Tìm hiểu 41 chuyện tầm phào của mạc ngôn luận văn thạc sỹ ngữ văn

Phương pháp nghiên cứu Cùng với việc nhìn nhận các giá trị của tác phẩm từ những mối quan hệ nội tại, chúng tôi cũng chú ý đến các mối quan hệ khác: đặt 41 chuyện tầm phào trong quan hệ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HOÀNG THỊ THANH LÊ

T×m hiÓu 41 chuyÖn tÇm phµo

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn dề tài

1.1 Mạc Ngôn là một trong những nhà văn được đánh giá là có bút lực nhất trên văn đàn Trung Quốc hiện nay, thậm chí có người đánh giá ông là nhà văn lớn nhất trong thời kì đổi mới và “là bậc thầy lớn về văn học” [38, 341].Tác phẩm của một nhà văn như vậy rất đáng nghiên cứu.1.2 Tiểu thuyết là một trong những thể loại thành công nhất của

Mạc Ngôn Trong số những tiểu thuyết của Mạc Ngôn, 41 chuyện tầm phào là một tác phẩm rất đáng nghiên cứu vì có nhiều điều đặc biệt:

nhan đề, đề tài , nhân vật nhìn qua đều bình thường , thậm chí tầm thường nhưng đọc xong, độc giả phải nghĩ đến những điều trọng đại của nhân sinh Bìa bản dịch tiếng Việt không đề thể loại, phần hậu kí gọi là tiểu thuyết Nhìn qua tác phẩm như là liên kết nhiều truyện ngắn Hình thức khác thường này cũng là một lí do chúng tôi đã lựa chọn nghiên cứu tác phẩm thú vị này

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Trong phạm vi tư liệu hiện có, chúng tôi thấy có hai loại ý kiến đánh giá về bút lực Mạc Ngôn

Loại ý kiến thứ nhất khẳng định Mạc Ngôn là nhà văn có thực lực

nhất Trung Quốc hiện nay Bài viết của Hứa Mạn Nhi (theo Tân Kinh Báo) , bản dịch đăng trên báo Văn nghệ trẻ, số 47(577) ngày 25/11/2007

và bài viết của Thu Thủy đăng trên báo Tiền phong cuối tuần số 38,

tháng 9/2007 đánh giá Mạc Ngôn là nhà văn có bút lực nhất hiện nay, đứng đầu trong 58 nhà văn lọt vào danh sách bảng xếp hạng các nhà văn

có thực lực nhất Trung Quốc vào thời điểm đó

Loại ý kiến thứ hai vừa khẳng định những thành tựu đạt được của Mạc Ngôn nhưng vừa phê phán một số phương diện trong sáng tác của

ông Lê Huy Tiêu trong bài Thử phản biện Mạc Ngôn báo Văn nghệ, số

46, 5/11/2008) cho rằng nguyên nhân khiến sáng tác của Mạc Ngôn bị phê phán và cấm lưu hành một thời gian là do quan điểm mĩ học của tác giả có vấn đề Tiểu thuyết của Mạc Ngôn đi theo hai hướng: đẹp đẽ nhất

và xấu xa nhất Một số tiểu thuyết thời kì đầu của ông đi theo hướng đẹp

đẽ nhất như: Đêm mưa xuân giăng giăng,Con đường bán bông Tình yêu

ban đầu đều chứa chan cái đẹp nhân tính, phù hợp với quy phạm truyền thống và tập quán thưởng thức của độc giả Trung Quốc

Nhà phê bình Dương Cán phê phán Mạc Ngôn đi ngược quan điểm

truyền thống Trong Châu chấu đỏ và Hoan lạc, Mạc Ngôn vứt bỏ cái đẹp cao thượng tao nhã và thay thế bằng cái xấu xa bẩn thỉu Còn ở Gia tộc cao lương đỏ, những thành công của Mạc Ngôn trong việc thể hiện

những cảm giác mới lạ dựa trên sự khinh rẻ và trào lộng văn hóa thoát li khỏi kinh nghiệm lí tính, phủ nhận vai trò của tư duy lí tính thông qua quá trình sáng tác văn học và điều đó đã biến rượu cao lương thành nước lã

Dương Liên Phấn trong bài Giá trị và khiếm khuyết trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn viết: "Dường như Mạc Ngôn quá thích thú với tri giác

cảm tính của mình nên đã đi quá xa Ông định giải thoát khỏi lí tính khô cứng lệch lạc nhưng lại nảy sinh "quái đồ": ông không vì thế mà có đủ tự

do miêu tả cảm giác, trái lại sa vào cái vòng "lí tính" giả tạo cũng có nghĩa là trong việc miêu tả cảm tính đã thiếu đi cảm tính thực sự nên tạo thành tình cảm không thật” [7]

Hạ Thiệu Tấn, Phan Khải Hùng cho rằng "sức tưởng tượng của Mạc Ngôn rất phong phú, kì lạ nhưng dưới sự chỉ đạo của tư tưởng", "thiên

mã hành không" (phóng túng tùy tiện) nên ngòi bút nhiều khi không giữ được mực thước

2.2 Tiểu thuyết là một trong những thể loại thành công nhất của Mạc Ngôn Về thể loại này có một số công trình nghiên cứu đáng chú ý

Lê Huy Tiêu trong bài viết Thế giới nghệ thuật trong bài viết của Mạc Ngôn đánh giá: “cốt truyện trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn không

còn là cốt truyện hoàn chỉnh như cốt truyện truyền thống mà nó chỉ là cái khung truyện mà thôi nhưng trong cái khung ấy chứa đầy cảm giác Kết cấu truyện của Mạc Ngôn luôn thể hiện một hình thức tương xứng mới

mẻ về không gian và thời gian Tiểu thuyết của ông là một kết cấu phức tạp tuần hoàn, phi tuyến tính, phi logic, rất hỗn độn, vô thủy vô chung"

Cũng tác giả Lê Huy Tiêu, trong bài viết Tiểu thuyết Trung Quốc thời kì đổi mới khẳng định: Nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết của Mạc

đa giác phong phú làm cho đối tượng biểu hiên đạt được sức mạnh về nghệ thuật" [20]

Bên cạnh những bài viết về những thành công ở nội dung và nghệ thuật tiểu thuyết của Mạc Ngôn nói chung còn có những chuyện luận những bài viết đi sâu vào một số cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của Mạc

Ngôn như: Đàn hương hình, Gia tộc cao lương đỏ, Báu vật của đời, Cây tỏi nổi giận

Lê Huy Tiêu trong bài viết Mạc Ngôn và đàn hương hình( báoVăn nghệ số 27-2003) đánh giá: "góc nhìn tự thuật trong Đàn hưng hình rất độc đáo” "cái độc đáo của Đàn hương hình còn thể hiện ở ngôn ngữ tự

thuật Ngôn ngữ nhân vật kể chuyện và ngôn ngữ của nhân vật thường xen lẫn đổi chỗ cho nhau làm cho trang viết sinh động"

Cũng viết về tác phẩm Đàn hương hình, nhà phê bình Lí Kiến Quân cho rằng : trong Đàn hương hình ngòi bút của Mạc Ngôn đã chịu

ảnh hưởng bởi khuynh hướng thưởng thức hành vi tàn ác của truyền

thống Còn Báu vật của đời là tác phẩm phiến diện, hẹp hòi tình cảm ủy

mị, tiêu trầm, không lấy quan điểm duy vật để nhìn lịch sử"

Đánh giá về cuốn tiểu thuyết Cây tỏi nổi giận nhà phê bình Vương

Cán viết: "Mạc Ngôn quá tự tin vào cảm giác của mình, kết quả là tính

xã hội, tính báo chí không sao lấp đầy sự hư rỗng nội dung"

Hồ Sĩ Hiệp trong bài viết Tiểu thuyết Mạc Ngôn với độc giả Việt Nam nhận xét: "ngòi bút miêu tả của Mạc Ngôn trong Báu vật của đời

tỉnh táo và lạnh lùng Mặc dù có một số đoạn rơi vào yếu tố tự nhiên sắc dục nhưng toát lên trong toàn bộ vẫn là cái nhìn hiện thực và thái độ xây

dựng của tác giả Đàn hương hình, Mạc Ngôn lên án sự tàn bạo độc ác

của thời đại nhà Thanh - một thời đại đã gây nên biết bao đau thương, thảm khốc cho mỗi con người, mỗi gia đình ".[20]

Nhìn chung, mặc dù các bài viết còn có những ý kiến trái chiều song đều thừa nhận những nét mới lạ, những đóng góp nhất định của tiểu thuyết Mạc Ngôn

2.3 Về tác phẩm 41 chuyện tầm phào, hiện nay chúng tôi thu thập

được một số bài viết

Tác giả Trần Thị Thanh Thủy trong bài Mạc Ngôn và kết cấu lồng ghép trong tiểu thuyết 41 chuyện tầm phào viết : "41 chuyện tầm phào là

tiểu thuyết mang đậm cá tính sáng tạo của nhà văn, hấp dẫn người đọc bởi kết cấu truyện mới mẻ giống như phim của trường phái hiện đại chủ nghĩa" trong bài viết này, tác giả đã đánh giá rất cao nghệ thuật xây dựng cốt truyện lồng ghép của tác phẩm”

Tác giả Nguyễn Tịnh Thy trong bài Kì ảo hóa ngôn ngữ miêu tả cảm giác trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn đã cho rằng: "đối với Mạc

Ngôn "cảm giác mới" là sự lấn sâu vào trong cảm giác, cảm xúc thật của nhân vật, dùng bút pháp kì ảo để diễn tả nó một cách tế vi, li kì và quái

đản 41 chuyện tầm phào đã thể hiện bút pháp miêu tả cảm giác vô tiền

khoáng hậu của "quái tài" Mạc Ngôn"

Như vậy, việc nghiên cứu, tìm hiểu tác phẩm 41 chuyện tầm phào

sẽ góp phần làm rõ thêm những đóng góp của Mạc Ngôn với tiểu thuyết nói riêng và văn học Trung Quốc nói chung

3.3 Chỉ ra những đặc điểm nghệ thuật cơ bản của tác phẩm

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Phạm vi khảo sát: 41 chuyện tầm phào, Trần Đình Hiến dịch,

Nhà xuất bản Văn học, 2004

4.2 Nghiên cứu những nét chính yếu trong quan niệm về cuộc sống, con người và đặc điểm nghệ thuật chủ yếu của tác phẩm

5 Phương pháp nghiên cứu

Cùng với việc nhìn nhận các giá trị của tác phẩm từ những mối quan hệ nội tại, chúng tôi cũng chú ý đến các mối quan hệ khác: đặt

41 chuyện tầm phào trong quan hệ với một số tác phẩm khác của tác

giả, liên hệ với quan niệm của Mạc Ngôn về cuộc đời và văn chương

được trình bày trong Tạp văn và Những lời tự bạch.

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu văn học : thống kê, phân loại, tổng hợp, phân tích, đối sánh

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn nghiên cứu một cách hệ thống tác phẩm 41 chuyện tầm

phào của Mạc Ngôn – một trong những nhà văn Trung Quốc đương đại

có nhiều thành tựu Đây là một cuốn tiểu thuyết về nội dung và nghệ thuật đều có những giá trị khác thường , nếu không đọc kĩ và lý giải thấu đáo sẽ không đánh giá đúng

Luận văn làm rõ thêm quan niệm của Mạc Ngôn về con người, cuộc sống, những đóng góp về nghệ thuật tiểu thuyết của Mạc Ngôn

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu và Kết luận, nội dung luận văn gồm 3 chương

Chương 1 Hình tượng cuộc sống cộng đồng trong 41 chuyện tầm phào Chương 2 Hình tượng con người cá thể trong 41 chuyện tầm phào

Chương 3 Một số đặc điểm nghệ thuật của tác phẩm

để lại dấu ấn trong nhiều tác phẩm của ông Trong những tác phẩm của mình, Mạc Ngôn luôn thể hiện cái nhìn vô cùng sắc sảo, chân thực sâu sắc về cuộc đời con người.

41 chuyện tầm phào là cuốn tiểu thuyết đặc biệt của Mạc Ngôn

Trong phần hậu kí, Mạc Ngôn hé lộ mục đích của tác phẩm là “mượn miệng nhân vật chính trong tác phẩm để tái tạo thời niên thiếu của mình với khát vọng “đi tìm thời gian đã mất” Nhân vật chính của tác phẩm là

La Tiểu Thông, một đứa trẻ giỏi phịa, mồm miệng như tép nhảy Sau mười năm bỏ quê phiêu bạt, cậu trở về quê nhà, đến xin sư cụ Cả Lan trụ trì ở miếu thờ Ngũ Thông thần nhận làm đồ đệ Để thuyết phục sư cụ, La Tiểu Thông đã kể lại những chuyện đã xẩy ra tại làng nơi cậu từng sinh sống khi còn nhỏ Điểm đặc biệt của tác phẩm này là ở chỗ cùng với câu chuyện về quá khứ cuộc đời nhân vật Tiểu Thông, một câu chuyện khác của thời hiện tại cũng diễn ra trước ngôi miếu bị bỏ hoang cũng bằng lời

kể của cùng một người kể chuyện Truyện quá khứ được gợi mở nhờ hồi tưởng của người trong thời hiện tại, còn chuyện xẩy ra trước mắt dường như lại bị ám ảnh bởi những mảnh vỡ, những cái còn lưu lại trong hồi ức

xa xưa Cuộc sống quá khứ, hiện tại cũng đồng hiện qua con mắt La Tiểu Thông rất chân thực vì chính nhân vật tự kể về cuộc sống của mình với thái độ chân thành Trong thời điểm hiện tại, Tiểu Thông đã hai mươi tuổi, nhưng cậu vẫn nhìn cuộc đời bằng ánh mắt của đứa trẻ lên mười

Theo lời kể của nhân vật, người đọc từ hiện tại về quá khứ, từ quá khứ đến hiện tại Cộng đồng làm nghề đồ tể của cậu cách đây mười năm hay

là thành phố phồn hoa trong thời điểm diễn ra Tết Ẩm thực đều chung một điểm : đó là lối sống vô cảm, lạnh lùng khô cằn của tính người, trơ lì không cólòng trắc ẩn Đúng là nơi đây cuộc sống như một sa mạc

1.1.1 Cuộc sống cộng đồng trong quá khứ

Tại ngôi miếu hoang thờ Ngũ Thông thần đổ nát, trong bốn ngày diễn ra lễ hội ẩm thực, Tiểu Thông đã kể cho sư cụ Cả Lan nghe về thời thơ ấu của mình Đó là những hồi ức về gia đình về lão Lan, về xưởng chế biến thịt Hoa Xương, chuyện những người dân trong làng đồ tể Qua lời kể rất tự nhiên như một đứa trẻ , người đọc có ấn tượng hết sức sâu sắc về cộng đồng nơi tuổi thơ cậu đi qua - một thôn giết mổ gia súc không lớn, đang ngày càng giàu lên nhưng cùng với điều đó mối quan hệ giữa người và người : quan hệ vợ - chồng, cha mẹ - con cái, hàng xóm - láng giềng, đồng nghiệp…càng ngày càng hết sức lạnh lùng, đầy toan tính, đày rạn nứt

Trong ấn tượng của Tiểu Thông, chuyện gia đình cậu là một bi kịch thê thảm hết sức đau lòng Mẹ cậu là Dương Tú Trân vốn xuất thân

từ thành phần trung nông, từ nhỏ đã thấm nhuận ý thức cần kiệm, liệu cơm gắp mắm để xây dựng sự nghiệp Ngược lại bố cậu - La Thông xuất thân từ thành phần vô sản lưu manh, ăn chơi bạt mạng, sống hôm nay không cần biết đến ngày mai, được đâu hay đấy Sống trong một thôn làm nghề đồ tể đang ngày càng giàu có lên nhờ những chiêu làm ăn phi pháp, sự lười biếng và thói ăn chơi của La Thông khiến gia đình Tiểu Thông nghèo nhất làng Trong khi mẹ cậu khổ sở nhặt bí thối ở ga về nuôi lợn để cải thiện cuộc sống gia đình thì bố cậu vẫn giữ thói ăn chơi còn ngoại tình với cô đĩ La, một người đàn bà lẳng lơ trong thôn Cuộc sống vợ chồng của bố mẹ cậu là một chuỗi ngày cãi nhau, thậm chí là

“thượng cẳng chân, hạ cẳng tay” bất tận Lúc đó Tiểu Thông mới năm

tuổi, cậu không quan tâm đến mâu thuẫn của bố mẹ, chỉ cần được ăn thịt

là đủ Sau khi bố cậu bỏ đi với cô đĩ La, mẹ cậu trở nên hết sức cay nghiệt, hà khắc, tăn tiện đến keo kiệt khổ sở “miệng không ăn, trôn không ỉa”, làm viếc vất vả để xây nhà dựng cửa, mua xe Không có bố,

mẹ lao đầu vào kiếm tiền, Tiểu Thông lớn lên thiếu sự giáo dục và yêu thương của bố mẹ Cậu không được đi học, “ăn như chó lợn, mặc như ăn mày, làm như trâu ngựa” Sống dưới trướng của bà mẹ “vua phế liệu” cậu cảm giác mình như nô lệ, dậy từ sáng tinh mơ trong tiếng chửi rủa của mẹ, xếp phế liệu lên xe và hai mẹ con lên huyện để nhập Dù nắng hay mưa, nóng như thiêu đốt hay lạnh cắt da cắt thịt, lịch trình làm việc không bao giờ thay đổi Bữa ăn của hai mẹ con thường là bánh bột ngô

và củ cải muối Mẹ Tiểu Thông tằn tiện hết cỡ, mùa đông không đốt lò sưởi dù hai mẹ con đều bị sưng khớp vì nhà quá ẩm thấp, điện không mắc, đèn dầu không thắp, vật dụng trong nhà đều nhặt ra từ đống phế liệu … Trong khi mẹ Tiểu Thông căm hận chồng và cô đĩ La, quyết tâm làm giàu lúc nào cũng bừng bừng, ngùn ngụt thì cậu laị tràn đầy bất mãn với lối sống của mẹ Cậu không những không hận bố mà còn luyến tiếc những ngày tháng đã qua, cậu không thông cảm với mẹ mà thầm phê phán kịch liệt những việc me cậu làm, đơn giản chỉ vì sống với bố cậu được ăn thịt, sống với mẹ dù nhà cao cửa rộng nhưng chỉ được ăn củ cải muối và bánh ngô Khi người bố trở về cùng đứa con riêng, gia đình cậu được cải thiện hơn về mặt vật chất, cậu không đến nỗi thèm ăn thịt đến khổ sở như trước nhưng mâu thuẫn giữa bố mẹ cậu vẫn âm ỉ, những vết nứt ngày càng nhiều hơn Để được vợ tha thứ, La Thông buộc phải giàn hòa với Lão Lan và chấp nhận làm giám đốc bù nhìn của xưởng chế biến thịt Hoa Xương Anh ta bất lực nhìn vợ làm nhiều trò phi pháp, con bỏ học giữa chừng và cũng tham gia vào chuyện làm ăn của người lớn, bất lực trước quan hệ mập mờ giữa vợ và lão Lan Sự biến thái, đặc biệt là thói hư vinh, ham tiền đến lóa mắt của Dương Tú Trân khiến La Thông

ngày càng bất mãn và u uất, đỉnh điểm mâu thuẫn của đôi vợ chồng là La Thông đã dùng búa ném vào đầu vợ, thay vì ném vào đầu lão Lan - đầu mỗi của mỗi bất hòa tạo nên vụ án kinh hoàng Dương Tú Trân chết, La Thông vào tù, hai đứa con mồ côi, em Kiều chết vì uống nước bẩn sau

đó không lâu, La Thông phải bỏ làng đi lang bạt Sự tan vỡ của một gia đình, cái chết thương tâm của đứa trẻ mồ côi và cuộc sống không tương lai của một đứa trẻ mồ côi khác chính là Tiểu Thông không được bất kì

ai mảy may quan tâm, chìm dần vào quên lãng

Nếu như bi kịch của gia đình La Thông xuất phát từ sự ích kỉ cá nhân và sự biến thái của quan điểm sống dưới tác động của mỗi người trào lưu làm giàu thời cải cách mở cửa thì bi kịch của gia đình nhà lão Lan lại bắt nguồn chính từ lối sống vô cảm, vô đạo đức của lão Lão Lan

là trưởng thôn đồ tể, người giàu nhất thôn Đàn bà trong thôn không ai không muốn được dan díu với lão Vợ lão Lan ốm nằm liệt giường nhưng chưa bao giờ lão nhắc đến vợ, mọi sự chăm sóc vợ và con gái lão giao cho vợ Hoàng Bưu đảm nhiệm Lão ngang nhiên quan hệ với Phạm Chiêu Hà - cô chủ tiệm cắt tóc “mái tóc xinh”, vợ Hoàng Bưu và lén lút với Dương Tú Trân Chưa hề quan tâm tới người vợ có cưới xin hẳn hoi nhưng khi vợ chết, lão lại tổ chức đám tang hết sức linh đình, La Tiểu Thông đã kể lại cho sư cụ Cả Lan nghe rất tỉ mỉ về đám tang đau xót này, không chỉ vì đám tang đó liên quan tới cái chết của mẹ cậu mà còn

vì chưa lúc nào như lúc này, mối quan hệ lạnh lùng vô cảm và thực dụng giữa người và người lại được thể hiện, bộc lộ, trưng ra một cách rõ nét như thế Đám tang có rất nhiều người tham gia ,đủ mọi thành phần xã hội: tham mưu, cán sự , trợ lí, các quan chức chính quyền địa phương, các VIP, các thân sĩ, tay chân thuộc hạ của lão Lan, sư sãi, vua thổi kèn nhưng tịnh không có một ai nhỏ giọt nước mắt hay thương xót thực lòng cho người quá cố Mỗi người đến đám tang với mục đích khác nhau: Thùng Tô Nô muốn kiếm thêm ít tiền xây mộ, lão Hàn, Thẩm

Cương ra vẻ tận tâm để chứng tỏ sự tận tâm với lão Lan, Dương Tú Trân rất chu đáo trong khâu tổ chức, điều hành đám tang, thậm chí cho con trai trực linh cữu vì muốn bày tỏ lòng biết ơn với lão hoặc vì tình cảm riêng tư, nhà sư ra sức tụng kinh như hát và vua kèn gân cổ lên thổi từ bản nhạc tươi vui đến não nùng chỉ vì"gia chủ có thưởng" Nếu vô số con người đang ra sức làm vui lòng người sống - lão Lan thì mỉa mai thay thương xót người chết chỉ có mấy con chó béc giê Đức "Chúng nằm trên đất, gác mỗm lên hai chân trước, mắt mọng nước, ánh mắt xót

không hề tỏ ra lúng túng còn gào khóc thảm thiết trách vợ vì dại dột mà

tự tử, lão giảo hoạt đến mức làm lung lay cơn ghen đang bùng nổ của La Thông để lưỡi búa sượt qua đầu lão nhằm đầu Dương Tú Trân xông tới Ngày đưa đám vợ cũng là ngày chết của người tình, lão Lan không hề thực sự đau xót Sau đó lão cũng nhỏ mấy giọt nước mắt với anh em Tiểu Thông, hứa hẹn này nọ nhưng rốt cục chính lão lại gián tiếp đẩy Kiều tới cái chết, đẩy Tiểu Thông vào con đường phiêu bạt Có thể nói, nhân tính của lão Lan đã cạn đến đáy Đê tiện trong đám tang không chỉ

có lão Lan, những người vô danh khác, mà con có Bảy Diêu Bảy Diêu tranh thủ mọi lúc mọi nơi để lấy lòng lão Lan, thậm chí không quản ngại

xa xôi mời bằng được vua kèn về thổi, chính lão cũng lửa đổ thêm dầu, khích bác lòng ghen tuông của La Thông với lão Lan ngay trong chính đám tang, đẩy La Thông vào tình thế cả giận mất khôn giết chết vợ của mình Lão mượn đám tang để tranh thủ tâng công và cũng để tranh thủ trả thù cá nhân

Đám tang đầy bi kịch của vợ lão Lan khiến chúng ta nhớ tới đám

tang cụ cố trong tiểu thuyết Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng và đám tang lão Gôriô trong tiểu thuyết Lão Gôriô của H Banzăc Ba đám tang trong ba

tác phẩm văn học thuộc ba quốc gia khác nhau, được miêu tả ở những tình huống và bối cảnh xã hội khác nhau nhưng đều có chung một điểm: người chết nằm xuống là cơ hội kiếm chác vụ lợi cho người sống, đều hiện diện sự lạnh lùng đến tàn nhẫn, vô tâm ráo hoảnh của tình người

Những toan tính và va chạm về quyền lợi kinh tế không chỉ tan vỡ gia đình - tế bào xã hội mà còn làm rạn nứt mối quan hệ hàng xóm láng giềng, những người cùng sống trong một cộng đồng, hay nói cách khác mỗi quan hệ này tồn tại dựa trên sự lợi dụng lẫn nhau, một khi không còn khả năng lợi dụng, mỗi quan hệ này cũng chấm dứt

Lão Lan vốn có mối thâm thù với La Thông xuất phát từ sự tranh giành cô đĩ La, nhưng trong năm năm La Thông bỏ nhà đi, lão lại ra sức

giúp đỡ mẹ con La Tiểu Thông Lão bán xe kéo cho Dương Tú Trân với giá phế liệu, cấp phép sử dụng để Tú Trân làm nhà Những việc làm đó khiến Tú Trân rất cảm động, rất biết ơn và thậm chí sùng bái lão Thực

ra bản thân lão Lan lại chả mất gì trong những việc này Chiếc xe kéo, với lão Lan đã quá đát, có bán cũng chẳng ai mua Còn cấp phép sử dụng đất thì không mất gì của lão, lão còn được tiếng ơn Những hành động tưởng chừng tử tế này thực ra là những toan tính rất bài bản để lão lôi kéo người vào dây chuyền làm ăn phi pháp Chính vì vậy sau khi La Thông trở về lão đã chủ động gạt bỏ hận thù, ra sức lấy lòng mẹ con Tú Trân: đến nhà Tú Trần uống rượu, mừng tuổi hai anh em Tiểu Thông một khoản tiền lớn ( hai ngàn tệ , lúc bấy giờ có thể mua được hai con la), biếu hải sản, cho người tới mắc điện… Những việc làm đó đã khiến

La Thông rơi vào tình thế há miệng mắc quai, từ chỗ đả kích lão Lan kịch liệt, La Thông tình nguyện đi theo lão làm ăn phi pháp Lão Lan tỏ

ra là người rất biết lấy lòng người và lợi dụng người nên Tú Trân khi vào làm ở xưởng Hoa Xương đã rất nhiệt tình, cùng lão mưu toan làm ăn bất chính, cho cả con trai vào làm ở phân xưởng rửa thịt dù nó chỉ là đứa bé chưa biết mặt chữ La Thông trở thành bù nhìn, trở nên bạc nhược, mũ ni che tai bất lực nhìn vợ con trượt dài trên con đường kiếm tiền vô đạo đức Sau khi Tú Trân chết, lão sẵn sàng phủi tay, dùng đạo lí “lấy đạo của người để trị người”, dùng trò tiểu nhân đối phó với hai đứa trẻ mồ côi khiến em Kiều chết thảm, La Tiểu Thông trả thù không thành phải bỏ nhà đi phiêu bạt

Nếu như lão Lan là sói đội lốt người thì Bảy Diêu hàng xóm khác của gia đình Tiểu Thông cũng là cáo đội lốt người Bảy Diêu cũng có mối thâm thù với lão Lan vì tranh chức trưởng thôn không được, lão xúi giục La Thông kí vào bản cáo trạng vạch tội lão Lan làm ăn phi pháp Lôi kéo La Thông không xong, không đánh đổ được lão Lan, Bảy Diêu quay sang… làm tay chân cho lão Vào làm việc trong xưởng thịt, Bảy

Diêu tỏ ra rất tận tâm chăm chỉ, tìm mọi cách lấy lòng lão Lan và tìm mọi cách hạ bệ cha con La Thông Chính Bảy Diêu lợi dụng sự tố cáo của Tô Châu, lợi dụng đám tang vợ lão Lan, khích bác La Thông khiến con người này không giữ được bình tĩnh, gây ra án mạng với chính vợ mình Sau thảm kịch nhà La Thông, hắn đường đường chính chính thay

La Thông năm giữ chức giám đốc phân xưởng chế biến thịt, trở thành tay chân thân tín của lão Lan

Thôn đồ tể của Tiểu Thông chuyển từ cày cấy sang giết mổ gia súc chưa lâu nhưng những mối lợi trông thấy từ nó đã làm lóa mắt con người Đồng tiền đã khiến quan hệ thuần phác chân tình của người nông dân chân lấm tay bùn bị thay thế bằng sự lạnh lùng vô cảm, khiến con người ở đây bị tha hóa về nhân tính ,coi thường tính mạng của đồng loại

Để kiếm lời, lão Lan kêu gọi mọi người trong thôn bơm nước vào thịt, bản thân lão không bơm nước nhưng lại tiêm phoocmalin, đốt khói lưu huỳnh và dùng chất tẩy trắng khiến thịt nhà lão giữ tươi được lâu, luôn trông rất hấp dẫn, không sợ bị ế Dưới sự chỉ đạo của lão Lan, bất kể gia súc gia cầm vào thôn đồ tể, dù bị cúm, bị lở mồm mồm long móng hay chết thối đều có cách xử lí để chúng trở nên một cách thơm ngon, vì theo luận điệu phản động của lão “tham ô không có tội nhưng lãng phí là có tội lớn” Để che mắt chính quyền, lão Lan thành lập hẳn liên hiệp giết

mổ và chế biến thịt, thu mua và chế biến đủ loại gia súc gia cầm từ có nguồn gốc đến không rõ nguồn gốc Với liên hiệp chế biến thịt được quảng bá rầm rộ trên các phương tiện thông tin đại chúng, lượng thịt lão cung cấp cho thành phố nhiều hơn, lợi nhuận cao hơn và các phương thức chế biến cũng tinh vi hơn Lão lợi dụng Tiểu Thông thành lập xưởng rửa thịt, thực chất là bơm nước Lão có khả năng siêu việt trong việc chuyển hóa “những thứ thối rữa thành dinh dưỡng”, thịt trâu bò già nhiều xơ, ít dưỡng chất qua khâu tẩm ướp gia công của xưởng Hoa Xương đều trở thành nguồn thực phẩm thơm ngon, thịt gà nuôi thuốc

tăng trọng trở thành thịt gà đồi, thịt chó nuôi cám tăng trọng trở thành thuốc bổ cường dương được các quý ông ưa chuộng Lão Lan tỏ ra rất nhạy bén và taó bạo với thị trường Hễ thành phố chuộng loại thịt gì, lão tập trung chế biến loại thịt đó Lão còn mua chuộc được mấy tay phóng viên chuyên viết bài ca ngợi xưởng chế biến của lão, lão quan hệ với cả quan chức địa phương nhờ vậy mà xưởng của lão ngang nhiên chế biến thực phẩm không an toàn,không ai làm gì được Không riêng gì xưởng Hoa Xương mà trong tác phẩm này của Mạc Ngôn, từ nhà ga đến nhà hàng, đâu đâu cũng hiện diện thực phẩm kém an toàn, tẩm nhiều hóa chất Cả nước Trung Quốc là những nhà hóa học, phoocmalin là tiền bạc,

cả nước Trung Quốc là đồ tể cũng như cả nước Trung Quốc bị đầu độc Ngay những đứa trẻ như La Thông, Kiều ngay từ bé chứng kiến cảnh sát sinh cũng rất thích thú khi tham gia vào dây chuyền giết mổ và chế biến vừa phi pháp vừa vô đạo đức đó hơn đến trường học

Thôn đồ tể của La Tiểu Thông chỉ là hình ảnh thu nhỏ của muôn vàn những thôn làng khác của Trung Quốc đang vươn mình trỗi dậy, chuyển đổi cơ cấu kinh tế bắt nhịp với thị trường để làm giàu Tuy nhiên cùng với sự đổi thay về mặt đời sống vật chất, quan niệm về đạo đức và lối sống của con người cũng thay đổi theo chiều hướng không tốt đẹp

Mạc Ngôn một lần nữa chỉ ra quy luật: đồng tiền lên ngôi thì thủ đoạn làm giàu càng tinh vi và tàn nhẫn, con người càng trở nên vô đạo đức và co thường tính mạng đồng loại Đồng tiền làm biến thái mọi mối quan hệ từ gia đình đến cộng đồng,con người trở nên trơ mòn trước lợi nhuận

1.1.2 Cuộc sống cộng đồng hiện tại

Trong bốn ngày diễn ra lễ hội ẩm thực trong ngôi miếu hoang cũ nát và ẩm thấp, La Tiểu Thông kể cho sư cụ cả Lan nghe về thời thơ ấu của mình Những kí ức được gợi lên từ những gì đang diễn ra trong thời điểm hiện tại Bức tường trước của ngôi miếu hoang bị đổ, do đó sư cụ

cả Lan cùng Tiểu Thông có thể bao quát rõ, chi tiết các hoạt động của lễ hội Ngôi miếu như một cánh gà nhìn ra sân lớn của lễ hội trên sân khấu

ấy xuất hiện đủ loại nhân vật từ quan chức cỡ tỉnh trưởng, thị trưởng, tổng giám đốc các tập đoàn lớn đến những người dân bình thường, thợ tạc tượng, diễn viên kịch… Cảnh trên sân khấu ấy cùng với sự liên tưởng của Tiểu Thông, nhiều hoạt động liên quan đến lễ hội như diễu hành, lễ cúng thần thịt, diễn sự tích tần thịt, đốt pháo hoa… đến các sự việc không liên quan đến lễ hội như vũ hội, đám tang con trai cả Lan… đều được Tiểu Thông miêu tả lại Sân khấu nhỏ ấy chính là xã hội thu nhỏ với rất nhiều góc khuất và mặt trái của nó

Lễ hội ẩm thực vốn là sáng kiến của La Tiểu Thông, diễn ra từ ngày 07/07 âm lịch hàng năm Sau mười năm phiêu bạt trở về, Tiểu Thông không ngờ nó được tổ chức linh đình đến vậy Quy mô của buổi

lễ được thể hiện ở hàng chục đoàn diễu hành của nhiều hãng, tập đoàn chế biến thịt, tập đoàn dược, các hãng thời trang, các đám rước có hình thù, gia cầm Đám rước linh đình cho thấy sự phát triển cực thịnh của các công ty, các tập đoàn giết mổ và chế biến gia súc gia cầm, cũng chứng tỏ nhu cầu tiêu thụ thịt của con người là rất lớn Thôn đồ tể bé nhỏ của Tiểu Thông xưa kia nay đã được đưa vào vùng kinh tế mở, hút vốn đầu tư nước ngoài, xây dựng rất nhiều nhà cao tầng và các biệt thự tân kì

Cùng với màn diễu hành rầm rộ diễn ra ban ngày, chợ ẩm thực diễn ra vào buổi tối cũng hết sức náo nhiệt, tấp nập người ăn kẻ uống Tuy nhiên ánh sáng huyền bí phát ra từ các lều chợ tạo nên không khí rất huyền bí khiến La Thông liên tưởng tới chợ âm phủ, nơi người mua kẻ bán là ma mà cậu từng nghe thủa nhỏ Chỉ có điều theo Tiểu Thông, người thời nay thích đánh bạn với ma quỷ, người thời nay ma quỷ thấy phải sợ Lời nhận xét vu vơ này không phải không có ý nghĩa, bởi cậu chưa thấy ma quỷ hại người còn người hại người thì cậu đã từng chứng kiến

Để tăng thanh thế cho Tết ẩm thực, đích thân tỉnh trưởng và thị trưởng xây miếu thờ nhục thần, dựng tượng thờ nhục thần và trùng tu cả miếu Ngũ Thông bởi đây là ước vọng của quần chúng trong cuộc sống Ngày nào cũng được ăn thịt là tiêu chí quan trọng của một xã hội no đủ Thờ Ngũ Thông thần cũng hết sức chính đáng, nó phản ánh khát vọng đời sống tình dục lãng mạn của người dân

Trong khi miêu tả lại không khí lễ hội, Tiểu Thông đã rất chú ý đến chi tiết pho tượng nhục thần cười sằng sặc như đứa trẻ bị cù nách Phải chăng nhục thần cười cái giọng the thé của tỉnh trưởng và bộ quần

áo lòe loẹt như vẹt của tay chân ông ta, hay là bản tính hiếu động của một đứa trẻ, nhục thần chỉ muốn trêu chọc những người xung quanh vì những gì mà nhục thần chứng kiến trong mấy ngày nay như một vở hài kịch Các vị quan chức thừa biết hoạt động phi pháp của các công ty chế biến thịt nhưng bản thân các ông không cưỡng lại được sức quyến rũ của các món đặc sản chế biến từ đà điểu, lạc đà, cá sấu Lan Hữu Lí ngày càng giàu có, đủ cả tiền tài và danh vọng cũng là nhờ thường xuyên lót phong bì nặng tay đặt trên bàn làm việc của các vị.Việc tổ chức lễ hội

ẩm thực rầm rộ linh đình chẳng qua là chiêu chạy thành tích của quan chức, chiêu marketing phô trương thanh thế, quảng bá sản phẩm của các tập đoàn thịt Nhiệm vụ của các ông lãnh đạo sau khi nhận phong bao của các ông tổng là biến nó trở thành một hoạt động xã hội thường niên được xã hội thừa nhận mà thôi Chính bởi vậy, kết cục của lễ hội rất ồn

ào này là hàng trăm người bị ngộ độc thực phẩm phải đưa đi cấp cứu do

ăn phải các loại thịt bày bán trong tết ẩm thực Cái danh cái tiếng thì quan chức hưởng, các nhà sản xuất được lợi còn hậu quả về sức khỏe lại chính người dân phải gánh chịu Chính bởi vậy người thợ tạc tượng cho rằng "tết ẩm thực là tết hại dân tết phá của Lần sau to hơn lần trước, tốn hơn lần trước Mười năm rồi mà chẳng mở thêm được ngành gì tăng cường được mặt hàng gì chỉ thấy ngày càng nhiều cái bụng bự" Càng

nhiều người bị ngộ độc thực phẩm thì tết ẩm thực sang năm càng tổ chức linh đình hơn, để thu lời, để phô trương danh tiếng Một lễ hội đáng ra

là lành mạnh nhưng lại xuất phát từ động cơ trục lợi, tư lợi của chính quyền và các tập đoàn làm ăn phi pháp càng chứng tỏ sự vô tình của xã hội trước, đời sống tinh thần, sức khỏe và tính mạng của con người

Trên cái nền của lễ hội ẩm thực, qua sự liên tưởng và lời kể của Tiểu Thông, người đọc còn được chính kiến những cảnh tượng khác nhau, những lát cắt khác nhau của đời sống thánh thị thời mở cửa Đó là hành động thô bỉ của người đàn ông trông có vẻ giàu có nhưng sau khi đái vào cửa miếu đã cùng đám đàn bà con gái kéo nhau đến nhà hàng, đó

là vũ trường Yvon nơi Tiểu Thông từng làm, chốn ăn chơi của những kẻ lắm tiền, nhiều của những hạng người chẳng ra gì Ở cảnh tượng khác, chú Ba nhà lão Lan chuẩn bị đám cưới với Thẩm Dao Dao nhưng trên đường đến nhà thờ chính ông ta lại giết chết bố vợ tương lai một cách lạnh lùng

Điểm đặc biệt là trên sân khấu của tết ẩm thực, diễn viên chính luôn là lão Lan Lão xuất hiện với tư cách ông tổng, vẻ bề ngoài giàu có sang trọng, nhưng lời nói, hành động lại như "thổ phỉ" Với bản tính của một tên đồ tể, lão hùng hổ xả súng vào đám đà điểu ngay trước cửa miếu, lão cho đám vệ sĩ đánh Hoàng Bưu không thương tiếc dù Hoàng Bưu từng là tay chân thân tín của lão Cũng lại là lão Lan khoe khoang khả năng tình dục với ông bố nuôi, với đám phóng viên và lần cuối cùng

là ông Tây rồi bị giết trên sân khấu

Ở cảnh tượng khác, đám bắt trộm mèo nhẫn tâm bắt con mèo mực vừa đẻ để cung cấp món ăn mới trong tết ẩm thực, là bữa tiệc lão Lan tổ chức mừng… đứa con trai chết sau khi ăn thịt quá no, Hoàng Phi Vân - người tình lão lan hóa điên và chết trên sân khấu

Những cảnh tượng dù được miêu tả chi tiết hay chỉ lướt qua, đang dần ra trước mắt hay do Tiểu Thông liên tưởng đều giống như những

mặt của một khối đa diện, nó phản chiếu tất cả hỉ, nổ, ái, ố của cuộc sống thành thị hiện đại Có chuyện tình yêu tình dục, có sinh li tử biệt, có chuyện thanh cao, có chuyện thấp hèn nhưng Mạc Ngôn đã cho người đọc thấy bức tranh tương phản cuộc sống giàu có, xa hoa của những kẻ giàu có quá mức, hoang phí quá độ dẫn đến trác táng trong lối sống như Lan Hữu Lí Có những người bươn bả kiếm ăn bất chấp nhân tính và lòng tự trọng như đám săn trộm mèo, diên viên nhà hát kịch Nhìn vào mặt nào chúng ta cũng thấy một cuộc sống quay cuồng trong đồng tiền

và dục vọng, sự hư rỗng và vô cảm của con người Một đứa bé bị đà điểu kéo đi nhưng không ai can đảm ra giúp, lão Lan tổ chức lễ mừng vì con chết vô bệnh vô tật, Hoàng Phi Vân bị bức tử trên sân khấu nhưng không

ai mảy may quan tâm Có thể nói đằng sau sự xa hoa tráng lệ của một

đô thị hiện đại là sự méo mó, biến thái của nhân tính, của đạo đức, của lối sống

Từ thôn đồ tể nhỏ bé của La Tiểu Thông mười năm trước đến thành phố phồn hoa náo nhiệt mười năm sau vật đổi sao dời, bao điều thay đổi, duy chỉ có một sợi dây liên kết cộng đồng người và người là vẫn vậy, bị bào mòn, bị mài mon, bị mai một Cuộc sống tuy náo nhiệt nhưng vẫn lạnh lẽo vì không có sự quan tâm giữa người và người Sự phẫn nộ của cậu bé Tiểu Thông trước cuộc sống đầy dục vọng khiến cậu muốn từ bỏ để đi tu cũng là nỗi day dứt của tác giả trước tình trạng tha hóa, suy đồi đạo đức của một thế hệ, một bộ phận người trong xã hội

1.2 Cái tầm thường ngự trị

Là nhà văn có nhãn quan hiện thực nghiêm ngặt, Mạc Ngôn luôn theo sát cuộc sống hiện thực và viết dưới góc độ của người dân bình thường Về tác phẩm của mình, ông viết "tác phẩm của tôi chứa đầy qquan điểm của thế tục Nếu ai đó định tìm thấy những điều tao nhã sang trọng trong tác phẩm của tôi, chắc chắn họ sẽ thất vọng" [38, 105]

Điều này không có nghĩa là tác phẩm của Mạc Ngôn chỉ đề cập đến chuyên tầm thường hay những cái vô vị, tủn mủn trong cuộc sống Ngược lại, là nhà văn xuất thân từ tầng lớp nông dân, hết sức có trách nhiệm với cuộc đời và ngòi bút, Mạc Ngôn thường tìm đến những đề tài liên quan đến cuộc sống đời thường những con người bình thường, dặc biệt là cuộc sống con người trong thời kì đổi mới của Trung Quốc với tất

cả những mặt xấu, mặt tốt, cái cao đẹp lẫn cái tầm thường

Viết về cuộc sống và xã hội Trung Hoa thời kì cải cách mở cửa có

thể kể đến các tác phẩm Thanh âm mùa xuân của Vương Mộng, Nước chảy về đông của Hiểu Thanh, Trăng núi không hiểu chuyện thầm kín của

Chu Khắc Cần Ngoài ra còn có sự đóng góp của các cây bút Giả Bình

Ao, Trương Tú Long, Vệ Tuệ Riêng Mạc Ngôn có các sáng tác cũng

rất nổi tiếng về đề tài này như: Cây tỏi nổi giận, Rừng xanh núi đỏ Là

nhà văn luôn có ý thức tìm tòi sáng tạo không ngừng, "khơi những nguồn

chưa ai khơi" (Trăng sáng, Nam Cao), trong 41 chuyện tầm phào, Mạc

Ngôn phản ánh sự suy thoái đạo đức và sự mài mòn của nếp sống cộng đồng trong nỗ lực làm giàu của nông thôn Trung Quốc, phát hiện ra nguyên nhân chìm khuất của hiện tượng sa mạc hóa nhân tính con người

là do cái tầm thường, phần con ở mỗi con người trỗi dậy mạnh mẽ trong

một xã hội nô lệ vật chất Đó là sự ngự trị của những ham muốn và dục

vọng bản năng tầm thường, lối sống dung tục vô văn hóa

1.2.1 Sự ngự trị của dục vọng tầm thường

Trong nhiều tác phẩm, Mạc Ngôn đã chỉ ra một quy luật không mới,

đó là muốn xã hội phát triển, cần phải nỗ lực làm giàu, muốn giàu cần phải có tiền và đồng tiền là bá chủ trong một xã hội chạy theo nhu cầu

hưởng thụ vật chất Trong Rừng xanh núi đỏ, Mạc Ngôn đề cập tới sức

mạnh vô biên của đồng tiền, đồng tiền có thể làm đảo lộn mọi giá trị đạo đức Lâm Lam một cô gái thông minh, xinh đẹp, có học thức nhưng để

có quyền lực và danh vọng, cô sẵn sàng ngủ với bố chồng, bất chấp mọi

thủ đoạn, hãm hại những những người lương thiện Ngọc Trai là cô gái trong trắng ngây thơ chính là nạn nhân của Lâm Lam Để bước vào giới thượng lưu, cô đã chấp nhận mọi sự sắp đặt của Lâm Lam, kết hôn mà không có tình yêu với Đại Hổ Trong tác phẩm này Mạc Ngôn không chỉ cho thấy sức mạnh ma quái của đồng tiền, đặc biệt là sự tham lam vô độ của một số người trước cám dỗ của đồng tiền, vật chất Ông còn nêu lên hiện tượng chính những người có quyền lực, chức vụ tha hóa nhất và dùng nhiều thủ đoạn nhất để mua chuộc hãm hại người lương thiện.

Trong 41 chuyện tầm phào, Lan Hữu Lý điển hình cho con người

bất chấp thủ đoạn để kiếm tiền và giàu lên nhờ thủ đoạn ấy Lão có những triết lí về đồng tiền : có tiền mua tiên cũng được, có tiền thẳng lưng, không tiền lưng mềm như sợi bún Bao biện cho tham vọng kiếm tiền của mình, lão cho rằng phương thức kiếm tiền của mình chính là

"tích lũy nguyên thủy" Tích lũy nguyên thủy là mọi người kiếm tiền bằng mọi cách đồng tiền nào cũng dây máu người Chỉ bằng cách kiếm được thật nhiều tiền mới thoát được kiếp người nông dân

Lão biến tham vọng kiếm tiền của mình thành những thủ đoạn kiếm tiền vừa tinh vi vừa vô đạo đức: bơm phoocmalin và chất chống thối vào thịt, dùng hóa chất biến thịt bệnh, ôi thiu thành thịt tươi ngon, chăn nuôi gia súc bằng thuốc tăng trọng, thu mua gia súc gia cầm ăn cắp ăn trộm hoặc không rõ nguồn gốc Sau này khi đời sống kinh tế phát triển, nhu cầu về thịt tăng lên, lão còn chế biến các loại động vật quý hiếm như lạc

đà, đà điểu, cá sấu Những mánh khóe sản xuất chế biến thịt vừa phi pháp vừa vô đạo đức đó đã đem lại cho lão những món lợi kếch xù, lão

từ trưởng thôn đồ tể trở thành Tổng giám độc công ty trách nhiệm hữu hạn chế biến thịt Hoa Xương, bước chân vào giới thượng lưu, sống xa hoa hết sức

Dưới sự cổ vũ của Lan Hữu Lý, nhiều người trong thôn đồ tể cũng

ra sức làm giàu bằng cách chế biến thực phẩm bẩn, kém chất lượng và

rất nguy hại Món thịt quay thơm lừng của thôn đồ tể làm từ thịt gia súc, gia cầm chết, tẩm phẩm màu và phoocmalin, lạp xưởng được làm từ thịt vụn phế phẩm, đậu phụ biến chất, bí ngô nhưng nhờ tẩm ướp gia vị thơm lừng nên bán đắt như tôm tươi

Có thể nói để dành được siêu lợi nhuận, con người nơi đây đã nhẫn tâm trước sức khỏe và tính mạng của đồng loại, thậm chí cả những người thân cận xung quanh mình Vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm vẫn đang

là vấn nạn của quốc gia đang phát triển Mạc Ngôn đang góp thêm một tiêng chuông lay tỉnh lương tri của các nhà sản xuất, các nhà lãnh đạo, các đơn vị kinh doanh

Quan sát và miêu tả ham muốn vô độ trước đồng tiền của con người, Mạc Ngôn phát hiện ra hiện tượng, ban đầu con người có động cơ kiếm tiền rất chính đáng nhưng dần dần, dục vọng về kiếm tiền khiến con người mù quáng và trở thành nạn nhân của dục vọng đó Dương Tú Trân mẹ Tiểu Thông là một trường hợp như vậy

Ban đầu để thoát khỏi cuộc sống khốn khó, bà tìm mọi cách để sinh nhai: nuôi lợn, giết mổ gia súc, buôn bán phế liệu Với sự cần cù, tằn tiện, bà ta mua nhà, mua xe, có tiền cất trữ Nhưng không dừng lại ở đó, với tham vọng trở thành người giàu có nhất thôn không thua kém gì lão Lan, bà tìm trăm phương nghìn kế sinh lời từ buôn phế liệu Đó là tẩm nước vào phế liệu để tăng cân, đúc nhựa, bán phế liệu với giá sản phẩm mới… dần dần bà được mệnh danh “vua phế liệu’ Bản thân Tú Trân trở thành nô lệ của đồng tiền Bà ta kiếm được rất nhiều tiền nhưng lại cất trữ, để cho vay lấy lãi cắt cổ còn bản thân bà còn phải sống cuộc sống quá kham khổ Bà ta thuyết phục chồng hợp tác làm ăn với lão Lan còn chính bà lại quan hệ bất chính với lão, cùng lão làm ăn phi pháp thậm chí còn bị nghi là cùng lão giết hại bà vợ có cưới xin hẳn hoi Tú Trân từ người phụ nữ tuy điêu ngoa nhưng chịu thương chịu khó trở thành người đàn bà cơ hội, đến trở nên ranh ma trong các mánh lới kiếm tiền Bà đã

đẩy gia đình vào tấn thảm kịch, bị chồng giết, chồng vào tù, con phiêu bạt.

Có một nghịch lí là càng tham vọng kiếm tiền con người càng có nhiều thủ đoạn kiếm tiền, con người càng giàu có, càng được hưởng thụ cuộc sống xa hoa Trong khi gia đình Tiểu Thông tan nát thì thôn đồ tể ngày càng phát triển, lão Lan bước chân vào giới thượng lưu, hàng ngày lên ti vi nói về quốc kế dân sinh Những hiện tượng nghịch lí đó chính là mặt trái của cơ chế thị trường, nó khiến La Tiểu Thông phải bất bình : thời buổi bây giờ những người cần lao không thể phát tài, có người còn kiếm không ra tiền đành đắp đổi qua ngày; chỉ những kẻ lòng lang dạ sói, những quân vô sĩ mới phát tài, tiền vào như nước

Là nhà văn luôn trăn trở trước cuộc sống bộn bề xấu tốt lẫ lộn, chuẩn mực đạo đức bị thay đổi, Mạc Ngôn đau xót nhận ra rằng con người không chỉ ở tham vọng và thủ đoạn kiếm tiền mà đời sống vật chất được nâng lên thì lối sống con người càng sa đọa, con người trở về với bản năng gốc dung tục, chạy theo lối sống hưởng thụ vật chất vừa đê tiện vừa tầm thường

Trung Quốc là quốc gia có chế độ phong kiến tồn tại hàng ngàn năm Trong suốt thời gian dằng dặc của chế độ phong kiến, thành lũy tư tưởng nghiêm ngặt và hà khắc của thể chế xã hội này đã kiềm tỏa tối đa mọi nhu cầu hưởng thụ của con người cả về vật chất lẫn tinh thần, đặc biệt là nhu cầu tình dục Cải cách mở cửa đã đem đến cho Trung Quốc một cuộc cách mạng, một sự lột xác thực sự Sự phát triển về kinh tế và quá trình giao lưu tiếp xúc với phương Tây đã giải phóng con người cá nhân Những nhu cầu về vật chất và tinh thần của con người ngày càng được thỏa mãn Là nhà văn nhạy bén trước hiện thực, với ngòi bút tươi rói, mạnh mẽ và xông xáo, Mạc Ngôn đã khai phá vào địa hạt rất nhạy cảm nhưng cũng rất nhân văn của văn học - sex Trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, dù ở đề tài nào, khi đề cập đến tình yêu nam nữ, hầu như

không có tình yêu thuần nhất, chỉ về giao thoa tình cảm, tâm hồn Tình yêu trong tác phẩm của Mạc Ngôn luôn đi kèm với cảm giác ham muốn

gặp gỡ gần gũi đối tượng Trong Cao lương đỏ, Mạc Ngôn không né

tránh khi miêu tả “quan hệ” giữa Cửu Nhi và tướng cướp Từ Chiêm

Ngao Trong Đàn hương hình, Mạc Ngôn miêu tả quan hệ có thể coi là bất chính giưa Tôn Mi Nương và quan huyện Tiền Đinh Trong Bài ca ngồng tỏi thiên đường, là những phút giây ngọt ngào và lãng mạn hiếm hoi giữa Thu Cúc và Cao Mã trên đường chạy trốn Báu vật của đời, là

tác phẩm nổi tiếng của Mạc Ngôn cũng có nhiều trang miêu tả sự thèm khát và hoang dâm quá mức của Kim Một Vú Đề cập đến tình dục trong tình yêu, Mạc Ngôn mạnh dạn góp một tiếng nói nhân sinh cổ xúy cho những khát khao thầm kín, chính đáng của con người bởi tình dục trong những tác phẩm trên đều xuất phát từ tình yêu, đó là sự thăng hoa của tình yêu, là tiếng nói của cảm xúc

Trong 41 chuyện tầm phào người đọc bắt gặp rất nhiều đoạn miêu tả

những pha làm tình, những cảnh yêu đương ướt át của La Thông và cô đĩ

La, của lão Lan với các cô tình nhân, các cô người mẫu chân dài Tuy nhiên ở đây Mạc Ngôn muốn đề cập đến một khía cạnh khác của tình dục Đó không phải là thứ tình dục lành mạnh, vì nó không xuất phát từ tình yêu chân chính, nó là biểu hiện của lối sống buông thả, là ham muốn nhục dục thấp hèn để thỏa mãn thân xác

La Thông ham chơi vô trách nhiệm với vợ con, dan díu rồi bỏ đi với người tình Mới năm tuổi nhưng Tiểu Thông đã rất nhiều lần chứng kiến những cử chỉ thân mật thái quá giữa bố và cô đĩ La Hồi đó cậu chưa hiểu chuyện nam nữ, nhưng những hình ảnh đó in sâu vào kí ức cậu cho đến những năm sau, gặp người phụ nữ nào cậu cũng liên tưởng tới

cô đĩ La, cậu cũng hay tưởng tượng những màn làm tình nóng bỏng giữa

bố và cô ở nơi xa xôi nào đó

Tiêu biểu cho lối sống dung tục thấp hèn này trước hết là Lan Hữu

Lý Là người giàu có nhất thôn, lão có nhiều phụ nữ vây quanh Lão quan hệ với đủ hạng: thợ cắt tóc, vợ tên đầu bếp, các em người mẫu chân dài, tiếp viên nhà hàng khách sạn đến hai người tình của chú Ba - Thẩm Dao Dao, Hoàng Phi Vân Lão có thể làm tình khắp nơi: trên ghế cắt tóc, khách sạn, trước miếu thờ Ngũ Thông, lão còn cho xây căn phòng bí mật trong xưởng Hoa Xương để tiện bề hành lạc Lão coi tình dục là thứ công cụ thể thỏa mãn nhu cầu thân xác, để xả stress và để khoe khoang với mọi người về khả năng đàn ông hiếm có của mình Với lão trong cuộc sống, có lẽ chỉ có hai niềm say mê đó là: kiếm tiền và tình dục Lão Lan tự hào bệnh họan về khả năng tình dục siêu việt của bản thân, chiêu thức “võ công” mà lão thường xuyên luyện tập là “cúi gập người húc đầu vào đũng quần, cặp mông bành sang hai bên như mông ngựa tơ, miệng lão ngoạm đúng cái chim lão” Lão thường luyện công với vài người cùng một lúc và lần cuối cùng trong đời, sau khi chứng tỏ khả năng làm tình với 41 cô cùng một lúc, lão bị bắn chết ngay trên sân khấu trước miếu thờ Ngũ Thông Lão đã biến chuyện thầm kín chốn phòng the thành thứ có thể trình diễn được ở mọi lúc mọi nơi Bao biện cho lối sống trụy lạc của mình lão cho mình là ngựa đực, ngựa đực thuộc về toàn thể ngựa cái, không chỉ thuộc riêng một con nào Ngựa đực phối giống xong, ngựa cái phải ra đi Luận điệu sa đọa vô đạo đức và vô trách nhiệm ấy của lão đã đẩy những người phụ nữ có quan hệ với lão vào bi kịch: vợ có cưới xin thắt cổ tử vẫn, hoặc bị lão sát hại, Thẩm Dao Dao chết sau khi sinh con, Hoàng Phi Vân hóa điên, bị lão bức tử trên sân khấu, Dương Tú Trân bị chồng giết

Dù Bảy Diêu chỉ được kể lướt qua nhưng người đọc vẫn nhận thấy hắn cũng là kẻ thèm khát nhục dục Hăn muốn được ngủ với cô đĩ La và tìm mọi cách để đẩy La Thông vào bước đường cùng Các quan chức chóp bu như tỉnh trưởng, thị trưởng… trong ví lúc nào cũng có sẵn thần

dược viagra Ơ trong các vũ trường, khách sạn đâu đâu cũng hiện diện những quý cô chân dài săn sàng đáp ứng nhu cầu của các quý ông lắm tiền nhiều của Phản ánh lối sống lệch lạc và thác loạn của một bộ phận người trong xã hội, Mạc Ngôn hướng đến một vấn đề nhức nhối của xã hội hiện đại, đó là nhiều cá nhân xem tình dục như trò chơi để thỏa mãn những ham muốn thân xác mà không có tình yêu, trái tim nhường chỗ cho những nhục vọng thấp hèn, sa đọa Ông đánh thẳng vào bản năng gốc của con người, lên tiếng phê phán những ung nhọt trong đời sống tình yêu, tình dục của bộ phận người trong xã hội với hi vọng vực dậy những tâm hồn đang sa đọa, vực dậy một cộng đồng rệu rã về nhân tính.

Đánh vào bản năng gốc của con người, Mạc Ngôn không chỉ đề cập với vấn đề đời sống tình dục sa đọa mà ở một khía cạnh khác, ở góc

độ nào đó ông còn phản ánh những cách thức, lỗi hưởng thụ vật chất tầm thường, nhất là miếng ăn

Đời sống càng phát triển, nhu cầu hưởng thụ vật chất của con người càng tăng lên trong đó có nhu cầu ẩm thực Được ăn ngon cũng là một mong muốn chính đáng của con người trong mọi thời kì, mọi xã hội Mạc Ngôn không phê phán điều đó Cái mà Mạc Ngôn muốn chỉ trích trong tác phẩm này là thái độ dường như con người sống để ăn chứ không phải ăn để sống, để tồn tại Tiểu Thông vì quá đói khát mà chấp nhận vừa quỳ vừa gọi bố bất kể ai cho cậu ăn thịt , cậu bỏ học đến xưởng Hoa Xương làm việc vì ở đó cậu được ăn thịt thoải mái…

Trong tác phẩm, Mạc Ngôn cũng phản ánh hiện tượng con người nhiều khi vì miếng ăn mà đánh mất mình La Thông vì đói mà chấp nhận thi ăn quẩy với Thùng Tô Nô, còn Thùng Tô Nô không nghề nghiệp kiếm ăn nhờ vào việc thách đố thi ăn với người khác Sau cuộc thi nhớ đời đó, Thùng Tô Nô phải vào viện cấp cứu còn La Thông suốt đêm đi trên đê, cứ vài bước lại ọe ra một khúc quẩy Với La Thông, hai lần thi

ăn trong quá khứ (một lần thi ăn ớt với lão Lan để lấy phần thưởng là tút

thuốc lá, lần hai với Thùng Tô Nô ) là hai vết nhơ đáng hổ thẹn của thời

kì nghèo đói, con người vì miếng ăn mà làm nhiều điều rồ dại Vì vậy La Thông đã hết sức ngăn cản La Tiểu Thông thi ăn thịt với ba công nhân trong phân xưởng Mục đích thi ăn của ba công nhân này ngoài để hạ bệ Tiểu Thông ra, họ còn muốn kiếm một bữa thịt no căng rốn Chính Vạn Tiểu Giang phát biểu: “Mẹ đẻ không bằng một miếng nạm” Rõ ràng, chuyện thi ăn này nghe có vẻ rất tầm thường nhưng chẳng tầm phào một chút nào vì đằng sau nó người ta có thể thấy được một lối sống , một dạng nhân cách của con người Cũng bị mua chuộc bởi miếng ăn mà đám phóng viên trở thành tay chân thân tín, chuyên viết bài ca ngợi xưởng chế biến thịt của lão Lan, lão Hàn - nhân viên kiểm dịch cũng lờ tịt đi trước những sản phẩm mà lão Lan chế biến Ngay thị trưởng, tỉnh trưởng cũng làm ngơ trước những vụ làm ăn phi pháp của lão Rõ ràng, trong cuộc sống hưởng thụ vật chất, miếng ăn có sức hấp dẫn ghê gớm Chính sức hấp dẫn này mà lễ hội thịt năm sau được tổ chức quy mô hơn năm trước

Với những chuyện kể tưởng chừng như chẳng có ý nghĩa gì của Tiểu Thông, Mạc Ngôn đã cho người đọc thấy thêm bức tranh khác của một xã hội chạy theo chủ nghĩa hưởng thụ vật chất - dù chỉ mới là vài đường nét phác thảo

1.2.2 Sự ngự trị của lối sống dung tục vô văn hóa

Miêu tả một xã hội mà quan hệ giữa con người và con người không phải trên cơ sở nhân tính , là sự ràng buộc của các quan hệ đạo đức, chỉ

có sự lợi dụng lẫn nhau để thỏa mãn những dục vọng và tham vọng cá nhân, Mạc Ngôn cũng chỉ ra một hiện tượng rất đối nghịch Càng có tiền, càng giàu có, càng tiến tới cái gọi là văn minh, con người càng sống bản năng với lối sống dung tục và vô văn hóa Lối sống vô văn hóa này biểu hiện ở nhiều cấp độ: lời ăn tiếng nói, hành vi ứng xử giữa người với

người, thái độ và sự đối xử của con người trước các giá trị văn hóa vật chất lẫn tinh thần.

Sống trong gia đình có bố ăn chơi bạt mạng, mẹ lam lũ lúc nào cũng sẵn sàng nổi xung chửi bới chồng con bằng thứ ngôn ngữ chợ búa và tục tĩu nhất, Tiểu Thông phần nào tiêm nhiễm lối sống tự do, không có trên dưới ấy Cậu cũng văng tục với người lớn khi tức giận, cậu lôi tên tục của mẹ ra chửi, cậu cãi tay ngang với cô giáo và cảm thấy rất tự hào về điều đó, cậu ngồi uống rượu với người lớn… Có thể nói hành vi, lối sống của Tiểu Thông là của một đứa trẻ không được giáo dục đến nơi đến chốn Nó phản chiếu lối sống của môi trường mà cậu trưởng thành

Lão Lan là trưởng thôn, xuất thân trong gia đình có thể coi là dòng dõi , sau này thường lên tivi phát biểu về quốc kế dân sinh nhưng lão lại

là người có lối sống rất vô văn hóa Lão quan hệ bừa bãi, chiếm vợ của người khác, hạ nhục La Thông bằng trò bỉ ổi là đái vào ông ta để thỏa lòng ghen, quyên tiền để trùng tu miếu thờ thần Ngũ Thông nhưng lại giở trò sát sinh ngay trước cửa miếu, ăn nói thô tục vô văn hóa… Có thể nói rằng, lối sống của lão Lan chính là lối sống của một tên trọc phú thời hiện đại, dù có khoác bằng vẻ ngoài sang trong thì bản chất vô văn hóa của tên đồ tể vẫn cứ bộc lộ ra

Lễ hội ẩm thực - một lễ hội văn hóa- nhưng ở đây lại chẳng văn hóa chút nào Người kinh doanh bán sản phẩm kém chất lượng khiến mấy chục người phải vào viện cấp cứu vì ngộ độc thực phẩm Thị trưởng, tỉnh trưởng, tổ chức Tết ẩm thực để chạy đua thành tích làm tốn tiền hại của của dân Lễ hội tôn vinh Nhục thần nhưng người canh tượng lại đòi tiền vận chuyển Những người nghệ sĩ diễn kịch cho lễ hội - những người làm văn hóa lại bị đối xử như những kẻ đi ăn xin bố thí… Ngay trên sân khấu vừa diễn tích “ Nhục hài thành tiên kí” lão Lan giở trò đồi bại, quan

hệ với bốn mươi mốt cô gài để chứng tỏ khả năng đàn ông khác thường của mình

Đề cập tới lối sống vô văn hóa của một bộ phận người trong xã hội , thậm chí có sự góp mặt của cả những người cầm quyền, những người tự cho mình là có học , Mạc Ngôn không chỉ thẳng thắn phơi bày một hiện thực cái tầm thường ngự trị mà còn phản ánh sự lộn xộn, sự đảo lộn mọi giá trị văn hóa của một xã hội lấy đồng tiền làm thước đo Đây quả là một hiện trạng đáng buồn, đáng đánh động đối với một quốc gia có bề dày văn hóa mấy nghìn năm như Trung Hoa.

Chương 2 HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI CÁ THỂ

TRONG 41 CHUYỆN TẦM PHÀO

2.1 Mỗi con người như một hòn sỏi

Chiều sâu của một tác phẩm văn học, xét đến cùng không chỉ dừng

ở chỗ nhà văn nói lên được điều gì đó trong hiện thực cuộc sống rất bộn

bề và phức tạp mà điều quan trọng là tác phẩm đó khắc họa được con người cá nhân, những số phận cá thể trong cộng đồng, xã hội Phát biểu

về điều này Mạc Ngôn từng cho rằng : Điều mà nhà văn chú ý luôn luôn nên là số phận và tao ngộ của con người cũng như những biến dị trong tình cảm của con người và sự lạc mất lí tính của họ trong một xã hội đầy rối ren

Quan tâm đến sự đổi thay của số phận và cá tính của con người trong sự va đập với cuộc sống, Mạc Ngôn đã dựng lên được những cá thể

đầy ám ảnh và day dứt với người đọc Trong Báu vật của đời là hình

tượng Thượng Quan Lỗ Thị, người mẹ yêu thương con hết mực, chịu bao tủi cực đắng cay trong tám lần sinh nở và đau đớn nhìn những đứa con cùng mẹ khác cha của mình quay sang dẫm đạp lẫn nhau Đó là Thượng Quan Kim Đồng, đứa con lai giữa hai nền văn hóa Đông - Tây, suốt đời không ăn thứ gì khác ngoài sữa mẹ, sống trong thế giới của vú, bạc

nhược về tinh thần Trong Đàn hương hình Tôn Bính chỉ là anh kép hát

sống cuộc đời phóng đãng tự do tự tại nhưng cũng là một anh hùng khi

có giặc ngoại xâm; vừa là thổ phỉ nhưng cũng là anh hùng hảo hán, nghệ

sĩ, coi cái chết cũng chỉ là diễn trò trên sân khấu Trong Cây tỏi nổi giận

là hình tượng Cao Mã, Thu Cúc, những người nông dân hiền lành chất phác bộc trực đã phải chết thảm dưới chính sách quan liêu của chính quyền… Đâu đâu trên trang viết của Mạc Ngôn ta cũng bắt gặp những trăn trở day dứt của nhà văn trước thân phận, đặc biệt là hiện tượng con

người biến dị trong tình cảm và lí tính do sự tác động của môi trường xã hội.

Trong 41 truyện tầm phào, Mạc Ngôn miêu tả cuộc sống bị sa

mạc hóa và tầm thường hóa về mặt tinh thần, cùng với nó là con người ngày càng bị bào mòn về nhân tính, vô cảm trước đồng loại, khô cạn tình yêu thương, lòng trắc ẩn và sự cố kết cộng đồng ngày càng lỏng lẻo

La Tiểu Thông và Kiều là hai đứa trẻ lớn lên ở thôn đồ tể Tiểu

Thông biết thôn cậu làm nghề sát sinh, máu me vương vãi, tính thiện con người bị mài mòn Hai anh em cậu nhiều lần chứng kiến cảnh gia súc bị giết mổ tàn nhẫn Để bơm nước vào thịt gia súc, Tiểu Thông đã cho luồn ống nhựa qua mũi vào tận dạ dày từng con vật, bơm vào hai trăm năm mươi cân nước, những con vật này sau khi được rửa thịt sẽ đem đi giết mổ Những con chó bị bơm nước cho phình ra, mắt lõm vào, bị đánh vào đầu bất tỉnh nhân sự, bị lột da xẻ thịt Ban đầu, khi chứng kiến những cảnh đó, Tiểu Thông thấy trong lòng xót xa :“khi trông thấy những con chó bị treo ngược , quả thật tôi thấy thương , hoặc có thể nói tôi cảm thấy bất nhẫn “, song sau đó cậu cho rằng đây là thứ tình cảm giả dối,” yếu đuối” và “đáng xấu hổ”

Hiện tượng con người vì chạy theo lợi nhuận và tận sinh động vật

không xuất hiện một lần trên trang viết Mạc Ngôn Trong bài Chó, chim, ngựa ông viết: “Ở Trung Quốc, chim sẻ đang gặp nạn… Một quốc gia

rộng lớn với hàng tỷ con người đang hợp sức với nhau để đối phó với một trong những loài chim nhỏ bé nhất trong tổng số các loài chim” [46, 90]

Điển hình cho con người nhẫn tâm tàn sát động vật trong tác phẩm chính là Lan Hữu Lý Khi còn là trưởng thôn đồ tể, ông ta không ngừng kêu gọi mọi người trong thôn bơm nước vào thịt để tăng lợi nhuận Bản thân ông ta không ngừng mở rộng quy mô xưởng giết mổ Xưởng chế

biến thịt Hoa Xương là lò sát sinh ghê rợn, tập trung đủ loại gia cầm và súc vật Bình thường, chúng được cho ăn thuốc tăng trọng nên chậm chạp và lờ đờ, nhưng trước khi giết mổ vài tuần, ông ta cho chúng uống máu tươi, ăn thịt sống, sau đó bỏ đói nên thú tính của chúng trở lại, chúng xâu vào cắn xé, ăn thịt lẫn nhau Những cảnh tượng đó đôi khi lại

là trò giải trí vui mắt cho những người công nhân giết mổ gia súc Bản thân là đồ tể lão luyện, tinh thông trong mánh lới giết mổ và tiêu thụ thịt, lão Lan dường như không có chút xúc cảm và trách nhiệm gì với người thân, đồng nghiệp cộng đồng Lão bỏ bê bà vợ ốm đau và đứa con gái, sau đó tìm cách giết vợ Lão dùng chính đồng tiền và cách hành xử khôn ngoan của mình để quyến rũ được cả Phạm Chiêu Hà, Dương Tú Trân và

vợ Hoàng Bửu Lão phủi tay trước cái chết của Dương Tú Trân cũng như Hoàng Phi Vân sau đó Rất nhiều lần lão Lan rơi nước mắt: khi vợ chết, khi gặp Tiểu Thông Thẩm Dao Dao mất Tuy nhiên đó chỉ là thứ nước mắt cá sấu che đậy tính cách lạnh lùng, trái tim vô cảm

Dương Tú Trân và La Thông là cặp vợ chồng “đồng sàng dị mộng”

La Thông ban đầu là người đàn ông ích kỷ Anh ta bỏ chạy theo nhân tình, để mặc vợ và con sống trong túng thiếu Khi cùng đường trở về, anh ta đành chấp nhận lối sống “dĩ hòa vi quý” mặc vợ sắp xếp, giật dây Bất mãn với vợ, bất lực trước con, anh ta dồn u uất của mình vào cây búa và giết vợ trong phút giây không thể kiềm chế Chính môi trường phi nhân tính đã nuôi dưỡng một La Thông đớn hèn bạc nhược nhưng lại

đủ can đảm để giết người Dương Tú Trân là người đàn bà gia trưởng và ham hư vinh Bà ta tìm đủ mọi cách để lái chồng và con đi theo con đường làm giàu của Lan Hữu Lý, bất chấp thủ đoạn Dương Tú Trân ngày càng sa ngã trong mối quan hệ mờ ám với lão Lan và đẩy quan hệ

vợ chồng tới mâu thuẫn đỉnh điểm Chưa bao giờ Dương Tú Trân quan tâm tới suy nghĩ và tình cảm của chồng Thực ra Dương Tú Trân không hiểu và cũng không muốn hiểu nội tâm của La Thông, chính điều đó mà

bà ta phải chịu cái chết đầy oan nghiệt, đầy bất ngờ không được báo trước Cái chết của vợ lão Lan, của Tú Trân, sau đó là của Hoàng Phi Vân đều là những cái chết thê thảm và đầy bi kịch, chỉ trừ Tiểu Thông còn không ai trong cộng đồng người, từ thôn đồ tể mười năm trước đến thành phố phồn hoa mười năm sau mảy may thương cảm và đau đớn Cái chết đó như hòn sỏi rơi giữa đại dương mà không làm gợn một con sóng, không một tiếng vang Phải chăng Mạc Ngôn đang lên tiếng cảnh tỉnh về thái độ thờ ơ đến nhẫn tâm của con người trước sinh mạng của chính con người Chính trong tạp văn của mình, Mạc Ngôn cũng đã lên án: “Con người là loài tàn nhẫn, bá đạo nhất trên địa cầu này” [46, 71], “Con người là lương thiện nhất nhưng cũng tàn bạo nhất, nhu nhược nhất nhưng cũng bá đạo nhất” [46, 89].

Không chỉ đau đớn trước hiện tượng con người ngày càng ích kỷ, trơ lì vô cảm trước sinh mạng và nỗi đau của đồng loại mà Mạc Ngôn còn rất day dứt trước lối sống thực dụng, sự hư rỗng về tinh thần của con người

La Tiểu Thông và Kiều, hai đứa trẻ rất thơ ngây sinh ra trong nghèo đói chỉ có mơ ước duy nhất là được ăn thịt Với chúng được ăn thịt và ăn

no là thiên đường Chúng không có nhu cầu đi học, không muốn đi học như lí luận của cậu với bố : “ chúng con không có cái chất học cũng như bố không có chất làm quan …không cần thiết phải đi theo cái gọi là con đường thành đạt của người khác “ Cậu cho rằng khả năng ăn thịt của mình là biệt tài : “ biệt tài của bố là ước lượng chính xác thịt thương phẩm trên mình con bò ; biệt tài của con và em Kiều

ăn thịt Nếu chuyện này không phải là biệt tài thì chuyện gì trên đời này mới được gọi là biệt tài “ Câu khẩu hiệu của Tiểu Thông là “tôi không biết chữ nhưng các con chữ biết tôi” Với cậu xem ti vi là đủ có kiến thức : “ chiếc tivi đã nâng cấp gia đình con lên so với toàn thôn Kiến thức của con tăng vượt bực …Trình độ hiểu biết của con chỉ

đứng sau lão Lan ở thôn đồ tể “ Do vậy , cậu ta nhất quyết không đến trường bởi “ trên đời có nhiều thứ không cần học , chí ít không cần học trong nhà trường “ Mười hai tuổi, Tiểu Thông đã vào làm quản đốc xưởng thịt, chiến thắng trong kỳ thi ăn Tuổi thơ đầy vinh quang

mà sau này khi kể lại cậu vừa đau xót vừa nuối tiếc, tự hào cũng chỉ gói gọn trong việc ăn mà thôi

Lão Lan dù bước chân vào giới thượng lưu, ăn sang mặc sang, ở biệt thự, đi xe xịn nhưng vẫn giữ lối sống dung tục của anh đồ tể Lão ăn nói như thổ phỉ, hành xử vô văn hóa, hưởng thụ dung tục Khi cần xả stress thì làm tình với gái Lão không có nhu cầu tình yêu, lão không yêu

ai, chỉ thích làm tình, không quan tâm đến vợ con Con trai mất, lão vui sướng mở tiệc vì con chết không bệnh tật, chết rất mãn nguyện vì được

ăn no Lão cũng có đời sống tâm linh, nhưng đến đền lại cầu khẩn những điều bỉ ổi Đáng buồn là những người như lão đi đâu cũng có người đưa đón, cung phụng, lão còn lên ti vi để phát biểu về quốc kế dân sinh Hiện tượng Lan Hữu Lý ngày càng nhiều trong xã hội thực dụng nơi đồng tiền làm đảo lộn mọi giá trị

Không may mắn đổi đời như Lan Hữu Lý hay chí ít cũng như Bảy Diêu, vợ chồng La Thông trước cơn bão cải cách, sống cuộc đời quẩn quanh, bế tắc La Thông thời trẻ ham vui, sống bạt mạng đến khi muốn trở về với gia đình, vun vén cho gia đình thì lối sống của anh nông dân

vô sản không phù hợp với tư tưởng phóng khoáng của vợ La Thông tìm mọi cách để thích nghi nhưng càng thay đổi càng thất bại, càng bất mãn

và trầm uất Có thể nói cuộc đời của La Thông trừ thời gian sống vơi cô

đĩ La, còn lại rất tẻ nhạt, buồn chán và vô vị Dương Tú Trân hoàn toàn ngược lại, đời sống nội tâm lúc nào cũng sôi sục Khi chồng bỏ đi, bà luôn căm phẫn, không ngừng nguyền rủa, không ngừng kiếm tiền và chỉ biết đến kiếm tiền Khi La Thông trở về, bà chăm chút cho chồng con hơn nhưng khát vọng làm giàu bằng mọi giá lại mạnh mẽ hơn Bà theo

Lan Hữu Lý cùng làm ăn phi pháp, cũng đánh bạc, cũng cung phụng cấp trên, cũng gian manh tất cả cũng chỉ vì muốn được mở mày mở mặt, không thua kém lão Lan.

Có thể nói, chỉ với vài nhân vật với chuyện kể tưởng như rất tầm phào của La Tiểu Thông Mạc Ngôn đã dựng lên được phần nào chân dung của con người thời mở cửa - sản phẩm của xã hội đang ngày càng phát triển về kinh tế, mỗi người một tính cách, một số phận nhưng đều

có điểm chung Mỗi người như một hòn sỏi trơ lì, nhẵn nhụi, không sống động và lạc loài, không gắn kết, không xúc cảm, vô vị và tẻ nhạt Bản tính chân thành giàu yêu thương đầy nhân tính- vốn là của riêng con người ngày càng bị mai một trong xã hội chạy theo vật chất

2.2 Không một nét tính cách lí tưởng

Đã có một thời kỳ ở Việt Nam và Trung Quốc, do đặc thù lịch sử, văn học gánh trên vai mình sứ mệnh phục vụ chính trị Không chỉ phản ánh không khí đấu tranh chống giặc ngoại xâm và xây dựng cuộc xã hội chủ nghĩa, các tác phẩm thời kì này còn tập trung xây dựng hình tượng những con người lí tưởng dũng cảm chiến đấu, hy sinh và cống hiến trong lao động Đó là những nhân vật mang trong mình tính cách lí tưởng tiêu biểu cho cả một thế hệ, cả một cộng đồng dân tộc Trong văn

học Việt Nam có thể kế đến hình tượng anh hùng Núp (Đất nước đứng lên, Nguyên Ngọc), Tnú (Rừng xà nu, Nguyễn Trung Thành), Chị Sứ (Hòn đất, Anh Đức), Người lái đò sông Đà (Người lái đò sông Đà,

Nguyễn Tuân) Văn học Trung quốc cũng đã xây dựng hình tượng người lao động bình thường, nhỏ bé nhưng đều là những tấm gương điển hình

như Vương Lão Đại (Người đần Vương Lão Đại, Cẩm Vân và Vương Nghi), Hứa Mậu (Hứa Mậu và các con gái của ông, Chu Khắc Cần), Kiều Quang Phác (Ba ngàn vạn, Kha Vân Lộ)

Bước vào thời kỳ đổi mới, cuộc sống phức tạp đầy biến động của nền kinh tế thị trường khiến văn học không thể không chuyển mình để

bắt kịp với những đổi thay của hiện thực Ở Việt Nam, Nguyễn Minh Châu được xem là nhà văn mở đường tinh anh cho nền văn xuôi mới Trong các tác phẩm của mình, ông đã phản ánh con người với bản chất nguyên sơ của nó Không còn tính cách lí tưởng tuyệt đối như văn học chiến tranh, con người hiện lên như sự giao thoa cả phần tốt và phần xấu, thiện và ác, thiên thần và ác quỷ, cao cả và thấp hèn ti tiện Các cây bút như Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Nguyễn Huy Thiệp cũng nỗ lực đưa ra cách nhìn đầy trách nhiệm của mình về cuộc sống bề bộn, đầy bất trắc, con người hiện đại ngày càng bị bào mòn cá tính, bản ngã thậm chí

có thể sơ đồ hóa, mô hình hóa, ngày càng cạn kiệt khả năng yêu thương

Ở Trung Quốc, các nhà văn như Vương Mông, Giả Bình Ao, Cao Hiểu Thanh, trong tác phẩm của mình đã phát hiện ra mâu thuẫn của thể chế kinh tế, chính trị không phù hợp với yêu cầu của hiện đại, lên tiếng cảnh báo về sự suy thoái đạo đức, chuẩn mực truyền thống văn hóa của con người

Mạc Ngôn là nhà văn luôn trăn trở về số phận con người, đặc biệt quan tâm đến “những biến dị trong tình cảm của con người và sự lạc mất

lí tính của họ trong một xã hội đầy rối ren” Phát biểu về các nhân vật của mình, Mạc Ngôn cho biết: “Trong tiểu thuyết của tôi không có người toàn diện, dù là đàn ông hay đàn bà cũng đều có khuyết điểm”

Các nhân vật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn thành phần xuất thân

có thể khác nhau là người nông dân của thôn Đông Bắc Cao Mật hay cư dân thành thị, là người nông dân trong thời mở cửa hay tầng lớp trí thức tất thảy đều được Mạc Ngôn miêu tả như là “sự tổng hòa các mối quan hệ xã hội” rất biện chứng Không có nhân vật lí tưởng trong sáng tác của Mạc Ngôn, tất cả các nhân vật đều hiện lên rất chân thực, đậm chất đời thường, vừa là con người xã hội vừa là con người bản năng

Trong Đàn hương hình, Tôn Bính bình thường là người ngang tàng, lối

sống tự do, suốt ngày đàn ca, đi hết hang cùng ngõ hẻm để lừa gạt những

trai mê gái hát, làm bạn với những “bạn cầy, bạn cáo”, nhưng khi giặc Đức đến xâm lược, chính Tôn Bính lại đi Lỗ Nam kết giao với nghĩa hòa quyền, tập hợp binh mã để đánh giặc Tôn Bính kết tinh trong mình đặc điểm của người dân Cao Mật, ngang tàng hảo hán, có chút thổ phỉ nhưng vẫn rất nghệ sĩ Quan huyện Tiền Đinh là vị tiến sĩ có nhân cách, có lòng yêu dân nhưng rơi vào chốn quan trường đầy cạm bẫy, dưới áp lực triều đình đành phải ra tay đàn áp dân lành Tôn Mi Nương, con gái Tôn Bính

vừa là cô gái lẳng lơ, vừa là liệt nữ Trong tác phẩm Báu vật của đời,

Thượng Quan Lỗ Thị là người phụ nữ khỏe mạnh, chịu thương chịu khó, thương yêu con hết mực Nỗi bất hạnh của đời bà là để có con trai nối dõi, bà đã phải ngủ với nhiều hạng đàn ông khác nhau từ thầy lang bán thuốc rong đến anh bán vịt dao, từ lão béo bán thịt cho đến nhà sư, tên lính Nhật thất trận và mục sư Đứa con trai mà bà yêu thương nhất- Thượng Quan Kim Đồng, là đứa con lai giữa hai nền văn hóa Đông - Tây suốt đời không làm được chuyện gì xuất chúng, phi thường, trở thành nô lệ của bầu vú, sống trong thể giới của vú, không sao trưởng thành lên nổi

Trong Rừng xanh núi đỏ, Lâm Lam là một cô gái xinh đẹp, thông

minh có học, có triển vọng, từng có nhiều phẩm chất tốt, song dần dần thay đổi bản chất trở thành người đàn bà tham vọng, vô đạo đức, ăn chơi trác táng

Xây dựng nhân vật bằng nhiều thủ pháp nghệ thuật đặc biệt là đi sâu vào tâm hồn và thế giới tâm linh của nhân vật để phơi bày những góc khuất, những mặt ưu và khuyết trong tính cách của nhân vật đó, Mạc Ngôn đã xây dựng được những hiện tượng nghệ thuật sinh động và đặc

sắc Khác với các tác phẩm khác, trong 41 chuyện tầm phào, các nhân vật

hiện lên là những con người không có tính cách lí tưởng, hay nói cách khác chúng ta không tìm thấy mặt ưu, mặt tốt, tính thiện trong những nhân vật này

Lan Hữu Lí là nhân vật được Mạc Ngôn xây dựng rất đặc sắc Xuất thân trong một gia đình địa chủ, thế hệ trước từng có người làm quan to Đến thời Lan Hữu Lí, hậu duệ họ Lan sống sót không nhiều chỉ còn lão

ta là trưởng thôn đồ tể Lão Lan là điển hình cho những kẻ thức thời, nhạy bén với thị trường và nhờ thủ đoạn nhẫn tâm nhanh chóng giàu lên,

có tiền tài và danh vọng trong xã hội Xét về tính cách, lão là người cơ trí hết sức thủ đoạn, biết cách thu phục và lợi dụng lòng người để có lợi cho bản thân mình Là trưởng thôn, lão tỏ ra rất có trách nhiệm với sự sống còn, sự phát triển của thôn Lão phổ biến kinh nghiệm bơm nước vào thịt cho nhiều hộ gia đình, thành lập xưởng chế biến thịt, kêu gọi liên hiệp các hộ kinh doanh cá thể Nhờ vậy, thôn đồ tể dần phất lên, có nhiều nhà gạch được xây dựng khang trang, nhiều gia đình có điện Bộ mặt thôn đồ tể cũng thay đổi, có đường bê tông Hàn Lâm, có cầu xi măng, có điện đường Tuy vậy, lão vẫn giữ mánh làm ăn riêng cho mình Thịt do lão giết mổ không bơm nước mà bơm phoocmalin chống thối, phun lưu huỳnh, nhờ vậy mà để lâu vẫn thơm ngon và bán rất chạy

Để làm giàu, lão bất chấp mọi thủ đoạn, bất chấp sức khỏe và sinh mạng người tiêu dùng, nguồn gốc các sản phẩm chế biến của công ty lão thường rất nguy hiểm Thịt gia súc bệnh, thịt thối rữa, thịt phế phẩm, tất

cả đều được xử lý bằng hóa chất, tẩy trắng và tẩm gia vị và đưa ra thị trường Để việc làm ăn thuận tiện, lão mua chuộc phóng viên, nhân viên kiểm định, thậm chí cả thị trưởng, tỉnh trưởng

Xét về bản chất, lão Lan là người nhẫn tâm, máu lạnh Lão sẵn sàng giết vợ, bức tử nhân tình Ngay cả việc lão đầu độc người tiêu dùng bằng các sản phẩm độc hại, lão cũng không mảy may quan tâm Là người có tham vọng kiếm tiền, lão Lan cũng hiểu được sức mạnh của nó

và sử dụng nó để mua chuộc lòng người Lão bằng bả vật chất đã làm lóa mắt Dương Tú Trân, khiến La Thông phải cúi đầu làm tay sai cho lão Bảy Diêu từ chỗ kiện tụng lão cũng quay sang cung cúc làm tay chân