vai trò quan trọng trong giai đoạn hiệnnay hay không?

- Tình trạng bất bình đẳng trong quan hệ kinh tế quốc tế diễn ra như thếnào? vv

Cuối cùng giáo viên lại giữ vai trò là người hướng dẫn đánh giá cho cácnhóm học sinh Đây là một việc làm hết sức quan trọng bởi vì thông qua đó sẽgiúp được học sinh thu được những tìn hiệu phản hồi để xem xét khả năng làm

việc của bản thân, cái nào các em đã làm được, cái nào các em chưa làm được.

Từ việc đối chiếu kết quả của nhóm với kết quả nhóm khác và với kết quả củagiáo viên các em sẽ có sự điều chỉnh tích cực cho những lần làm việc sau

1.2.5 Đặc trưng và ý nghĩa của phương pháp hướng dẫn học sinh hợp tác nhóm trong dạy học môn Địa lí THPT

* Tính tổng hợp: Địa lí học là một môn khoa học có tính lịch sử phát triểnlâu đời và có đóng góp quan trọng đối với nhân loại Ngày nay môn địa lí trongnhà trường phổ thông được coi là một trong những môn văn hoá cơ bản củachương trình học của tất cả các nước trên thế giới Tương ứng với khoa học địa

lí môn địa lí trong nhà trường cũng gồm 2 bộ phận lớn: Địa lí tự nhiên và địa líkinh tế xã hội

Tri thức địa lí là tri thức có tính tổng hợp bởi vì đối tượng của địa lí là cáclãnh thổ xét về mặt tự nhiên và kinh tế- xã hội Học địa lí học sinh sẽ có nhữngkiến thức khoa học về thiên nhiên, về dân cư, về chế độ xã hội và các hoạt độngcủa con người ở khắp mọi nơi trên trái đất Nó đòi hỏi học sinh phải có một vốnhiểu biết phong phú không chỉ về địa lí mà còn cả văn hoá chính trị, kinh tế.vv trong mỗi tiết học, mỗi bài, chương học sinh đều phải huy động những hiểu biếtnày để phục vụ cho việc lĩnh hội tri thức mới Ví dụ như khi học bài “Đặc điểmcác nước đang phát triển ở Châu Phi” học sinh phải có những biểu tượng nhấtđịnh về châu lục này như: Vị trí, cảnh quan, đất nước con người thì mới tạo điềukiện thuận lợi để khái quát lên châu lục này có những đặc điểm gì trong giaiđoạn hiện nay Nếu như học sinh chưa từng xem sách báo, tivi hoặc nghe kểchuyện về Châu phi với những hoang mạc, xavan, rừng rậm nhiệt đới; với lịch

sử bị bóc lột nặng nề, chế độ phân biệt chủng tộc dã man chẳng hạn thì sẽ rấtkhó khăn để làm cho các em hiểu rằng Châu Phi là một châu lục giàu tài nguyênkhoáng sản nhưng hiện nay đang đứng trước nguy cơ chìm trong nghèo nàn lạchậu

Chính vì vậy hợp tác theo nhóm có ý nghĩa rất quan trọng trong việc dạyhọc địa lí bởi vì mỗi học sinh có một vốn hiểu biết riêng, có một kho tàng kiếnthức và kinh nghiệm mà các em đã tích luỹ được Đứng trước bất kỳ một vấn đềnào mỗi em sẽ tự huy động những gì mình có để chia sẻ với các bạn nhằm cùngnhau đi đến kết quả cuối cùng Có thể học sinh này am hiểu về lịch sử, học sinhkia thích tìm hiểu những miền đất lạ, học sinh khác lại có những kiến giải sâusắc về chính trị xã hội Mỗi em đóng góp một ý kiến của mình, bàn bạc thống

nhất với nhau dần dần đi đến sáng tỏ vấn đề Nếu để cho từng học sinh suy nghĩtất nhiên các em sẽ mất nhiều thời gian và gặp nhiều khó khăn hơn.

* Tính cập nhật.

Ngày nay sự phát triển của cuộc cách mạng khoa học công nghệ đang làmbiến đổi nền kinh tế xã hội thế giới vô cùng nhanh chóng do đó địa lí kinh tế xãhội cũng phải có những bước cải tiến quan trọng để có thể nghiên cứu và phảnánh kịp thời những biến đổi này Một nền kinh tế có thể năm trước còn trongtình trạng trì trệ, năm sau đã vươn lên mạnh mẽ Một ngành sản xuất đang trongtình trạng phân tán manh mún có thể phát triển theo chiều sâu nếu được trang bịcông nghệ hiện đại Một lãnh thổ có thể thời gian trước phân bố sản xuất chưa

có gì, vài năm sau đã xuất hiện hàng loạt khu công nghiệp và đô thị nếu đượcđầu tư vốn

Do việc học địa lí kinh tế xã hội đòi hỏi phải có sự cập nhật về số liệu, sựkiện, hiện tượng để khái quát hoá thành quy luật nên việc tổ chức các nhóm họcsinh sẽ có những thuận lợi nhất định Để đáp ứng yêu cầu cần thiết các em cóthể tổ chức các nhóm nhỏ để khảo sát điều tra thực địa sau đó so sánh với những

gì được biết trong sách giáo khoa Các em cũng có thể cùng nhau thu thập các sốliệu về sự biến động của một đối tượng địa lí qua nhiều năm, sau đó phân tích vàrút ra kết luận Những việc làm này giúp học sinh năm sâu sắc hơn những kiếnthức địa lí được học, đồng thời hiện đại hoá cho phù hợp với sự biến đổi của tìnhhình mới Tất nhiên đây là một công việc đòi hỏi sự đầu tư thời gian và công sứcnên hợp tác giữa các em là một việc làm cần thiết

* Rèn luyện kĩ năng địa lí và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Địa lí là một môn học có khả năng hình thành cho học sinh rất nhiềy kỹnăng quan trọng, đặc biệt có kỹ năng bản đồ là một kỹ năng mà không môn họcnào có được Hơn thế nữa những kiến thức địa lí lại có sự ứng dụng thiết thựcvào đời sống Ví dụ như khi biết cách dùng bản đồ học sinh có thể dễ dàng địnhhướng khi đến bất kỳ thành phố xa lạ nào nếu có một tấm bản đồ trong tay hoặcmột khi nắm vững về sự hoạt động của các khối khí học sinh có thể dễ dàng giảithích được các hiện tượng thời tiết khí hậu ở địa phương

Tuy nhiên việc rèn luyện các kỹ năng địa lí cũng như ứng dụng các kỹnăng này vào thực tiễn là một vấn đề phức tạp Sự hạn chế về thời gian mỗi tiếthọc, quy mô lớp học quá lớn và chương trình học vẫn còn quá nặng khiến chogiáo viên chưa thể chú ý đúng mức đến quá trình hình thành kỹ năng, kỹ xảo

cho học sinh Ngoài việc bản thân học sinh tự cố gắng ra, sự giúp đỡ của bạn bè

có vai trò hết sức quan trọng Chúng ta nên đặc biệt chú ý đến vấn đề này trongdạy học địa lí bởi vì tính ứng dụng của địa lí rất lớn nhưng nếu không biết pháthuy thì sẽ hạn chế hiệu quả; dẫn đến học sinh không hững thú bộ môn này, coiđịa lí chỉ là một môn học thuộc các số liệu, hiện tượng khô cứng

Do đó trọng những buổi học chính khoá hoặc ngoại khoá việc xây dựngcác nhóm học tập địa lí để các em cùng nhau rèn luyện kỹ năng là một vấn đềnên được quan tâm hơn Các nhóm học sinh sẽ cùng nhau làm việc với bản đồ,cùng nhau quan sát và ghi chép các hiện tượng địa lí, cùng tổ chức các trò đố vuiđịa lí.vv Trong thực tiễn cuộc sống, khi gặp bất kỳ hiện tượng tự nhiên hoặckinh tế xã hội nào cần tìm hiểu các em có thể trao đổi thắc mắc lẫn nhau, giúp

đỡ nhau làm sáng tỏ sự việc Đây là những điều mà giáo viên không thể có điềnkiện để kèm cặp giúp đỡ các em thường xuyên được

1.2.6 Các hình thức hướng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong dạy học Địa lí.

1.2.6.1 Thảo luận nhóm

Thảo luận là sự trao đổi ý kiến về một chủ đề giữa học sinh và giáo viêncũng như các học sinh với nhau Mục đích của thảo luận là để khuyến khích sựphân tịch một vấn đề hoặc các ý kiến bàn luận khác nhau của học sinh và trongnhững trường hợp nhất định, nó mang lại sự thay đổi thái độ của người tham gia

Để thảo luận nhóm đạt kết quả tốt, giáo viên cần tiến hành theo các bướcsau:

* Chuẩn bị thảo luận.

- Chọn những đề tài, vấn đề thích hợp cho học sinh thảo luận Đó lànhững bài không khó về mặt nội dung song được nhiều người quan tâm có nhiềucách giải quyết khác nhau, đặc biệt gần gũi với đời sống học sinh

Ví dụ:

+ Châu Mỹ la tinh đang đứng trước tình trạng dân số tăng nhanh và đô thịhoá quá mức giải pháp nào cho vấn đề này?

+ Tại sao kinh tế đối ngoại giữ vai trò then chốt đối với Nhật Bản?

- Sau khi đã chọn đề tài thảo luận, giáo viên sẽ chia học sinh thành cácnhóm để các em thảo luận với nhau, mỗi nhóm có một nhóm trưởng để duy trìthảo luận, hướng dẫn các em chuẩn bị những vấn đề cần thiết

* Tiến hành thảo luận.

Dưới sự điều khiển của nhóm trưởng các học sinh trong nhóm sẽ nêu ýkiến về vấn đề đặt ra khi thảo luận theo nhóm nhỏ Những người vốn dè dặt nhấtcũng thoải mái hơn khi trình bày quan điểm của mình Các em có thể bàn bạc,tranh luận với nhau, yêu cầu giáo viên gợi mở sau đó thống nhất ý kiến để cửmột đại diện trình bày trước lớp.

* Tổng kết thảo luận.

Giáo viên tổng kết những ý kiến nêu lên một cách súc tích và có hệ thốngnhững ý kiến thống nhất và chưa thống nhất tham gia ý kiến về những vần đềchưa thống nhất, bổ sung những điều cần thiết

Đánh giá kết quả làm việc của các nhóm

1.2.6.2 Đóng vai

Đây là hình thức đặt các nhóm học sinh vào những tình huống nhất định

nó khuyến khích học sinh nhập mình vào thực tế cuộc sống và thử đặt mình vào

vị trí của những người có địa vị khác nhau trong xã hội để giải quyết các vấn đề

cụ thể trong cuộc sống Thông qua việc đóng vai, học sinh không chỉ học đượckiến thức mà còn học được cách tưởng tưởng, sáng tạo diễn tả cảm xúc

Ví dụ như khi học bài Trung Quốc- tiết 1- Địa lí 11-CCGD phần đặc điểm

tự nhiên, giáo viên có thể chia lớp thành 2 nhóm lớn Một nhóm đóng vai nhữngngười miền Đông, một nhóm đóng vai những ngươi miền Tây Hai nhóm sẽ lầnlượt hỏi và đáp để giới thiệu về thiên nhiên miền đất và con người mình sinh ra

Hình thức đóng vai còn có thể diễn ra dưới dạng những vở kịch ngắn docác nhóm tự biên soạn Mỗi vở kịch tương ứng với một tình huống học tập màkết quả của nó phải là sự giải quyết những vấn đề cho tình huống đó đặt ra Từ

đó giúp học sinh lĩnh hội những tri thức, những phương thức hành động mới.Tất nhiên để có thể diễn các vở kịch này đòi hỏi phải có sự đầu tư và thời giandiễn xuất khá dài Do đó thông thường trong phạm vi tiết học các vở kịch nên cómột nội dung ngắn gọn đơn giản Ví dụ như học bài “ Quan hệ kinh tế và cáckhối kinh tế”, Địa lí 10- CCGD, ta có thể phân lớp thành nhiều nhóm Mỗi nhómđại diện cho một khối kinh tế như ASEAN, EU, OPEC vv sau đó giả sử tìnhhuống là các em đang ở trong một hội nghị quốc tế, các em sẽ thay mặt khốikinh tế của mình để phát biểu giới thiệu và tìm kiếm đối tác tại hội nghị như thếnào Còn đối với những vở kịch đòi hỏi thời gian dài hơn như kịch bản về dân

số, môi trường về phát triển bền vững thì giáo viên nên tổ chức thành buổi ngoạikhoá hoặc xêmina

1.2.6.3 Làm việc với bản đồ

Việc học địa lớ khụng thể tỏch rời khỏi bản đồ, bởi vỡ bản đồ vừa làphương tiện trực quan vừa là nguồn tri thức Bằng việc giao cho học sinh nhữngbản đổ cỏ nhõn, giỏo viờn cú thể yờu cầu học sinh thể hiện cỏc hiện tượng đốitượng địa lớ lờn bản đồ rỳt ra nhật xột hoặc ngược lại cú thể yờu cầu cỏc em phõntớch bản đồ tỡm ra những mối liờn hệ giữa cỏc sự vật hiện tượng tàng trữ trongđú

Tổ chức học sinh làm việc với bản đồ theo tiến trỡnh sau:

- Xỏc định nhiệm vụ kiến thức, kỹ năng

- Chia nhúm học sinh và giao bản đồ cho cỏc nhúm

- Hướng dẫn cỏc nhúm làm việc với bản đồ

- Cỏc nhúm bỏo cỏo kết quả

- Giỏo viờn và học sinh cần nhận xột, đỏnh giỏ

Vớ dụ dạy bài 17- Địa lớ ngành trồng trọt, sỏch giỏo khoa 10-CCGD, phần

II Đặc điểm cõy lương thực

- Xỏc định nhiệm vụ: Quan sỏt lược đồ sự phõn bổ cỏc cõy lương thựctrờn thế giới, rỳt ra đặc điểm và sự phõn bố của cỏc cõy lương thực

- Chia lớp thành 3 nhóm lớn: Nhóm 1 nghiên cứu về lúa mì, nhóm 2 nghiên cứu

về lúa gạo, nhóm 3 nghiên cứu về ngô Giao cho các nhóm lợc đồ và ATLAT thếgiới

- Hớng dẫn: Quan sát lợc đồ, ATLAT và đọc SGK

+ Lúa mì phân bố ở vành đai nào ? thuộc những quốc gia nào ?

+ Đặc điểm khí hậu, thổ nhỡng của vành đai đó ra sao ?

+ Từ đó rút ra đặc điểm phân bố cây lúa mì trên thế giới Tơng tự với lúagạo và ngô

- Các nhóm báo cáo kết quả bằng cách chỉ dẫn trên lợc đồ có thuyết trình,giáo viên tổng kết

1.2.6.4 Hoạt động trao đổi

Đây là hoạt động thực hành theo nhóm của học sinh thông qua sự thamgia của mỗi cá nhân Các nhóm nhỏ học sinh ( 4 - 5 ngời) hợp tác với nhau đểtrao đổi về vấn đề của bài học đợc giáo viên đặt ra Để có chỗ dựa cho học sinhlàm việc, giáo viên nên phân phát cho học sinh các tài liệu dới dạng bài viết,tranh ảnh, số liệu thống kê v.v Sau đó các nhóm nhỏ học sinh sẽ tiến hành làmviệc trong vòng 3 - 5 phút rồi trình bày ngắn gọn kết quả của nhóm

Trình tự các hoạt động trao đổi của nhóm học sinh có thể diễn ra nh sau:

- Với tình huống có vấn đề.

+ Phát biểu tình huống có vấn đề

+ Nghiên cứu cá nhân

+ Hợp tác với bạn để chia sẻ ý kiến

+ Điều chỉnh ý kiến để thống nhất phơng án giải quyết

+ Báo cáo kết quả

Các hình thức hoạt động trao đổi của học sinh có thể diễn ra rất phong phú

và đa dạng Ngời giáo viên nên đầu t xây dựng nhiều hình thức khác nhau để làmtăng hiệu quả học tập của nhóm; ví dụ nh thiết kế dự án, trò chơi, ô chữv.v

sẽ kích thích sự sáng tạo, chủ động ở học sinh Mặt khác, nó sẽ làm tăng hứngthú của các em trong quá trình học tập môn Địa lí, nâng cao vị trí môn học nàytrong nhà trờng

Qua tìm hiểu thực tế dạy học Địa lý ở một số trờng phổ thông trên địa bàn

4 tỉnh: Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hoá, Ninh Bình chúng tôi nhận thấy các giáoviên đã có nhiều đầu t trong việc đổi mới phơng pháp dạy học Địa lí Thông tinthu đợc từ những sinh viên khoa Địa lí trờng Đại học Vinh về thực tập s phạmtrên địa bàn 4 tỉnh này cho thấy phần lớn các giờ dạy đều đã sử dụng phơng phápmới ở các mức độ khác nhau Hầu nh không còn những giờ Địa lí diễn ra theocảnh đọc - chép hoặc giáo viên giảng giải, thuyết trình hết mọi vấn đề trong sáchgiáo khoa Mức độ tham gia chủ động của học sinh vào quá trình lĩnh hội tri thứcngày càng tăng lên Số liệu dự giờ của 10 nhóm sinh viên với tổng số 163 tiếthọc tại 10 trờng phổ thông cho thấy nh sau:

Đặc điểm giờ học Số tiết Tỷ lệ (%)

- Học sinh ghi chép

- Giáo viên giảng + Đặt câu hỏi

- Học sinh trả lời + Ghi chép 106 65

- Giáo viên hớng dẫn

Kết quả điều tra cho chúng ta thấy, số tiết học huy động sự tham gia tíchcực của học sinh chiếm tỷ lệ cao so với số tiết học mà giáo viên phải “độc diễn”.Chỉ có khoảng 9,8% số tiết học đợc điều tra sử dụng phơng pháp thuyết trình,phần lớn đây là những tiết học có nhiều khái niệm mới và khó nên giáo viênbuộc phải cung cấp tri thức mới cho học sinh thông qua diễn giảng Trong khi

đó, có đến 65% số tiết học đã chú ý đến việc tích cực hoá hoạt động của ngờihọc Trong những tiết học này, giáo viên không trình bày hết toàn bộ kiến thức

mà dành một khoảng thời gian thích hợp để gợi mở cho học sinh đi tìm kiến thứcqua việc suy nghĩ, trả lời câu hỏi; phơng pháp đàm thoại, phơng pháp giải quyếtvấn đề

Một điều đáng chú ý là trong số 163 tiết học đợc điều tra thì đã có 25,2%

số tiết áp dụng phơng pháp mới là chủ yếu Đây là những tiết học diễn ra dới cáchình thức nh thảo luận giữa các học sinh, độc lập làm việc với bản đồ, báo cáo,

đóng vai, tranh luận v.v Tham dự các tiết học này, chúng tôi thấy giáo viên chỉcần hớng dẫn, nêu lên các tình huống còn học sinh sẽ chủ động làm việc để hoànthành nhiệm vụ chiếm lĩnh tri thức mới Các em tỏ ra rất hứng thú và nhiệt tìnhkhi đợc học Địa lí theo cách này Kết quả kiểm tra cũng cho thấy sự tiến bộtrong tiếp thu kiến thức và rèn luyện kỹ năng ở học sinh cao hơn

Từ thực tế đổi mới phơng pháp dạy học ở trờng phổ thông, chúng ta thấy

số phần của tiết học mà giáo viên có khả năng đầu t Bộ phận còn lại vẫn phải sửdụng các phơng pháp mà giáo viên đóng vai trò chủ yếu

+ Cần phải tăng cờng hơn nữa việc phát huy vai trò tích cực của học sinhtrong các giờ học Địa lí; ứng dụng những phơng pháp dạy học hớng vào trungtâm là ngời học theo hớng “Ngời dạy thiết kế, ngời học thi công”

2.2 Thực trạng sử dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong dạy học môn Địa lí 11- CCGD

2.2.1 Về nhận thức

2.2.1.1 Đối với giáo viên trong quá trình giảng dạy

Chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu thực tiễn giảng dạy ở các trờng phổthông nh THPT Hơng Khê I - Hà Tĩnh, THPT Lê Hữu Trác I - Hà Tĩnh; THPTBán công Thanh Chơng - Nghệ An, THPT Thiệu Hoá - Thanh Hoá, với sự cộng

tác của các giáo viên và giáo sinh thực tập bộ môn Địa lý Đa số các ý kiến đ ợchỏi đều cho thấy sự quan tâm tới phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theonhóm và mong muốn áp dụng có hiệu quả phơng pháp này vào dạy học Địa línói chung và lớp 11-CCGD nói riêng

Chơng trình Địa lí kinh tế xã hội lớp 11 là chơng trình có nội dung tri thứchết sức phong phú về tình hình kinh tế xã hội các quốc gia trên thế giới Trongmỗi bài học đều có những nội dung, những tình huống, những vấn đề đòi hỏiphải có sự hợp tác chặt chẽ giữa các học sinh để trao đổi ý kiến với nhau Đặcbiệt tron sách giáo khoa Địa lí lớp 11 có đến 28 lợc đồ, hàng chục bảng số liệuthống kê và còn cần huy động của cả ATLAT địa lí thế giới, niên giám thống kêhàng năm, tranh ảnh, sơ đồ v.v để phục vụ cho giảng dạy và học tập Với mộtnội dung kiến thức và kỹ năng rất lớn nhng vậy trong điều kiện thời gian học cógiới hạn, phơng pháp tốt nhất là giáo viên tổ chức các nhóm học sinh để các emlàm việc chung với nhau Điều này vừa tạo thuận lợi để học sinh học hỏi, giúp đỡlẫn nhau, vừa rút ngắn tiến trình thực hiện các nhiệm vụ học tập

Mặc dù thấy đợc tầm quan trọng của phơng pháp hớng dẫn học sinh hợptác theo nhóm trong dạy học địa lý 11, nhng vẫn có không ít giáo viên cha hiểu

rõ về phơng pháp này Qua điều tra với 14 giáo viên, chúng tôi thu đợc kết quả

nh sau:

Quan niệm về phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm Số ý kiến Tỷ lệ (%)

- Chia học sinh thành các nhóm để học tập 2 14,3

- Tổ chức các nhóm học sinh trao đổi, thảo luận với

- Hớng dẫn học sinh làm việc chung với nhau để

Nh vậy, có đến 14,3 % số ý kiến đợc hỏi coi phơng pháp hớng dẫn họcsinh hợp tác theo nhóm là cách chia nhóm học sinh để cùng học tập Cách nhìnnày thiên về nhìn nhận đây là hình thức tổ chức dạy học chứ không phải là mộtphơng pháp Nghĩa là mới chỉ thấy đợc cái biểu hiện bề ngoài chứ cha hiểu rõbản chất của phơng pháp này Bởi vì vấn đề không phải là chia nhóm học sinh

mà là chia nhóm để cuối cùng đạt tới mục tiêu gì Có 28,5% ý kiến cho rằng

ph-ơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm chính là thảo luận Thực ra, đây

là ý kiến đúng nhng cha đủ; sự ứng dụng của phơng pháp này vào dạy học Địa lí

là rất đa dạng, thảo luận nhóm chỉ là một trong những biểu hiện của phơng phápnày Nếu không phân biệt rõ sẽ dẫn tới bó hẹp phạm vi ứng dụng của phơng pháphớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong các lĩnh vực khác nh: rèn luyện kỹnăng hoạt động ngoại khoá v.v Còn lại 42,8% ý kiến đã thấy đợc vai trò, đặc

điểm của phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm Tuy nhiên ngay cảcách nhìn này cũng cha thấy đợc khả năng tác động quan trọng của phơng pháp

đối với việc xây dựng nhân cách cho học sinh Khi chhúng ta hớng dẫn cho họcsinh làm việc với nhau, chúng ta không những chỉ cho học sinh con đờng để

chiếm lĩnh tri thức, mà cái quan trọng là giúp các em biết cách hợp tác, cáchlắng nghe, cách chia sẻ ý kiến, cách sống có trách nhiệm với cộng đồng Đâycũng chính là giá trị nhân bản mà mục tiêu dạy học hớng tới.

2.2.1.2 Đối với học sinh trong quá trình học tập

Lứa tuổi học sinh THPT là lứa tuổi đã có sự trởng thành về năng lực nhậnthức và các chức năng giao tiếp xã hội Sẽ là sai lầm nếu nh chúng ta không pháthuy đợc khả năng của các em trong các giờ học Địa lí, để các em rơi vào tìnhtrạng thụ động, nhàm chán và hậu quả cuối cùng là thờ ơ với môn học

Hơn nữa, chơng trình Địa lí 11-CCGD gắn bó chặt chẽ với nhiều sự kiệnkinh tế - xã hội đang từng ngày diễn ra trên thế giới Các em thu thập đ ợc rấtnhiều thông tin liên quan đến nội dung học thông qua truyền hình, báo chí, mạnginternet Có những lúc các em vận dụng những gì đợc học cũng có lúc các con sửdụng các thông tin thực tế để soi sáng cho nội dung kiến thức đợc học Do đó các

em có nhu cầu đợc học tập theo nhóm để chia sẻ, bàn bạc với nhau

Chúng tôi đã trao đổi với rất nhiều học sinh lớp 11, đặc biệt là với học sinhlớp thực nghiệm và đối chứng tại trờng THPT Lê Hữu Trác I Phần lớn các em

đều bày tỏ nguyện vọng đợc tổ chức học tập theo nhóm trong các giờ Địa lí.Theo các em, có nhiều nội dung Địa lí mới và khó mà trong thời gian 1 tiết học,nếu nghe giáo viên giảng hoặc tự độc lập suy nghĩ thì các em không tiếp nhậnkịp Những học sinh dè dặt, nhút nhát lại mong muốn đợc làm việc trong nhómnhỏ trớc khi trình bày trớc lớp để các em dần tự tin hơn Những học sinh khá giỏilại thích làm việc trong nhóm để hớng dẫn các bạn khác Đây là một điều mà khidạy học bằng các phơng pháp khác các em không thực hiện đợc

Nhiều em học sinh đã nói rằng, học tập theo nhóm giúp các em đi sâu vàovấn đề hơn các phơng pháp học khác Bởi vì bằng cách này các em đợc tự do trao

đổi đa chiều với nhau so với việc chỉ đợc phát biểu ý kiến đơn độc nh trớc đây.Một số em còn nhận ra bản thân có sự tiến bộ rõ rệt về kỹ năng khi đ ợc hợp táctrong một nhóm Ví dụ nh xác định mối liên hệ giữa các đối tợng trên bản đồchẳng hạn Việc nghiên cứu trên một bản đồ cỡ nhỏ với 3 - 5 bạn tỏ ra có hiệuquả hơn là theo dõi giáo viên chỉ dẫn trên một bản đồ lớn chung cho 40 - 50 họcsinh trong một lớp

2.2.2.2 Về tình hình vận dụng

Chúng tôi đã tiến hành điều tra với 14 giáo viên để nắm tình hình vậndụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong dạy học Địa líkinh tế xã hội 11- CCGD; Kết quả thu đợc nh sau:

Câu hỏi 1: Thầy (cô) sử dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo

nhóm với mức độ nh thế nào ?

Mức độ vận dụng Số ý kiến Tỷ lệ (%)

Khi có điều kiện thuận lợi thì vận dụng 4 28,6

Nh vậy đa số giáo viên đợc hỏi đều đã vận dụng phơng pháp hớng dẫn họcsinh hợp tác theo nhóm ở các mức độ khác nhau Có đến 50% số ý kiến cho biếtthờng xuyên vận dụng phơng pháp này ở các phần bài học có nội dung phù hợp28,6% số ý kiến cho thấy đã cố gắng vận dụng trong những trờng hợp thuận lợi,nhất là khi có phơng tiện dạy học và thời gian dành cho phần đó đủ đảm bảo Còn7,1% ý kiến vận dụng phơng pháp này ở hầu hết các bài học, tất nhiên đòi hỏi sự

đầu t rất lớn và chất lợng học tập của học sinh tơng đối cao Đáng chú ý là vẫn có

đến 14,3% số ý kiến cho thấy cha áp dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp táctheo nhóm vào dạy học với mức độ cần thiết

Câu hỏi 2: Thầy (cô) căn cứ vào cơ sở nào để vận dụng phơng pháp hớng

dẫn học sinh hợp tác theo nhóm?

Căn cứ để vận dụng Số ý kiến Tỷ lệ (%)

Đặc điểm trình độ nhận thức của học sinh 4 28,6Khả năng đáp ứng về thời gian và phơng tiện dạy học 2 14,3

Để vận dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm vào dạyhọc, có 14,3% ý kiến cho rằng nên căn cứ vào mục tiêu; nghĩa là ở những bài họcnào hớng tới việc yêu cầu học sinh hình thành các kỹ năng thực hành địa lí và kỹnăng xã hội, hoặc các kiến thức tơng đối rộng thì nên áp dụng Có 28,6% số ýkiến vận dụng phơng pháp dựa vào đặc điểm của học sinh, nhất là trong lớp họcphải có những hạt nhân tơng đối trội để giữ vai trò lãnh đạo nhóm; 14,3% ý kiếnkhác có sự chú ý đến thời gian và phơng tiện dạy học, là 2 yếu tố có tính chi phốirất lớn đến việc vận dụng phơng pháp này; 35,7% số ý kiến quan tâm đến tất cảcác yếu tố trên

Câu hỏi 3: Theo thầy (cô) chơng trình Địa lí 11 - CCGD có thuận lợi gì để

áp dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm

Thuận lợi của chơng trình Số ý kiến Tỷ lệ (%)

Sách giáo khoa có số lợng bài thực hành lớn 4 28,6 Nội dung tri thức hớng tới nhiều khía cạnh của thực tiễn 5 35,7

Có nhiều vấn đề thích hợp cho các hoạt động ngoại khoá 3 21,4

Câu hỏi 4: Theo thầy (cô) khi vận dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh

hợp tác theo nhóm vào dạy học Địa lý 11-CCGD sẽ gặp những khó khăn gì ?

Về những thuận lợi và khó khăn khi vận dụng phơng pháp hớng dẫn họcsinh hợp tác theo nhóm vào dạy học Địa lí 11 - CCGD, các giáo viên đ ợc hỏi đềubày tỏ sự quan tâm đến nội dung chơng trình, phơng tiện thiết bị dạy học, khảnăng nhận thức của học sinh v.v thuận lợi nhiều nhng khó khăn cũng rất lớn.Tuy nhiên thuận lợi là cơ bản và khó khăn đều có thể khắc phục đợc nếu giáo viênthực sự nỗ lực và tâm huyết.

Câu hỏi 5: Thầy (cô) nhận thấy thái độ và kết quả học tập của học sinh

khi vận dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm vào dạy học Địa

lí 11 - CCGD nh thế nào ?

Thái độ và kết quả học tập của học sinh Số ý kiến Tỷ lệ (%)

Sôi nổi tham gia hoạt động nhóm và giải quyết nhiệm vụ

Nhiệt tình tham gia hoạt động nhóm nhng cần có sự

hớng dẫn của giáo viên để hoàn thành nhiệm vụ 6 42,9

Có thái độ hởng ứng hoạt động nhóm dới sự dẫn dắt của

giáo viên kết quả vẫn cần điều chỉnh 4 28,6 Cha hứng thú tham gia và gặp nhiều khó khăn khi hoạt

Kết quả điều tra cho thấy khi tham gia hoạt động nhóm, học sinh đều cóthái độ hởng ứng tích cực Chỉ có khoảng 7,1% ý kiến cho biết rằng học sinh chahứng thú và khi hoạt động nhóm các em gặp nhiều khó khăn Phần lớn trờng hợpnày rơi vào những lớp mà mặt bằng kiến thức, kỹ năng ở các em còn yếu, giáoviên cha có kinh nghiệm tổ chức và dẫn dắt học sinh; 42,9% số ý kiến cho thấyhọc sinh rất hứng thú hoạt động nhóm nhng cần giáo viên hớng dẫn mới đi đếnkết quả; 21,4% số ý kiến cho thấy học sinh có thể chủ động hoàn thành nhiệm vụvới mức độ sáng tạo cao và 28,6% số còn lại cho thấy giáo viên cần điều chỉnhkết quả cuối cùng khi hớng dẫn học sinh hoạt động nhóm

Thông qua điều tra thực trạng sử dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợptác theo nhóm vào dạy học Địa lí 11- CCGD chúng ta có thể rút ra một số vấn đề

nh sau:

* Tại các trờng THPT, giáo viên và học sinh đều quan tâm đến việc vậndụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm để tăng cờng hoạt độngtích cực của học sinh trong giờ học Địa lí Mức độ vận dụng tuỳ thuộc vào khảnăng đầu t của giáo viên, đặc điểm của học sinh và đặc điểm của chơng trình

* Phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm là một phơng pháp tỏ

ra có nhiều u điểm để dạy học Địa lí 11 - CCGD Tuy nhiên để vận dụng phơngpháp này có hiệu quả còn đòi hỏi sự khắc phục những khó khăn về cơ sở vật chất,thời gian, mức độ tham gia của học sinh v.v

* Cần phải có những nghiên cứu sâu hơn để tìm ra các hình thức tối unhằm vận dụng có hiệu quả phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm vàodạy học Hiện nay việc tổ chức học tập theo nhóm của học sinh vẫn còn đơn điệu,cha thực sự khai thác hết tiềm năng của phơng pháp này

2.2.3 Nguyên nhân của thực trạng

bộ với việc đổi mới tất cả các yếu tố trên.

Trên thực tế, dạy học hợp tác theo nhóm đòi hỏi phải có cấu trúc chơngtrình, nội dung phù hợp Sẽ rất khó khăn nếu nh chúng ta yêu cầu các nhóm họcsinh làm việc với những khái niệm, quy luật có tính chất kinh viện Các em khôngbiết phải bắt đầu từ đâu, làm gì, tìm ra kết quả nh thế nào ? Vậy nhng trong chơngtrình Địa lí hiện nay vẫn còn nhiều nội dung nặng về lý thuyết; giáo viên buộcphải thay đổi cấu trúc tiết học thì mới có thể làm sáng tỏ các nhiệm vụ để họcsinh thực hiện

Trong nhà trờng hiện nay, phơng tiện dạy học còn rất thiếu thốn mà mộttrong những yếu tố quyết định thành công trong học tập của nhóm học sinh làphải cung cấp đủ cho các em phơng tiện làm việc Học sinh sẽ không có chỗ dựa

để thảo luận nếu thiếu tài liệu, số liệu, tranh ảnh minh hoạ Học sinh sẽ không thểhoàn thành đợc bản đồ nếu thiếu ATLAT, dụng cụ đo vẽ, giất Croki Thậm chí

địa điểm làm việc, bàn ghế v.v để hoạt động nhóm cũng còn nhiều hạn chế

Một điều rất nhiều giáo viên băn khoan khi áp dụng phơng pháp hớng dẫnhọc sinh hợp tác theo nhóm là thời gian Yếu tố thời gian đợc nói đến ở đâykhông chỉ bó hẹp trong phạm vi một tiết học mà bao gồm cả thời gian dành chomôn Địa lí, thời gian học sinh có thể dành ra để chuẩn bị, thời gian cho các hoạt

động ngoại khoá v.v việc tổ chức cho học sinh hợp tác theo nhóm nh thế nàocho phù hợp về mặt thời gian là vấn đề rất đáng quan tâm suy nghĩ

* Về mặt chủ quan:

Hiện nay, giáo viên Địa lí đã có nhận thức đúng đắn trong việc vận dụngcác phơng pháp mới vào dạy học, nhất là phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp táctheo nhóm Nhờ vậy nên tỷ lệ những giờ dạy sử dụng phơng pháp này kết hợp với

đàm thoại, giải quyết vấn đề, sử dụng phơng tiện trực quan v.v có xu hớng tănglên Tuy nhiên dạy học theo nhóm đòi hỏi giáo viên không những vững về chuyênmôn mà còn phải có nghiệp vụ s phạm khéo léo Phải biết tổ chức, dẫn dắt,khuyến khích các em trong lúc thảo luận, trình bày Mà điều này không phải giáoviên nào cũng dễ dàng làm đợc

Học sinh nhìn chung rất hứng thú khi đợc làm việc theo nhóm, bởi vì bằngcách này các em đợc hỏi hỏi, giúp đỡ dần dần mạnh dạn hơn khi đứng trớc tậpthể Bên cạnh đó vẫn còn một số học sinh tỏ ra quá rụt rè, cha dám tranh luận góp

ý kiến với các bạn Một số học sinh lại nhân dịp hoạt động nhóm để nói chuyện,làm việc riêng Do đó để phát huy và động viên tinh thần các em khi sử dụng ph-

ơng pháp này, giáo viên cần có sự chú ý đúng mức đến việc giúp các em hiểu rõ ýnghĩa của việc học tập theo nhóm trong quá trình lĩnh hội tri thức

2.3 Yêu cầu s phạm khi vận dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong dạy học Địa lí 11 - CCGD

* Chọn những nội dung có nhiều tình huống cần tới sự chia sẻ, hợp tácgiải quyết; không nên chọn những vấn đề mà hiển nhiên ai cũng nghĩ nh vậy hoặcnhững công việc mà một cá nhân cũng giải quyết đợc dễ dàng Ví dụ nh khi dạy

về ngành nông nghiệp Pháp, nếu chúng ta yêu cầu các nhóm học sinh đọc l ợc đồphân bố nông nghiệp thì quá đơn giản Khi chia nhóm, chúng ta phải yêu cầu các

em xác định các vùng nông nghiệp chính phân bố ở đâu ? Tại sao lại phân bố ở

đó? Mối quan hệ giữa các vùng phân bố nông nghiệp và vùng tự nhiên ? (Nh tạisao nho lại trồng nhiều ở ven Địa Trung Hải ? Nhắc lại đặc điểm khí hậu ĐịaTrung Hải là gì ? tơng ứng với vùng trồng nho có các miền đất rợu vang nổi tiếngnào ? v.v )

* Chuẩn bị tốt các phơng tiện để nhóm làm việc nh bản đồ, ATLAT, giấy,bút, keo dán, tranh ảnh Bố trí chỗ ngồi của các nhóm sao cho các học sinh trongmột nhóm dễ dàng trao đổi với nhau mà không ảnh hởng đến nhóm bạn

* Chia nhóm một cách khoa học, cử ra nhóm trởng, th ký; giao nhiệm vụ cho các nhóm rõ ràng và định rõ thời gian các em cần hoàn thành công việc.

+ Giáo viên cần có biện pháp hớng dẫn học sinh làm việc một cách khéoléo, phải chú ý sao cho tất cả các học sinh trong nhóm đều tích cực tham gia.Giáo viên cũng vẫn phải giúp đỡ các em trong các thời điểm cần thiết Ví dụ nhkhi giải thích cho việc ấn Độ lựa chọn con đờng công nghiệp hoá theo hớng utiên công nghiệp nặng, chắc chắn học sinh sẽ tranh cãi với nhau vì đặc điểm nàykhác hẳn với các nớc đang phát triển khác Giáo viên cần phải gợi mở cho họcsinh tìm ra sự khác nhau giữa ấn Độ và các nớc các em đã học; từ đó giải thíchcho việc chọn công nghiệp nặng chứ không phải công nghiệp nhẹ

* Tổ chức cho học sinh trình bày kết quả và đánh giá kết quả làm việc củacác em một cách công bằng, nghiêm túc Cần phải đảm bảo sao cho các thànhviên trong mỗi nhóm đều cảm thấy sự đóng góp của mình để đạt tới một mục tiêuchung, từ đó tạo ra hứng thú cho các em trong quá trình học tập

Ch ơng IIVận dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm vào dạy học Địa lý 11-CCGD

2.1.1.3 Về mặt thái độ

Sự hiểu biết một cách đúng đắn về nền kinh tế xã hội thế giới ngày nay làcơ sở để xây dựng cho học sinh thế giới quan và nhân sinh quan đúng đắn Bằngnhiều biện pháp khác nhau các quốc gia đang nổ lực vợt qua mọi thử thách, khókhăn, nghèo nàn, lạc hậu để tiến tới một xã hội phồn vinh, bền vững Nhữngthành tựu mà nhân loại đã đạt đợc là rất đáng tự hào và nó cũng đòi hỏi mỗi cánhân phải làm gì để chung tay vào sự nghiệp chung đó Tuy nhiên, thế giới cũng

đang đứng trớc rất nhhiều vấn đề gay gắt, sự chênh lệch giàu nghèo, quan hệ quốc

tế bất bình đẳng, sự tụt hậu xa về kinh tế - xã hội của các nớc nghèo, vấn đề dân

số hay ô nhiễm môi trờng Đứng trớc thực tế bộn bề và phức tạp, mỗi học sinh cầnphải biết xác định cho mình cái nhìn, thái độ đúng đắn để lựa chọn con đờng chobản thân

2.1.2 Nội dung của chơng trình:

Chơng trình Địa lý kinh tế xã hội 11-CCGD có 2 nội dung chính:

Nội dung thứ nhất đề cập tới những vấn đề kinh tế xã hội thế giới trongthời kỳ hiện đại Nội dung thứ hai là những đặc điểm cơ bản về nền kinh tế xã hộicủa các quốc gia tiêu biểu

Về những vấn đề kinh xã hội thế giới trong thời kỳ hiện đại, chơng trình

Địa lí 11 đã phác hoạ một bức tranh toàn cảnh của thế giới ngày nay dựa trên 4nét chính

* Những biến động phức tạp của tình hình kinh tế xã hội thế giới: Gia tăngdân số, thay đổi bản đồ chính trị, tăng trởng kinh tế nhanh, phân công lao độngngày càng sâu sắc, toàn cầu hoá trở thành làn sóng mạnh mẽ

* Tác động của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đối với sản xuất và đờisống

* Sự thay đổi cơ cấu kinh tế và sự tăng cờng quan hệ kinh tế giữa các quốcgia

* Những đặc điểm cơ bản của nền kinh tế xã hội các nớc đang phát triển

nh tốc độ phát triển sản xuất quá chậm, gia tăng dân số nhanh Tình trạng chảymáu chất xám, tình trạng bất bình đẳng trong thơng mại quốc tế Tất cả nhữngkhó khăn này đẩy các nớc đang phát triển rơi vào tình trạng đã nghèo lại càngnghèo thêm, tạo nên bức tranh tơng phản bên cạnh các nớc phát triển

Chơng trình cũng đã có sự quan tâm đúng mức đến việc cung cấp cho họcsinh những hiểu biết về các nớc đang phát triển ở các khu vực thuộc Châu á,Châu Phi, châu Mỹ La Tinh Nội dung này chiếm thời lợng tơng đối lớn trongphần thứ nhất của chơng trình

* Về những quốc gia tiêu biểu, do không có điều kiện nên chơng trình lựachọn 9 quốc gia đặc trng nhất cho những con đờng phát triển khác nhau Đó làHoa Kỳ, Nhật Bản, Pháp, Liên Bang Nga, Trung Quốc, ấn Độ, Angiêri, Thái Lan,Braxin Có những quốc gia thuộc nhóm các nớc phát triển nh Hoa Kỳ, Nhật Bản,Pháp Có những quốc gia thuộc nhóm đang phát triển nh ấn Độ, Thái Lan Đốivới mỗi quốc gia, chơng trình đều đề cấp đến những nguồn lực để phát triển cả vềmặt tự nhiên - kinh tế- xã hội Đồng thời, khái quát về tình hình và phơng hớngphát triển của các quốc gia này để học sinh có điều kiện nhìn nhận một cách toàndiện về đặc trng của từng quốc gia

2.1.3 Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí 11 - CCGD

2.1.3.1 Đặc điểm

Sách giáo khoa Địa lý 11 - CCGD đợc biên soạn phù hợp với nội dung

ch-ơng trình, thể hiện rõ tính khoa học, s phạm và hiện đại

Về cấu trúc, SGK gồm có bài mở đầu và hai phần nội dung lớn

- Bài mở đầu: Giới thiệu về đặc điểm, yêu cầu của môn Địa lí kinh tế xãhội thế giới Thời gian 1 tiết.

- Phần một: Những vấn đề kinh tế xã hội thế giới trong thời kỳ hiện đại.Gồm có 7 đề mục nhỏ đợc xây dựng thành 11 bài với 7 bài lý thuyết và 4 bài thựchành Thời gian phân phối là 15 tiết kể cả ôn tập và kiểm tra

- Phần hai: Địa lí kinh tế xã hội một số nớc trên thế giới gồm có 9 đề mục,mỗi đề mục tơng ớng với một quốc gia Tổng cộng có 38 tiết với 29 tiết lý thuyết

và 9 tiết thực hành Trong đó, Hoa kỳ chiếm thời lợng lớn nhất với 6 tiết lý thuyết

và 1 tiết thực hành Sau đó là Nhật Bản, Trung Quốc mỗi nớc có 5 tiết; Pháp, LiênBang Nga, ấn Độ mỗi nớc đợc dành cho 4 tiết, còn lại Angiêri, Thái Lan vàBraxin có 3 tiết/1 quốc gia

Về hình thức, SGK Địa lý 11 trình bày kiến thức trên 2 kênh: kênh hình vàkênh chữ

- Kênh chữ: Là sự sắp xếp các kiến thức cơ bản thành những phần, nhữngchơng, những đề mục với các cỡ chữ khác nhau tạo nên một hệ thống để học sinh

dễ tiếp thu; kênh chữ của SGK Địa lý 11-CCGD nhìn chung có tính khoa học cao.Những kiến thức trọng tâm đợc in đậm hoặc in nghiêng giúp học sinh dễ nhậnthấy những kiến thức còn lại đợc trình bày một cách ngắn gọn, súc tích Cuối mỗibài học đều có một hệ thống câu hỏi nhằm kiểm tra đánh giá kiến thức và kỹ năngcủa học sinh Tổng cộng có khoảng 150 câu hỏi với 1/3 là các câu hỏi tái hiệnkiến thức; 2/3 số còn lại là câu hỏi phát triển năng lực t duy và rèn luyện kỹ năngcho học sinh Ngoài ra, trong SGK Địa lý 11 có một số phần kiến thức cơ bản đợc

đóng khung hoặc kẻ bảng Đây là nét khác biệt so với SGK Địa lí 10 hoặc SGK

Địa lý 12

- Kênh hình: Là hệ thống các lợc đồ, biểu đồ, lát cắt đợc sắp xếp bên cạnhkênh chữ để làm phơng tiện minh hoạ hoặc nguồn tri thức Sách giáo khoa địa lí

11 có tỷ lệ kênh hình lớn nhất so với SGK Địa lí 10 và SGK Địa lí 12 Tổng cộng

có 39 hình trong đó chủ yếu là các lợc đồ Việc bố trí kênh hình phối hợp chặtchẽ với kênh chữ tạo điều kiện rất thuận lợi cho học sinh trong quá trình học tập.Bởi vì chúng ta biết rằng Địa lí 11 là chơng trình Địa lí về các lãnh thổ trên thếgiới mà học sinh không thể tri giác trực tiếp Do đó việc tăng cờng số lợng kênhhình rất cần thiết để giúp các em hình thành biểu tợng Địa lí đúng đắn

2.1.3.2 Một số l u ý khi sử dụng SGK Địa lý 11

* Cập nhật số liệu:

Sách giáo khoa địa lý 11 đợc biên soạn để phục vụ cho việc giảng dạy vàhọc tập Địa lý KTXH thế giới Mặc dù đã có nhiều cố gắng điều chỉnh qua cáclần tái bản, song nhìn chung hầu hết các số liệu đều đã quá cũ Đây là một vấn đề

dễ hiểu, vì tình hình thế giới luôn luôn biến động mà việc bổ sung hay làm mớiSGK đòi hỏi sự đầu t lớn Chính vì vậy, trách nhiệm của ngời giáo viên là phảicập nhật số liệu để giúp học sinh hiểu đúng tình hình thực tế

Việc cập nhật số liệu có thể tiến hành thông qua thu thập trên báo chí,truyền hình, mạng internet song tốt nhất giáo viên nên sử dụng số liệu mới trongniên giám thống kế hàng năm vì các số liệu ở đây đều có độ chính xác cao, có cơ

sở pháp lí và cơ sở khoa học vững chắc Thông thờng, niên giám thống kê về các

số liệu của năm trớc đợc xuất bản vào tháng 9 năm sau Ví dụ nh vào tháng9/2005 niên giám thống kê năm 2004 mới đợc xuất bản và ta có thể tìm thấy sốliệu về thu nhập bình quân đầu ngời ở Trung Quốc năm 2004 là 1094 USD/ ngời(so với con số 530 USD/ngời trong SGK theo năm 1994)

Công tác cập nhật số liệu cũng có thể giao cho các nhóm học sinh để các

em tự tìm kiếm, so sánh, đối chiếu với nhau Sau đó yêu cầu học sinh phân tích đểrút ra những số liệu mới đó thể hiện điều gì Ví dụ nh từ năm 1994 đến 2004GDP/ngời của Trung Quốc tăng từ 530 USD lên 1094 USD Trong khi đó ấn Độchỉ tăng từ 310 USD lên 562,7 USD Vậy tình hình kinh tế xã hội của các quốcgia đó đã có thay đổi nh thế nào ?

* Điều chỉnh cấu trúc một số bài học

Mặc dù SGK Địa lí 11 đã đợc xây dựng rất khoa học, nhng ở một số bàigiáo viên nên có sự điều chỉnh nhất định để tạo thuận lợi cho học sinh trong quátrình học tập Ví dụ nh khi dạy bài ấn Độ tiết 1, mặc dù SGK không đề cấp đến vịtrí địa lí của ấn Độ nhng giáo viên cần phải cho học sinh nắm đợc những nét cơbản của quốc gia này về vị trí địa lí Từ đó học sinh mới hiểu đợc tác động của giómùa Tây Nam tới ấn Độ sâu sắc tới mức độ nào, cũng nh hiểu đợc tại sao ấn Độlại có những đặc điểm dân c - tôn giáo - chủng tộc phức tạp đến nh vậy

Việc điều chỉnh cấu trúc của các bài học trong SGK phải luôn bảo đảmmục tiêu, nội dung, thời gian thực hiện chơng trình Trên cơ sở thực hiện các quy

định chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo, giáo viên có thể sáng tạo ở các mức độkhác nhau nhằm đạt đợc hiệu quả dạy học cao nhất Điều chỉnh một số cấu trúcbài học còn là nhằm tạo ra sự phối hợp thích hợp với phơng pháp dạy học mà giáoviên lựa chọn

* Chính xác hoá một số lợc đồ trong sách giáo khoa

Đối chiếu lợc đồ trong SGK Địa lí 11 với các bản đồ treo tờng và ATLATthế giới, chúng ta thấy có một số điểm cần đợc làm chính xác lại nh sau:

- Bài ấn Độ: Lợc đồ tự nhiên ấn Độ có ký hiệu riêng cho quốc giaSrilanca Nhng lợc đồ nông nghiệp và lợc đồ công nghiệp lại không ký hiệu quốcgia này Vì thế có thể dẫn tới hiểu lầm Srilanca nh là một hòn đảo thuộc lãnh thổ

ấn Độ trong khi các quốc gia tiếp giáp khác vẫn đợc ký hiệu tên rõ ràng

+ Sông ấn đợc vẽ ở lợc đồ tự nhiên ấn Độ cha chính xác, cần phải nới phụ

lu phía tây với ký hiệu dòng sông đứt ở phía bắc Himalaya nh ở lợc đồ côngnghiệp

- Bài Angiêri : Vùng đồng bằng phía bắc Angiêri với thủ đô Angiê là mộtphần không tách rời của lãnh thổ Angiêri Thế nhng lợc đồ trong SGK lại ký hiệu

nó nh lãnh thổ một quốc gia khác bằng đờng biên giới Do đó cần xoá ký hiệu ờng biên giới ở phần này của lợc đồ

đ Bài Thái Lan: Lợc đồ Thái Lan cho thấy sông Mê Kông không chảy qualãnh thổ Thái Lan Tuy nhiên trên thực tế Thái Lan có nhiều đoạn sông Mê Kôngchảy qua và tạo thành biên giới chung với Lào Vì thế cần phải chính xác lại vị trícủa sông Mê Kông trên lợc đồ này

Dạy học Địa lí có sử dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theonhóm đòi hỏi học sinh sẽ phải làm việc rất nhiều với bản đồ Chính vì thế giáoviên cần phải nắm vững về hệ thống bản đồ, lợc đồ trong dạy học Nếu không chú

ý đến vấn đề này, sẽ rất dễ dẫn tới những thắc mắc, băn khoan ở học sinh Thậmchí có thể hình thành ở học sinh những biểu tợng sai lệnh về các đối tợng và hiệntợng địa lí Ví dụ nh với lợc đồ Thái Lan chẳng hạn, nếu không có sự điều chỉnh

và tìm hiểu thì sẽ có những học sinh hiểu nhầm rằng ở Thái Lan không có sông

Mê Kông chảy qua Trong khi dự án tiểu vùng sông Mê Kông lại do chính TháiLan hợp tác thực hiện

2.2 Vận dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm vào dạy học Địa lí 11 - CCGD

2.2.1 Hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong phạm vi một tiết học 2.2.1.1 Lựa chọn những tiết học thích hợp với học tập theo nhóm

ở phần cơ sở lý luận, chúng tôi đã nêu phơng pháp hớng dẫn học sinh hợptác theo nhóm chỉ thích hợp với một số bài, một số nội dung học tập nhất định.Chỉ khi giáo viên biết chọn ra những nội dung nào cần cả nhóm làm việc, nộidung nào cần làm việc cá nhân và nội dung nào dành chung cho cả lớp thì mới cóthể vận dụng các phơng pháp dạy học một cách linh hoạt, phù hợp Có những tiếthọc có thể dùng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm nh là phơngpháp chủ đạo Nhng cũng có những tiết học dùng phơng pháp này nh là một bộphận của một hệ thống các phơng pháp dạy học đợc sử dụng

* Những tiết học có thể sử dụng hoàn toàn phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm:

- Các tiết thực hành: Trớc đây, các tiết thực hành đều đợc thực hiện bằnghoạt động cá nhân của từng học sinh Tuy nhiên do nội dung thực hành tơng đốirộng nên đa số học sinh không thể hoàn thành đợc trong phạm vi một tiết học trênlớp Hoặc các em có thể hoàn thành đợc những mức độ thành thạo của kỹ năng và

sự phong phú của các thông tin thu đợc không cao do giáo viên không thể quánxuyến hết toàn bộ học sinh Đặc biệt là nhiều học sinh không hứng thú với tiếtthực hành vì cảm thấy nhàm chán khi cứ xử lý số liệu, vẽ biểu đồ rồi nhận xét vào

vở là xong

Vì thế, giáo viên có thể lựa chọn các hình thức hợp tác nhóm trong các giờthực hành Địa lí 11 Toàn bộ chơng trình Địa lí 11 có 13 bài thực hành, một số bài

có thể đợc chọn để hớng dẫn học sinh hợp tác theo nhóm nh sau:

+ Bài thực hành về nền kinh tế xã hội các nớc đang phát triển: Chia lớpthành 4 nhóm, các nhóm xử lý số liệu và vẽ biểu đồ lên giấy khổ lớn với cách thểhiện tự chọn, các nhóm thảo luận trong nội bộ để đề xuất các ý kiến nhận xét Sau

đó cử một đại diện lên bảng trng bày biểu đồ và nhận xét biểu đồ của nhóm mình

về tình hình thơng mại các nớc đang phát triển

+ Bài thực hành về đặc điểm các nớc đang phát triển châu á ( Đại diện làHàn Quốc): Chia lớp thành 4 nhóm, các nhóm chuẩn bị trớc ở nhà để viết một báocáo tổng hợp về Hàn Quốc Trong tiết học, mỗi nhóm có 10 phút để trình bày báo

cáo của mình bằng các hình thức tự chọn nh thuyết trình, triển lãm tranh ảnh,minh hoạ qua bảng số liệu biểu đồ v.v

+ Bài thực hành về đặc điểm các nớc đang phát triển ở châu Phi: Báo cáo

về Bắc Phi có thể đợc chia nhóm để tiến hành nh báo cáo về Hàn Quốc Bên cạnh

đó, giáo viên có thể nêu ra một vài tình huống có vấn đề liên quan đến kinh tế- xãhội Bắc Phi để các nhóm thảo luận giải quyết Từ đó đánh giá đợc mức độ tìm tòi,hiểu biết của các nhóm khi thực hiện báo cáo này

+ Bài thực hành Hoa Kì: Dành 20 phút đầu của tiết thực hành để các nhóm

3 - 5 học sinh hoàn thành lợc đồ phân vùng kinh tế Hoa Kỳ, 20 phút sau của tiếtthực hành chia lớp thành 2 nhóm lớn, tổ chức trò chơi “Đố vui địa danh” dựa trênbản đồ và hiểu biết về Hoa Kỳ giữa 2 nhóm

+ Bài thực hành Nhật Bản: Chia lớp thành 4 nhóm phụ trách 4 nội dung vềngoại thơng Nhật Bản Nhóm 1 phân tích và nhận xét về tình hình xuất khẩu,nhóm 2 về nhập khẩu, nhóm 3 về bạn hàng xuất khẩu và nhóm 4 về bạn hàngnhập khẩu Sau đó các nhóm trình bày, trao đổi với nhóm bạn về nội dung nhómmình phụ trách; ghi chép kết quả của các nhóm bạn, cùng nhau đánh giá

+ Bài thực hành Pháp: Chia lớp thành các nhóm 5 - 10 học sinh, các nhóm

vẽ biểu đồ về gia tăng dân số nớc Pháp và tính tỷ lệ gia tăng dân số Kết quả đợcthể hiện trên biểu đồ và bảng số liệu thống kê cỡ lớn Giáo viên có thể chỉ địnhmột số học sinh trong một số nhóm bất kỳ lên thể hiện cách làm của nhóm mìnhtrên bảng

+ Bài thực hành Trung Quốc: Chia lớp thành 2 nhóm lớn, một nhóm phụtrách khu vực miền Đông Trung Quốc, một nhóm phụ trách khu vực miền TâyTrung Quốc Trong mỗi nhóm các em sẽ tự phân công nhau để thể hiện các đặc

điểm cơ bản về khí hậu, địa hình, thủy văn, kinh tế - xã hội v.v của miền lãnhthổ đó bằng hình thức thích hợp Tơng ứng với từng nội dung cần so sánh, giáoviên sẽ yêu cầu mỗi nhóm cử một đại diện lên bảng trình bày Cả lớp theo dõi, đặtcâu hỏi yêu cầu nhóm bạn giải thích hoặc mở rộng nội dung đó

+ Bài thực hành Angiêri: Chia lớp thành từng nhóm 5 - 10 học sinh Yêucầu các em vẽ biểu đồ về công nghiệp dầu mỏ Angiêri lên giấy A0 Sau đó thuthập các thông tin để viết bản nhận xét Thời gian để các nhóm hoàn thành nhiệm

vụ là 20 phút Thời gian còn lại các nhóm sẽ trình bày kết quả làm việc của nhómmình trên bảng

+ Bài thực hành Thái Lan: Tổ chức thực hành viết báo cáo về Thái Lan

t-ơng tự nh báo cáo về Hàn Quốc ở bài thực hành Hàn Quốc Tuy nhiên, do cácnhóm đã có kinh nghiệm nên bên cạnh đánh giá về nội dung kiến thức của báocáo cần chú ý đến hình thức trình bày báo cáo Khuyến khích những nhóm cócách trình bày báo cáo công phu, sáng tạo, hấp dẫn

+ Bài thực hành số Mêhicô: Giáo viên xây dựng một số chủ đề chính vềMêhicô và cho học sinh chọn một trong số những chủ đề đó để viết bài: Nhữnghọc sinh chọn cùng chủ đề với nhau sẽ hợp tác thành 2 nhóm để thu thập số liệu,tài liệu viết báo cáo Đến tiết thực hành, ứng với một chủ đề học sinh sẽ trình bàytrong vòng 5 - 7 phút và dành khoảng 5 phút tơng ứng để lớp đặt câu hỏi và ngời

báo cáo giải đáp câu hỏi Tuỳ vào tình hình thực tế của lớp học, tiết thực hànhnày có thể hoàn thành từ 3 đến 5 chủ đề về Mêhicô.

- Các tiết lý thuyết có cấu trúc là những đơn vị kiến thức tơng đơng nhau

So với các tiết thực hành, số tiết lý thuyết có thể áp dụng phơng pháp hớngdẫn học sinh hợp tác theo nhóm trong toàn bộ thời gian nhìn chung không nhiều.Chỉ trong một số tiết học có nội dung đợc cấu trúc thành những đơn vị kiến thứctơng đơng nhau thì giáo viên mới có điều kiện để chuyển những đơn vị kiến thứcnày cho từng nhóm học sinh nghiên cứu trong suốt tiết học Từ đó, tạo nên cácnhóm chuyên sâu với những nhiệm vụ ngang hàng với nhau

Có 2 tiết học có thể áp dụng hoàn toàn phơng pháp hớng dẫn học sinh hợptác theo nhóm Đó là bài Hoa Kỳ

4 Bán đảo Alaxca và quần đảo Ha oai

Giáo viên có thể chia lớp thành 4 nhóm phụ trách 4 nội dung này, sau đóbáo cáo kết quả làm việc để các nhóm khác cùng tìm hiểu, trao đổi Tiết thứ 2 làbài Thái Lan, Phần I - Đất nớc có những điều kiện tự nhiên thuận lợi nhng hoàncảnh xã hội khó khăn; ở mục 1 Bốn miền tự nhiên với những điều kiện thuận lợikhác nhau, giáo viên có thể chia lớp thành 4 nhóm nghiên cứu 4 miền này Sau

đó giáo viên đề nghị lần lợt các nhóm cử đại diện lên hoàn thành bảng so sánh

đ-ợc kẻ sẵn trên bảng ở mục 2 “một xã hội tiến bộ không đồng đều” Giáo viênyêu cầu 4 nhóm trên cùng thảo luận 1 vấn đề: Tình hình xã hội Thái Lan cónhững mặt tiến bộ và những mặt tồn tại nào Sau đó lần lợt các nhóm báo cáo kếtquả thảo luận để cả lớp cùng đánh giá

* Những tiết học sử dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợp tác theonhóm trong một số phần

- Các tiết học chứa đựng tình huống có vấn đề:

Tình huống có vấn đề là những tình huống chứa đựng mâu thuẫn nhậnthức giữa cái đã biết và cái cha biết, giữa hai hay nhiều phơng án khác nhau cầnphải lựa chọn việc phát hiện và sử dụng các tình huống có vấn đề trong dạy học

Địa lí có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển t duy lô gíc, khả năng phântích, so sánh, tổng hợp ở học sinh

Với những tiết học chứa đựng tình huống có vấn đề, việc tổ chức cho họcsinh hợp tác theo nhóm là cách làm có hiệu quả cao Một mặt nó phát huy tínhtích cực suy nghĩ của từng học sinh trong mỗi nhóm Mặt khác, nó lại đảm bảo

đi đến kết quả nhanh trong thời gian ngắn nhất, phù hợp với yêu cầu của tiết học

Trong chơng trình Địa lí lớp 11, có một số tiết học chứa đựng tình huống

có vấn đề gì mà ta có thể lựa chọn để sử dụng phơng pháp hớng dẫn học sinh hợptác theo nhóm nh sau:

- Những vấn đề kinh tế- xã hội trong thời kỳ hiện đại: