Khoá luận tốt nghiệp Lời nói đầu Để hoàn thành khoá luận này, cố gắng thân nhận đợc hớng dẫn tận tình thầy giáo: Lê Văn Tùng, giúp đỡ thầy cô giáo tổ Văn học Việt Nam II động viên cổ vũ ban bè Nhân dịp khoá luận đợc bảo vệ, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo: Lê Văn Tùng - ngời đà trực tiếp hớng dẫn trình thực đề tài Tôi xin chân thành cảm ơn thầy, cô giáo tổ Văn học Việt Nam II đà cho ý kiến đóp góp quý báu, cảm ơn khích lệ động viên bạn bè Vì công trình tập duyệt nghiên cứu lĩnh vực Khoa học, nên có nhiều cố gắng, khoá luận không tránh khỏi thiếu sót điều kiện khách quan trình độ ngời thực Qua đây, mong nhận đợc bảo góp ý thầy, cô nh bạn đà quan tâm đến vấn đề Xin chân thành cảm ơn Vinh, tháng 5/2005 Sinh viên: Trần Thị Phơng Thảo -1- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Mục lục Trang Lời nói ®Çu a phÇn më ®Çu I Mơc ®Ých, lý đặt vấn đề nghiên cứu II Lịch sử vấn đề III Phơng pháp nghiên cứu 10 IV Đối tợng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu 11 B Phần nội dung 12 ChơngI: Nhìn chung lý luận nghiên cứu phê bình 12 văn học từ đầu kỷ đến năm 1945 Chơng II: Những ý kiến đời nhân cách Tản Đà 19 tài phơng Chơng III: Những ý kiến nghiệp sáng tác 32 tác phẩm Tản Đà C Phần kết luận 46 ã Tài liệu tham khảo 47 -2- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp -3- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp A phần mở đầu I Mục đích- lý đặt vấn đề nghiên cứu: 1.1 Nhắc tới văn học Việt Nam, không nhắc tới Tản Đà- Nguyển Khắc Hiếu, phong cách lớn giữ vị trí quan trọng lịch sử văn học dân tộc Ông ngời buổi giao thời, buổi mà văn học cha đợc hình thành rõ mà văn học cũ đà vào bế tắc, hết vai trò lịch sử Tản Đà- Nguyển Khắc Hiếu dấu nối hai văn học Trung Đại Hiện Đại Tên tuổi ông gắn liền với thời kỳ văn học mang tính chất giao thời Tản Đà có ảnh hởng lớn trình vận động phát triển văn học Ông tợng hấp dẫn, mẻ giới nghiên cứu phê bình Nhng thân ngời nh sáng tác Tản Đà vốn phức tạp dẫn đến nhiều hớng tiếp cận, nhiều cách đánh giá khác Chính qua đề tài Tản Đà qua ý kiến giới nghiên cứu, phê bình văn học trớc năm 1945 Chúng muốn hiểu Tản Đà- Nguyển Khắc Hiếu qua ý kiến giới nghiên cứu phê bình văn học tác giả sống sáng tác Có nghĩa Tản Đà đợc nhìn dới mắt ngời đơng thời, tợng ngời nghệ sĩ có đợc Điều cho ta thấy uy tín Tản Đà- Nguyển Khắc Hiếu văn học lớn 1.2 Tản Đà tợng văn học lớn văn học Việt Nam, lịch trình nghiên cứu Tản Đà đà có khoảng tám mơi năm đà có khoảng trăm cồng trình, tiểu luận nghiên cứu ông Nhiều vấn đề đà đợc tác giả đề cập đến Nhng nhìn chung việc đánh giá, nhìn nhận Tản Đà có nhiều ý kiến trái ngợc nhau, tận cha đợc thống Với đề tài mong muốn tìm hiểu đánh giá giới nghiên cứu phê bình trớc năm 1945 Tản Đà với mặt mạnh, mặt yếu khác -4- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Khi nghiên cứu phê bình kỷ XX trở thành ngành chuyên nghiệp, việc tìm hiểu ý kiến Tản Đà cung cấp cho ngời nghiên cứu học bổ ích tiếp xúc với văn học đơng đại kỷ XXI 1.3 Từ thập niên bốn mơi kỷ XX thơ Tản Đà đà đợc đa vào giảng dạy nhà trờng phổ thông Đại Học Nh ta thấy Tản Đà tác giả có vị trí đặc biệt không lich sử văn học dân tộc mà chơng trình giảng dạy văn học học đờng Vì việc nghiên cứu tìm hiểu ý kiến giới nghiên cứu phê bình thời với nhà thơ góp phần đánh giá Tản Đà khách quan Những ý kiến làm tài liệu tham khảo tốt để áp dụng vào việc giảng dạy Tản Đà nhà trờng II Lịch sử vấn đề Lịch sử nghiên cứu Tản Đà hay tác giả văn học Việt Nam thời cổ cận đại nhiều phản ánh đợc tính tích cực hay hạn chế cách nhìn văn học chục năm qua Nếu tính mặt thời gian, nói từ Tản Đà xuất đến ông mất, thời gian dài cha có công trình nghiên cứu thật hệ thống đề tài Các ý kiến quan điểm nghiên cứu, phê bình Tản Đà trớc năm 1945 phong phú, tập hợp đầy đủ tìm hiểu có hệ thống chắn gợi ý đợc nhiều điều bổ ích cho ngời nghiên cứu đến sau ngời nghiên cứu thời đà cách Tản Đà gần kỷ Từ góc độ khác nhau, từ cảm nhận mang tính chủ quan, nhiều nhà thơ, nhà văn xuất sắc, học giả tên tuổi thời đà nói lên ý kiến Tản Đà Có nhận xét ý kiến nghiên cứu phê bình Tản Đà trớc năm 1945 Đức Mậu Tản Đà trớc lịch trình bảy mơi năm nghiên cứu văn học đợc đăng lần đầu tạp chí văn học số năm 1989 Đến năm 1997 báo đợc tuyển vào sách Tản Đà lòng thời đại (Nhà xuất hội nhà văn- 1997) Trong 12 trang sách in cho tác giả đà dành trang điểm lại ý kiến nhà phê bình lớn trớc năm 1945 -5- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Đó nhận xét ý kiến Phạm Quỳnh mâu thuẩn ý kiến ông chủ bút Nam Phong Sau ý kiến đánh giá Nguyển Văn Ngọc, Lu Trọng L, ý kiến nhận định Xuân Diệu Công thi sĩ Tản Đà Đức Mậu có nhắc tới đánh giá, cảm nhận nhà văn nh Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Nguyễn Công Hoan, Khải Hng chân dung văn học Tản Đà Đức Mậu có điểm nhấn quan trọng nhắc đến sách nghiên cứu có mục viết Tản Đà Thi Nhân Việt Nam(Hoài ThanhHoài Chân) Nhà văn Đại (Vũ Ngọc Phan) Việt Nam Văn học sử yếu (Dơng Quảng Hàm) Với nhiêu tợng ý kiến sơ lợc theo cách viết lịch sử vấn đề, Đức Mậu dù đà cấp cho nhìn đại thể, chung chung tình hình nghiên cứu phê bình Tản Đà trớc năm 1945 Tuy Đức Mậu cha có thời gian sâu xếp ý kiến theo hệ thống đánh giá chúng cách chi tiết hơn, nh anh cha thể quan tâm đầy đủ tới nhiều phê bình, nghiên cứu nhiều ngời khác trớc năm 1945 Trong nghiên cứu Tản Đà từ năm 1945 trở tác giả thờng trích dẫn ý kiến nhà nghiên cứu, phê bình trớc cách mạng có nhận xét Trong phần giới thiệu Tuyển tập Tản Đà Xuân Diệu đà dẫn lời nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình viết Tản Đà Xuân Diệu dẫn lời Dơng Bá Trác đề tựa cho Tản Đà: Mới mơi mời lăm năm nay, sĩ phu nớc có khuynh hớng văn quốc âm, giọng hàn thuyên, hồn đại việt đà lấp lóe tia lửa sáng xuất văn giới hoàn cầu Ông Nguyễn Khắc Hiếu sơn tây tay kiện tớng trờng hàn mặc Trớc ông đà xuất Giấc Mộng, hai Khối Tình, ông lại muốn hiến cho văn giới nớc nhà tập tản văn [1, tr 15] -6- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Xuân Diệu dẫn lời Phạm Quỳnh: Trong tựa viết năm 1918 cho tập Tản văn Tản Đà, Phạm Quỳnh có nhắc lại: Hồi đầu ông bớc chân vào văn đàn, lòng nặng khối tình, tê tái đời, chua cay với tục, đà hoan nghênh ngày chào mừng ông tay văn sĩ nớc ta Tiếp đến ông bớc vào cõi h tởng tiêu giao chốn mộng ảo bất bình, lại lấy lời thành thực mà cảnh cáo cho ông biết [1, tr 15] Xuân Diệu viết đà có đọc báo ấy; Phạm Quỳnh có dùng hình tợng để mỉa mai Tản Đà: Ngời ta, phí ngời cuồng, không trần truồng mà phố Nhà làm sách vậy, không đem thân mà làm chuyện cho ngời đời xem,[1, tr 15] Sự chân thực, chân thành thi sĩ nh Tản Đà làm cho kẻ tà nh Phạm Quỳnh phát sợ hiểu nỗi Xuân Diệu trích dẫn lời Lê Thanh: Tôi nói chỗ độc đáo Tản Đà-Nhà phê bình trớc cách mạng tháng tám 1945 Lê Thanh, Thi sĩ Tản Đà (1939) có phân tích thời điểm thơ văn Tản Đà đời Ngời ta mong đợi ngời tả đợc nỗi chán nản, điều ớc vọng mình, ru đợc giấc mộng triền miên-Thi sĩ Nguyễn Khắc Hiếu đời! Thi sĩ đời mong đợi hệ, đàn lòng du dơng nh khối tình đợc đặc biệt hoan nghênh [1, tr 22] Lê Thanh không thiếu táo bạo khái quát giá trị thơ Tản Đà: Với câu chuyện sống quá, ông thi sĩ thờng nhng ông nói nhớ mà nhớ ai, ông thơng mà thơng ai, ông than mà than gì, ông thơ sống thơ ông chất thơ nh lọc với cảnh tợng không rõ rệt, hình ảnh mờ mờ, ông vẻ tranh tuyệt bút, với t tởng lâng lâng, với cảm giác mơ mộng, ông làm nên câu thơ tuyệt mỹ [1, tr 22] Lê Thanh, với khía nhìn đặc biệt, đà biểu dơng th¬: “ta h·y gië tËp th¬ cđa ta tõ trăm năm nay, ta tìm cho thấy thơ nh bài: Giấc mộng mời năm đà tỉnh -7- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Tỉnh lại muốn mộng mà chơi Nghĩ đời lúc không mộng Tiếc mộng lại ngán đời Những lúc cánh gà ba cốc rợu Nào cánh điệp bốn phơng trời Tìm đâu cho thấy ngời mộng Mộng cũ mê đờng biết hỏi ? ( nhí méng ) Nh vËy, theo Lª Thanh, thơ trên, có chất mà tõ tríc cha cã Tõ tríc, cã thĨ ®· cã thơ hay đau đớn hơn, chẳng hạn, nhng giọng điệu thơ này, phải chờ thập niên kỷ XX phải chờ Tản Đà có Đó chủ nghĩa lÃng mạn Chất lÃng mạn vạn đời có gió mây sấm chớp cửa trời đất, có thơ Khuất Nguyên, thơ Nguyễn Trải, thơ Nguyễn Du Nhng chủ nghĩa lÃng mạn với tôi, bệnh kỷ nh đà trình bày đây, với buồn mơ màng, xúc cảm chơi vơi cải phải thời đại giới có, Việt Nam phải chục năm đầu cửa kỷ XX với Tản Đà có Cũng giới thiệu Xuân Diệu tỏ đồng cảm với Hoài ThanhHoài Chân Tản Đà: Hoài Thanh-Hoài Chân, mở đầu thi nhân Việt Nam (1932-1941) đà cung chiêu anh hồn Tản Đà viết lời xác đáng anh em ngời sau kẻ trớc, nhng đầu lòng kỷ XX.Trên hội Tao Đàn, tiên sinh ngời hai kỷ Tiên sinh sẻ đại biểu cho lớp ngời để chứng giám công việc lớp ngời địa vị đó, có xứng đáng Tiên Sinh Tiên Sinh đà chia nỗi khát vọng thiết tha, nỗi khát vọng thoát ly tù túng, giả dối, khó khăn khuôn sáo Đôi thơ Tiên Sinh đời từ hai mơi năm trớc đà có dọng phóng -8- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp túng riêng Tiên Sinh đà dạo đàn mở đầu cho hoà nhạc tân kỳ sửa .Tiên Sinh giữ đợc thời trớc vững vàng, cai phong thái thung dung Đời Tiên Sinh bơ vơ, hồn Tiên Sinh có nơi nơng tựa Tiên sinh đà qua hỗn độn xà hội Việt Nam đầu kỷ XX với lòng bình thản ngời thời trớc Những nỗi chật vật sống hàng ngày, cảnh đời có lẽ thờng phô bày trớc mắt, khồng làm bợn đợc linh hồn cao khiết Tiên Sinh Cái dáng điệu ngang tàng thờng thấy nhà thơ xa, Tiên Sinh không vay mợn Cái buồn chán Tiên Sinh buồn chán ngời trợng phu [1, tr 56] Xuân Diệu đồng tình với hàng loạt ý kiến nhà văn, nhà phê bình khác từ lúc Tản Đà 1939 Bản thân tôi, tang văn học, thơ Việt Nam năm 1939 ấy, đà viết tạp chí Tao Đàn kể lại Một kỷ niệm yêu thơ Tản Đà Tôi ngời bội bạc quên thời tuổi nhỏ, thời đà yêu, đà mê thơ thi sĩ Tản Đà Cả thời thơ ngây đà thấm nhuần vơ, mơ mộng ngời trích tiên, ®· cã mét cí ®Ĩ yªu ngêi ®Õn say mª lúc đó, đà say sa với Cách dùng chữ tinh xảo, mạo luật ly kỳ âm nhạc chảy trôi, bay bớm An Nam tạp chí tục bản, in khổ nhỏ nhà in Châu Tình Vinh, đà đón chờ số Một tháng phải hai kỳ, mà thực tháng có kỳ Làm cho đến ngày đầu tháng tháng trốn trờng phố, thăm hỏi không Càng lớn cần thiết thiết tha, mÃnh liệt mà không thấy thơ Tản Đà [1, tr 55] sang đờng khác Trên tuần báo ngày trớc bốn ba năm(17/06/1936) đà biểu dơng công thi sĩ Tản Đà: -9- Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Tản Đà ngời thi sĩ mở đầu cho thơ Việt Nam đại Tản Đà ngời thứ có can đảm làm thi sĩ, đà làm thi sĩ cách đờng hoàng bạo dạn, dám giữ ngÃ, dám giữ [1, tr 58] Chúng ta nói thật, nói văn học Việt Nam, chân thi sĩ không nhiều Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Ôn Nh, Xuân Hơng số thi sĩ chân thành không đến đủ mời ngón tay Từ xa hồn thơ Việt Nam tù túng khuôn khổ lễ nghi đạo đức [1, tr 58] Tản Đà sinh vào hồi giao thời, lúc thơ cổ tàu thơ kim phôi thai Tản Đà bắt đầu ca lên điều mới, đầy rẩy hồn thơ [1, tr 58] Giữa lúc trống rỗng buồn Tản Đà cho văn học Việt Nam thi sĩ lần ngời ta đợc nghe tiếng nói dịu dàng trẻo, nhẹ nhàng có duyên, ngời ta thấy lòng thực phơi, ngời ta đợc cảm động Lễ nghi, đạo đức trói buộc ngời Việt Nam lâu, hồn thơ ngạt gông cùng, trái tim bị đè không dám đập sống thu chặt lại khuôn phép bất nhân Lần Tản Đà dám vớ vẫn, dám mơ mộng, dám cho trái tim linh hồn đợc có quyền sống đời riêng chúng, đời phóng khoáng nh gió trăng mây nớc, có sống vật chất mà [1, tr 58- 59] Là ngời thi sĩ thơ Việt Nam đại, mầm thứ thơ chân chính, Tản Đà thi sỹ rÊt ViƯt Nam, cã thĨ nãi lµ hoµn toµn ViƯt Nam Đó điều không dễ.[1,tr 59] Những vần thơ nhẹ nhàng, phất qua nh gió, câu ca có duyên, đoạn phong dao mộc mạc, thi sĩ Tản Đà làm thục, trẻo nh thở tự nhiên phong cảnh Việt Nam Ông có dọng trôi chảy dễ dàng, lẫn với mặn mà ý nhị Cái hài hớc ông vừa bãng bÈy, võa ngé nghÜnh, ®iĨm mét thø hãm hÜnh nhè nhẹ, đặc biệt Việt Nam - 10 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Đối với thi sỹ Tản Đà việc ăn ngon theo sở thích hạn hữu đời Muốn ăn ngon cần phải có nhiều điều kiện Không đồ ăn phải ngon, mà ăn phải ngon, chỗ ngồi ăn phải ngon, ngời ăn phải ngon, bữa ăn ngon Vậy thử hỏi đời ta có đơc bữa ăn ngon? [2, tr 83] Chính Tản Đà xem bữa rợu ngon phong vị bữa rợu có nhiều móm ăn sang Bữa rợu Tản Đà thờng thờng bữa rợu, nhiều không vài ba thớng nhng có giá trị đặc biệt nhà tửu đồ đà có tài chế biến, gia giảm ăn thờng lên địa vị thức nhắm quan trọng Bởi uống rợu với Tản Đà ta thờng thấy có phong vị riêng, phong vị mà bữa rợu mâm to cổ đầy nhà quyền quý không bao giớ có đợc (Tôi Tản ĐàNguyễn Văn Phúc) [2, tr 82] Có thể nói với thi sỹ Tản Đà thơ rợu hai đôi với nhau, hể có thơ hay, câu thơ hay nhận đợc nhuận bút điều Tản Đà nghĩ đến mua rợu uống với ngời bạn hiền Cùng có bữa rợu ông kéo dài hàng tiếng đồng hồ để thởng thức hơng vị rợu thơ Trong đời Tản Đà rợu yếu tố liền với thơ văn ông Lúc vui ông rợu, lúc buồn ông rợu, rợu ngời bạn kề sát bên thi sỹ Thú uống rợu cá tính ngời Tản Đà Trong bữa ăn nhà ngời bạn mâm cơm bày thật đủ cao lơng mỹ vị tiên sinh nhìn vào mâm cơm cách chẳng ng ý nói: Ước có đĩa tiết canh vịt quý hoá Ngời bạn tiên sinh tởng câu nói đùa không đáng ý Nhng tiên sinh câu nói chân thật với tính cách tiên sinh đà định ngồi nhắm rợu suông hết be đến be khác mà không chịu nhúng đũa vào đĩa - 25 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp thức ăn Ngời bạn thấy đành phải sai ngời nhà lùng mua đợc tiết canh vịt đÃi vị khách nh tiên sinh Cũng nh bữa ăn, câu chuyện vậy, tiên sinh không chịu nghe mà cớp hết lời mà nói Chính điều đà làm cho ngời xung quanh tiên sinh khó chịu Nhng phải kể thi sỹ Tản Đà ông ngời mang đầy cá tính Một ngời ngông ngông thiên hạ Phạm Quỳnh viết mộng hay mị đăng tạp chí Nam Phong số 7- 1918 đà nói đến ngông thơ vă Tản Đà: Mình muốn ngông nh đợc, có đức tự tin mạnh lại hay biết làm nên nghiệp Nhng đem nghông mà phô diễn chục tờ giấy thực đáng vậy.[3, tr 166] Theo nh hiểu biết Tản Đà ông nhà văn ngông từ đời ngông vào trang sách Và nh nhiều nhà lý luận, phê bình đà đánh giá ngời Tản Đà tác phẩm tuyệt xảo ông Tản Đà ngời làm thơ nh đà sống, đà sống nh đà làm thi sỹ đời sống Chính mà ý kiến Phạm Quỳnh Tản Đà ý kiến theo không ngông Tản Đà đời đà vào trang sách nh để lại cho Tản Đà với bao vấn đề cần khám phá nghiên cứu Nếu nh ngông từ đời vào trang sách Tản Đà- Một nhà thơ đà vào lịch sử văn học, dấu nối cũ Theo ngông từ đời đà đợc ông đa vào trang sách nh Tản Đà đơc giới nghiên cứu, phê bình văn học thời với ông sống sau đề cao tìm hiểu ông Một tợng văn học vô đặc biệt thờng nhà văn nhà thơ đợc giới lý luận, phê bình để ý đến lúc đà đạt đến tầm cao nghiệp sáng tác, nhng với Tản Đà tiểu thuyết Giấc mộng đời đà có viết ông Chính - 26 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp điều khẳng định nhận định Phạm Quỳnh Tản Đà cha thoả đáng Còn Thiếu Sơn Phê bình cảo luận (Đăng báo Nam Kỳ1933) đà nhận thấy Tản Đà Ngông đặc sắc ngời tiên sinh tình Nguyễn Đình Chú Thay lời giới thiệu Thơ văn Tản Đà đà có so sánh đối chiếu thực cá tính Tản Đà đời thơ Nguyễn Đình Chú nhận thấy Tản Đà cá tính độc đáo, nhân cách cao ngông Tản Đà ngông từ đời ngông vào trang sách, Tản Đà không ông tuý đời mà ông tuý văn chơng cảm hứng phong tình đà trở thành phơng diện phong cách đậm đặc Tản Đà Bên cạnh cá tính thích uống rợu, ngông, nói đến Tản Đà không nhắc tới nét cá tính đa tình, ba đặc trng cấu thành ngà có t hiệu Tản Đà Nhà nghiên cứu phê bình văn học Thiệu Sơn Phê bình cảo luận (1933) đà khẳng định: đặc sắc ngời tiên sinh tình, tình nặng, tình sầu, tình mộng huyển, tình nên thơ, tình với nớc non cỏ mà dung hoà, hoà vận, tình với đạo nhân tâm mà nên giọng chua cay Nh đa tình nghià thiên tình cảm yêu đơng mà bao gồm tình yêu đất nớc, tình yêu giống nòi, tình yêu thơng chia, đồng cảm với nỗi bất hạnh ngời đời sống Chính ngời đa tình thờng đa cảm, dễ xúc động đa tình nên phong tình, đa tình nên đa đoan Trong văn học giai đoạn có nhà thơ lại sống thật với thơ văn nh Tản Đà Ông không giấu diếm điều Những rung động tình cảm dù mảnh liệt hay mơ hồ đặt lên trang văn chân thực xúc động Tản Đà đà thành thực câu thơ, ý thơ, ông viết ông nghĩ ông cảm đợc, ông diển tả cách hồn nhiên, vô t - 27 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp dọng thơ dịu dàng, trẻo, nhẹ nhỏm duyên giáng Chính nhà thơ nhận ngông trích tiên, đa tình ngời đọc dành cho ông tình cảm trìu mến Cũng không ngạc nhiên nhận thơ Tản Đà cảm hứng phong tình trở thành phơng diện đặc trng phong cách nhà thơ Tản Đà thực đa vào tác phẩm xúc cảm, rung động tim Cái trữ tình lÃng mạn tự nhiên bình thản giải bày say đắm, hạnh phúc, đau khổ, chờ mong, tơng t, sầu nÃo,của tâm hồn thơ văn nh giải bày với lòng Sự đa tình Tản Đà đa tình mộng, nh Vũ Ngọc Phan đà viết tình yêu Tản Đà thứ tình yêu đặc biệt, thứ tình yêu đậm đà, lai láng, không bờ, không bến, có sức tràn lan, cần phải san sẻ Đối với Tản Đà cá tính ông tợng thấy, trớc mà trớc văn học trung đại có nhà văn nhà thơ cá tính nh: Hồ Xuân Hơng, Cao Bá QuátNhng Tản Đà phải kể hàng mơi năm ta có đợc ngời nh ông Thì cá tính ông ta phải coi nh vinh dự nghĩa vụ mà chịu lấy.Vì ngời Nguyễn Khắc Hiếu tác phẩm tuyyệt xảo, thơ hay nghiệp Tản Đà Tóm lại nhà nghiên cứu, phê bình văn học trớc năm 1945 đánh giá cá tính Tản Đà có ý kiến nhng có ý kiến không Đúng chỗ nhà nghiên cứu, phê bình đánh giá Tản Đà có cá tính ngang tàng nhng có nhìn phóng khoáng Ông đà sống thân ông có, điều điều nhà văn, nhà thơ thời có đợc Chính cá tính ông đà vào thơ văn ông cách chân thật Bên cạnh có số ý kiến không khả quan có nhìn lệch lạc Tản Đà Ông ngời đà sống theo chất mình, nhiều lúc ông có chút đa tình, đa cảm, mơ mộng tôn thờ chủ nghĩa khoái lạc Nhng - 28 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp đời ông không cốt để tìm thoả mạn cho vật dục mà lúc ông bi quan chán đời tìm đến chủ nghĩa khoái lạc nh tìm lối thoát thiếu khoái lạc bi quan chán đời Qua thấy công trình nghiên cứu lý luận phê bình Tản Đà trớc năm 1945 dấu chấm hỏi cần xem xét có hay không III.Những ý kiến nhân cách Tản Đà: Tản Đà thi sỹ buổi giao thời hai chặng đờng văn học Việt Nam từ trung đại sang đại Cái giai đoạn diễn nhiều rối ren, nhiều mâu thuẩn tranh dành quyền lợi.Vậy mà Tản Đà thi sỹ dù thời đại ông giữ đợc nhân cách cao Trong Điếu văn Đinh Gia Trinh đà viết Tiên sinh sinh vào buổi giao thời, lúc Hán học suy vi sãng häc míi r· x« tíi Cịng nh bao nhà nho lỗi thời khác kể nạn nhân vận hội, Tiên sinh phải chịu sống bạch Chúng tôi, niên thời đại mới, băn khoăn tìm lý tởng lý hành động hết cả, lòng hy sinh, mến phục tiên sinh coi tiên sinh hai nhân vật: ngời đà đón sống với triết lý giản dị cao thợng, nhà thơ đà cho kẻ đọc giác vị tuý văn chơng[2, tr 34] Cuộc đời ngời nhân cách giữ vị trí quan trọng Đinh Gia Trinh đà có nhìn nhân cách ngời Tản Đà Nếu nh Tản Đà nhân cách nh thử hỏi có Tản Đà ngày đáng cho nghiên cứu hay không? Nhân cách Tản Đà yếu tố hình thành nên ngời Tản Đà Nguyễn Đình Chú Thay lời giới thiệu Thơ văn Tản Đà đà nhận định Tản Đà cá tính độc đáo, nhân cách cao Quả nh lời nhận xét Nguyễn Đình Chú, Tản Đà có cá tính độc đáo, nhng bên cạnh cá tính độc đáo ông có tính cách cao - 29 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Dù vào tình nh ông không đánh nhân cách Tản Đà đà nói với thân đời gặp nhiều cảnh buồn chán đời tranh đấu, tiên sinh thờng bảo thành bại thờng, can chi mà buồn Cậu đồ ạ, ta đà thua đời chỗ không đợc giàu sang, ta phải giữ lấy tinh thần cho cao quý, đừng nên để thua nốt họ tình cảm, phải vui vẻ đợc (Một tháng với Tản Đà- Lâm Tuyền Khách) [2, tr 66] Ông đà thấy ®êi ®¸ng ch¸n víi sù tóng qn cđa cc sèng hang ngày nhng không mà chán nản, không mà lo lắng mà ông giữ nhân cách với ông có thua thiên hạ thua nghèo nhân cách ngời ông thua đợc Ông phải giữ cho đợc cao ngời không nỗi lo thờng ngày mà đánh Nguyễn Văn Phúc viết Tôi Tản Đà đà kể câu chuyện thi sỹ Tản Đà Nếu viết số mà Nguyễn Văn Vĩnh yêu cầu, thời tháng Tản Đà đợc trăm bạc, tháng trăm bạc lúc gia cảnh quấn bách, thực số tiền nhá Víi sè tiỊn Êy, thi sü cã thĨ toán đợc công việc Tiền thuốc lo, tiền gạo chạy Đang cần tiền, mà lại có ngời hiến cách kiếm tiền Tởng nh thật dịp may hiếm, mà ngời cảnh tất phải sung sớng, ng thuận lời yêu cầu ngời đà mến tài Nhng trái lại, sau đêm nghĩ ngợi, Tản Đà đà viết th trả lời Nguyễn Văn Vĩnh, thoái thác không chịu nhận làm trợ bút cho báo Trung Bắc tân văn Trong họ biết chuyện cho Tản Đà gàn, nhng thực ngời cha có trình độ để hiểu đợc Tản Đà Tản Đà từ chối lời yêu cầu Nguyễn Văn Vĩnh, cớ Cái cớ đà khiến cho Tản Đà không nhận lời giúp việc cho tờ Trung Bắc tân văn thời có ngời có khí tiết, biết tự trọng tin tài làm đợc Về sau, thờng đợc ngồi hầu chuyện Tản Đà, nên đợc biết rõ - 30 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp nguyên cớ đâu, mà ngời lại thoái thác, không chịu viết giúp tờ báo Nguyễn Văn Vĩnh chủ trơng: nghe hỏi chuyện đó, ngời đà trả lời: Sỡ dĩ không nhận lời đá có ý định, góp mặt với đời, thời tự phải đứng chủ trơng quan ngôn luận Cơ quan ngôn luận sẻ hoàn toàn thực hành quan niệm văn chơng, trình bày lý tơng noi theo với quốc dân, viết giúp cho quan khác, thời phụ thuộc vào quan đó, lẽ tất nhiên t tởng quan niệm riêng xà hội, văn chơng, làm theo ý muốn đợc Vả lại ông Nguyễn Văn Vĩnh, lúc nhà văn đời trớc, đà có tiếng, viết cho tờ báo ông thời d luận độc giả bên không khỏi cho theo để ăn cánh với ông Đó điều mà kỵ Tôi muốn tự tài lại gây lấy cho mình, thực có tài Đi theo ngời khác, để nhờ ngời tiến cử hộ, thời nhà văn biết tự trọng không chịu làm Bởi lẽ đó, mà dù túng thiếu, đói rét, không chịu làm trái với t tởng mình.[2, tr 74- 75] Tóm lại ý kiến nhân cách Tản Đà đợc nhà nghiên cứu lý luận phê bình nói đến với nhân cách thi sỹ Ông ngời không lợi ích trớc mắt mà quyên nhân cách Điều đà phần góp vào tồn toả sáng thiên tài Tản Đà với hội tụ đầy đủ yếu tố Những ý kiến đời nhân cách Tản Đà đà đợc giới nghiên cứu phê bình văn học trớc năm 1945 đề cập đầy đủ Trong có ý kiến ®óng nhng cịng cã nh÷ng ý kiÕn vỊ cc ®êi nhân cách Tản Đà cha Vì giới hạn đề tài nêu lên đợc số ý kiến mong ý kiến góp phần vào việc nghiên cứu đời nhân cách Tản Đà sau - 31 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Chơng III ý kiến nghiệp sáng tác tác phẩm Tản Đà Tản Đà sinh lớn lên giai đoạn lịch sử phức tạp Giai cấp phong kiến ngày bộc lộ chất hèn hạ tàn lụi Thay vào đời giai cấp t sản, giai cấp ngày thể chất bóc lột bành trớng Xà hội t sản vốn thù địch với nghành sáng tạo nghệ thuật tìm cách để bóc lột lao động ngời nghệ sỹ, biến văn chơng vốn giá trị văn hoá tinh thần cao khiết thành phơng tiện làm giàu, thành thứ hàng hoá thực dụng để chiếm lợi nhuận sản phẩm máu nớc mắt ngời nghệ sỹ Và từ khách quan mà xét đà kìm hÃm tài sáng tạo nghệ sỹ Tản Đà ngời sống sáng tạo thơ ca để nhằm cải tạo xà hội cải tạo giới Nhng hoàn cảnh xà hội sống nghèo khổ đà không cho Tản Đà thực ớc mơ Bên cạnh hoàn cảnh lịch sử xà hội Việt Nam, nghiệp sáng tác Tản Đà đứng trớc khó khăn khác đổi văn hoá Việt Nam đà làm cho văn chơng viết theo phong cách nh Tản Đà rơi vào bế tắc, thế, ớc mơ hoài bÃo mà ông gửi gắm trang sách trớc không hợp với thời đại không đợc công chúng đón nhận nồng nhiệt nh trớc Hịên thực đời sống xà hội không đối tợng phản ánh văn học định mà nhân tố làm nảy sinh văn học Trong quan hệ vào đầu kỷ XX nớc ta đà trở thành phận thề giới đại, thành thị Việt Nam t sản hoá vấn đề đổi văn học, đa văn học vào quỹ đạo chung văn học giới đà trở thành yêu cầu cấp - 32 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp bách Văn học Việt Nam lúc đứng trớc hai khả năng: Hoặc cách tân văn hoá truyền thống để đến văn hoá đại học tập văn hoá cận đại phơng tây theo hệ thống thể loại văn học để xây dựng văn học Tuy ý thức đầy đủ, Tản Đà giới lựa chọn khả thứ nhất, ông từ kinh nghiệm viết văn cũ cách tân thể loại, phong cách làm cho văn chơng nhuận nhuỵ, duyên dáng hợp với công chúng thành thị I Các ý kiến chung nghiệp văn học Tản Đà Tản Đà đến với văn học nh luồng gió lạ thổi vào văn đàn, ma tới mát cho thơ, cho thơ khô héo trở lại tơi xanh, cho thơ trổ búp non lộc mớ Và công chúng đà vui mừng đón nhận nhà thi sỹ Công thứ Tản Đà, điều thơ Tản Đà giải phóng tình cảm cá nhân riêng t Thơ Tản Đà thơ tình cảm, tình cảm với sắc thái khác nhau, thầm kín, u uất hay mơ màng chờ đợi, ớc mơ, khát vọng gẫy cánh, nỗi buồn vơ hay tiếng gọi tha thiết tình yêu đại dơng tình cảm mênh mông xô vỗ sóng trào Tản Đà đà khai thác từ để viết, viết số phận, tình yêu thất vọng ngời đời tất từ Tản Đà Tản Đà đà tự làm số khởi điểm cho hành trình văn nghiệp ông đà tìm câu hỏi cho tồn ngời tồn thân Chính mà nhà văn Lan Khai đà viết điều tâm đắc thơ Tản Đà : di sản thơ ca mà Tản Đà truyền lại cho ta, thích câu lục bát kiểu phong dao ấy, thật câu có tính cách hoàn toàn Việt Nam, đọc lên nghe nhạc điệu tuý vô cùng, thẳng vào tâm hồn Việt Nam làm ta cảm động [7, tr 20] Đọc phong dao Tản Đà ta bắt gặp tình tứ, duyên dáng ca dao, hiểu biết thấm nhuần nghệ thuật thơ ca dân tộc vốn kiến thức văn chơng bác học uyên bác Tản Đà đà làm cho thơ văn ông vừa có chất - 33 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp mộc mạc duyên dáng văn học dân gian vừa có tính đa nghĩa sâu sắc văn chơng bác học Nhà thơ Xuân Diệu ca ngợi: ngời thi sỹ thơ Việt Nam đại, mầm thứ thơ chân chính, Tản Đà thi sỹ An Nam, nói hoàn toàn An Nam.(Công thi sỹ Tản Đà) [2, tr 181] Một thi sỹ hoàn toàn An Nam với vần thơ thẳng vào tâm hồn Việt Nam chúng ta, làm ta cảm động chừng nào, phải đợc tắm ca hat dân ca từ đem lại cho đời đút rút đà nhận đợc từ dân gian Trong thơ, Tản Đà đà làm tổng duyệt thể loại dân gian với giọng xẩm, đò xa, giặm, ví, trống quân, nam bằng, cổ tuồng chèo thể loại Tản Đà đà nâng cao nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật biểu cảm Đứng trớc tình hình khủng hoảng vào thời tản mạn thơ cổ theo tản mạn Hán học Tản Đà đà đến để hồi sinh cho thơ Tản Đà đa thơ tình cảm thay cho thơ lý, đa cá nhân- cá thể tác giả thay cho ta chung chung, nói mình, diễn tả nhân vật trữ tình Những tình cảm đợc cá thể hoá đem lại tính chân thực cao chống lại tính ớc lệ khuôn sáo thơ cổ Nội dung diện mạo thơ đà đổi khác, Tản Đà đà thực công có ý nghĩa lớn văn học: Cách tân thơ cổ điển Lần thơ nói đến tác giả thân tâm sự, lần đầu nói đến tình yêu với nhiêu ấm ức, lần đầu sầu đợc đặt vào thơ chiếm vị trí quan trọng với nhiều sắc thái khác nhau, nhiều tình cảm thơ xa đợc biểu từ nỗi đau thống thiết buồn bâng khuâng man mác, nhớ mà nhớ ai, chờ đợi mà chờ đợi Cái mộng mị h ảo đến thơ Đúng cải cách thơ đà diễn vai - 34 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp trò Tản Đà việc cách tân thơ cũ đà thực đợc công việc quan trọng đà dọn đờng cho thơ mới, thơ đại đời Mặc dù ngời đóng vai trò quan trọng việc cách tân thơ cổ điển theo khuynh hớng nghệ thuật dân chủ t sản, đà sáng tác thơ trớc Thơ tới 16 năm nhng Tản Đà nhà thơ cũ Vai trò lịch sử Tản Đà chôn cất thơ cũ lần cuối với tất vẻ đẹp huy hoàng mở đờng cho thơ đời Tản Đà ghạch nôi hai thời đại văn học sử Tản Đà nhà thơ, nhà thơ đà đợc tôn xng danh hiệu thi hào, thi thánh, thi bá, hay theo nh Ngô Tất Tố nói Tản Đà Nhà thơ đứng đầu thời đại này) [2, tr 39], nhng Tản Đà không nhà thơ Trên địa hạt văn học Tản Đà đà có mặt nhiều lĩnh vực khác đà tự biểu tác giả đa tài Hay nhà học phiệt Phan Khôi vốn có tiếng khó tính đà bày tỏ lòng thán phục Tản Đà trớc đọc Đông Dơng tạp chí, đà thây nh chứa bụng ngời ông, lần đến Hà Nội lại vừa gặp Giấc mộng ông xuất bản, không phục ông tay đại tài (Tôi với thi sỹ Tản Đà- Phan Khôi) [7, tr 29] Thực ra, văn xuôi Tản Đà có vị trí lớn nghiệp ông, đóng góp quan trọng vào tiền trình văn xuôi Việt Nam từ cổ văn đến kim văn Ngay lĩnh vực văn xuôi Tản Đà số ngời đặt móng, ngời lính tiên phong, buổi giao thời Ngay từ đợc viết theo thể luận văn mắt bạn đọc năm 1915, Đông Dơng tạp chí, chủ báo Nguyễn Vă Vĩnh đà phải kinh ngạc quán duyệt qua tập văn thây ông Nguyễn Khắc Hiếu bậc dạnh sỹ có biệt tài, có lý tởng riêng ngắm cảnh vật cách kỳ khôi, lạ thay cho bậc thiếu niên Và đặt riêng văn đầu tay Nguyễn Khắc Hiếu (cha có bút danh Tản Đà) thành mục riêng lối văn Nôm - 35 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Xuân Diệu viết: ngời muốn tìm Tản Đà cách có lơng tâm, tận tâm, phải đọc kỷ lại văn xuôi ông hiểu hết lĩnh ông Văn tài Tản Đà phát tích nhiều thơ ông, nhng lĩnh Tản Đà văn xuôi ông nói hết đợc [7, tr 36] Đúng nh lời nhận xét Xuân Diệu ngày muốn tìm lĩnh Tản Đà- Nguyễn Khắc Hiếu phải đọc kỷ văn xuôi ông thấy hết đợc lĩnh Tản Đà Cũng giống nh nhà phê bình nghiên cứu văn học trớc năm 1945 sau năm 1945 có số nhà lý luận phê bình văn học nghiên cứu thơ văn Tản Đà đá đa nhận xét Theo cố giáo s Trần Đình Hợu ông nghiên cứu Tản Đà ông đà đa nhận xét mình: Tản Đà đợc hoan nghệnh trớc hết thơ ca, nhng văn xuôi ông lúc đợc hoan nghênh Văn xuôi Tản Đà thứ văn xuôi réo rắt đầy nhạc điệu không xa thơ Lê Thanh khẳng định: có điều ta chăn văn xuôi đà có ảnh hởng lớn cho đào tạo nhạc thi sỹ lớp sau này[2, tr 187] Lời Lê Thanh nhận xét vào thời đại Tản Đà ông đà để lại có ảnh hởng lớn đến hệ nhà văn sau này, họ xem Tản Đà ngời mở đờng cho thơ Những nhà nghiên cứu tìm hiểu Tản Đà phần tìm hiểu ngời Tản Đà thơ văn ông tìm hiểu từ ngời Tản Đà thơ Đến Phan Khôi lại ca ngợi chứa bụng ngời giấc mộng con: không phục ông tay đại tài Nhà văn trào phúng Nguyễn Công Hoan cho biết hoạ sỹ Nguyễn Quang Trân thuộc thơ văn Tản Đà nh cháo, a thích văn xuôi Tản Đà nh đánh bạc - 36 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Nhà phê bình văn học Lê Thanh viết ảnh hởng văn xuôi Tản Đà ngời học trò bậc trung đằng chẳng thuộc lòng nhớ chứa bụng ngời đánh bạc.[7, tr 6] Nhà văn Vũ Bằng cho biết: tất văn xuôi văn dịch Tản Đà bái phục không phân biệt [7, tr 6] Nếu có nhiều ngời đón nhận văn xuôi Tản Đà với nhiệt tình cảm phục, chịu ảnh hởng có ngời đánh giá thấp, chí phủ định cho phận văn học có vị trí xứng đáng nghiệp Tản Đà Nhà phê bình văn học Vũ Ngọc Phan đà đa phán d luận ngời Tản Đà sống nh chết có giá trị Tản Đà nhà thơ tất loại văn khác ông, ngời ta thấy loại giá trị cả.[3, tr 371] Trong ý kiến nghệp văn học Tản Đà đà có nhiều ý kiến trái ngợc Một số ý kiến nhìn nhận Tản Đà nhà thơ, số ý kiến khác đà có nhìn nhận nghiệp sáng tác Tản Đà vừa nhà thơ vừa nhà văn, cho Tản Đà đà đạt đến đỉnh cao kể thơ lẫn văn xuôi Tản Đà trớc hết chủ yếu nhà thơ, vị trí Tản Đà văn học sử trớc hết thơ ca nhng văn xuôi Tản Đà đà với thơ Tản Đà tạo nên chuyển động mạnh mẽ đa đến bớc ngoặc lịch sử tiến trình văn học Cống hiến quan trọng Tản Đà lĩnh vực tản văn đà khai sinh thể loại văn học với thể loại bút pháp mang sâu đậm dấu ấn thời đại, bớc chuyển tiếp từ ngôn ngữ cổ văn, sang ngôn ngữ kim văn Bên cạnh số nhà phê bình lại nói Tản Đà nhà thơ mà quên mảng văn xuôi ông Nhà phê bình Lê Thanh viết có lẽ ông sống thơ ông mà tập tản văn, tiểu thuyết, tập An Nam - 37 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp tạp chí «ng, hËu sinh sÏ chØ gi¬ b»ng mÊy ngãn tay vô tình Và Lê Thanh ngời ta mong đợi ngời tả đợc nỗi chán nản, ớc vọng mình, ru đợc giấc mộng triền miên- thi sỹ Nguyễn Khắc Hiếu đời! Thi sỹ đời mọng đợi hệ Những đàn lòng du dơng nh khối tình đợc đặc biệt hoan nghênh [1, tr 22] Lê Thanh không thiếu táo bạo khái quát giá trị thơ Tản Đà: Với câu chuyện sống, ông thi sỹ thơng nhng «ng nãi «ng nhí mµ kh«ng biÕt nhí ai, «ng than mà ông than gì, ông lại sợ sống, thơ ông chất thơ nh lọc với cảnh tợng không rõ rệt, hình ảnh mờ mờ, ông vẻ tranh tuyệt bút với t tởng lâng lâng, với giấc mơ mộng, ông làm nên câu thơ tuyệt mỹ thi sỹ Tản Đà [1, tr 22] Qua ta thấy Tản Đà gơng lao động nghệ thuật ngời nghệ sỹ nhà tri thức chân chính, khả vào loại để tung hoành văn chơng nh đà vợt khỏi phạm vi văn học để trở thành nhà khảo cứu nhiều lĩnh vực khác nhau, trở thành nhà văn hoá lớn với nhiều cống hiến khác Vũ Ngọc Phan Nhà văn đại đà viết Tản Đà Tản Đà nhà thi sỹ đặc Việt Nam, đặc tính thơ ca ông tức đặc tính văn chơng ta T tởng hoài nghi diễn buồn man mác, phần nhiều thơ Tản Đà buồn, thơ tình ông thơ khát khao tình yêu khát vọng tình yêu thơ rợu, thơ chơi ông thơ ngời chán đời mà chán đời đời chán minh, đời không chiều mình, ông lòng tín ngỡng nên dù ông có can đảm, có bình tỉnh, ông không khỏi sầu nảo nhiều chán ngán [3, tr 372] Con văn xuôi Tản Đà diển đợc phần tâm hồn thơ mộng ông Trên thi đàn bút ông sắc sảo, nhng văn đàn phải nhờng chỗ cho nhiều bút khác [3, tr 372] - 38 - Trần Thi Phơng Thảo Khoá luận tốt nghiệp Thơ ông thật giản dị, sáng, lại diễn tả tâm hồn Việt Nam đủ vẻ, màu, nên thơ ông thơ bất hủ có lẽ thi đàn gần ông đứng vào bậc [3, tr 372] Vũ Ngọc Phan đà có nhận định thơ văn Tản Đà Tản Đà thi sy đặc Việt Nam, điều không Vũ Ngọc Phan nói mà nhiều nhà lý luận phê bình Tản Đà đà nói đến Ông ngới đà đa vào thơ nhũng rung động đời thờng mà nhà văn nhà thơ thời đại ông sống dám làm Khi ông yêu ông đà bộc lộ lòng nh ông buồn thơ ông buồn theo Chính mà thơ ông nhiều ta bắt gặp câu thơ, thơ chán ngán ông Đó lúc sống ông củng gặp nỗi chắn ngán nhng điều đà làm nên khác biệt thơ Tản Đà Còn văn xuôi, lĩnh vực ngòi bút ông không sắc sảo thơ nhng văn xuôi ông đà bộc lộ đợc phần tâm t, tình cảm ông Cũng nói văn xuôi Tản Đà không góp phần vào nghiệp sáng tác ông Chính mà có nhiều ngời bảo Tản Đà nhà thơ nhà văn Điều có phần nhng hoàn toàn Theo Vũ Ngọc Phan đa nhận định với tác phẩm thơ nh văn xuôi Tản Đà Có thể nói Tản Đà vừa thơ vừa nhà văn nhng nghiệp thơ ca ông giữ vai trò quan trọng trình sáng tác ông Ngôn ngữ mà Tản Đà sư dơng rÊt gÇn gịi víi ca dao Tuy méc mạc giản dị nhng lại sáng giàu cảm xúc dễ vào hồn ngời Tản Đà đà đa đến cho văn học Việt Nam vần thơ nhẹ nhàng phất qua nh gió, câu ca dao có duyên đoạn phong dao mộc mạc Ông có giọng trôi chảy dễ dàng lẫn với mặn mà ý nhị, hài hớc ông vừa bóng bẩy vừa - 39 - Trần Thi Phơng Thảo ... đánh giá khác Chính qua đề tài Tản Đà qua ý kiến giới nghiên cứu, phê bình văn học trớc năm 1945 Chúng muốn hiểu Tản Đà- Nguyển Khắc Hiếu qua ý kiến giới nghiên cứu phê bình văn học tác giả sống... thơ hay nghiệp Tản Đà Tóm lại nhà nghiên cứu, phê bình văn học trớc năm 1945 đánh giá cá tính Tản Đà có ý kiến nhng có ý kiến không Đúng chỗ nhà nghiên cứu, phê bình đánh giá Tản Đà có cá tính... hiểu, khám phá cách đầy đủ Tản Đà qua đánh giá, phê bình nhà đánh giá phê bình thời với ông, mong với đề tài Tản Đà qua ý kiến giới nghiên cứu, phê bình văn học trớc năm 1945, có thĨ gãp thªm mét