Thủ pháp dòng ý thức trong một số tiểu thuyết việt nam thời kỳ đổi mới

Những tác phẩm viết theo xu hớng sáng tạo văn học này phải kể đến những tác giả tiêu biểu: Marcel Proust với tác phẩm Đi tìm thời gian đã mất, James Joyce với tác phẩm Ulysses, Kawabata

bộ giáo dục và đào tạo trờng đại học vinh

-vũ thị hơng

thủ pháp dòng ý thức trong một số tiểu thuyết

việt nam thời kỳ đổi mới

th-có nhiều nguyên nhân, trong đó th-có nguyên nhân do hoàn cảnh lịch sử và giao

lu, tiếp thu tinh hoa văn hóa, lý luận văn học của các nớc trên thế giới Đó lànguyên nhân quan trọng khiến cho văn học sau chiến tranh vận động theo mộtquy luật khác trớc Đổi mới t duy nghệ thuật đã khiến cho văn học nói chung

và tiểu thuyết nói riêng ngày càng có nhiều thành tựu và cách tân Cá tínhsáng tạo của các nhà văn thời kỳ này đợc giải phóng và đem đến cho tiểuthuyết một diện mạo mới so với trớc đây

Tiểu thuyết thời kỳ đổi mới có nhiều cách tân về nội dung và nghệ thuật.Nhiều khuynh hớng sáng tác mới ra đời: khuynh hớng triết luận huyền ảo,khuynh hớng tiểu thuyết dòng ý thức, khuynh hớng tiểu thuyết lịch sử Tất cảtiểu thuyết thời kỳ này mở rộng về biên độ phản ánh hiện thực cũng nh quanniệm mới về con ngời Sự hội tụ của những cách tân so với trớc đây đã minhchứng rằng: khi cá tính sáng tạo đợc giải phóng thì việc tìm hiểu những cáimới lạ trên con đờng nghệ thuật đã minh chứng sự vận động và phát triển củavăn học trong chặng đờng mới Thể loại tiểu thuyết đóng vai trò quan trọngtrong quá trình rút ngắn khoảng cách giữa văn học Việt Nam và văn học thếgiới

1.2 Tiểu thuyết dòng ý thức xuất hiện từ đầu thế kỷ XX trên văn học thếgiới Những tác phẩm viết theo xu hớng sáng tạo văn học này phải kể đến

những tác giả tiêu biểu: Marcel Proust với tác phẩm Đi tìm thời gian đã mất, James Joyce với tác phẩm Ulysses, Kawabata Yasumari với tác phẩm Ngời

đẹp say ngủ, Âm thanh và cuồng nộ của William Faulkner…và ở một số nhàvăn tiêu biểu khác: Ernest Hemingway, Lỗ Tấn, …Sáng tác theo dòng ý thức

là sự lựa chọn của các nhà văn này trong việc thể hiện cái bí ẩn trong tâm lý

con ngời Văn học Việt Nam cuối thế kỷ XX mới xuất hiện nhiều khuynh

h-ớng cách tân tạo nên sự vận động trong văn học nớc ta, khuynh hh-ớng tiểu

thuyết dòng ý thức đợc hình thành với nhiều cây bút tiêu biểu: Bảo Ninh,Nguyễn Việt Hà, Đoàn Minh Phợng, Nguyễn Bình Phơng, Châu Diên,Thuận Tác phẩm của những nhà văn này chú trọng vào phản ánh hiện thựctâm hồn Đến với những tác phẩm này, ngời đọc nh thêm một lần soi chiếu lạichính tâm hồn mình.

Thủ pháp dòng ý thức tham gia vào quá trình khám phá "cái tôi bề sâu"trong đời sống nhân vật Cách nhìn nhận xuất phát từ đời sống nội tâm củanhân vật không phải lúc nào cũng trùng khít với đời sống hiện thực đang diễn

ra, với quan niệm vốn đợc nhìn nhận từ trớc đến nay Vì thế nhiều ý kiến ngợcchiều nhau khi tìm hiểu vai trò của thủ pháp dòng ý thức trong tiểu thuyết là

điều khó tránh khỏi Dù nhận định thế nào thì tất cả các ý kiến trên đều đi tớimột thống nhất: Thủ pháp dòng ý thức là một thủ pháp nghệ thuật của tiểuthuyết hiện đại Đó cũng là một trong những yếu tố tạo nên sự thành công của

những tác phẩm viết theo xu hớng này Đặc biệt tác phẩm Nỗi buồn chiến

tranh của Bảo Ninh, Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phợng đều đợc giải thởng

Hội Nhà văn Việt Nam Bên cạnh đó một số tác phẩm của Nguyễn Bình

Ph-ơng, Thuận đã gây đợc d luận trong giới phê bình

1.3 Khám phá cái mới, khẳng định những cách tân, thành tựu của tiểuthuyết thời kỳ đổi mới luôn là sự quan tâm của nhiều ngời.Tuy nhiên tiểuthuyết dòng ý thức là một xu hớng thể nghiệm trong văn học Việt Nam thời

kỳ đổi mới nên thành tựu nghiên cứu về nó cha đợc phong phú Đề tài Thủ

pháp dòng ý thức trong một số tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới đợc ngời

viết lựa chọn nh bớc đầu tìm hiểu một cách cơ bản những đặc điểm chính củacác tiểu thuyết viết theo khuynh hớng này Bớc đầu, có thể coi đây nh là một

sự nhận diện ở một góc nhìn về khả năng hòa nhập của văn học Việt Nam vàovăn học thế giới Qua đó, chúng tôi muốn tìm hiểu quy luật vận động của tiểuthuyết và khẳng định thành tựu của văn học Việt Nam trong chặng đờng mớisau chiến tranh

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Nghiên cứu về đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

Sự đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết thời kỳ sau 1975 đã có sự đổi mới sovới trớc đây và đợc rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình quan tâm Nghiên cứu

về sự vận động của thể loại tiểu thuyết đợc lu ý và thể hiện trong các công

trình: Một thời đại mới trong văn học (1996), Vì một nền văn học mới đích

thực (1998), Bàn về tiểu thuyết (2000), Đổi mới t duy tiểu thuyết (2002), Tự sự

học (2004) Trong số những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết chúng tôi lu

ý nhất là tiểu luận: Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 - nhìn từ góc độ thể loại

(2005) của Bùi Việt Thắng Trong bài viết của mình Bùi Việt Thắng chú ý tớinhận diện tiểu thuyết sau 1975, quan tâm tới vấn đề cách tân trong xây dựngnhân vật, cốt truyện và những biến đổi trong cấu trúc thể loại Đồng thời

phân tích một số tác phẩm tiêu biểu nh: Lạc rừng, Cơ hội của chúa Năm

2005, với đề tài luận văn: Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt

Nam từ 1986 đến nay, Nguyễn Thị Minh Thuỷ chú ý đến hiện trạng chung

của tiểu thuyết, đi vào tìm hiểu các vấn đề: cách tân phơng diện kết cấu tácphẩm, nghệ thuật xây dựng nhân vật, nét mới trong cách tạo dựng không gian

và thời gian nghệ thuật trong sự đối chiếu với tiểu thuyết truyền thống Tácgiả nhận định: “Thực sự cho đến lúc này, văn học không dừng lại ở nội dung,

ở giá trị t tởng “viết cái gì” mà quan tâm tới cách viết, lối viết, những cách tân,cải biến, kể cả một số yếu tố lạ lẫm với kinh nghiệm truyền thống để tạo rachiều sâu lý giải thế giới, đổi mới cảm xúc Thay đổi đề tài, thay đổi các thủpháp thể hiện chứng tỏ đợc giá trị nghệ thuật của một trào lu tiểu thuyết mớivới những cách tân nghệ thuật đáng kể”[60, 33] Những vấn đề này trong luậnvăn của Nguyễn Thị Minh Thuỷ mới mang tính chất gợi mở Đến năm 2008,

luận án do Mai Hải Oanh thực hiện với đề tài: Những cách tân nghệ thuật

trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 - 2006 đợc đánh giá là một công

trình khảo sát một cách toàn diện diện mạo sự vận động và các khuynh hớngtiểu thuyết giai đoạn này Tác giả đã đi tới nhận định: “ Hai mơi năm 1986 -

2006 là một chặng đờng văn học đầy sôi động Đó cũng là hai mơi năm tiểuthuyết Việt Nam đã gặt hái đợc nhiều thành tựu và từng bớc hoà nhập với quỹ

đạo t duy nghệ thuật hiện đại” [45, 195]

Bên cạnh đó, những khía cạnh khác nhau của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới

đơc thể hiện trong các bài viết của: Trần Đình Sử, Hà Minh Đức, Nguyễn

Đăng Mạnh, Tôn Phơng Lan, Nguyễn Văn Long, Nguyễn Thị Bình, LãNguyên, Bích Thu Theo Gs Trần Đình Sử thì văn học sau 1975 nói chung vàtiểu thuyết nói riêng đã biểu hiện tinh thần dân chủ trong sáng tạo nghệ thuật,cá tính, phong cách nhà văn đợc phát huy Lã Nguyên cho rằng: yếu tố tạo nêndiện mạo của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới là sự thay đổi trong t duy nghệ thuật

Trong tiểu luận Về một hớng thử nghiệm của tiểu thuyết Việt Nam từ cuối

thập kỷ 80 đến nay, nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Thị Bình quan tâm tới

những dấu hiệu dự báo sự thay đổi ý thức về thể loại Nhà phê bình Bích Thu

trong ý thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đa ra những nhận

xét về cách tân hình thức diễn đạt, nghệ thuật ngôn từ, nhân vật và cốt truyện

Nh vậy tiểu thuyết thời kỳ đổi mới đợc rất nhiều nhà nghiên cứu quantâm và tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau và nhìn chung, các nhà nghiên cứu

đều đi tới một thống nhất chung: tiểu thuyết sau 1986 phong phú đa dạng vềphơng diện phản ánh hiện thực hơn tiểu thuyết giai đoạn trớc Và các nhà tiểuthuyết Việt Nam đã có những tìm tòi trong việc tìm các thủ pháp nghệ thuậtmới

2.2 Nghiên cứu về thủ pháp dòng ý thức trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

Trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới xuất hiện khá nhiều các thủpháp hiện đại đợc các nhà văn sử dụng một cách linh động và hiệu quả Yếu tốmới xuất hiện trong văn học luôn là mối quan tâm hàng đầu của độc giả vàgiới phê bình Trong đó có thủ pháp dòng ý thức Rất nhiều những ý kiến đa ranhận định về phơng diện nghệ thuật trần thuật này Theo nh quan sát tìm hiểucủa ngời viết thì những nhận định đó thờng tập trung vào những vấn đề sau:

ở Việt Nam cuối thế kỷ XX các nhà văn chú ý theo hớng cách tân theohớng hiện đại, rút dần khoảng cách với văn chơng thế giới Dòng ý thức bắt

đầu đợc manh nha trong các sáng tác của Nam Cao, Nguyễn Minh Châu,Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng Và hoàn thiện dần trong các sáng tác của BảoNinh, Nguyễn Bình Phơng, Châu Diên, Thuận

Trên cơ sở những sáng tác đi chệch quỹ đạo “phản ánh hiện thực” vốnquen thuộc nh trớc đây, nhiều ý kiến đánh giá về những đổi mới trong bútpháp nghệ thuật đợc các nhà văn sử dụng Đặc biệt là thủ pháp dòng ý thức.Nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Đăng Điệp nhận xét: “ở Việt Nam, cũngtừng có một số nhà văn miêu tả dòng ý thức của nhân vật một cách tinh tế nhNguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng Nhng với những cây bútnày, kỹ thuật dòng ý thức chỉ tồn tại nh một thủ pháp nghệ thuật có tính cục

bộ Phải đến Nỗi buồn chiến tranh thì kỹ thuật dòng ý thức mới đợc vận dụng

một cách triệt để, trở thành nguyên tắc nghệ thuật chi phối cách tổ chức kếtcấu nhân vật”[17, 401] Bên cạnh đó dòng ý thức là sự kết nối những hồi ứccủa nhân vật Theo tác giả Phong Tuyết thì “ hồi ức thực chất là tìm lại cái quákhứ qua đi, làm cho nó sống lại, tìm lại thời gian đã mất có nghĩa là tìm lạibản chất, tìm lại chính mình”[69, 51] PGS.TS Nguyễn Bích Thu cho rằng:

"Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đã vận dụng thủ pháp dòng ý thức nh một

ph-ơng tiện đi vào thế giới tâm linh một cách có hiệu quả Kỹ thuật dòng ý thức

sử dụng thời gian đồng hiện, hồi ức, hoài niệm, dòng suy tởng, những giấcchiêm bao, nhằm để nhân vật bộc lộ những niềm sâu kín của tâm hồn nằmngoài vòng kiểm soát của ý thức con ngời"[59, 235]

Ngoài ra trong những năm gần đây, khá nhiều luận văn Thạc sĩ, khoáluận tốt nghiệp của các sinh viên, học viên Khoa Ngữ văn, Trờng Đại học Sphạm Hà Nội đã nghiên cứu về sự đổi mới trong bút pháp nghệ thuật của tiểuthuyết thời kỳ đổi mới Sự vận dụng thủ pháp dòng ý thức trong các tác phẩmtiểu thuyết thời kỳ đổi mới đợc quan tâm Năm 2002, tác giả Khơng Thu Cúccũng khẳng định vai trò của hồi ức nhân vật trong quá trình xây dựng xuyêtsuốt tác phẩm: “Dòng tâm t dòng ý thức của nhân trung tâm xuyên suốt từ đầu

đến cuối tác phẩm là một “ kỹ xảo” tự sự độc đáo, gây ấn tợng đặc biệt chongời đọc, làm nên thành công của tác phẩm”[11, 1] Năm 2006, Hồ Bích Ngọc

với luận văn Nguyễn Bình Phơng với việc khai thác tiềm năng thể loại lại quan

tâm tới sự sáng tạo trong điểm nhìn trần thuật với sự tham gia của kỹ thuật

dòng ý thức Năm 2007, tác giả Hoàng Bích Hậu với đề tài luận văn: Dòng hồi

ức trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh tìm hiểu thủ pháp

dòng ý thức đợc biểu hiện qua dòng hồi ức của nhân vật chính Tác giả nhận

định “ đảo ngợc xen kẽ không gian, thời gian làm cho thời gian hiện tại thờng

là ngắn, còn thời gian quá khứ lại lan rộng, sâu theo dòng hồi ức tạo một nhịpdẫn cho sự phát triển câu chuyện”[23, 19] Tác giả mới dừng lại ở nhận địnhchung nhất về đặc điểm không gian thời gian nghệ thuật do sử dụng thủ phápdòng ý thức của nhà văn Năm 2008, tác giả Bùi Thị Vân Khánh với luận văn:

Đoàn Minh Phợng và khuynh hớng tiểu thuyết huyền ảo triết luận ở Việt Nam hiện nay cho rằng: "Chú ý lịch sử tâm hồn hơn là lịch sử sự kiện, nhà văn khao

khát tạo ra những công cụ có thể khám phá cái thế giới bí ẩn bên trong conngời Khắc hoạ con ngời bên trong của nhân vật qua dòng hồi ức là một thủpháp nghệ thuật của văn xuôi hiện đại Trôi theo dòng hồi ức, nhân vật đợcsống với con ngời bản thể của mình, lần ngợc về quá khứ để chiêm nghiệmhiện tại, chối từ hiện tại"[31, 54]

Trên đây là một số ý kiến về khuynh hớng tiểu thuyết dòng ý thức ở ViệtNam trong những năm gần đây Nhìn chung đa số các ý kiến đều khẳng địnhthủ pháp dòng ý thức đang đợc các nhà văn sử dụng trong sáng tạo nghệ thuật

và đạt đợc những thành công bớc đầu Nhng các tác giả mới đa ra những nhận

định khái quát mà cha có công trình nào nghiên cứu riêng về thủ pháp này Đó

là cơ sở gợi mở để chúng tôi tìm hiểu đề tài: Thủ pháp dòng ý thức trong một

số tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới.

3 Phạm vi nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài này, chúng tôi sẽ khảo sát những tiểu

thuyết mà theo chúng tôi là: Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Và khi tro

bụi của Đoàn Minh Phợng, Trí nhớ suy tàn của Nguyễn Bình Phơng Ngoài ra

chúng tôi sẽ tham khảo một số tác phẩm khác của Nguyễn Bình Phơng, ChâuDiên, Mạc Can, Thuận

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Phân tích biểu hiện của thủ pháp dòng ý thức trong tiểu thuyết ViệtNam sau năm 1975

4.2 Đánh giá thành công của thủ pháp dòng ý thức vào thành công củanghệ thuật tiểu thuyết thời kỳ đổi mới

và mô hình văn bản tiểu thuyết

Chơng 3 Thủ pháp dòng ý thức trong ngôn từ và giọng điệu

nghệ thuật

CHƯƠNG 1 tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới và một số vấn

đề cơ bản của thủ pháp dòng ý thức 1.1 Vài nét về tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

1.1.1 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về hiện thực và con ngời

Tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới đang từng bớc tham gia vào quátrình tiếp sức cho sự phát triển của văn học Chỉ so sánh giai đoạn trớc năm

1975 đến nay đủ minh chứng cho sự vận động đó Thay đổi quan niệm về hiệnthực và quan niệm về con ngời đã tạo nên diện mạo mới cho văn học giai đoạnnày

Với quan niệm “văn học phản ánh hiện thực”, văn học sau năm 1975 đãthay đổi so với trớc Trớc hết chúng tôi muốn nói đến quan niệm về hiện thựctrong văn học giai đoạn 1945 - 1975 Trong văn học giai đoạn này quan niệm

“văn học phản ánh hiện thực” gắn liền với hiện thực xã hội chủ nghĩa, gắn bóvới đời sống và theo sát sự phát triển của phong trào cách mạng Những tácphẩm này tập trung vào hiện thực khách quan, tập trung vào đề tài lớn nh đềtài công - nông - binh Văn học đặt cho mình nhiệm vụ là phải phản ánh cuộcsống trong quá trình phát triển cách mạng, làm cho ngời ta thấy đợc hớng đicủa xã hội Do đó, ngời ta dễ chấp nhận lối viết “tô hồng” hiện thực, hiện thựcmột chiều, hiện thực mang tính chất lạc quan Với quan niệm hiện thực nh vậygắn liền với cảm hứng ngợi ca, ngợi ca những con ngời đại diện cho cộng

đồng, cho dân tộc Điều đó tạo nên một diện mạo riêng cho văn học - văn học

Vùng trời (Hữu Mai) đã phản ánh hiện thực theo tinh thần đó.

Đề cập tới sự đổi mới quan niệm hiện thực trớc và sau chiến tranh trongtiểu thuyết Việt Nam không phải phủ nhận, đánh giá sự sai lầm trong quanniệm của giai đoạn trớc mà chủ yếu là nhằm nhận diện sự vận động trong tiếntrình phát triển của văn học Việt Nam

Sự đổi mới quan niệm về hiện thực sau năm 1975 xuất phát từ nhu cầunhận định, đánh giá lại chặng đờng vừa qua và nhu cầu nói “sự thật” Trongcuộc sống và trong tác phẩm, nhà văn không tránh bóng đen, có thể viết rất

đậm bóng đen, nhng chính là để làm nổi bật cuộc sống Viết cái h, cái lạc hậuchính là để làm nổi bật cái đúng, cái hay và cái đẹp (Phạm Văn Đồng) Vấn đềhiện thực đã đợc nhìn nhận lại Thực tế, những tác phẩm văn học bắt đầu có sự

mở rộng về phạm vi hiện thực: Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Miền cháy,

Những ngời đi từ trong rừng ra (Nguyễn Minh Châu), Năm 1975 họ đã sống

nh thế (Nguyễn Trí Huân), Trong cơn gió lốc (Khuất Quang Thuỵ) Trong

các sáng tác này, những hy sinh mất mát đã đợc đề cập Trong các sáng tác về

đề tài nông thôn mới, văn xuôi đã tấn công vào những vấn đề tiêu cực của xã

hội Nguyễn Mạnh Tuấn với Cù lao tràm đã gây xôn xao d luận vì đã “xông”

vào những vấn đề nóng bỏng của xã hội Trong sáng tác về đề tài nông thôn,cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền Nam, tính chất luận đề đã nổi rõ: nhà văn đãtham gia vào quá trình dân chủ hoá trong xã hội Sự bổ sung, mở rộng biên độhiện thực trong tác phẩm đã đáp ứng đợc nhu cầu của công chúng trong giai

đoạn mới

Văn học phản ánh trực diện vào mặt trái của xã hội, cái xấu, cái ác đợckhai thác đến tận cùng Đây là điều mà văn học giai đoạn trớc né tránh Sựkhác nhau đó xuất phát từ hoàn cảnh cuộc sống của dân tộc Khi chiến tranh

đã lùi vào quá khứ, cuộc sống đòi hỏi con ngời có cách nhìn khác so với trớc

đây Trong văn học sáng tác theo quy luật chiến tranh đã dần chuyển sang quyluật đời thờng Vấn đề “phản ánh hiện thực” đợc nhìn nhận khác trớc

Nhng phải đến năm 1986 trở đi, với chủ trơng của Đại hội Đảng lần VI

“nhìn thẳng vào sự thật”, miêu tả chân thực cuộc sống đang diễn ra nh nó vốn

có, là mốc đánh dấu sự thay đổi và trởng thành của tiểu thuyết ở giai đoạn

mới Hàng loạt các tác phẩm viết trong thời kỳ này xuất hiện nh: Ngời đàn bà

trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Phiên chợ Giát (Nguyễn Minh Châu), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Thời xa vắng (Lê Lựu), Ăn mày dĩ vãng, (Chu

Lai), Bến không chồng (Dơng Hớng), Mùa lá rụng trong vờn (Ma Văn Kháng), Mảnh đất lắm ngời nhiều ma (Nguyễn Khắc Trờng), Cơ hội của chúa (Nguyễn Việt Hà), Ma ở kiếp sau, Và khi tro bụi (Đoàn Minh Phợng) đã đem

một cách nhìn hiện thực đa dạng, nhiều chiều Sự thay đổi trong cách nhìnhiện thực tất yếu dẫn đến sự thay đổi về nội dung và phơng thức thể hiện Cácnhà văn không ngừng tìm tòi để khám phá hiện thực “cha đợc biết” Trong đó,

một số nhà văn chú ý quan tâm tới hiện thực tâm hồn Từ sự thể nghiệm của

Nguyễn Minh Châu (Phiên chợ Giát) đến tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phơng,

Bảo Ninh, Đoàn Minh Phợng, Châu Diên và hàng loạt những tiểu thuyết ra

đời sau năm 1986 đã minh chứng sự đổi mới trong quan niệm về hiện thực.Không phải ngẫu nhiên mà sau này ngời ta đề cập tới nhiều về hiện thực tâmhồn Hiện thực tâm hồn là cái cha biết, cái khó nắm bắt, cái không thể biết,cần tìm tòi và khám phá Lựa chọn hiện thực là một trong những phơng thứcthể hiện ý đồ nghệ thuật, sức sáng tạo của nhà văn Do đó hiện thực kháchquan trở nên không quan trọng bằng hiện thực đợc soi chiếu qua “lăng kính”trải nghiệm của ngời viết Những cảm xúc, suy t về vấn đề cuộc sống trở thành

điểm tựa cho sáng tạo nghệ thuật Chẳng hạn trong Phiên chợ Giát của

Nguyễn Minh Châu, không phải trực tiếp miêu tả về cuộc sống nông thôn, vềcuộc đời ngời nông dân là lão Khúng mà chính “dòng ý thức” của lão Khúngtrên suốt đoạn đờng dắt bò khoang đi ra chợ bán là hiện thực tâm trạng nhàvăn quan tâm Nhờ dòng độc thoại nội tâm với những ký ức xen kẽ hiện thực -quá khứ đã phản ánh số phận lịch sử của ngời nông dân Việt Nam Cũng nh

vậy nếu đọc Tấm ván phóng dao của Mạc Can theo cách đối chiếu với hiện

thực nh trớc đây thì rất khó hiểu, khó chấp nhận (Trong tác phẩm ấy, nhà vănkhông miêu tả cụ thể cuộc sống của đoàn xiếc Nghệ Tinh, chiến tranh cũngchỉ đợc điểm qua vài nét, ngay cả thái độ của những ngời trong đoàn xiếccũng trở nên “hờ hững” với cuộc chiến nếu không nói là họ “chạy chọt” đểtrốn đi lính ) Sự thay đổi đó là do nhà văn không lấy mục tiêu phản ánh hiệnthực khách quan làm chính mà hiện thực ấy đợc chuyển hoá trong điểm nhìn,trong mạch hồi tởng của nhân vật Hay nói cách khác, bóng dáng của hiệnthực khách quan hiện lên qua dòng cảm xúc, ký ức của nhân vật

Từ “hiện thực khách quan” đến “hiện thực tâm hồn”, văn học đã có sự đổimới Sự thay đổi trong quan niệm về hiện thực đã tác động dẫn đến biến đổitrong cách xử lý về đề tài, đề tài trở nên phong phú, đa dạng Trong các tiểuthuyết đề tài về lịch sử, nhà văn đã đa ra cách nhìn mới về nhân vật lịch sử

(Hồ Quý Ly, Mẫu thợng ngàn - Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu - Võ Thị Hảo, Sông Côn mùa lũ - Nguyễn Mộng Giác) Bức tranh nông thôn cũng không còn cảnh phơi phới “dân có ruộng dập dìu hợp tác”nh trớc đây (Mảnh

đất lắm ngời nhiều ma - Nguyễn Khắc Trờng, Thuỷ hoả đạo tặc - Hoàng Minh

Tờng, Dòng sông mía - Đào Thắng…) Và cuộc sống riêng t với bao đau khổ,

nhọc nhằn cũng đợc thể hiện qua nhiều cuốn tiểu thuyết về đề tài thế sự đời t

mà Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn nổi bật (Mùa lá rụng trong

v-ờn, Đám cới không có giấy giá thú, Ngợc dòng nớc lũ )…

Cùng với sự thay đổi trong quan niệm về hiện thực là quan niệm nghệthuật về con ngời Khi quan niệm văn học phản ánh hiện thực khách quan,phục vụ nhiệm vụ chính trị, con ngời đợc quan niệm là con ngời cộng đồng.Nhà văn thông qua con ngời để phản ánh bức tranh lịch sử, cách mạng Do đócon ngời luôn đợc đặt trong sự soi chiếu với hoàn cảnh lịch sử, cộng đồng dântộc Mọi mối quan hệ riêng t tạm thời “gác lại”, nếu có phải đặt trong mốiquan hệ với cộng đồng, phục vụ lợi ích cộng đồng Con ngời trong văn họcgiai đoạn 1945 - 1975 là con ngời sống vì lợi ích dân tộc, dám hy sinh bản

thân mình vì dân tộc Kinh, Lữ (Dấu chân ngời lính), anh hùng Núp (Đất nớc

đứng lên) là những con ngời nh thế Họ là những ngời lấy ý thức cộng đồng

chi phối cho mọi hành động, lời nói trong cuộc sống của mình Quan niệmcon ngời mang tính chất giản đơn, một chiều Nhng khi quan niệm phản ánhhiện thực thay đổi, con ngời biểu hiện trong tổng hoà các mối quan hệ xã hội.Mỗi con ngời vừa là thành viên trong cộng đồng vừa là cá nhân trong mốiquan hệ với chính mình, với quê hơng, với gia đình và bạn bè Con ngời đợcnhìn nhận với nhiều góc độ khác nhau Con ngời không còn đợc nhìn nhận

một cách giản đơn nh trớc mà hợp nhất của tốt - xấu đan xen nhau Mùa lá

rụng trong vờn (Ma Văn Kháng), Mảnh đất lắm ngời nhiều ma (Nguyễn Khắc

Trờng), Bến không chồng (Dơng Hớng), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Ăn

mày dĩ vãng (Chu Lai) là những tiểu thuyết minh chứng cho sự thay đổi quan

niệm nghệ thuật về con ngời Con ngời trong tiểu thuyết ra đời sau năm 1986

đã vợt thoát khỏi quan niệm con ngời gắn với những tiêu chuẩn của cộng

đồng Giang Minh Sài (Thời xa vắng), Hai Hùng (Ăn mày dĩ vãng), Đông

(Mùa lá rụng trong vờn), Kiên (Nỗi buồn chiến tranh) là những con ngời với

sự phức tạp trong tính cách Với sự phức tạp trong tính cách, con ngời trongvăn học nói chung và trong tiểu thuyết nói riêng là những con ngời “không

trùng khít với chính mình” Quỳ trong Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành

của Nguyễn Minh Châu nhận đợc sự yêu mến của ngời đọc không phải vì chị

là ngời có năng lực xã hội và phẩm chất tốt mà chính ở đời sống nội tâm

phong phú và phức tạp Hoặc Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh,

tình yêu anh dành cho Phơng là bất diệt tởng không gì có thể chia cắt đợc haingời Thế nhng trên chuyến tàu định mệnh vào ga Thanh Hoá, mà Phơngtheo để tiễn Kiên đi bồ đội, khi biết cô bị làm nhục thì anh “nhất quyết bỏ rơi

nàng” Tính cách nhân vật không ngừng biến đổi Cuộc sống không ngừng vận

động, tính cách nhân vật không ngừng chuyển hoá biểu hiện cho một thế giớitinh thần bí ẩn “không bình yên” của con ngời

Với quan niệm con ngời thế sự đời t, các nhà văn thời kỳ đổi mới quantâm tới vấn đề thức tỉnh sự tự ý thức của con ngời, khám phá “con ngời bêntrong con ngời” Con ngời tự soi chiếu lại chính mình, mở ra toà án lơng tâm

để phán xét Con ngời với sự hiện diện của cả ánh sáng và bóng tối, tốt và xấu,cao thợng và thấp hèn Con ngời trong tiểu thuyết của Bảo Ninh, Đoàn MinhPhợng, Chu Diên, Mạc Can tự soi chiếu lại mình trong dòng độc thoại nộitâm, dòng tâm t Hớng “khám phá con ngời bên trong con ngời” là sự lựa chọncủa các nhà văn viết theo khuynh hớng của tiểu thuyết dòng ý thức Đặc điểmnày ngời viết sẽ trình bày rõ hơn ở các chơng sau

1.1.2 Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

Sau năm 1986 trở đi, văn học Việt Nam nói chung và tiểu thuyết nóiriêng có một diện mạo riêng và quy luật vận động riêng Do hạn chế về dunglợng của luận văn, ngời viết chỉ phác hoạ một số cách tân nghệ thuật của tiểuthuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

Tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 rất đa dạng và phong phú về phơng thứcthể hiện Ngay những năm đầu sau chiến tranh, những tác phẩm viết theo hớngmới so với trớc đây dần xuất hiện nhiều trên văn đàn Qua các cây bút tiêubiểu nh: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Trọng Oánh, Ma VănKháng, Nguyễn Mạnh Tuấn Tiểu thuyết đã bắt đầu có xu hớng đổi mới cả

về nội dung và nghệ thuật Nhà văn chú ý tới cá tính sáng tạo của mình nêntác phẩm đã mang sự trải nghiệm cá nhân Các phơng thức trần thuật hiện đại,phù hợp với nhu cầu của độc giả thời đại mới trong tiếp nhận văn học đợc chútrọng Vì thế với nhà văn có ý thức trăn trở trong sáng tạo nghệ thuật, mỗi tiểuthuyết ra đời đều có một hớng khám phá hiện thực đời sống riêng

Nhà văn chú ý khai thác “cái tôi bề sâu” trong con ngời Do đó, dẫn tới

sự đổi thay về dung lợng tiểu thuyết, cấu trúc, không gian, thời gian nghệthuật… Hay nói cách khác đã có sự thay đổi về phơng diện thể loại Trớc hếtchúng tôi muốn đề cập tới vấn đề thay đổi quan niệm về dung lợng tiểuthuyết Chẳng hạn trớc đây ngời ta quan niệm tiểu thuyết về dung lợng sốtrang “dài ít nhất trên hai trăm trang trở lên Từ hai trăm trang trở xuống, nămchục trang trở lên, là truyện vừa Năm mơi trang trở xuống là truyện ngắn”[55, 137] Những tiểu thuyết xuất hiện trong những năm gần đây dới hai trăm

trang: Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phợng (185 trang), một số tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phơng nh Trí nhớ suy tàn (133 trang), Thoạt kỳ thuỷ (160 trang), Bả trời (140 trang), Vào cõi (127 trang), Ngời sông Mê của Châu Diên (304 trang), Tấm ván phóng dao của Mạc Can (203 trang), Nỗi buồn chiến

tranh của Bảo Ninh (287 trang) Nh vậy quan niệm tiểu thuyết phải dài,

nhiều tập đã tồn tại trong các nhà văn này Xét về mặt dung lợng, tuy cha đemlại cho chúng ta một nhận định đáng kể, nhng nó cũng minh chứng một quanniệm đối lập với trớc đây: đã là tiểu thuyết thì phải lớn về dung lợng số trang,một hệ thống nhân vật đông đảo

Một điểm đáng lu ý ở tiểu thuyết thời kỳ đổi mới là sự phân chia các

chơng mục khác với tiểu thuyết truyền thống Trong tiểu thuyết Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phợng, Ngồi của Nguyễn Bình Phơng, Tấm ván phóng dao của Mạc Can không có sự phân chia chơng mục; Những đứa trẻ chết già của

Nguyễn Bình Phơng cuối mỗi chơng đều có thêm phần vô thanh: vô thanh 1,

vô thanh 2 Hoặc cấu trúc trong các văn bản Trí nhớ suy tàn, Và khi tro bụi,

Nỗi buồn chiến tranh là cấu trúc chứa đựng những mảng của đời sống nhân

vật hay nói cách khác số phận nhân vật phản ánh qua chính mảnh vỡ của cuộc

đời mình Các nhà văn đã chú ý khám phá hiện thực đời sống từ các mảnh vỡtâm trạng

Kết cấu phân mảnh tất yếu sẽ dẫn tới sự phá vỡ cốt truyện truyền thống.Trong tiểu thuyết truyền thống, cốt truyện đợc triển khai theo một quy luậtnhất định: trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm, mở nút (kết thúc) Nhnghiện nay các nhà văn chú ý những khoảnh khắc tâm trạng của nhân vật, những

đổ vỡ của con ngời trớc cuộc sống đơng đại nên cốt truyện không còn tuyếntính và quan hệ nhân quả nh trớc đây Các tiểu thuyết ở giai đoạn này chủ yếubiểu đạt sự phân mảnh ở mặt đời sống xã hội nh tiểu thuyết của Tạ Duy Anh,Phạm Thị Hoài, Nguyễn Việt Hà hoặc sự phân mảnh trong đời sống tâm hồncon ngời nh trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phơng, Bảo Ninh, Chu Lai,

Đoàn Minh Phợng, Thuận, Mạc Can Đó là những mảnh vỡ về chiến tranh,

gia đình, Hà Nội trong hồi ức của Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh đợc thể

hiện qua một kết cấu mới lạ, khác kết cấu truyền thống - kết cấu dựa trêndòng ý thức của nhân vật Kiên Dòng ý thức của nhân vật đợc phản ánh có cảhữu thức và vô thức, qúa khứ - hiện tại - tơng lai đan xen tái hiện trong hồi ứccủa nhân vật

Với độ dài 534 trang, tiểu thuyết Cơ hội của chúa của Nguyễn Việt Hà

đ-ợc chia thành 9 chơng, trong mỗi chơng lại chia thành nhiều phần, nhiều đoạnnhỏ, đợc đánh số thứ tự 1, 2, 3 Đặc biệt có sự đan xen với các thể loại khácnh: thể loại th (bức th Thuỷ gửi cho Nhã, Bình gửi cho Thuỷ ), hoặc kết hợpvới các câu chuyện lịch sử nh: câu chuyện giữa Trang Tử và Huệ Chi và thểloại nhật ký (qua nhật ký của nhân vật) Ngoài ra tác giả còn sử dụng các đoạnvăn in nghiêng để diễn tả đời sống nội tâm nhân vật Trong tiểu thuyết này,các mảng hiện thực về đời sống đô thị đợc lắp ghép lại tạo nên một sự sáng tạotrong cách xử lý vấn đề hiện thực của nhà văn

Bên cạnh sự đổi mới về kết cấu, nhân vật, không gian, thời gian, ngônngữ và giọng điệu đã thay đổi diện mạo cho tác phẩm văn học, cho một giai

đoạn văn học sau 1975

Trong tiểu thuyết giai đoạn 1945 - 1975, nhân vật là những con ngời cộng

đồng, tính cách tên tuổi cụ thể thì sau năm 1986 xuất hiện kiểu nhân vật bịxoá nhoà tính cách, tên tuổi Đó là những nhân vật không rõ họ tên, phơngthức tồn tại chính của kiểu nhân vật này là độc thoại nội tâm Nhật Tuấn trong

Đi về nơi hoang dã đã lấy tính cách, đặc điểm của nhân vật để gọi tên Đến Ngời đi vắng, Trí nhớ suy tàn của Nguyễn Bình Phơng đã có một “bớc tiến”

khá hơn khi cho các nhân vật vô danh với tên gọi: ô hay nhỉ, con bớm, thằng

tri thức, hai mơi bảy vết thơng Nhng đến Thoạt kỳ thuỷ thì nhân vật mang

tính biểu tợng: nhân vật con cú Lại có khi nhân vật là một hài nhi trong bụng

mẹ của Tạ Duy Anh trong Thiên thần sám hối

Nhân vật bao giờ cũng tồn tại trong một không gian nhất định Sự thay

đổi về phơng thức xây dựng nhân vật dẫn đến sự thay đổi về không gian nghệthuật Trong tiểu thuyết trớc năm 1975, không gian cộng đồng chiếm u thế

Đây là kiểu không gian gắn liền với sự xuất hiện của con ngời mang phẩmchất anh hùng Nhng từ năm 1986 đã thay đổi Bên cạnh không gian cộng

đồng xuất hiện không gian đời t - không gian cá nhân, bên cạnh không gianhiện thực đời sống là không gian tâm tởng Không gian đợc hiện lên với nhiều

chiều kích khác nhau và chuyển đổi liên tục Chẳng hạn trong Thời xa vắng

của Lê Lựu, không gian đợc miêu tả từ làng quê đến không gian chiến tranh,không gian từ thành phố đợc miêu tả cho đến làng quê khi hoà bình lặp lại Sựchuyển dịch không gian ấy để thấy đợc những “khúc đoạn” trong đời sống củanhân vật Giang Minh Sài

Tơng ứng với sự thay đổi về không gian là thời gian Vì không có hình ợng nghệ thuật nào lại không tồn tại trong cả không gian và thời gian nghệthuật Thời gian nghệ thuật trong từng giai đoạn văn học không giống nhau.Song hành với không gian cộng đồng thì thời gian thờng là sự kiện tiêu biểucủa lịch sử đang diễn ra hay còn gọi đó là thời gian sự kiện Nhng xu hớngchung của tiểu thuyết sau năm 1975 là kéo dài thời gian tâm trạng, rút ngắnthời gian sự kiện Do đó nhân vật đợc đặt trong mối quan hệ của nhiều chiềukích thời gian khác nhau; thời gian quá khứ, hiện tại và tơng lai đan xen nhau

t-phản ánh đời sống nội tâm, số phận của nhân vật Trong Ngời sông Mê của

Châu Diên nhân vật với sự thay đổi trong tên gọi là kiếp sống khác nhau xuấthiện Cùng một nhân vật khi tên Hơng, khi lại tên Hoa khi sống trong kiếpthật, lúc lại trở về với kiếp ảo Nhìn chung thời gian tâm lý, thời gian quá khứ

đợc các nhà văn quan tâm và thể hiện trong quá trình sáng tạo

Nếu nh ngôn từ đậm màu chính trị, cách mạng để biểu hiện cho cảmhứng ngợi ca trong tiểu thuyết giai đoạn 1945 - 1975 thì ngôn từ mang nhãnquan đời thờng biểu hiện cho cảm hứng phê phán, cảm hứng nhân văn trongvăn học sau này Ngôn ngữ đời thờng với tính chất thô nhám góc cạnh “tràn”vào văn chơng Đó là điều mà trớc đây rất hiếm thấy

Bên cạnh sự đổi mới về ngôn ngữ cần phải nói tới đặc điểm giọng điệucủa tiểu thuyết viết theo phơng thức trần thuật mới Theo Lê Ngọc Trà thì “đó

là một giọng kể không mang tính chất răn dạy mà chỉ đơn giản là thuật lại mộtthứ giọng kể có vẻ không nghiêm túc, thậm chí nh đùa giỡn, vừa coi điềumình kể là thành thực, vừa coi nh chẳng có gì là quan trọng Tính chất “nửa

đùa nửa thật” ấy không chỉ làm tăng sự phong phú và vẻ thoải mái, lôi cuốncủa giọng kể mà còn làm nhoà đi những đối lập triệt để về nghĩa, về t tởng và

do đó làm giàu thêm nội dung tinh thần của tác phẩm”[64, 49]

Những cách tân về phơng diện nghệ thuật đã làm cho tiểu thuyết giai

đoạn này có nhiều đổi mới so với trớc Vừa phải đảm đơng trách nhiệm “ màcông cuộc đổi mới gửi gắm qua tiếng nói của nó vừa phải đáp ứng những nhucầu của cuộc sống bình thờng đặt ra, tức là viết về đời thờng, về những mảnh

vỡ số phận, những khoảnh khắc nh vô nghĩa vụt trôi qua”[64, 49] Văn họchôm nay đang phản ánh cuộc sống chân thực hơn, phong phú hơn Nhà vănkhông ngừng tìm tòi đổi mới trong quá trình sáng tạo trở thành một yêu cầucần thiết Trên cơ sở tinh thần đổi mới, nhiều nhà văn đã lựa chọn một hớngkhám phá hiện thực riêng Điều đó đã góp phần tạo nên sự xuất hiện của nhiều

khuynh hớng sáng tác văn học trong giai đoạn này Một trong những xu hớngthể nghiệm mới đợc nhiều ngời quan tâm, là khuynh hớng tiểu thuyết dòng ýthức Một khuynh hớng xuất hiện trong tiểu thuyết Việt Nam và tơng đối pháttriển vào những năm đầu thế kỷ XXI

Khuynh hớng dòng ý thức trong văn học thế giới đã xuất hiện từ sớm.Ngay từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, nhiều nhà văn đã lấy dòng ý thứclàm nguyên tắc trong sáng tạo nghệ thuật của mình Các nhà văn nổi tiếng nh:Haruki Murakami, M Pruts, Phốc nơ…đã lấy quá khứ của nhân vật làm ph-

ơng tiện chuyển tải điểm nhìn của mình về cách nhìn nhận cuộc sống

Trong văn học Việt Nam trớc đây “dòng ý thức”, độc thoại nội tâm đã

đợc chú ý ở một số tác phẩm của: Nam Cao, Nguyên Hồng rồi Nguyễn MinhChâu Nhng phải đến văn học từ sau 1986 trở đi “dòng ý thức” của nhân vậtmới đợc chú trọng và trở thành một thủ pháp nghệ thuật Với sự thành công

của các nhà văn với các tác phẩm tiêu biểu nh: Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Trí nhớ suy tàn (Nguyễn Bình Phơng), Và khi tro bụi (Đoàn Minh Ph- ợng), Tấm ván phóng dao (Mạc Can), Chinatown (Thuận), Ngời sông Mê

(Chu Diên) Tiểu thuyết dòng ý thức đã minh chứng sự nỗ lực trong đổi mớivăn học ta trong suốt hơn hai mơi năm qua

Với việc vận dụng thủ pháp dòng ý thức, xuất hiện kiểu thời gian tâm lý.Cùng với sự chuyển biến của tâm lý và ý thức, thờng tạo nên sự xen kẽ giữaquá khứ, hiện tại và tơng lai, làm cho những nghĩ suy, hồi ức và mơ ớc củanhân vật đồng hiện trong dòng ý thức của nhân vật Sự dồn nén về mặt cảmxúc, hồi ức đã làm nên sự đồng hiện về thời gian và không gian Do đợc xâydựng trên cơ sở dòng ý thức của nhân vật, nên cốt truyện trong các tác phẩmnày khá mờ nhạt Hay còn gọi đó là kiểu “phân rã cốt truyện”

Thông qua cách tổ chức cấu trúc dòng ý thức, dòng hồi ức, cảm xúc củanhân vật, ùa về nh một dòng sông miên man Ngôn ngữ trong những tiểuthuyết này thờng giàu tính biểu tợng và nhiều chất thơ Có thể nói tiểu thuyếtviết theo thủ pháp dòng ý thức đã góp phần vào sự đổi mới và phát triển củavăn học Nó mở ra một hớng tiếp nhận con ngời ở góc độ tâm lí, quan tâm tớidục vọng cá nhân Đặc điểm này chúng tôi sẽ trở lại cụ thể trong các phần sau

1.2 Một số vấn đề cơ bản của thủ pháp dòng ý thức

Trong tiểu thuyết sử dụng thủ pháp dòng ý thức, nhà văn không chú ý tới

hiện thực khách quan và mối quan hệ giữa con ngời với con ngời trong hiệnthực đó nh thế nào Điều họ quan tâm là đời sống tâm lý của con ngời nh thế

nào khi chịu sự tác động của hiện thực khách quan Nói cách khác là đời sốngtâm lý của con ngời phải mang bóng dáng của thời đại mình đang sống

Văn học sáng tác theo xu hớng dòng ý thức đang đợc sự quan tâm khôngchỉ nhà văn mà còn ở nhiều độc giả Khám phá bản thể con ngời là nhu cầucon ngời hiểu chính bản thân mình Với những khoảng lặng trong đời sốngtâm lý là điểm nhà văn tạo nên những khoảng trống để ngời đọc đồng sángtạo Ngời đọc phải thay đổi thái độ tiếp nhận, t duy đối với tác phẩm này

1.2.1 Khái niệm dòng ý thức

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Dòng ý thức là một khái niệm chỉ

một xu hớng sáng tạo văn học (chủ yếu văn xuôi nghệ thuật thế kỷ XX), hớngtới tái hiện đời sống nội tâm, cảm xúc, liên tởng của con ngời ở đó những t t-ởng, cảm xúc, liên tởng bất chợt luôn lấn át nhau và đan bện vào nhau mộtcách lạ lùng Dòng ý thức là trờng hợp cực đoan của độc thoại nội tâm, khi màcác mối liên hệ khách quan với môi trờng thực tại khó bề khôi phục lại” [22,93] Dòng ý thức chú ý khai thác chiều sâu trong tâm trạng con ngời trở thànhnguyên tắc nghệ thuật chỉ đạo xuyên suốt tác phẩm Biểu hiện của dòng ý thức

là phơi bày các hoạt động bí ẩn trong đời sống nội tâm Nhà văn khi viết tácphẩm theo dòng ý thức thờng không chú ý tới cốt truyện, không chú ý tớingoại cảnh mà quan tâm đến cái chủ quan, bí ẩn trong tâm lí con ngời, dòng ýthức có thể đứt nối Những liên tởng của nhân vật có thể bất chợt xuất hiện.Các nhà văn sáng tạo nhiều thủ pháp nghệ thuật mới nh đảo ngợc thời gian,thời gian đồng hiện, thủ pháp dòng ý thức, các dạng trò chuyện, kể lại, nhớlại, những hình ảnh mang tính ám ảnh Các nhà văn tiêu biểu cho văn họcdòng ý thức là: M Prutx, Viecgini Uônfơ, Haruki Murakami, đặc biệt là

James Joyce với tác phẩm Ulysses (1922)

Thủ pháp dòng ý thức là một phơng thức nghệ thuật rất quen thuộc trongvăn học thế giới Trong văn học Việt Nam cuối thế kỷ XX phơng thức nghệthuật này mới trở thành một hớng khám phá của nhiều nhà văn trong quá trìnhsáng tạo nghệ thuật Đó là một minh chứng góp phần rút gắn khoảng cáchgiữa văn học Việt Nam và văn học thế giới

1.2.2 Những biểu hiện của thủ pháp dòng ý thức trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

1.2.2.1 Biểu hiện trong nghệ thuật tổ chức điểm nhìn

Điểm nhìn trần thuật là một yếu tố quan trọng trong tác phẩm văn học đ

-ợc xem là một phơng tiện trong quá trình tìm hiểu tác phẩm; là phơng tiện để

khái quát những gì nhà văn nhìn thấy, nghĩ đến từ một chỗ đứng nhất định đểnhìn thấy thế giới nghệ thuật Nghĩa là để miêu tả, trần thuật, nhà văn buộcphải lựa chọn, xác định điểm nhìn hợp lí.

“Điểm nhìn văn bản là phơng thức phát ngôn, trình bày, miêu tả phù hợpvới cách nhìn, cách cảm thụ thế giới của tác giả Ngời ta không thể miêu tảnếu không có ngời miêu tả và không bắt đầu từ một điểm nhìn nào

Khái niệm điểm nhìn mang tính ẩn dụ, bao gồm mọi nhận thức, đánh giá,cảm thụ của chủ thể đối với thế giới Nó là các vị trí dùng để quan sát, cảmnhận, đánh giá, bao gồm cả khoảng cách giữa chủ thể và khách thể, cả phơngdiện vật lí, tâm lý, văn hoá”[54, 149] Thông qua điểm nhìn “mà từ đó ngờitrần thuật tìm ra và miêu tả sự vật trong tác phẩm Không thể có nghệ thuậtnếu không có điểm nhìn, bởi nó thể hiện sự chú ý quan tâm và đặc điểm củachủ thể trong việc sáng tạo ra các điểm nhìn nghệ thuật Giá trị của sáng tạonghệ thuật một phần không nhỏ là đem lại cho ngời thởng thức một cái nhìnmới đối với cuộc sống Sự thay đổi nghệ thuật bắt đầu từ thay đổi điểmnhìn”[22, 103] Trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới, xuất hiện “điểmnhìn tâm lý (không gian, thời gian), qua bình diện tâm lý (điểm nhìn bên tronghay điểm nhìn bên ngoài, giới tính, lứa tuổi…), qua trờng nhìn (của tác giảhay của nhân vật)”[45, 146]

Trong các tác phẩm văn học 1945 - 1975 đợc triển khai từ điểm nhìn tơng

đối ổn định, cái nhìn “biết trớc” Nhng đến văn xuôi thời kỳ đổi mới, xuấthiện sự phối hợp điểm nhìn, góp phần tạo nên tính chất đa thanh trong tiểuthuyết Trong các tác phẩm viết về chiến tranh, thông qua cách đối thoại, hành

động của nhân vật, hiện thực chiến tranh đợc nhìn ở nhiều góc độ khác nhau.Việc tổ chức điểm nhìn trần thuật bao giờ cũng mang tính sáng tạo cao độ.Những tài năng nghệ thuật lớn là những ngời luôn có ý thức tạo dựng điểmnhìn để tái hiện lại cuộc sống trong tính đa dạng và phong phú của nó”[45,146] Đó là lý do khiến cho việc “thiết tạo điểm nhìn riêng” vốn đã trở nêncần thiết, càng trở nên cần thiết hơn trong xu thế hội nhập Tiểu thuyết dòng ýthức ở nớc ta xuất hiện trong xu hớng tìm tòi đó Với điểm nhìn bên trong trêncơ sở hồi ức của nhân vật Trong dòng hồi ức của nhân vật, điểm nhìn đợcdịch chuyển từ nhân vật này sang nhân vật khác trong cảm nhận chủ quan củangời kể

Điểm nhìn trong văn bản tự sự cho phép nhà văn tạo ra “kẻ môi giới đứng

ra kể chuyện quan sát, miêu tả” Vì vậy điểm nhìn trần thuật trong tác phẩm

có thể đợc kể từ ngôi thứ ba hoặc ngôi thứ nhất xng “tôi” Việc lựa chọn cách

kể ở ngôi thứ mấy phụ thuộc vào ý đồ nghệ thuật của nhà văn Trong tiểuthuyết sử dụng thủ pháp dòng ý thức, chủ yếu điểm nhìn trần thuật từ ngôi thứnhất Với ngôi trần thuật này, tác giả có điều kiện để đi sâu hơn vào nội tâm

Và hiện thực tâm hồn, kể cả hiện thực đời sống sẽ mang tính khách quan hơn

Chẳng hạn trong Tấm ván phóng dao của Mạc Can, tác giả đã chọn ngôi kể

nhân vật xng tôi Ngời kể chuyện xng tôi kể cho độc giả nghe về câu chuyệncủa cuộc đời mình và gánh xiếc rong, đặc biệt là màn trình diễn phóng dao.Ngời kể chuyện luôn linh hoạt điểm nhìn sang đối tợng miêu tả nh soi chiếu

đối tợng ấy ở nhiều góc độ khác nhau để tìm ra bản chất của đối tợng “ Anhtôi phóng dao, em gái tôi đứng trớc tấm ván, còn tôi ở sau đó”[6, 50] Đôi khinhân vật tôi lại quan sát ngời em gái mình khi em gái nhìn những Mẹ làm cá,nhân vật tôi lại liên tởng tới những mũi dao trong màn phóng dao “Tôi vẫnnhớ một chuyện tuy nhỏ, một hôm em tôi ngồi nhìn Mẹ làm cá, nó cứ nhìntrân trối con dao, bà có một con dao bằng thép thật bén, những ngày sau đó nó

cứ ngồi một chỗ lấy tay che mặt, tối lại diễn xong màn phóng dao tôi thấy emtôi khóc, nó đã biết sợ”[6, 50] Từ điểm nhìn về những lỡi dao ngời anh trongmàn biểu diễn đến lỡi dao mà ngời mẹ làm cá là một sự liên tởng và chuyển

đổi tinh tế trong điểm nhìn và soi chiếu đối tợng của nhân vật Tác giả khôngmiêu tả tỉ mỉ những lỡi dao đợc phóng nh thế nào, thông qua cảm xúc củanhân vật ngời đọc hiểu đợc mức độ nguy hiểm của màn phóng dao đối với tínhmạng của ngời đứng trớc tấm ván ám ảnh về những mũi dao có thể đâm vàongời em gái bất cứ lúc nào là cảm giác rất thực khiến nhân vật tôi có đời sốngnội tâm không bình yên Từ điểm nhìn trong cảm giác của nhân vật, nhữngmũi dao lao vào tấm ván thực sự là những cái chết thờng xuyên rình rập Sựsống trở nên cận kề với cái chết trong cuộc mu sinh nhọc nhằn của con ngời

Sự kéo dài và lặp lại trong thái độ hâm mộ của ngời xem rất vô tâm đối vớisinh mệnh ngời khác Điều ấy chỉ nhân vật tôi cảm nhận đợc Nh vậy từ điểmnhìn nhân vật, màn phóng dao không chỉ đợc nhìn trong cái nhìn của ngờitrong cuộc và còn là điểm nhìn của những ngời ngoài cuộc Điều đó có thể

thấy trong nhiều tác phẩm khác nh Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Trí

nhớ suy tàn của Nguyễn Bình Phơng (mà chúng tôi sẽ lựa chọn để khảo sát) và

các tác phẩm khác của Nguyễn Bình Phơng, của Thuận, và phần nào đó trong

Cơ hội của chúa của Nguyễn Việt Hà… Sự tổng hợp của những điểm nhìn đối

tợng khác nhau giúp ngời đọc có thể nhận ra quan điểm và cách nhìn hiện

thực của nhà văn Tính dân chủ trong văn học biểu hiện, chính là ở đó.Vì thế

có thể nói, lựa chọn điểm nhìn trần thuật gắn liền với ý đồ nghệ thuật của nhàvăn là một nhiệm vụ then chốt của sáng tạo

Thủ pháp dòng ý thức có vai trò trong việc góp phần tạo ra sự đổi mớitrong nghệ thuật tổ chức điểm nhìn trần thuật Với thủ pháp dòng ý thức điểmnhìn bên trong đợc phát huy và mở ra một hiện thực mới- hiện thực tâm hồn

1.2.2.2 Biểu hiện trong nghệ thuật tổ chức văn bản

"Bố cục là một phơng diện của kết cấu Ngoài bố cục, kết cấu còn baogồm: tổ chức hệ thống tính cách, tổ chức thời gian và không gian nghệ thuậtcủa tác phẩm nghệ thuật tổ chức những liên kết cụ thể của thành phần cốttruyện nghệ thuật trình bày, bố trí các yếu tố ngoài cốt truyện sao cho toàn

bộ tác phẩm thực sự trở thành một thủ pháp nghệ thuật"[22, 132] Nh vậy, tổchức văn bản thể hiện ở kết cấu tác phẩm Theo quy tắc chung trong tiểuthuyết, kết cấu thờng biểu hiện ở cốt truyện, không gian, thời gian nghệthuật…Tuy nhiên văn học chịu sự tác động của những quy luật sáng tạo khácnhau sẽ có cách xây dựng kết cấu khác nhau Văn học truyền thống do chịu sựchi phối của quy luật chiến tranh nên kết cấu tác phẩm thờng đơn tuyến…Sauchiến tranh, phù hợp với quy luật vận động và phát triển của văn học bớc sangmột thời kỳ mới Một trong những phơng thức đó là các nhà văn dùng thủpháp dòng ý thức…đã tạo nên sự đổi mới trong cách xây dựng cốt truyện,không gian và thời gian nghệ thuật…

Với việc sử dụng thủ pháp dòng ý thức trong tác phẩm nghệ thuật, dòng ýthức của nhân vật có vai trò quan trọng trong tổ chức văn bản Trong dòng ýthức, những liên tởng bất chợt, những hình ảnh mang tính ám ảnh, những hồi

ức ùa về nh một dòng sông miên man chảy Tâm trạng con ngời nhiều khikhông tuân theo quy luật khách quan mà tuân theo quy luật cảm xúc Vì thếxuất hiện kiểu cốt truyện xây dựng trên cơ sở dòng ý thức của nhân vật

Trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, các sự kiện không tuân theo quy

luật thời gian tuyến tính mà tuân theo dòng chảy tự nhiên tình cảm con ngời

Mở đầu tác phẩm là mùa khô đầu tiên sau chiến tranh năm 1976 Kiên đi thunhặt hài cốt tử sĩ Từ đó theo dòng hồi ức nhân vật trở về cuối mùa khô năm

1969, năm mà tiểu đoàn 27 bị xóa sổ, Kiên và một vài ngời may mắn sốngsót Cứ nh vậy quá khứ và hiện tại đan xen, hòa trộn vào nhau Ngời ta gọi đó

là kiểu phân rã cốt truyện trong tiểu thuyết hiện nay

Trong dòng ý thức của nhân vật, cách tổ chức không gian và thời giankhác với văn học truyền thống Nghĩa là không tuân theo một trình tự thờigian khách quan, thời gian lịch sử Nhân vật cùng một thời điểm hồi ức về

những sự kiện diễn ra trong quá khứ Trong tiểu thuyết Chinatown của Thuận

“mở đầu tiểu thuyết là: “Đồng hồ đeo tay chỉ số mời” và câu kết là: “ Đồng hồ

đeo tay chỉ số mời hai” Chỉ với hai giờ đồng hồ nhân vật đã sống với chínhcuộc đời mình gần bốn chục năm Bốn chục năm đủ để con ngời nếm trải đủ

vị của cuộc đời, của cuộc sống Sự dồn nén không chỉ về mặt thời gian mà còndồn nén về mặt cảm xúc Chính sự dồn nén đậm đặc nh thế đã khiến cho tiểuthuyết này trở thành tiểu thuyết của tâm hồn

Mặt khác với lối kiến trúc tiểu thuyết dựa trên mạch cảm xúc của nhânvật đã phá vỡ đi trật tự thời gian so với lối viết truyền thống và từ đó kéo theo

sự phá vỡ trật tự không gian Thời gian đồng hiện sẽ dẫn tới không gian đồng

hiện Trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, năm 1965 hiện về trong hồi

ức của Kiên là không gian chiến tranh (ga Thanh hoá), không gian Hà Nội(Kiên và Phơng tìm cách đuổi theo kịp tàu quân sự), không gian gia đình(Kiên hồi tởng về cha mẹ mình), không gian sân trờng Bởi

Thờng tác phẩm đợc các nhà văn sáng tạo trên cơ sở dòng ý thức củanhân vật, có những cách tân trong nghệ thuật tổ chức văn bản Không gian,thời gian, bố cục của câu chuyện đều đợc xây dựng trên cơ sở dòng ý thức.Nhờ dòng hồi ức mà khám phá đợc sự thật ẩn sâu trong tâm hồn con ngời.Nghệ thuật tổ chức văn bản biểu hiện thông qua thủ pháp dòng ý thứccũng giúp ngời đọc thay đổi cách tiếp nhận tác phẩm so với trớc đây Ngời

đọc hiểu đợc sự kiện tâm lí bên trong nhân vật, thấy đợc phần nào bóng dángxã hội

1.2.2.3 Biểu hiện trong lời văn nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì lời văn nghệ thuật là “dạng phát ngôn

đợc tổ chức một cách nghệ thuật, tạo thành cơ sở ngôn từ của văn bản nghệthuật, là hình thức ngôn từ nghệ thuật của tác phẩm văn học”[22, 161] Phơngthức tổ chức lời văn nghệ thuật là bộc lộ trực tiếp những trạng thái cảm xúccủa đối tợng đợc miêu tả Tái hiện trực tiếp đời sống nội tâm là mục đích củathủ pháp dòng ý thức Vì thế việc tìm hiểu lời văn nghệ thuật cũng là cách đểtìm hiểu thủ pháp dòng ý thức tham gia vào quá trình xây dựng lời văn nghệthuật trong tác phẩm

Sự tham gia của thủ pháp dòng ý thức đã làm xuất hiện lời nói vô thứccủa nhân vật: sống với những hồi tởng, cảm xúc đôi khi chính nhân vật khôngkiểm soát đợc lời nói, ý nghĩ của mình Do đó nhân vật nói mà không biết

mình đang nói và không biết mình vừa nói gì Chẳng hạn trong Nỗi buồn

chiến tranh của Bảo Ninh, Kiên nói chuyện với ngời đàn bà câm:

" Họ bảo trên này nhiều ma Không phải đâu Họ đấy Những ngời trongtranh Trớc khi mất, cha tôi làm lễ phóng thích cho họ khỏi mặt vải "[40,121]

-"Khi cha tôi mất, tôi đi biệt mời năm"

-"Trong tiểu thuyết tôi đang viết có chị Hiểu không? Chị có hiểukhông?"

[40, 121]

Kiên miên man tâm sự theo dòng ý nghĩ của mình, từ chuyện này sangchuyện kia Ngay sau đó anh "quên bẵng, lững lờ, gạt chị về với sự câm lặngcủa chị"

[40, 122]

Lời nói vô thức xuất hiện ngay trong cuộc đối thoại của nhân vật này với

nhân vật khác An Mi trong Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phợng khi nghe

Michael nói:

- "Với bà không còn một thứ gì trên đời này là thiêng liêng hết hay sao?"Thì chị trả lời:

-"Có, có một thứ đối với tôi là thiêng liêng trên đời này Đó là tình anh

em Đừng bỏ rơi Marcus"[51, 144]

Trong cuộc đối thoại với Michael xuất hiện lời nói vô thức của An Mi màchính chị không ý thức đợc mình vừa nói gì? Tại sao mình lại nói thế? "Tôingạc nhiên vì chính miệng mình đã nói ra câu đó Tôi không tin ở tình yêu.Tôi biết gì về tình anh em?"[51, 145] Nghĩa là chính An Mi không kiểm soát

đợc lời nói của mình Hay nói cách khác dòng ý thức không chỉ khai mở ýthức mà còn khai mở chiều sâu vô thức trong đời sống của chính nhân vật Vìthế lời văn nghệ thuật ở những tác phẩm này đợc thể hiện tuỳ thuộc vào mạch

t duy và cảm xúc của nhân vật

Nh vậy nét mới trong ngôn ngữ nghệ thuật của những tiểu thuyết dòng ýthức là từ ngữ gợi sự liên tởng các sự việc, cảm xúc mang tính phối nghĩa

Trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh đã sử dụng kiểu liên tởng

gợi nhớ sự kiện này với sự kiện khác theo mạch cảm xúc nhằm tạo nên những

tâm trạng có khi là tự hào, buồn thơng, cũng có khi là chua xót, mỉa mai Còn

ở Và khi tro bụi, sự liên tởng đợc thể hiện khá độc đáo Đoàn Minh Phợng sử

dụng từ ngữ liên tởng dần dần tác động vào ý thức nhân vật Đó là sự liên tởngvô thức của An Mi trong hành trình trở về với sự sống Với Nguyễn Bình Ph-

ơng lại sử dụng kiểu liên tởng tạt ngang các sự việc với nhau nhằm tạo ra nét

nghĩa đối lập trong Trí nhớ suy tàn Nhìn chung sự liên tởng trong mạch cảm

xúc của nhân vật tạo nên sự đa nghĩa là nét thành công của các nhà văn về lờivăn nghệ thuật khi sử dụng thủ pháp dòng ý thức trong tác phẩm của mình.Trong tiểu thuyết trớc năm 1975, ta thờng bắt gặp một số thủ pháp quen thuộcnh: thủ pháp so sánh, thủ pháp miêu tả, thủ pháp phóng đại Thờng những thủpháp này biểu hiện bản chất của sự việc, hiện tợng Chẳng hạn trong tiểuthuyết trớc năm 1975 tác giả thờng sử dụng biện pháp so sánh để xây dựngchân dung nhân vật đại diện cho cộng đồng Đặc biệt trong cách xây dựng tâmthế t thế của ngời lính trên mặt trận chống quân thù thì với thủ pháp so sánh

hình tợng ngời lính mang tầm vóc lịch sử Dấu chân ngời lính của Nguyễn Minh Châu, Mẫn và tôi của Phan Tứ…và hàng loạt tiểu thuyết ra đời trong

giai đoạn này đều xây dựng hình tợng ngời lính theo hớng đó Nghĩa là sắcthái tâm lý nhân vật cha đợc thể hiện tinh tế nh trong tiểu thuyết dòng ý thức

Có thể nói lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết dòng ý thức đợc các nhàvăn sử dụng ở nhiều góc độ khác nhau Đó có thể là lời nửa trực tiếp, lời độcthoại nội tâm, lời đối thoại của nhân vật tạo nên sự đa nghĩa của ngôn ngữnghệ thuật Chính lời văn nghệ thuật đã giúp nhà văn biểu hiện đợc những góc

độ tâm lý khác nhau trong đời sống nội tâm của nhân vật từ góc nhìn hiện tại.Tại đó, cuộc sống của nhân vật thể hiện một cách bình đẳng với nhà văn Đóchính là nét mới trong lời văn nghệ thuật biểu hiện trong những tiểu thuyết sửdụng thủ pháp dòng ý thức Đặc điểm này chúng tôi sẽ trở lại cụ thể trong cácphần sau

CHƯƠNG 2 Thủ pháp dòng ý thức trong Điểm nhìn trần thuật

và mô hình văn bản tiểu thuyết 2.1 Thủ pháp dòng ý thức trong điểm nhìn trần thuật

2.1.1 Điểm nhìn tác giả và điểm nhìn nhân vật

2.1.1.1 Điểm nhìn tác giả - hiện tại gợi về ký ức

Trong tiểu thuyết dòng ý thức, điểm nhìn của tác giả thờng hớng vào kểcác sự kiện và hành động hành vi của nhân vật để làm tiền đề phản ánh đờisống nội tâm nhân vật Điểm nhìn tác giả thờng ở ngôi thứ ba

Câu chuyện đợc kể ở ngôi thứ ba Ngời kể chuyện giấu mặt kể cho độcgiả nghe về cuộc sống của nhân vật em Ngời kể chuyện luôn thay đổi điểmnhìn vào đối tợng miêu tả dựa trên “ trí nhớ suy tàn” nh sự hóa thân vào nhânvật:

“ Chẳng mấy tháng nữa sẽ tròn hai mơi sáu tuổi

…

Hàng ngày đúng bảy giờ mời lăm dắt xe đi làm, chiếc áo màu ghi xámlẫn giữa bao nhiêu áo trên đờng phố Nếu nhận ra cũng chỉ nhờ vào trí nhớ màmấy hôm nay cứ linh cảm sẽ suy tàn ghê gớm, tựa nh cây ổi trớc nhà gãy vàonăm lên mời hay hai mơi đó, không cứu vãn đợc

Tuấn đã ở một chân trời khác với tiếng nói khác, màu da khác Châu Âu

xa xôi có tuyết trắng nh những miếng xốp lót hàng điện tử

Giờ em là con chim bị nhốt trong lồng quá lâu, bâng khuâng vì tự do yênbình “ [50, 10]

Mỗi lần thay đổi điểm nhìn là mỗi lần ngời kể chuyện hé mở ra thế giớitâm hồn nhân vật Những câu văn đầu có thể vừa là lời nhân vật vừa là cáinhìn của ngời kể chuyện vì không xuất hiện ngôi kể (không biết ngời kểchuyện đang kể hay nhân vật đang hồi tởng lại theo dòng trí nhớ của mình) ở

đây, ngời kể chuyện và nhân vật ngẫu nhiên hoà đồng, gần gũi nhau về điểmnhìn “Nếu nhận ra cũng chỉ nhờ vào trí nhớ, mà mấy hôm nay cứ linh cảm sẽsuy tàn ghê gớm, tựa nh cây ổi trớc nhà gẫy vào năm lên mời hay hai mơi gì

đó, không cứu vãn đợc”, “không cứu vãn đợc” là lời của ngời kể chuyện thì cónghĩa là thái độ đồng cảm với nhân vật Nhân vật dờng nh không sống vớihiện tại mà luôn sống với quá khứ, những ký ức đứt đoạn, không rõ ràng.Dòng ý thức của cô gái ngay từ mở đầu câu chuyện đã báo hiệu không liềnmạch, đứt đoạn: về cây ổi trớc nhà gẫy vào năm lên mời hay hai mơi, vềTuấn…Cùng với ý nghĩa của dòng ý thức của cô gái cộng với toàn bộ cơ cấugiọng kể của truyện, có lẽ đây là sự khẳng định của ngời kể chuyện: “ khôngthể cứu vãn đợc” là điều tất yếu Thủ pháp dòng ý thức mà nhà văn sử dụng đểgóp phần tạo nên những sáng tạo trong điểm nhìn trần thuật

Tuy nhiên nếu để ý sẽ thấy, tác phẩm chủ yếu đợc sáng tạo theo điểmnhìn bên trong của nhân vật em Đằng sau cái nhìn của nhân vật em là điểmnhìn của ngời kể chuyện

“Hoài ho, luôn ho không cỡng lại đợc Hoài gây ấn tợng cuộc sống đang

co thắt lại dồn nén vào một chiếc đĩa Không nhìn nhau, trao đổi dăm ba câuchuyện về ngày hôm qua Hoài nói nhỏ nhng nghe rõ bởi chất giọng kim

Hôm qua trời đất vẫn thếHôm qua một cơn gió chết dịu dàng dới một khóm hoaHôm qua cả hai đều gặp lại ngời quen cũ”[50, 29]

Nh vậy, điểm nhìn ở đây di động từ hiện tại kể tới sự việc của

“hôm qua” Trong bốn câu, từ “hôm qua” đợc lặp tới bốn lần Điểm nhìn vềngày hôm qua cũng thay đổi: từ nhiều góc độ không gian khác nhau Tuynhiên các sự kiện kể đợc tái hiện đan xen nhng đó mới chỉ là chuỗi sự việc bênngoài, chính việc đi sâu vào thế giới bên trong, những diễn biến tâm lí cô gáiqua nghệ thuật kể chuyện di chuyển điểm nhìn mới làm nên sức cuốn hút và

sự thành công của tác phẩm gắn liền với cách nhìn nhận cuộc sống mới mẻcủa Nguyễn Bình Phơng: “Tâm t của con ngời không phải lúc nào cũng nhdòng chảy thuật chiều mà nhiều khi hỗn loạn với những mộng mị, ảo giác, hồi

ức đan xen Chắp nối những mảnh vụn trong dòng suy cảm của cô gái, ngời

đọc cảm nhận đợc một cuộc sống vô hớng, không điểm tựa của nhân vật, bởivì có một điểm tựa duy nhất là quá khứ thì trí nhớ về nó cũng đã suy tàn Baobọc lấy cô gái là sự chán nản, nhạt nhẽo đó, cô cũng không nắm bắt đợc rõràng”[41, 14].

Tác giả từ nhiều góc độ khác nhau mà có những cách khai thác trong cáctrờng đoạn, đôi khi nhập điểm nhìn ngời kể chuyện vào điểm nhìn nhân vật.Mặt khác, ngay từ đầu tác phẩm không xuất hiện ngôi kể, cũng không xuấthiện tên nhân vật Câu chuyện đợc dẫn dắt nh nhấn mạnh sự bất chợt trong trínhớ của nhân vật về vấn đề đang diễn ra Những hồi ức bất chợt ùa về đan xen

h - thực là thủ pháp khiến cho sự dịch chuyển điểm nhìn trần thuật vừa linh

động vừa có khả năng tạo ra những góc nhìn khác nhau về đời sống nội tâmnhân vật…

ở Nỗi buồn chiến tranh, điểm nhìn của ngời kể chuyện gắn với nhữngtrải nghiệm mà tác giả muốn thể hiện: “Trong lòng chúng tôi bị chiến tranhchà nát theo một kiểu riêng, mỗi ngời ngay từ ngày đó đã mang trong lòngmột cuộc chiến tranh của riêng mình, nhiều khi hoàn toàn khác với cuộc chiến

đấu chung, những nhìn nhận mà sâu trong lòng cực kỳ khác nhau về con ngời,

về thời đại chiến trận và đơng nhiên mỗi ngời một số phận hậu chiến”[40,286], đã mở ra điểm nhìn mới về chiến tranh trong quá khứ Với Bảo Ninh,mỗi ngời có một cuộc chiến tranh của riêng mình và đây là nỗi buồn của riêngKiên, là cách nhìn chiến tranh của riêng Kiên Tuy nhiên trong tác phẩm nàyngời kể chuyện xng tôi phải gần cuối tác phẩm mới xuất hiện: “Không hề cómột chữ nào của riêng tôi trong bản thảo mới, tôi chỉ xoay xoay vặn vặn nhmột ngời chơi Ru - bích vậy thôi Nhng sau khi chép xong, đọc lại, tôi ngỡngàng nhận thấy những ý tởng của mình, những cảm giác của mình thậm chícả những cảnh ngộ của mình nữa Dờng nh do sự tình cờ của câu chữ và bốcục, tôi và tác giả ngẫu nhiên trở nên hoà đồng t tởng, trở nên gần gũi nhau.Thậm chí tôi ngỡ rằng có quen anh trong chiến tranh”[40, 285] Ngời kểchuyện vừa đảm bảo tính khách quan của câu chuyện, vừa ghi lại những gì đã

có trong bản thảo vừa thể hiện sự đồng quan điểm với nhân vật về cách nhìn

về cuộc chiến tranh vừa qua Cuộc chiến tranh không chỉ mang âm điệu hàohùng thắng lợi mà còn đậm nét đau thơng bi tráng trong những ngôi nhà, ngõphố vắng vẻ hoặc làng quê đồi núi quạnh hiu qua từng nỗi bất hạnh cô đơn củabao ngời con gái nhỏ hậu phơng đêm đêm mỏi mắt chờ đợi

Trong những tiểu thuyết sử dụng thủ pháp dòng ý thức nh: Nỗi buồn

chiến tranh, Và khi tro bụi và Trí nhớ suy tàn có sự sáng tạo điểm nhìn trần

thuật Điểm nhìn tác giả tái hiện những sự kiện, đời sống bên ngoài nhng là để

lý giải cho những chuyển biến nội tâm của nhân vật Thông thờng vai trò củangời kể chuyện ẩn đi và chủ yếu đợc trao cho các nhân vật và để nhân vật tựnói lên tiếng nói của mình

2.1.1.2 Điểm nhìn nhân vật - tìm về thời gian đã mất“ ”

Trong các tiểu thuyết dòng ý thức thì dòng ý thức của nhân vật chủ yếu

kể lại những hồi ức và những suy ngẫm của chính nhân vật về những ký ức đó

Ký ức là điểm tựa quan trọng xuyên suốt tác phẩm để các nhà văn xây dựng

điểm nhìn trần thuật Do đó điểm nhìn nhân vật xuất phát từ ký ức, soi lại

hành vi và cảm xúc của chính mình trong quá khứ Nỗi buồn chiến tranh, Và

khi tro bụi, Chinatown …là những tiểu thuyết nh thế Tác phẩm Nỗi buồn

chiến tranh, quá khứ chiến tranh là nỗi ám ảnh của Kiên Và khi tro bụi, An

Mi phủ nhận quá khứ, chạy trốn quá khứ nhng chị lại tìm hiểu quá khứ củangời khác Chỉ khi đối diện với quá khứ của ngời khác chị mới ý thức đợccuộc sống hiện tại của chính mình - hiện tại của một con ngời “không quákhứ” Chỉ khi nhận thức lại đợc quá khứ của mình, chị mới nhận ra đợc sợidây liên kết của mình với hiện thực đời sống

Quá khứ là điểm tựa quan trọng để nhà văn trần thuật Vì thế điểm nhìn

của nhân vật thờng là góc nhìn đồng vọng về quá khứ Trong Nỗi buồn chiến

tranh của Bảo Ninh là phần lớn câu chuyện đợc nhìn bằng cái nhìn của Kiên,

bằng tâm trạng của Kiên trên hành trình tìm về quá khứ, dòng hồi ức của nhânvật miên man không dứt Bớc qua chiến tranh với Kiên “hoà bình, chẳng qua

là thứ cây mọc lên từ máu thịt bao anh em mình, để trừ lại chút xơng Mànhững ngời đợc phân công nằm lại gác rừng lại là những ngời đáng sốngnhất”[40, 45] Chua xót, manh nha một tinh thần không thể hoà nhập vào cuộctrong đời sống hiện tại Trần Sơn đã dự cảm đợc những gì sẽ xảy ra đối vớinhững ngời nh Kiên “Sau chiến thắng oai hùng này những thằng lính chiến

đấu nh ông ấy mà ông Kiên, chả trở lại thành ngời bình thờng đợc nữa đâu.Ngay cả giọng cời, mẹ kiếp, xin nói là còn chán mới hòng có đợc để giao tiếpvới đời’’[40, 45] Kiên không hoà nhập nổi với cuộc sống hoà bình Ký ứcthời chiến tranh luôn ám ảnh, dằn vặt anh Những kỷ niệm chiến tranh ùa vềkhi đã có một độ lùi thời gian là điều kiện thích hợp để Kiên có dịp suy ngẫmlại cuộc chiến tranh đã qua

“ Kiên lặng đi nhớ lại.

“ Đêm nay ai gọi hồn ai Tiếng hú cất lên từ đâu đó trong rừng thẳm, âm

u truyền dọc theo những gờ núi lạnh lẽo của truông Gọi Hồn Cô đơn Lạclõng

Núi vẫn thế, rừng vẫn thế, suối sông cũng vẫn thế thôi, bởi có là bao mộtnăm trời Chỉ có điều hồi đó đang chiến tranh còn bây giờ trái lại, đã hoà bìnhrồi Cũng là một trang cuộc đời nhng mà là hai thế giới, hai thời đại.”[40, 13].Trong cái nhìn của Kiên chiến tranh không đơn thuần chỉ có rực rỡ chiến công

mà còn biết bao mất mát, hy sinh mà ngời lính phải gánh chịu Chính điều ấy

đã làm cho hiện thực đau thơng của chiến tranh đã tái hiện một cách kháchquan nh nó vốn có qua dòng ý thức ở đó có sự hoảng loạn của ngời tiểu độitrởng “Anh ta tự đọp vào đầu, óc phọt khỏi tai”[40, 7], có sự bất lực của ba côgái bị chiến tranh cầm tù trong rừng sâu, có sự nghiệt ngã của hoàn cảnh “mộthôm Thinh con đã mò tới một ngôi làng và giữa tro tàn của ngôi làng cậu ta đãbắn chết một con vợn rất to, phải bốn ngời kéo ra mới khiêng nổi con thú vềlán của đội trinh sát Đến khi ngã nó ra, cạo sạch đợc bộ lông, con vật hiệnnguyên hình là một mụ đàn bà béo xệ, da sùi lở nửa xám nửa trắng hếu, cặpmắt trợn ngợc”[40, 9]; bên cạnh đó là khí phách can trờng ở những ngời chiến

sĩ “Thà chết …không hàng… Anh em, thà chết’’[40, 7], là sự hy sinh thầmlặng vì đồng đội của Hoà, sự hy sinh ấy cũng nhoà vào cỏ cây, trời đất “Chẳngthấy ai hỏi gì anh về Hoà cả Anh cũng chẳng kể rồi cũng bẵng quên Có lẽ

đức hy sinh sự quên mình là một cái gì quá giản dị, dễ nhớ dễ quên”[40, 236].Chiến tranh, thân phận con ngời trở nên mong manh giữa sống và chết Oanhvừa quay lng đi phải hứng trọn một băng đạn từ khẩu súng của ngời phụ nữmình vừa tha mạng Quảng tự giải thoát cho mình khỏi cơn đau vật vã khi đatay rút quả u- ét cài bên hông Kiên… Quá khứ đó nh một ám ảnh thờng trựctrong ký ức Kiên khiến anh không thể hoà nhập với hiện tại Và chẳng biết khinào anh mới “có thể nguôi nổi, trái tim mình mới thoát khỏi gọng bàn tay xiếtchặt của những kỷ niệm chiến tranh Những kỷ niệm có thể là êm đềm, có thể

là ác hại nhng đều để lại những vết thơng mà tới bây giờ một năm đã qua, haymời năm, hai mơi năm nữa vẫn còn đau, đau mãi”[40, 47] Kiên sống vớinhững hồi ức, mà quá khứ - với anh là có ý nghĩa

Trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới, ngoài điểm nhìn của nhânvật chính, tác giả còn trao điểm nhìn cho các nhân vật khác Đối tợng đợc

miêu tả trở nên đa chiều Đây là kiểu t duy mới so với văn học trớc đó Trongnhững cuốn tiểu thuyết thuộc dạng dòng ý thức các điểm nhìn nhân vật chủ

yếu là điểm nhìn bên trong Trong Nỗi buồn chiến tranh, ngoài điểm nhìn của

Kiên, tác giả còn trao điểm nhìn về chiến tranh cho các nhân vật khác nh:Can, Phán, cha Kiên, Phơng…Can - một trong những ngời lính đã bị thựccảnh chiến tranh làm cho suy sụp cả thể xác và tinh thần Can muốn đào ngũvì với anh chiến tranh “thắng hay thua, kết thúc mau hay kết thúc chậm, vớitôi chẳng có nghĩa lý gì nữa…Đời tôi tàn rồi, nhng dù thế nào tôi cũng phảigặp lại mẹ, phải nhìn thấy làng tôi” [40, 24]

Trong câu nói của Can có hai thông tin: Thứ nhất, chiến tranh với Can dùthế nào đi nữa cũng chẳng có ý nghĩa gì.Trong suy nghĩ của Can lý tởng đãnguội lạnh Thứ hai, Can không muốn sống trong khung cảnh tối tăm, rùngrợn này nữa Đó cũng là lí do lí giải thích nạn đào ngũ xảy ra khắp trung đoànlàm ói rỗng những trung đội bởi họ đều bế tắc và tuyệt vọng Ngay cả nhânvật trởng sĩ quan quân lực cũng có một cái nhìn riêng về thực tế chiến tranhkhông giống với nhiều ngời cùng thời:

“Đánh nhau còn xơi, chả biết khi nào mới mãn cuộc - trởng ban quân lựcrầu rĩ nói khàn khàn, phải giữ hạt giống không thì tiệt Sau vụ thu hoach thấtbát dù có đói nhăn vẫn phải chọn những hạt thóc tốt nhất cho mùa sau…Khicác cậu học xong trở về thì bọn tớ, lớp cán bộ chỉ huy hiện nay chả chắc cònsót mống nào Trung đoàn và nói chung, chiến tranh là do chính các cậu xoayvần”[40, 19]

Ngời trởng sĩ quân lực biết rằng, chiến tranh không biết đến bao giờ kếtthúc, nên đã ý thức đợc tinh thần vừa chấp nhận mọi khả năng xấu có thể xảy

ra vừa chuẩn bị “phải chọn những hạt thóc tốt nhất cho mùa sau” nhng Can thìkhông suy nghĩ nh thế Can đào ngũ những hy vọng tìm cách trở về quê hơng

dù chỉ để đợc nhìn thấy Mẹ một lần nhng rồi chính anh có một kết cục bithảm “Cái xác lở loét, ốm o nh xác nhái bị dòng lũ xô tấp lên một bãi lau lầylụa Mặt của cái xác chết quạ rỉa, miệng nhét đầy bùn và lá mục”[40, 26] Khi Kiên còn là một học sinh, cái nhìn của anh về thời cuộc đã khác vớicái nhìn của cha anh, và tất nhiên khác với cái nhìn của Phơng Cha Kiên nhmột nghệ sĩ “lạc loài”, cái nhìn của ông là cái nhìn của kẻ sinh bất phùng thời

Điều đó khiến Kiên không thật hiểu cha của mình nhng sau này, khi ngoàibốn mơi, trở thành một nhà văn phờng, anh chợt nhớ lại “Thời của mẹ của cha

đã hết Còn con…từ nay còn một mình Thời đại mới rồi sẽ tới! Huy hoàng.Tráng lệ… Không còn những bất hạnh lớn lao nữa…Nhng những nỗi buồn thìkhông nguôi… vẫn sẽ còn lại nỗi buồn…nỗi buồn truyền kiếp Cha chẳng đểlại gì cho con ngoài nó, nỗi buồn ấy”[40, 138] Cái sợi dây níu kéo, liên kếtcác hồi ức của Kiên chính là nỗi buồn, kéo theo tâm trạng lạc lõng, chênhvênh trớc thực tại, một tâm hồn dễ bị cuốn vào cuộc sống xảy ra trong quákhứ Có điều để thẩm thấu nỗi buồn đó, việc duy nhất là tìm đến những trangbản thảo của anh Những trang bản thảo đó lại bị anh đốt dở, một ngời phụ nữcâm cất giữ và sau này chỉ có “ tôi” mới đọc và hiểu…

Nh vậy ở Nỗi buồn chiến tranh, ngoài điểm nhìn trọng tâm của nhân vật

Kiên, điểm nhìn còn đợc soi chiếu từ nhiều phía, nhiều góc độ Tất nhiên điểmnhìn của các nhân vật khác về chiến tranh, về thời đại của mình đều đợc hiệnlên trong dòng ý thức của Kiên Ngay cả Kiên, cái nhìn của anh về chiến tranhcũng là cái nhìn của kẻ đã bớc ra khỏi cuộc chiến - cái nhìn chiêm nghiệm.Kiên hớng về quá khứ và hiểu về quá khứ về những sự kiện và những con ngời

mà trớc đây anh cha kịp hiểu Nỗi buồn chiến tranh là điểm nhìn xuôi về hồi

tởng với những giấc mơ hỗn loạn nhng thống nhất trong dòng ý thức của nhânvật Nó đem đến cho ngời đọc một hiện thực đáng tin cậy và dẫn dụ ngời đọcsuy ngẫm về chiến tranh và số phận những ngời lính từng tham chiến Quákhứ trở về nh sự ám ảnh khiến Kiên không sống nh “một ngời bình thờng” sauchiến tranh

Nh vậy, góc độ điểm nhìn của nhân vật xuất phát từ ký ức, miêu tả tâmtrạng dựa vào những hồi ức và ghi nhớ những cảm xúc suy t Chẳng hạn ngay

trong phần mở đầu của tiểu thuyết Đi tìm thời gian đã mất của M Proust đã

viết: "Lần đầu tiên bố mẹ tôi bàn việc mời ông de Norpois tới ăn tối Mẹ tôingỏ ý tiếc giáo s Cottard đi du lịch vắng, đối với Swann thì bà đã hoàn toàn cắt

đứt quan hệ; giá có hai vị này thì chắc hẳn ngài cựu Đại sứ thích thú lắm Bốtôi bảo, một vị khách vĩ đại, một nhà bác học trứ danh nh Cottard không baogiờ có thể thất thố trong một bữa ăn tối, còn với cái lối phô trơng, cái cungcách hễ quen biết ai là oang oang kêu danh ngời ta lên, Swann chỉ là một taykhoe mẽ tầm thờng mà ắt hẳn hầu tớc de Norpois sẽ cho là "thỗi hoắc" theo lốinói của ông Thế nhng câu trả lời của bố tôi vẫn đợc giải thích vì một số ngờicòn nhớ tới một Cottard hết sức xoàng xĩnh, và một Swann rất mực tinh tế,khiêm tốn và kín đáo trong giao tiếp"[30, 9] ở đây từ điểm nhìn nhân vật ta

thấy những sự kiện tâm lý, hồi ức về các nhân vật lần lợt xuất hiện trong dòngsuy t của các nhân vật

Nếu ở Nỗi buồn chiến tranh, điểm nhìn nhân vật là dựa vào những ký ức, cảm xúc của chính nhân vật thì trong Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phợng h-

ớng về "khoảng không" quá khứ Báo hiệu một đời sống nội tâm "trống rỗng":

"Sau khi mang đi hết những gì có thể sẽ nhắc nhở tôi rằng anh đã từng có mặttrên đời này tôi chợt hiểu rằng tôi sẽ chết theo anh Nếu sống trong thơngnhớ se sắt tôi sẽ sống nh một bóng ma u uất, nhng tôi cũng không thể chịu

đựng nổi thêm một sự lẵng quên nào nữa trong đời Đôi lần đốt đi ký ức, tâmtởng tôi chơi vơi trong một nỗi hao hụt không có gì lấp nỗi Tôi không còn gì,hồn tôi chỉ là một đám tro"[51, 11] ở đây ta chỉ bắt gặp những nghĩ suy củanhân vật về một sự kiện vừa xảy ra và từ đó xuôi dòng suy nghĩ về quá khứ xahơn Nhng suy ngẫm về quá khứ xa hơn đó lại chỉ là màn sơng mù của ký ức.Bởi vì cuộc đời chị là "một khoảng trống không"[51, 58]

ở Trí nhớ suy tàn, Nguyễn Bình Phơng trao điểm nhìn trần thuật chonhân vật dị biệt tinh thần Tác phẩm đợc kể từ điểm nhìn của nhân vật “ em”,nhng không đặt nhân vật này trong bất cứ mối quan hệ nào, cô sống với nhữngsuy nghĩ ngổn ngang về Tuấn, Vũ, cây ổi trớc nhà, đờng phố Hà Nội…Dòng ýthức của nhân vật trôi chảy miên man không có mở đầu và dờng nh không cókết thúc Tất cả chỉ là sự “tạp ghi của trí nhớ ’’ Cũng trong một tác phẩmkhác của mình, Nguyễn Bình Phơng đã tạo điểm nhìn nhân vật xuất phát từ

cõi vô thức của chính nhân vật Tính nh trong Thoạt kỳ thuỷ.

Tác giả sử dụng ngôi kể này, nhân vật đợc tái hiện nh đang độc thoại nộitâm với chính mình Dòng ý thức ngổn ngang, là những mảnh vỡ tâm trạngnhng lại phù hợp với quy luật của cảm xúc, của tâm lý con ngời Bởi nhữngnghĩ suy cảm xúc của con ngời trớc cuộc sống đa đoan nhiều khi không phải

là dòng chảy thuận chiều Nhân vật em cũng không lý giải đợc sự chán nản,nhạt nhẽo trong cuộc sống của chính mình Điểm dựa duy nhất để lý giải là trínhớ thì “trí nhớ suy tàn" Nh vậy qua các điểm nhìn trần thuật của nhân vật:Kiên tìm thấy ý nghĩa trong quá khứ, An Mi “chạy trốn” quá khứ nhng quákhứ lại dắt chị trở về với hiện tại, nhân vật em thì trí nhớ suy tàn…đã khiếncho ngời đọc phải có cái nhìn nghiêm túc về quá khứ Đã đến lúc phải đánhgiá lại quá khứ một cách sáng suốt, đồng thời phải dũng cảm và có tấm lòng

vị tha để không “vô ơn với quá khứ vừa không bị quá khứ cầm tù” Cũng là

điểm nhìn nhân vật nhng Tạ Duy Anh lại chọn điểm nhìn từ một hài nhi trongbụng mẹ “khao khát chờ đến cái ngày vĩ đại ấy” - ngày cậu đợc chào đời trong

Thiên thần sám hối Việc lựa chọn điểm nhìn bên trong ấy tạo nên hiệu quả

nghệ thuật làm cho bức tranh đời sống bên ngoài hiện lên chân thực kháchquan

Dòng ý thức là một phơng tiện phá vỡ tính liên tục của mạch chuyện

Đồng thời tham gia vào quá trình tạo điểm nhìn bên trong của nhân vật vớinhiều góc quét khác nhau của đối tợng đợc miêu tả Với dòng ý thức ở nhânvật "dị biệt" về tinh thần thì khả năng này càng nhân lên để tìm ra chiều sâukhuất lấp của tâm hồn, cũng nh khám phá bất ngờ về cuộc sống

2.1.2 Sự dịch chuyển điểm nhìn nghệ thuật - quá kkứ nh đang vận động

Trong tiểu thuyết dòng ý thức có sự phối hợp điểm nhìn bên trong và

điểm nhìn bên ngoài Trong tiểu thuyết này, điểm nhìn bên trong là quantrọng và quán xuyến toàn bộ tác phẩm Nhng một phần nào đó những truyệnnày không thuần tuý là kể theo dòng ý thức của nhân vật mà có sự đan xen với

sự kiện, hành động từ bên ngoài Theo Mai Hải Oanh: “Điểm nhìn bên ngoài

là trờng hợp ngời kể chuyện đứng từ ngoài để quan sát cốt truyện Còn điểmnhìn bên trong là sự quan sát nhân vật từ cảm nhận nội tâm của mình Nói

đúng hơn ngời kể chuyện nhập thân vào nhân vật, nhìn thế giới và trình bàycảm nhận bằng chính cảm nhận của nhân vật Trong trờng hợp ấy, ngời kểchuyện và nhân vật có sự gần gũi hoà đồng

Điểm nhìn bên trong cho phép trần thuật qua lăng kính của một tâm trạng

cụ thể, tái hiện đời sống nội tâm của nhân vật một cách sâu sắc Việc chi phối

và di chuyển điểm nhìn bên ngoài và bên trong sẽ giúp cho nhà văn có điềukiện trổ nhiều ô cửa để khám phá đời sống từ nhiều góc độ khác nhau Theo

đó, nhà văn có đủ điều kiện để đào sâu vào cả tầng vô thức cũng nh miêu tảmột cách sinh động những đờng quành tâm trạng đầy tinh vi của nhân vật”[45,147]

Trong tiểu thuyết sử dụng thủ pháp dòng ý thức, sự dịch chuyển điểm

nhìn nghệ thuật đợc các nhà văn chú ý Tấm ván phóng dao của Mạc Can đã

rất khéo léo trong việc kết hợp giữa điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bênngoài Điểm nhìn bên trong chính là cõi vô thức của ông Ba - với những mảng

ký ức chập chờn đan xen ở hiện tại Điểm nhìn bên ngoài là cuộc đời ông Ba.Dấu hiệu điểm nhìn bên trong là những đoạn in nghiêng trong văn bản

Điểm nhìn di chuyển giữa các nhân vật trong dòng ý thức của nhân vật

chính ở Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đợc khai thác từ điểm nhìn bên

trong - nhân vật Kiên Kiên trong hành trình thu nhặt hài cốt tử sĩ, chính trongkhông gian gợi nhớ ấy khiến…

“Kiên lặng đi nhớ lại

Đêm nay hồn ai gọi hồn ai Tiếng hú cất lên từ đâu đó trong rừng thẳm,

âm u truyền dọc theo những gờ núi lạnh lẽo của truông Gọi Hồn Cô đơn Lạclõng.”[39, 13]

Cái “lặng đi nhớ lại” là xuất phát điểm nhìn bên trong qua lăng kính tâmtrạng nhân vật Kiên Cứ thế, toàn bộ câu chuyện đợc kể từ cái nhìn của Kiên -qua dòng ý thức và ngời đọc có dịp chứng kiến những suy ngẫm của anh vềchiến tranh vừa qua Trong điểm nhìn của Kiên lần lợt xuất hiện điểm nhìncủa các nhân vật khác về chiến tranh Đó là Can, là Phơng, là cha Kiên mỗingòi nhìn chiến tranh theo cách của riêng mình Tính hiệu quả trong việc lựa

chọn điểm nhìn bên trong mà Bảo Ninh thực hiện trong Nỗi buồn chiến tranh

là: nhà văn không đa ra lời thuyết minh về chiến tranh, cũng không cắt nghĩachiến tranh mà từ dòng ý thức của nhân vật bớc ra khỏi chiến tranh mà cuộcsống thời chiến hiện lên rõ mọi khía cạnh: bi hùng, khắc nghiệt…của cuộcchiến Xuất hiện nhiều điểm nhìn khác nhau cũng đợc Nguyễn Việt Hà sử

dụng trong Cơ hội của chúa Ngoài điểm nhìn của ngời kể chuyện, tác giả để

cho các nhân vật xng “tôi” kể lại và thể hiện điểm nhìn riêng mình Do đó tabắt gặp những điểm nhìn khác nhau của các nhân vật “lập thân” trong thờibuổi kinh tế mới Đôi khi điểm nhìn nhân vật và điểm nhìn ngời trần thuật xoá

nhoà ranh giới, khoảng cách đợc thể hiện trong Ngời sông Mê của Châu Diên

Đến với Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phợng tuy vẫn là lựa chọn sự kết

hợp giữa điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài nhng tác giả có cách xử

lý riêng Sự kết hợp đó trên cơ sở cùng một sự vật, hiện tợng đợc nhìn ở haigóc độ khác nhau ngợc chiều nhau theo hớng ngoài - trong Điều đó thể hiệnqua hình ảnh "chuyến tàu": "Giữa những chuyến tàu có khi tôi xuống nhữngthành phố lạ "[51, 14] "Rồi tàu đến và rời thành phố, đi qua những cánh

đồng nối tiếp nhau, có khi bằng phẳng, có lúc lên núi xuống đồi Có những lối

đi băng qua những cánh đồng đó, mất hút về phía xa Rồi xe đi qua một cánhrừng, một khu phố la tha nhà cửa, loáng thoáng ánh đèn, đờng xe đi lên đixuống Quê hơng của loài ngời bây giờ lại lùi xa bên ngoài khung cửa kính,

lúc nào cũng chỉ lớt qua, nhạt nhoà và không tiếng động"[51, 18] Xét ở mộtkhía cạnh nào đó, điểm nhìn của An Mi trên chuyến tàu mà chị đi qua là điểmnhìn bên ngoài Nhìn về phía mặt đất, đó là không gian của cõi sống Nhngtrong cách nhìn của Anita thì đó không còn là những chuyến tàu vô định nữa

mà là những "chuyến tàu u buồn"[51, 140] Nghĩa là điểm nhìn đã có sự dịchchuyển Từ điểm nhìn về phía mặt đất chuyển sang điểm nhìn tâm trạng Điều

đó làm cho không gian của chuyến tàu nửa h nửa thực Bên cạnh đó, lối trìnhbày bằng hai kiểu chữ khác nhau: kiểu chữ in nghiêng ghi lại dòng hồi ức củanhân vật, kiểu chữ thờng đánh dấu cuộc đối thoại của nhân vật này với cácnhân vật khác

Sự dịch chuyển điểm nhìn tạo nên tính phức điệu của tiểu thuyết

2.2 Kết cấu văn bản tự sự

2.2.1 Phá vỡ cốt truyện truyền thống

Trớc hết cần có cái nhìn thống nhất trong quan niệm truyền thống và

quan điểm tự sự hiện đại về cốt truyện Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì

“cốt truyện là một phơng diện bộc lộ tính cách, nhờ cốt truyện nhà văn thểhiện sự tác động qua lại giữa các tính cách; mặt khác cốt truyện còn là phơngtiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội Cốt truyện vừa góp phần bộc lộ

có hiệu quả mỗi tính cách, tổ chức tốt hệ thống tính cách lại vừa trình bày một

hệ thống sự kiện phản ánh chân thực xã hội, có sức mạnh lôi cuốn và hấp dẫnngời đọc”[22, 88] Nh vậy, trong tiểu thuyết truyền thống các sự kiện, biến cố

đợc triển khai theo tiến trình sau: trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm, mởnút (kết thúc)

Cốt truyện về cơ bản thờng tiến hành theo trình tự nh trên đã tác động vàlàm cho hiện thực trong tác phẩm đợc phản ánh là hiện thực đơn nhất Nghĩa

là có mở đầu, kết thúc và tóm tắt đợc Nhng trong văn học đơng đại, cốttruyện đã có nhiều thay đổi Các nhà văn đã nhìn hiện thực trong mối quan hệ

đa đoan của đời sống không còn cái nhìn đơn nhất, một chiều nh văn học giai

đoạn trớc đó Nhà văn có thể ghi lại những khoảnh khắc, ấn tợng mà họ cảmnhận trong đời sống Đây cũng là quan niệm của tự sự học hiện đại Tự sự họchiện đại phân biệt cốt truyện và bản kể Và văn bản trần thuật là kết quả giacông trần thuật của ngời trần thuật đối với một côt truyện Theo đó, nhà văn vàbạn đọc coi trọng cách kể trong một câu chuyện nhiều hơn là cốt truyện nhquan niệm truyền thống

Với quan niệm nh vậy, các nhà văn đơng đại Việt Nam nh: Bảo Ninh,Châu Diên, Đoàn Minh Phợng, Hồ Anh Thái, Thuận…đã sáng tạo nên nhữngtiểu thuyết mà ngời đọc khó tóm tắt đợc cốt truyện Hay nói cách khác vai tròcốt truyện trở nên khá mờ nhạt Sự phá huỷ cốt truyện cũng đa đến một quanniệm hiện thực mới: hiện thực của tâm linh, của trí nhớ, hồi ức đầy sáng tạo vàbất ngờ.

Thủ pháp dòng ý thức chi phối quá trình xây dựng cốt truyện Cốt truỵênxây dựng theo dòng tâm trạng của nhân vật Tác giả để cho câu chuyện pháttriển theo sự diễn biến tâm trạng nhân vật, cho sự đan xen giữa ý thức và vôthức Sự sáng tạo cốt truyện theo xu hớng này đã manh nha từ thời Thạch Lam

với : Dới bóng hoàng lan, Hai đứa trẻ…Nam Cao là nhà văn chú ý khai thác chiều sâu tâm lý nhân vật mà ít chú ý tới sự xung đột cốt truyện nh: Trăng

sáng, Sống mòn… Tuy nhiên, chỉ đến văn học thời kỳ đổi mới, mạch truyệntriển khai trên dòng tâm t của nhân vật đợc các nhà văn quan tâm sử dụng nhmột nguyên tắc nghệ thuật chi phối toàn bộ kết cấu tác phẩm

Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đợc viết theo kiểu cốt

truyện này Nhân vật Kiên trở về sau chiến tranh nhng luôn bị bủa vây bởi quákhứ Quá khứ hiện về, chập chờn đan xen vào cuộc sống hiện tại Mở đầu tácphẩm là điểm mốc thời gian xác định của hiện tại “ Mùa khô đầu tiên sauchiến tranh đến với miền hậu cứ Cánh Bắc của một mặt trận B3 êm ả nhngmuộn màng Tháng 9 rồi tháng 10, rồi tháng 11 nữa đã trôi qua, vậy mà trêndọc dòng Ya - Crông - Pôcô làm nớc mùa ma xanh ngát vẫn tràn khắp đôi bờ.Thời tiết bấp bênh Ngày nắng Đêm ma Ma nhỏ thôi, nhng ma Ma ’’[40, 5].Cơn ma hiện tại đa Kiên trở về miền ký ức “Chảy rào rào buồn buồn, miênman nh là dòng thời gian trôi thành tiếng, nghe nửa tỉnh nửa mơ Cả trong lẫnngoài giấc ngủ đều một đêm tối nh bng và mịt mùng hơi ẩm Gió ớt rợt thởdài Tự nhiên có cảm giác là tuồng nh chiếc xe bỗng dng rời chỗ, im lìm lănbánh, chạy êm ru, không cần động cơ, không ngời cầm lái, một mình mộng dutrên con đờng rừng cô quạnh Và âm thầm lẫn vào trong tiếng suối là tiếng thởdài của rừng sâu nghe vời vợi xa xôi và tuyệt mù h ảo nh là âm vang vọng lại

từ một thời nào đó, nh là tiếng của làn lá vàng rơi trên thảm cỏ từ lâu lắm rồi

’’[40, 6] Nh vậy có một sợi dây liên kết chặt chẽ giữa quá khứ và hiện tại, mà

ở đó hiện tại chỉ là nguyên cớ để nhân vật trở về sống với quá khứ với nhiềutổn thơng, mất mát trong chiến tranh Kiên dờng nh không thoát ra khỏi đợc

sự bủa vây của quá khứ nên anh ta đã dùng hết tâm lực của mình để viết văn.Nhng rồi chính anh từ bỏ nó Nh nhân vật tôi nhận định khi tình cờ đọc đợcphần còn lại hoặc bị đốt dở của bản thảo “Trang nào cũng nh là trang đầu,trang nào cũng nh là trang cuối Tôi nghĩ, ngay dù có đánh số trang, ngay dùkhông có trờng đoạn bị đốt, bị mối xông không có những trang mà tác giả đãloại nhng vẫn lẫn bản thảo thì đây là một sáng tác dựa trên cảm hứng chủ đạocủa sự rối bời Tôi không muốn nói là điên rồ”[40, 283] Về cơ bản cốt truyện

trong Nỗi buồn chiến tranh đợc viết với sự đan xen các mảng hiện thực với

những mảng hồi tởng, hoài niệm Mặt khác các mảng hồi tởng, hoài niệm ấylại đợc tái hiện theo dòng ý thức Do đó ngời đọc rất khó tóm tắt cốt truyện

Nh vậy, Nỗi buồn chiến tranh không thể hiện những xung đột xã hội trực tiếp

mà chủ yếu là tâm trạng, cảm xúc, suy ngẫm về những tình huống trong cuộcsống in dấu ấn trong tâm hồn nhân vật Chiều sâu ẩn ức trong Kiên là: nỗibuồn chiến tranh, nỗi buồn tình yên và nỗi buồn sáng tạo Thủ pháp dòng ýthức đã liên kết các mảng hồi ức, hiện tại lại và tạo nên một bức tranh cuộc

sống hoàn chỉnh So với những tác phẩm khác, Nỗi buồn chiến tranh là tác

phẩm có những thành công trong cách tân nghệ thuật

Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phợng đợc nhà văn triển khai theo hớng :

trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm và cởi nút Nhng ở đây Đoàn MinhPhợng đã xây dựng hai cốt truyện đan xen nhau Và một trong hai cốt truyện

đã đợc tác giả xây dựng trên cơ sở dòng ý thức của nhân vật

Lớp cốt truyện thứ nhất kể lại quá trình đi “chuẩn bị’’ cái chết của An Mi

- một goá phụ sống trong nỗi cô đơn vô vọng Chị là đứa trẻ đã chứng kiếncảnh chiến tranh tàn khốc và vào viện mồ côi rồi đợc nhập c vào nớc Đức Chịlấy chồng Khi chồng mất, chị mất luôn sợi dây níu kéo với cuộc sống xungquanh Chị luôn sống trong trạng thái “tôi không biết mình đang ở đâu”, “tôi

đã sống ở bên ngoài cuộc đời, vừa sống vừa xoá đi những ngày tháng và kíức”[51, 25] Tác giả đã để cho mạch câu chuyện vận động theo dòng hồi nhớ,

đan xen với hiện tại An Mi dành cho mình ba tháng “sống trên những chuyến

xe lửa ở đó, tôi sẽ gặp nhiều ngời, nhng tôi sẽ không gặp bất cứ một ngời nàobiết tôi là ai Tôi muốn họ mãi mãi là ngời lạ và mỗi khi tôi nói chuyện với ai

đều không có lần thứ hai”[51, 12] Chị lại dành cho mình hai năm khi tình cờ

đọc câu chuyện bí mật về gia đình ông Kempf Khi “quyết định xuống ga kếtiếp lấy vé quay về Halde, gặp ngời trực đêm khách sạn và trả cho anh cuốnsổ”[51, 62] thì chị bắt đầu hành trình tìm lại quê hơng Bởi “quê hơng là gì

nếu không phải là sự lặp lại”[51, 12] An Mi trả lời cho câu hỏi mình là ai trớckhi “tro bụi rơi về” đợc Đoàn Minh Phợng trả lời trong cốt truyện thứ hai.Lớp cốt truyện thứ hai kể về bí mật của gia đình ông Kempf An Miquyết định “quay về Halde” nghĩa là chị bắt đầu có mục đích sống Mục đíchtruy tìm bí mật của gia đình ông Kempf mà chị tình cờ đọc đợc trong cuốn sổcủa ngời trực đêm khách sạn đã kéo dài hành trình của chị hai năm Tronghành trình đó cô gặp những thành viên của gia đình ông Kempf, ngời sốngcũng nh ngời chết, cả Sophie - ngời nắm giữ bí mật của gia đình này KhiMichael mất hết ý chí trả thù cho Mẹ nh hồi còn nhỏ anh ghi trong cuốn sổ thìcũng là lúc An Mi tởng nh mình là “Macus bị bỏ rơi”[51, 183], có lúc chị tởng

nh mình là “Michael đã chọn lấy sự mất trí nhớ”[51, 183] Nỗi hoài nghi ấythôi thúc chị trở về với quá khứ Trong quá trình xây dựng cốt truyện thứ hainày Đoàn Minh Phợng đã tái hiện lại những hồi tởng của An Mi về gia đình

bố mẹ nuôi của chị, về ngời Mẹ đã chết trong chiến tranh, về đứa em khôngbiết sống hay đã chết? trong sự đồng vọng của quá khứ cô nhận ra tiếng của

em mình “An ơi, An ơi, chị còn đó hay không? Em tôi còn sống Nó đang ởmột nơi trên trái đất từng là quê hơng của tôi Nơi đó nghèo khó hơn nơi này.Nơi đó tôi đã đợc sinh ra, lớn lên, đi đặt những lờ cá gần nơi những ngời đàn

ông đi đặt mìn”[51, 184] Dòng hồi ức của An Mi đã tham gia vào quá trìnhxây dựng cốt truỵên và lí giải việc chị trở về với cuộc sống

Với tác phẩm của Nguyễn Bình Phơng, cốt truyện trở nên mờ nhạt có khi

bị phá tung thành những mảng tâm trạng phi trật tự trong Trí nhớ suy tàn.

Chuyện kể về cô gái Hà Thành, với hai ngời tình, một là hiện tại và một là quákhứ Với Tuấn “đã ra đi nh một đám mây, mây không đầu thai trở lại cùngnhững kỷ niệm đẹp đẽ bàng hoàng dới gốc cây điệp phố Bà Triệu”[50, 13] Vàngời tình hiện tại là Vũ nhng chính cô cũng không hiểu anh “Vũ ngời gầy, đihơi nghiêng sang trái, trên mặt những tâm trạng bất thờng”[50, 16] Nhânvật luôn sống trong sự ám ảnh về hai ngời tình “Vũ bên trái, Tuấn bênphải”[50, 14] Cô luôn chìm trong ký ức nhng đó là ký ức của “trí nhớ suytàn” nên không quên mà cũng không nhớ rõ ràng về một điều gì Hay nói cáchkhác là không có cảm giác gì rõ ràng Kể cả trong khi làm tình với Vũ nhận ra

đợc sự “phân thân” của Vũ và sau này là thái độ nhợt nhạt, dửng dng của Vũ

Cuối cùng cô quyết định ra đi Trí nhớ suy tàn dẫn ngời đọc mê du vào những

vùng ký ức của nhân vật em - ngời tự bạch về những năm tháng sống ở Hà

Nội Hiện thực trong tác phẩm này là hiện thực hiện sinh trong trí tởng tợngcủa nhân vật

Thủ pháp dòng ý thức với những mảnh vỡ tâm trạng đã góp phần thay đổicốt truyện Sự phân rã cốt truyện sẽ làm giảm đi sự cuốn hút của ngời đọc nếunhà văn không chứng tỏ bản lĩnh sáng tạo của mình qua nghệ thuật trần thuật.Vì thế thủ pháp dòng ý thức đợc nhà văn sử dụng nh một vai trò không thểthiếu trong việc tạo ra cấu trúc trần thuật mới: kết cấu đồng hiện, kết cấu lắpghép Tuy thủ pháp dòng ý thức không phải là thủ pháp mới lạ trong văn họcthế giới, nhng Bảo Ninh, Mạc Can, Đoàn Minh Phợng, Nguyễn Bình Phơng…

đã vận dụng một cách linh hoạt thủ pháp này vào tác phẩm của mình Họ vừatạo nên cá tính sáng tạo riêng cho chính bản thân vừa góp phần vào quá trìnhhiện đại hoá tiểu thuyết

2.2.2 Kết cấu đồng hiện

2.2.2.1 Kết cấu đồng hiện về thời gian - thời gian đa tuyến, phi thực

Nh trên đã trình bày dòng ý thức là “một dòng chảy, dòng sông trong đócác ý nghĩ, cảm xúc, các liên tởng bất chợt thờng xuyên chen nhau” Trongquá trình hình thành tác phẩm thì hình thức kết cấu cũng có sự thay đổi Trongtiểu thuyết trớc đây, các tiểu thuyết thờng có kết cấu thời gian tuyến tính Nh-

ng trong các tiểu thuyết sử dụng thủ pháp dòng ý thức sự “đồng hiện thời giancho phép sự xen cài hai loại thời gian, thời gian tuyến tính và thời gian phituyến tính Trong văn học, thời gian phi tuyến tính còn đợc gọi là thời giantâm lý, để phân biệt với thời gian vật lý Thời gian phi tuyến tính có ba trạngthái cơ bản: thời gian ảo giác, thời gian giấc mơ và thời gian hồi tởng”[45,132]

Thời gian đa tuyến trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đợc bao

phủ bởi những ám ảnh, những giấc mơ bất chợt ùa về ở đây, thời gian luôn

đan xen nhau, có quá khứ trong hiện tại, quá khứ trong quá khứ, hồi tởngtrong hồi tởng Dòng hồi ức của nhân vật Kiên không tuân theo thời gian lịch

sử, cùng lúc Kiên mộng mị cả về tình yêu và chiến tranh Những ký ức củanăm tháng chiến tranh đợc đặt bên cạnh những sự kiện đang diễn ra hiện tại

đã tácđộng phá vỡ thời gian tuyến tính trong tác phẩm Thời gian hồi tởngtrong tác phẩm bị xáo trộn: mùa ma 1974, năm 1968, 1965, trớc khi chiếntranh xảy ra trớc năm 1965, cuối mùa thu 1976, sau 1976 Thời gian trong

Nỗi buồn chiến tranh gắn liền với thời gian sự kiện là thời gian của các mốc

lịch sử Tuy nhiên do đi theo dòng hồi ức của nhân vật Kiên nên tiến trình thời

gian lịch sử ấy mờ đi mà thay vào đó là sự kiện tâm trạng nhân vật Vì trôichảy theo dòng cảm xúc nhân vật nên thời gian thờng bị nhoè mờ đi, sự đanxen thời gian quá khứ với thời gian hiện tại khiến cho ngời đọc cảm nhận sựtrôi chảy thời gian theo dòng cảm xúc của nhân vật chứ không đơn thuần là sựchảy trôi thời gian theo quy luật khách quan Theo dòng thời gian hồi tởng,Kiên nhớ về những năm tháng chiến tranh khốc liệt, những chiến sĩ hữu danh

và vô danh, ngời còn sống sau chiến tranh và những ngời mãi mãi ở lại “gácrừng” Kiên sống lại trong khoảng thời gian xảy ra những biến cố lịch sử :

“Trong ma đại bác vang rền nặng nề thúc giục dội ra ngoài trăm dặm điềmbáo trớc một mùa ma lung gỡ đang áp tới bên trời Vào tháng 9 ấy quân ta lúcmạnh ở vòng đai phòng thủ thị xã KonTum, chiến sự lớn lao làm chuyển rung

nh muốn bay bật từng thớc vuông miền Cánh Bắc”[40, ] Đan xen với những

ký ức chiến tranh, Kiên nhớ về mối tình đầu với Phơng “Kiên nhớ rằng trongsuốt đời lính B3 chỉ có đôi ba lần nỗi nhớ Phơng thật sự hoá thành ám

ảnh”[40, 156] Tình yêu mà Kiên dành cho Phơng là tình yêu vợt thời gian,bất chấp những núi non tội lỗi, những điều tiếng xấu xa mà ngời ta đồn vềnàng “Phơng của anh vĩnh viễn trẻ trung, vĩnh viễn ở ngoài thời gian, vĩnhviễn ở ngoài mọi thời buổi Vĩnh viễn nàng tuyệt đẹp”

Thời gian trong Nỗi buồn chiến tranh luôn có sự dao động giữa cõi thực

và cõi mộng “ngời lái xe ngủ trong ca bin còn Kiên lên thùng xe nằm mắcvõng một mình Tự nhiên có cảm giác là tuồng nh có tiếng xe bỗng dng rờichỗ, im lìm lăn bánh, chạy êm ru, không cần động cơ, không cần ngời lái, mộtmình mộng du trên con đờng rừng cô quạnh”[40, 6] Để tạo nên sự đồng hiện,Bảo Ninh đã kết nối một số điểm giữa hiện tại và quá khứ tạo từ sự hữu thức

và vô thức của nhân vật “Bữa đó Kiên uống suốt đêm nhng mãi đến gần sáng

đầu óc anh mới bắt đầu sóng sánh Những bức tờng kính nh tan thành khói,nền nhà uốn sóng dập dềnh Thốt nhiên, Kiên sững ngời Cô gái hôm qua nằmchết trần truồng ở cửa Hải Nam, giờ đây đã dứt bỏ tấm vải liệm bằng rèm cửa

sổ, và cả bộ đồ ngời ta mặc vào cho cô trớc lúc đem đi chôn cũng rũ tuột, loã

lồ khủng khiếp bơi tới với anh Bộ ngực trắng bệch, mái tóc loà xoà rối rũ rợi,cặp mắt huyền đầy kiến, đôi môi méo mó nở nụ cời vàng ệch kinh khủng.Song Kiên không thấy sợ, không thấy ghê tởm trớc cái ảo giác lạnh cứng này,

mà trái lại Thơng xót não nề, tim anh thắt đau Đây là một con ngời đã bị giếthại và bị lăng nhục, một thân phận bị chính Kiên coi rẻ và xổ toẹt”[40, 117]

Nh vậy thời gian hiện hữu (thời gian hiện tại, mốc lịch sử) và thời gianhồi tởng (thời gian của ký ức chiến tranh, ký ức tình yêu) và thời gian giấc mơtrong tác phẩm này tồn tại song song và đều đợc tái hiện theo dòng chảy ý

thức của nhân vật Kết cấu đồng hiện trong Nỗi buồn chiến tranh góp phần

khám phá chiều sâu trong tâm lý con ngời và góp phần tạo ra cách nhìn mới

về cuộc chiến tranh vừa qua của dân tộc

Để khám phá chiều sâu trong tâm hồn con ngời, Nguyễn Bình Phơng lại

chú ý cách dồn nén thời gian trên cơ sở dòng ý thức của nhân vật Trí nhớ suy

tàn diễn ra trong phạm vi: “Chẳng mấy tháng nữa sẽ tròn hai mơi sáu

tuổi”[50, 2] và kết thúc sau ngày sinh nhật cô gái “bảy giờ ba phút tàu rời ga.Qua cửa sổ, Hà Thành nh một giấc mộng càng lúc càng rời xa”[50, 129] Sựdồn nén về mặt thời gian dẫn tới dồn nén sự việc mở hớng ra khám phá chiềusâu nhân vật Giữa hai mốc thời gian vật lý nói trên, thời gian tâm trạng đợc

mở ra đến hết biên độ Thời gian tâm tởng chảy theo cảm giác của nhân vật.Cô gái nhớ về Tuấn, về Vũ, đờng phố Hà Nội, hoa điệp vàng, ngời đàn bà mặc

áo vàng cũng hiện về trong cảm giác Trong tác phẩm, từ đầu tới kết thúc,

ng-ời đọc không rõ họ tên, hình dáng, địa chỉ của cô gái Chân dung nhân vậthiện lên qua dòng ý thức của nhân vật Tác giả chỉ chớp ghi nhặt lại những gìcòn sót lại trong trí nhớ Đó là một sự sáng tạo của Nguyễn Bình Phơng trongcách tiếp cận và tái tạo hiện thực Trong một tác phẩm khác, Nguyễn Bình Ph-

ơng lại khai thác sự đồng hiện thời gian theo hớng khác Chẳng hạn trong

Những đứa trẻ chết già, song song tồn tại hai cõi trần và cõi âm là sự đồng

hiện hai bình diện thời gian: thời gian hữu hạn và thời gian ảo (của cõi âm),hai kiểu thời gian này gặp nhau ở một điểm - cái chết Qua đó thể hiện đợcthái độ của nhà văn trớc một hiện thực tha hoá

Tiểu thuyết Và khi tro bụi của Đoàn Minh Phợng đợc triển khai trên cơ

sở đồng hiện giữa hai cuộc sống của An Mi và gia đình ông Kempf Nhân vậttrong tác phẩm của Đoàn Minh Phợng hồi nhớ về quá khứ của mình quanhững mốc thời gian…

Trong cuộc đời của An Mi những điểm mốc thời gian thờng không xác

định, mang tính tợng trng: mở đầu tác phẩm là mốc thời gian khoảng 5 giờmột buổi chiều tháng 11 (không rõ năm), sự kiện này là nguyên cớ để nhânvật chìm sâu vào suy tởng, mở đầu cho cuộc hành trình chuẩn bị cho cái chết.Trong hành trình ấy, chị từ chối quá khứ, lạnh lùng với hiện tại, tẩy xoá nhữnggiây phút hiện tại khi đang trôi về quá khứ An Mi hạn định thời gian sống