Thanh hoá trong cách mạng tháng tám 1945

NXB Thanh Hóa Nguồn t liệu thứ hai mà chúng tôi sử dụng là nguồn t liệu do Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng bộ và UBND các huyện trong tỉnh biên soạn nh: - Lịch sử Đảng bộ và phong trào cách

Trờng đại học vinh

Khoa lịch sử -

Hoàng Mạnh Cờng

Khóa luận tốt nghiệp đại học

Thanh Hoá trong cách mạng tháng tám 1945

Chuyên ngành: lịch sử việt nam

Khoá 40 - Lớp E3

Giáo viên hớng dẫn : TS Trần Văn Thức

Vinh, 5/2004

* * * * * *

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là một trong những sự kiện vĩ đại nhất của Lịch sử Việt Nam trong thế kỷ XX Đây là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc thuộc địa điển hình đã giành đợc thắng lợi" Thắng lợi đó đã mở ra một kỷ nguyên mới, một thời đại mới trong lịch sử dân tộcViệt Nam, đồng thời nó cũng cắm một cái mốc lớn trên con đờng đấu tranh giải phóng của các dân tộc bị áp bức chống chủ nghĩa đế quốc"[23, Tr 5]

Thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam đợc tạo bởi sự tổng hợp thắng lợi của các phong trào cách mạng giải phóng dân tộc ở tất cả các

địa phơng trên toàn quốc, trong đó có sự đóng góp không nhỏ của nhân dân Thanh Hóa

Trong tiến trình của Cách mạng Tháng Tám của dân tộc đã mang những nét độc đáo riêng biệt và điển hình của Thanh Hóa Đó chính là sự vận dụng linh hoạt của việc chớp thời cơ giành chính quyền trớc khi có tổng khởi nghĩa trong cả nớc nh ở huyện Hoằng Hóa Bên cạnh đó là sự đa dạng, phong phú với nhiều hình thức khác nhau trong quá trình giành chính quyền ở các địa phơng trong toàn tỉnh

Gần 60 năm đã trôi qua nhng những bài học kinh nghiệm giành chính quyền thắng lợi ở Thanh Hóa vẫn còn nguyên giá trị Tìm hiểu nghiên cứu Thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám không chỉ đa lại ý nghĩa về mặt khoa học mà còn đa lại ý nghĩa về mặt thực tiễn vô cùng to lớn Giải quyết vấn đề này không chỉ làm sáng rõ hơn một thời kỳ lịch sử đầy sôi động về một địa phơng cụ thể là Thanh Hóa mà qua đó nó còn góp phần làm phong phú thêm nội dung Cách mạng Tháng Tám của dân tộc Là ngời con sinh ra và lớn lên trên quê hơng Thanh Hóa, vùng đất giàu truyền thống yêu nớc, cách mạng, nơi đợc xem là vùng đất " Địa linh nhân kiệt" của dân tộc Đồng thời là một sinh viên chuyên ngành Lịch sử, tôi nghĩ rằng việc nghiên cứu và tìm hiểu lịch sử địa phơng vừa là trách nhiệm vừa là

một tâm nguyện mà lâu nay tôi đã ấp ủ Cũng từ đề tài này, tôi có thể tích lũy thêm cho mình nhiều hơn vốn kinh nghiệm ít ỏi mà tôi hiện có

Bởi những lý do kể trên mà tôi đã chọn đề tài "Thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám 1945" làm khóa luận tốt nghiệp Đại học của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ việc thấy rõ vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của Lịch sử địa phơng trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, những năm gần đây việc nghiên cứu

và biên soạn lịch sử địa phơng đã đợc đẩy mạnh và đợc các cấp ngành ở Trung

-ơng và địa ph-ơng quan tâm chú ý

Vốn là quê hơng của " Ngời cha sử học Việt Nam" - Lê Văn Hu- Tác giả của cuốn "Đại Việt Sử Ký Toàn Th" nổi tiếng Có lẽ vì thế mà Thanh Hóa đợc xem là cái “nôi” sản sinh ra nhiều nhà sử học Điều này có tác động lớn đến việc tập hợp và biên soạn lịch sử địa phơng Đặc biệt từ khi Ban nghiên cứu và biên soạn Lịch sử Thanh Hóa ra đời đến nay, Thanh Hóa đã có nhiều công trình nghiên cứu Lịch sử có chất lợng cao nh bộ " Lịch sử Thanh Hóa"gồm 6 tập, "Địa chí Thanh Hóa", " Danh sỹ Thanh Hóa","Việc học thời xa", "Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa"

Viết về Thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám - 1945 mà thực chất là viết phong trào cách mạng của nhân dân Thanh Hóa thời kì 1939-1945, cho đến nay đã có nhiều công trình lịch sử đề cập tới với nhiều khía cạnh khác nhau Đặc biệt trong số đó phải kể đến những công trình sau:

-"Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa" Tập1(1930-1954), Nhà in báo Thanh Hóa 2000 Công trình đã dành những trang nhất định viết về lịch sử Thanh Hóa trong quá trình thực hiện Nghị quyết Trung ơng 6 (11/1939), 7 (11/1940), 8 (5/1941), nhất là quá trình giành chính quyền ở tỉnh Thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám 1945 ( Từ trang118 đến trang 178 )

- "Năm mơi năm hoạt động của Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Thanh hóa( 1930- 1980)" - Nhà xuất bản tỉnh Thanh Hóa-1980 Tác phẩm đề cập

đến quá trình đấu tranh của nhân dân Thanh Hoá dới sự lãnh đạo của Đảng đã góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc ( từ trang 38 đến trang 65)

-" Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa"(Sơ thảo) tập 1(1930- 1954), Xí nghiệp

in Ba Đình Thanh Hóa 1991 Công trình một phần tập trung làm rõ sự lãng đạo của Mặt trận Phản đế Cứu quốc, xây dựng lực lợng vũ trang, xây dựng Mặt trậnViệt Minh và khởi nghĩa giành chính quyền ở Thanh Hóa từ 1940 đến 1945 (Trang 74 đến trang 97)

- "Lịch sử Thanh Hóa" tập 4 (1930-1945), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội1996 Tác phẩm cũng dành hẳn một chơng ở hai phần thứ ba và bốn để viết về Thanh Hóa từ năm 1940 đến ngày 9/3/1945 và Thanh Hóa trong phong trào kháng Nhật cứu nớc, tiến hành tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 (từ trang

117 đến trang 244)

- "Lịch sử Thanh Hóa "(Sách dùng trong các trờng PTTH, CĐSP, THCN)

do Hoàng Thanh Hải và Vũ Quý Thu chủ biên-NXB Thanh Hóa, cũng đề cập nội dung Thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám trọn vẹn một bài (bài 7 - trang 67

đến trang77)

- "Cách mạng Tháng Tám1945"- NXB Sự thật -Hà Nội 1971 là công trình của Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Trung ơng cũng đã dựng lại không khí của Cách mạng Tháng Tám ở Thanh Hóa

Phải thừa nhận rằng các công trình nêu trên dù ít dù nhiều, trực tiếp hay gián tiếp đã đề cập đến nhiều khía cạnh của đề tài chúng tôi lựa chọn Tuy nhiên cha có một công trình nào nghiên cứu có chiều sâu và kỹ lỡng về Thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám 1945 Nhiều vấn đề vẫn cha đợc làm sáng tỏ, ví nh vì sao huyện Hoằng Hóa lại giành đợc chính quyền và giữ đợc chính quyền từ 24

- 7 - 1945 khi cha có lệnh tổng khởi nghĩa trong cả nớc và ở toàn tỉnh Thanh Hóa Tại sao lại có việc khác nhau về thời gian trong việc giành chính quyền ở miền xuôi và miền núi Việc rút ra những bài học kinh nghiệm và chỉ rõ những đặc

điểm của thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám là một việc làm hết sức cần thiết

Tuy vậy những công trình nghiên cứu trên là nguồn tài liệu, là cơ sở khoa học cho tác giả kế thừa và phát triển nhằm thực hiện khoá luận khoa học này.

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối t ợng nghiên cứu

Chúng tôi xác định đối tợng của đề tài là phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Thanh hóa trong thời kỳ 1939- 1945 Trọng tâm của đề tài là phản

ánh quá trình nhân dân Thanh Hoá dới sự lãnh đạo của Đảng và Mặt trận Việt Minh tiến hành chuẩn bị lực lợng, tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài có tên "Thanh Hóa trong Cách mạng Tháng Tám1945" Vì vậy phạm

vi nghiên cứu của đề tài gắn với thời gian của cuộc vận động cách mạng giải phóng dân tộc diễn ra tại Thanh Hoá Nó đợc tính từ Hội nghị TW Đảng lần VI (11/1939) đề ra chủ trờng chuyển hớng chiến lợc cách mạng Việt Nam đến ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nớc Việt Nam dân chủ cộng hoà ngày 2/9/1945 Trọng tâm của khoá luận là phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Thanh Hoá trong thời kỳ 1939 - 1945, nhất là quá trình khẩn trơng chuẩn bị lực lợng về mọi mặt tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền

4 Nguồn t liệu và phơng pháp nghiên cứu.

4.1 Nguồn t liệu

Để phục vụ nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã sử dụng các nguồn t liệu sau:Trớc tiên phải kể đến nguồn t liệu do Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Thanh Hóa, Ban nghiên cứu và biên soạn Lịch sử Thanh Hóa cung cấp:

- Sơ giản Lịch sử Cách mạng Tháng Tám ở Thanh Hóa" (1930-1945)- Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Thanh Hóa xuất bản năm1966

-"Năm mơi năm hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam Tỉnh Thanh Hóa" (1930-1954) NXB Thanh Hóa 1980

-"Sơ thảo Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam Tỉnh Thanh Hóa"tập 1 NXB thanh Hóa 1982

-"Bốn mơi hai năm hoạt động của Đảng bộ Thanh Hóa" NXB Thanh Hóa 1974

-Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa ( sơ thảo) tập 1 NXB Thanh Hóa 1991-Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa Tập 1 NXB Tỉnh Thanh Hóa 2000

-Lịch sử Thanh Hóa, tập 5 NXB KHXHNV Hà Nội 1996

- Những sự kiện Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa ( 1925-1945) NXB Thanh Hóa Nguồn t liệu thứ hai mà chúng tôi sử dụng là nguồn t liệu do Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng bộ và UBND các huyện trong tỉnh biên soạn nh:

- Lịch sử Đảng bộ và phong trào cách mạng của nhân dân Hoằng Hóa tập1 (1930-1975) Nhà in báo Thanh Hóa 1975

- Đảng bộ và phong trào cách mạng huyện Tĩnh Gia - tập 1 (1930-1945) NXB Thanh Hoá, 1991

- Lịch sử đấu tranh cách mạng của Đảng bộ huyện Cẩm Thuỷ (Sơ thảo), tập

1963 Trờng Chinh " Cách mạng Tháng Tám" NXB Sự thật, Hà Nội 1960; Trờng Chinh " Cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân Việt Nam"Tập 1, NXB Sự thật

1975, Đất nớc Việt Nam qua các đời của Đào Duy Anh, NXB Sử học 1962, Cách mạng Tháng Tám 1945, NXB Sự thật Hà Nội 1971

Bên cạnh đó chúng tôi cũng cố gắng tiếp xúc với các nguồn t liệu gốc nh văn bản, ấn phẩm của chính quyền cách mạng có liên quan đợc lu trữ tại Ban tuyên giáo Tỉnh ủy, Phòng Địa chí, th viện tổng hợp Thanh Hóa, Th viện các Huyện trong tỉnh, th viện tỉnh Thanh Hóa, Bảo tàng tỉnh Đồng thời chúng tôi cũng cố gắng gặp gỡ và tìm hiểu một số nhân chứng Lịch sử, các vị lão thành cách mạng

4.2 Ph ơng pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện khoá luận này chúng tôi sử dụng phơng pháp Lịch sử và phơng pháp so sánh là hai phơng pháp cơ bản nhất Bên cạnh đó chúng tôi còn vận dụng các phơng pháp chuyên ngành bổ trợ khác nh phơng pháp mô tả,

so sánh, xác minh t liệu, su tầm, điền dã, liệt kê, liên hệ Hệ thống các phong pháp trên đã góp phần đắc lực cho chúng tôi trong công tác nghiên cứu tìm hiểu vấn đề

khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền

Chơng 3: Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Thanh Hóa

Ch ơng 1

Khái quát phong trào cách mạng Thanh Hóa trớc năm 1939

1.1 thanh Hóa - vị trí và truyền thống.

1.1.1 Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên

Là một trong những tỉnh lớn và hình thành lâu đời trên dải đất Việt Nam,

đ-ợc xem là cây cầu nối liền Bắc bộ và Bắc Trung bộ,Thanh Hóa nằm ở vĩ độ 19023' -

20030’ Bắc và Kinh độ 124025’ - 1060 30’ Đông, chiều dài 95 km, chiều ngang chỗ rộng nhất từ Mờng xia đến Sầm Sơn là 189 Km Diện tích tự nhiên là 11.168 Km2

và vùng thềm lục địa là 18,760 km2

Phía Bắc Thanh Hóa giáp với ba tỉnh của Bắc bộ là Sơn La, Hòa Bình và Ninh Bình với đờng ranh giới 175 km Phía Nam và Tây Nam giáp Nghệ An với đ-ờng ranh giới 160 Km Phía Tây giáp với tỉnh Hủa Phăn nớc Cộng hòa nhân dân Lào với đờng biên giới dài 192 Km Phía đông mở rộng ra phần giữa của Vịnh Bắc

bộ với bờ biển dài 102 Kmvà một thềm lục địa rộng lớn

Là tỉnh địa đầu Bắc Trung Bộ nên Thanh Hóa giữ vị trí đầu mối giao thông vô cùng thuận lợi Việc giao lu với các tỉnh trong nớc khá dễ dàng Tỉnh lỵ Thanh Hóa đợc đặt ngay trên trục đờng chính, nối liền Bắc Nam đợc mang tên " Con đ-ờng Thiên Lý" ( Nay là Quốc lộ 1A), từ sớm đã có vai trò quan trọng trong công việc đi lại của dân c, các chí sỹ từ Bắc vào Nam, từ Nam ra Bắc cùng với việc vận chuyển hàng hóa vào thời bình và quân lơng mỗi khi có chiến sự

Với vị trí thuận lợi, Thanh Hóa đã phát huy hết sức mình trong cuộc chiến, tạo nên những nét riêng trong cái chung của phong trào cách mạng 1930- 1945,

đặc biệt là trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945

Về đặc điểm tự nhiên có ngời nhận xét: "Thanh Hóa là hình ảnh thu nhỏ của nớc Việt Nam" Quả đúng nh vậy, bởi nơi đây đủ các vùng trung du miền núi,

đồng bằng, ven biển và thềm lục địa

Trung du và miền núi có diện tích chiếm 2/3 diện tích của toàn tỉnh Ba mặt Bắc, Tây, Nam giáp núi rừng trùng điệp Phía Bắc và phía Nam núi rừng

xuyên thẳng ra biển Trung du là những dãy đồi liền kề xen kẽ với miền núi Đồi núi chiếm diện tích lớn tạo điều kiện cho Thanh Hóa có sản lợng lâm sản dồi dào

và khoáng sản phong phú Trong vị thế chiến lợc chung của tỉnh, trung du, miền núi của Thanh Hóa còn là khu vực chiến lợc về quốc phòng an ninh

Đồng bằng tỉnh Thanh rộng chừng 2900km2, là đồng bằng rộng nhất trong các tỉnh miền Trung, rộng thứ ba trong cả nớc Đồng bằng ở đây đợc bù đắp phù

sa của các con sông: sông Mã, sông Chu, sông Yên, sông Hoạt tạo nên một vùng châu thổ rộng lớn, phục vụ việc sản xuất cho các c dân Tuy nhiên giữa miền đồi núi và đồng bằng Thanh Hóa rất quanh co khúc khuỷu, hầu hết khắp nơi

đồi núi và đồng bằng cài răng lợc vào nhau, nơi thì đồng bằng ăn lan ra miền núi, nơi thì miền núi ăn sâu xuống đồng bằng, điều đó gây khó khăn cho cuộc sống c dân trong vùng Từ rất sớm, nhân dân Thanh Hóa đã đoàn kết cùng nhau chung l-

ng đấu cật tạo nên hệ thống đê điều nhằm chế ngự thiên tai bão lụt Vì vậy, cuộc sống khó khăn vất vả, thiên nhiên không thuận hòa, con ngời xứ Thanh đã vật lộn với cuộc sống, mà qua đó hun đúc nên tinh thần lao động cần cù, ý chí quyết tâm chống lại kẻ thù xâm lợc

Khí hậu Thanh Hóa mang nhiều nét đặc trng của khí hậu miền Bắc, song cũng

có nhiều nét giống khí hậu miền Trung và có cả đặc thù riêng của Thanh Hóa: Gió bắc

và gió Đông Bắc vào mùa Đông, gió Tây Nam vào mùa hè Bởi địa hình và khí hậu

đa dạng nên Thanh Hóa cũng có những tiểu vùng khí hậu riêng biệt

Về dân c, theo thống kê, năm 1920, Thanh Hóa có khoảng 85 vạn dân Đến năm 1999 Thanh Hoá có 3 454 000 ngời đứng thứ 2 trong các tỉnh thành của cả nớc( sau Thành phố Hồ Chí Minh) [28, tr13] Thanh hóa là nơi c trú của nhiều dân tộc anh em nh: Kinh, Thái, Mờng, H' Mông, Dao, Khơ mú,Tày, Nùng Trong đó ngời Kinh chiếm hơn 85% dân số

1.1.2 Truyền thống yêu n ớc của nhân dân Thanh Hóa

Thanh hóa vốn là một trong những chiếc nôi nuôi dỡng con ngời trong buổi sơ khai, đây là một vùng đất có bề dày lịch sử, nơi đã sinh ra những anh hùng dân tộc mà lịch sử còn lu danh Viết về vùng đất này một học giả ngời Pháp đã nhận xét:

"Đối với đất Trung Kỳ thì Thanh Hóa hơn Hà Nội ở chỗ: trong những giờ phút lâm nguy thì đây là nơi thiêng liêng nhất để bảo vệ lòng tin của dân tộc Chính đất thánh

này là nơi bảo vệ di hài của các vị vua chúa, là nơi sản sinh ra những đấng anh hùng dũng cảm và oanh liệt nhất cho đất nớc" [ 34, Tr 29].

Từ cuộc đấu tranh chống ách nô dịch ngoại bang, nhân dân Cửu Chân (tên gọi đầu tiên của Thanh Hóa dới thời Hồng Bàng) đã tham gia khởi nghĩa Hai Bà Trng(40 - 43 ) chiếm thành T Phố và giải phóng các thành khác ở các huyện trong quận Đây là thắng lợi mở đầu trong hơn hai trăm năm mất nớc, độc lập dân tộc

đợc phục hồi có sự đóng góp đáng kể của nhân dân Cửu Chân.Từ đây sự nghiệp anh hùng của ngời An Nam, mà " Thanh Hóa là chốn vũ đài" trong suốt thời kỳ chống giặc ngoại xâm

Năm 248, Triệu Thị Trinh lấy núi Na ( Nông Cống) làm vị trí chiến lợc quan trọng trong cuộc chiến chống ngoại bang Không khí hào hùng của chiến thắng đã làm vang dội khắp miền, làm chấn động cả triều đình nhà Ngô Nhân dân Thanh Hóa còn ghi lại bài ca dao phản ánh không khí đầu quân sôi nổi:

" Ru con con ngủ cho lành Để mẹ gánh nớc rửa bành cho voi Muốn coi lênh núi mà coi Coi bà Triệu tớng cỡi voi đánh cồng Túi gấm cho lẫn túi hồng Têm trầu cánh kiến cho chồng ra quân" [ 34, Tr 32 ]

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán(930-931), tại làng Ràng (huyện

Đông Sơn) đã hình thành một căn cứ của cả nớc do Dơng Đình Nghệ đứng đầu Ông

đã chiêu mộ trai tráng luyện tập võ nghệ, chuẩn bị cho cuộc chiến Sự nghiệp vẻ vang này đợc ghi lại qua đôi câu đối tại đền thờ Dơng Đình Nghệ:

"Dỡng tam thiên sỹ từ dĩ phục thù hằng hằng kinh khí

Chớng bát vạn hùng s nhi xuất chiến lẫm lẫm uy thanh"

Có nghĩa là:

Nuôi ba nghìn con nuôi khí manh khôn cùng

Cầm tám vạn quan mạnh mà ra quân oai thanh lừng lẫy [ 34, Tr 33 ]

Ngay từ buổi đầu đấu tranh khôi phục quyền tự chủ, nhân dân thanh Hóa

đảm đơng xứ mệnh lớn lao giành chính quyền, giữ độc lập cho dân tộc Nơi đây

đã sản sinh ra một lực lợng hùng hậu với những đấng anh hùng dũng cảm bậc nhất trong cả nớc, là cơ sở vững chắc cho mỗi cuộc chiến chống xâm lợc của dân tộc Nhng điều đáng nói nhất vẫn là ý chí kiên cờng bất khuất của ngời dân xứ Thanh, họ đã không chịu sự áp bức của ngoại bang mà đoàn kết cùng nhau chống lại chính quyền đô hộ Đây là yếu tố tạo thành truyền thống đấu tranh chống xâm lợc của ngời dân xứ Thanh.

Bớc vào thời kỳ xây dựng và bảo vệ quốc gia Đại Việt, nhân dân Thanh Hóa vẫn không ngừng củng cố, xây dựng và đóng góp cho quốc gia hùng mạnh Thế kỷ thứ X, Châu ái đã trở thành tụ điểm dân c và trung tâm kinh tế nh lị sở T Phố ở làng Ràng( Đông Sơn) Trong cuộc đấu tranh suốt 33 năm chống quân Nam Hán" Cùng với nhân dân cả nớc, nhân dân Thanh Hóa đã tập hợp chung quanh Ngô Quyền làm nên trận thủy chiến đầu tiên trong lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân ta mà d âm còn vang vọng đến ngàn thu" [ 34, Tr 42 ]

Năm 968, triều Đinh đợc thành lập trong khung cảnh cơ bản đất nớc đợc thống nhất, nhng vận mệnh dân tộc luôn bị đe dọa bởi nguy cơ xâm lợc của nhà Tống Trong kế sách "Tiền Nam Hậu Bắc", Đại Cồ Việt trở thành đối tợng chinh phục của nhà Tống Nền độc lập mới giành đợc đã bị đe dọa Lê Hoàn với t cách

là nhiếp chính Phó Vơng đợc các tớng sỹ tôn lên ngôi Hoàng đế Ông đã nhanh chóng lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Tống của nhân dân Châu ái giành thắng lợi Tên tuổi vị anh hùng xứ Thanh còn sáng mãi với việc sánh lập ra triều Tiền Lê

Thời Lý - Trần, Châu ái đợc đổi thành phủ Thanh Hoa, kinh đô đợc dời từ Hoa L ra Thăng Long Thanh Hóa không còn là vùng trung tâm nữa, song trong quá trình dựng nớc và giữ nớc, Thanh Hóa luôn đợc sự quan tâm và chú ý của các vua Lý, Trần, bởi đây là vùng đất tiềm ẩn sức mạnh con ngời trải qua bao thăng trầm của lịch sử." [1, Tr 44 ] Trong kế sách giữ nớc, vua Trần Nhân Tông viết:

"Cối kê cựu sự quân tu ký Hoan, ái do tồn thập vạn binh"

Nghĩa là:

Cối kê việc cũ ngời nên nhớ Hoan ái hãy còn mời vạn binh" [ 34, Tr 45 ]

Việc tổ chức đánh giặc của nhân dân Thanh Hóa tại Hơng Yên Duyên (nay thuộc huyện Quảng Xơng ) còn đợc ghi lại tại bia " Hng Phúc tự bia" nh sau:

" Khoảng năm Thiệu Bảo (1279-1285), quân giặc Hồ tiến xuống phía Nam Hữu tớng giặc là Toa Đô chỉnh đốn quân tiến theo đờng biển, quân giặc đi tắt đ-ờng Cổ Khê dẫn vào Hơng Yên Duyên Ông Lê Công( Lê Mạnh) đốc thúc mọi ngời trong hơng và phòng ngự ở bến Cổ Bút đánh nhau với quân giặc Quân giặc

bị đánh hầu nh không còn đờng rút chạy, ngặt vì trong hơng có kẻ gian giảo đầu hàng giặc, nhân đó dẫn đờng cho giặc Cho nên tất cả nhà cửa, của cải đều bị đốt phá, cớp bóc Bởi thế công việc không thành, khi quân giặc rút lui, nhà vua xuống chiếu bắt kẻ phản bội trị tội, bắt phải bồi thờng của cải trong Hơng cho ông, để làm điều khuyến khích những ngời trung thành chăm chỉ đánh giặc tự là nhờ công của ông vậy" [ 34, Tr 47 ]

Đất Thanh Hóa không chỉ là chiến trờng trong bao cuộc đấu tranh chống xâm lựơc mà còn là bức tờng thành vững chắc trong âm mu bắt hại vua Trần của quân Nguyên" Trong cuộc chiến này đã có nhiều tấm gơng hy sinh nh: Chu Văn Lơng, Đại Toát, Lê Mạnh và những ngời vô danh đã có công trong sự nghiệp dựng nớc và giữ nớc của dân tộc đợc nhân dân các xã ở Hoằng Hóa, Hậu Lộc, Nga Sơn tôn làm Thành Hoàng

Giặc Minh nhân cơ hội rối ren của chính sự Đại Việt( nhà Hồ cớp ngôi nhà Trần) đã can thiệp vào nớc ta Đất Giao Chỉ lại đặt dới quyền cai trị của nhà Minh Thanh Hóa trở thành chiến trờng đối địch với quân thù Lê lợi đã chon mảnh đất Lam Sơn làm căn cứ địa tập hợp nhân tài phát động cuộc kháng chiến Cuộc khởi nghĩa Lam sơn thắng lợi đã mang lại độc lập cho dân tộc, khẳng định truyền thống đấu tranh bất khuất của nhân dân Thanh Hóa

"Thanh Hóa đợc coi là trái tim của Đàng ngoài từ đầu thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XVIII Trong đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu, nhân dân Thanh Hóa đã góp sức lớn lao với hơn 8 vạn quân" dấu vết ghi lại vẫn còn ở chợ Bòn Bon, núi Trồng Mâm, đồi ông Hùng( Thọ Hạc) " [29, tr30]

Do đã đợc tôi luyện trong kháng chiến chống quân Nam Hán, quân Tống, quân Nguyên, quân Minh Với tinh thần đấu tranh bất khuất, nhân dân nơi đây tạo nên sức chiến đấu mãnh liệt vào cuối thế kỷ XIX- Khi vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần Vơng (13 - 7 - 1885), kêu gọi nhân dân chống Pháp cứu nớc Nhân dân từ Bắc đến Nam hởng ứng mạnh mẽ, trong đó nhân dân Thanh Hóa góp phần không nhỏ làm rạng rỡ truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc, điển hình

là cuộc chiến đấu ở Ba Đình, với 300 binh lính, dới sự chỉ huy của Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Tống Duy Tân Cuộc chiến đấu diễn ra ác liệt, nhng ngày 21 - 1

- 1887 đã bị quân địch tiến công, chúng bắt, giết với cảnh tợng giã man, "Chúng quẳng từng ngời chìm xuống nớc và đứng vỗ tay vui cời Cứ nh vậy ba, bốn tháng, nớc sông Bố Vệ đỏ ngầu nh chậu máu, không ai dám qua lối này [28, tr 39] Nhng nhân dân Thanh Hóa vẫn không chịu khuất phục trớc trớc đế quốc xâm lợc, tiếp tục mở rộng cuộc chiến lên miền Tây xứ Thanh, chon Hùng Lĩnh làm căn cứ chiến lợc do Cầm Bá Thớc, Hà Văn Mao lãnh đạo, đông đảo ngời dân tộc hởng ứng Lúc này phạm vi đấu tranh của tỉnh còn mở rộng, liên kết với nghĩa quân các tỉnh Hòa Bình, Bắc Giang và Nghệ - Tĩnh Phong trào Cần Vơng ở Thanh Hóa đã tạo nên tiếng vang lớn trong cả nớc, làm tổn thất nặng nề cho kẻ thù, làm rào cản cho việc xây dựng bộ máy thống trị của Pháp tại Việt Nam Những tấm gơng sáng ngời trong lịch sử đấu tranh chống Pháp cuối thế kỷ XIX ở Thanh Hoá nh Tống Duy Tân, Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Hà Văn Mao, Cầm Bá Thớc, Trần Xuân Soạn mãi mãi đi vào lịch sử

Cuối thế kỷ XIX, Thực dân Pháp và tay sai vừa đàn áp đẫm máu các phong trào yêu nớc, vừa tiến hành khai thác, vơ vét tiền của, bòn rút sức lao động của nhân dân ta Chính điều đó làm cho xã hội Việt Nam bị phân hóa sâu sắc, mâu thuẫn dân tộc nổi lên gay gắt Để giải quyết mâu thuẫn, mở đờng cho xã hội phát triển, các phong trào đáu tranh theo khuynh hớng dân chủ t sản nh: phong trào

Đông Du, phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, phong trào Duy Tân dới sự chủ xớng của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn Thái Học đã diễn ra rầm rộ

Tại Thanh Hóa, các tầng lớp sỹ phu ngay từ đầu đã nhiệt tình hởng ứng phong trào Trong chuyến đấu tiên đi sang Nhật du học, Thanh Hóa có 3 ngời: Phan Thúc Cảnh, Nguyễn Điển và Lê Khiết Do ảnh hởng của phong trào Duy Tân và Đông Kinh Nghĩa Thục, phong trào lập hội buôn bán đến tận Thanh Hóa

nh "Công ty Phơng Lâu" đợc thành lập

Thắng lợi của Cách mạng tháng Mời Nga(1917) đã thổi một luồng gió mới vào phong trào yêu nớc cách mạng Việt Nam cũng nh phong trào yêu nớc của nhân dân xứ Thanh Nguyễn ái Quốc, ngời con yêu nớc của dân tộc, đã tìm ra con đờng cứu nớc

đúng đắn, mở ra một tơng lai sáng lạn cho cách mang Việt Nam Năm1925, Nguyễn ái Quốc thành lập tổ chức" Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên ", trong đó có đồng chí Lê Hữu Lập (ngời huyện Hậu Lộc) là ngời Cộng sản đầu tiên của Thanh hóa Đây chính là

tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam

Trải qua nhiều thế kỷ đấu tranh và phát triển, với truyền thống đoàn kết

t-ơng trợ, tự lực, tự cờng, dũng cảm, bất khuất trớc mọi thử thách của thiên nhiên

và sự tàn bạo của kẻ thù, nhân dân Thanh Hóa đã viết nên những trang sử vẻ vang Truyền thống đó là di sản quý báu và ngày đợc phát đợc phát huy cao hơn vào trong công cuộc dựng nớc và giữ nớc Truyền thống đó vừa là cơ sở vừa là yếu tố tinh thần để nhân dân ta phát triển trong thời đại mới

1.2 Đảng bộ Thanh Hóa ra đời và phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Thanh Hoá thời kỳ 1930-1939.

2.1.1 Sự ra đời của Đảng bộ Thanh Hóa

Ngày 3/2/1930 Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời Đây là một sự kiện có ý nghĩa chính trị lớn lao trong lịch sử dân tộc" là bớc ngoặt lịch sử vô cùng quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam ta Nó chứng tỏ giai cấp vô sản ta đã tr-ởng thành đủ sức lãnh đạo cách mạng"[28: tr19] Đồng thời nó chấm dứt thời kỳ

đen tối không có đờng ra, chấm dứt sự khủng hoảng bế tắc đờng lối cách mạng Việt Nam

Từ đây dới sự lãnh đạo của Đảng và Nguyễn ái Quốc- Hồ Chí Minh, nhiều chi bộ, Đảng bộ địa phơng đã lần lợt ra đời trên cả ba miền (Bắc- Trung- Nam) của đất nớc, kể cả trong các cơ sở Việt kiều ở nớc ngoài.

Lúc này tại Thanh Hóa, đồng chí Võ Mai (Quốc Anh - đại biểu của Trung Kỳ) đi dự Hội nghị trù bị của Tổng bộ Thanh Niên, đã đi qua Thanh Hóa thông báo tình hình hợp nhất các tổ chức Đảng để lập nên Đảng Cộng sản duy nhất Tr-

ớc sự lớn mạnh của phong trào cách mạng trong tỉnh, tháng 4/1930, Xứ ủy Bắc

Kỳ cử đồng chí Nguyễn Doãn Chấp (quê ở huyện Hoằng Hóa, đang dạy học ở huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam) trở về quê vân động thành lập Đảng bộ Ngay sau

đó Nguyễn Doãn Chấp với Lê Công Thanh, Lê Văn Tùng (hội viên Hội Thanh Niên Thanh Hóa) cùng một số anh em bạn bè trong tỉnh đã xúc tiến tiến việc vận

động thành lập Đảng bộ

Sau một thời gian ngắn đi tuyên truyền vận động, ngày 26/6/1930 đồng chí Nguyễn Doãn Chấp đã tổ chức Hội nghị thành lập chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Thanh Hóa Hội nghị đợc tổ chức tại nhà đồng chi Lê Oanh Kiều, thôn Hàm Hạ( Nay thuộc Đông Tiến - Đông Sơn) Chi bộ thành lập gắn liền với tên của làng Hàm Hạ nên còn gọi là chi bộ Hàm Hạ Nguyễn Doãn Chấp đã ghi lại việc thành lập chi bộ Hàm Hạ trong hồi ký của mình:

"Hội nghị tiến hành vào tối 25/6/1930, tham gia dự hội nghi ngoài tôi còn có đủ

7 đảng viên Không khí Hội nghị rất trang nghiêm và long trọng Lúc này bàn công việc chúng tôi thờng dễ nhất trí với nhau nên trong Hội nghị không có gì phải tranh luận, bàn cãi Chúng tôi đã chia làm hai tổ Đảng, cử ra tổ trởng và đặt bí danh cho từng ngời Đồng chí Lê Thế Long đợc cử làm Bí th chi bộ Hội nghị bàn công tác phát triển Đảng và tổ chức Nông hội Hội nghị họp tới tận khuya nhng ai cũng thấy vui vẻ, lòng tràn đầy phấn khởi và tin tởng [12, tr35]

Chi bộ Hàm Hạ lúc mới thành lập chỉ có 7 đồng chí: Lê Thế Long, Lê Oanh Kiều Lê Bá Tùng, Lê Bá Hàm, Phạm Văn Huống, Lê Xuân Nghinh, Phạm Văn Nông, chỉ một tháng sau tăng lên 12 đảng viên, biên chế thành bốn tổ Đảng Riêng Nông hội thành lập với 90 hội viên tại các làng Hàm Hạ, Đại Từ, Triệu

Việc thành lập chi bộ Đảng đã có kết quả tốt đẹp nên các đồng chí trong tổ chức tiếp tục liên lạc với các hội viên tại các huyện Thiệu Yên,Thọ Xuân để lập nên chi bộ cách mạng mới.

Tháng 7 - 1930, Nguyễn Doãn Chấp tới làng Phúc Lộc, tổng Phù Chẩn (nay là xã Thiệu Tiến, huyện Thiệu Hoá ) để tuyên truyền kết nạp đảng viên Tại

đây đồng chí Vơng Xuân Cát, Ngô Ngọc Toản, Hoàng Trọng Trình đợc kết nạp vào tổ chức Đảng Sau một thời gian hoạt động tích cực, Hội nghị triệu tập tại nhà

đồng chí Vơng Xuân Cát ( làng Phúc Lộc, Thiệu Yên ) quyết định thành lập chi

bộ Thiệu Yên ( 10 - 7 - 1930 ) Hội nghị cử Vơng Xuân Cát làm Bí th chi bộ Hội nghị đề ra nhiệm vụ trớc mắt: " Dựa vào các tổ chức quần chúng của Hội Thanh niên để tuyên truyền giáo dục, giác ngộ quần chúng, đẩy mạnh phong trào cách mạng, thành lập Nông hội đỏ, bồi dỡng đảng viên theo hớng đó, từng đảng viên phải làm theo nhiệm vụ phân công của chi bộ" [12,tr 39]

Từ bốn đảng viên ban đầu đến tháng 12 - 1930 chi bộ Thiệu Yên đã tăng lên 11 ngời, phạm vi hoạt động của chi bộ đợc mở rộng hơn

Trong thời gian này, Nguyễn Doãn Chấp cùng Lê Oanh Kiều lên vùng Thọ Xuân, nơi tập trung nhiều đồn điền của Pháp và phong trào đấu tranh của công nhân, kết hợp với nông dân chống chính quyền thực dân diễn ra mạnh hơn trớc Nguyễn Doãn Chấp tìm gặp các đồng chí tham gia phong trào để tuyên truyền giác ngộ họ tham gia vào tổ chức Đảng Ngày 22/7/1930, chi bộ Thọ Xuân đợc thành lập, gồm 7 đồng chí: Lê Văn Sỹ, Lu Xuân Ngoạn, Lê Văn Sự, Trịnh Quang Lịch, Nguyễn Văn Phúc, Nguyễn Văn Khiếu, Lê Văn Dơng Lê Văn Sỹ đợc cử làm bí th chi bộ [33, tr57] Chỉ sau một thời gian ngắn chi bộ Thọ Xuân đã phát triển mạnh cả về số lợng lẫn chất lợng, có tới 33 đảng viên, phiên chế thành 8 tổ

Đảng

Nh vậy, khoảng gần 2 tháng, tại Thanh Hoá đã có 3 tổ chức Cộng sản cơ

sở ra đời Điều này khẳng định phong trào đấu tranh của nhân dân Thanh Hoá theo đúng con đờng cách mạng mà Nguyễn ái Quốc đã lựa chọn, tạo tiền đề cho việc thành lập Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá Điều quan trọng là các chi bộ Cộng sản ở Thanh Hoá đã vợt qua đợc sự kiểm soát của bọn mật thám Chúng cho rằng: "Cho

đến năm 1930 tinh thần dân chúng ở Thanh Hoá vẫn không khác trớc, cha có triệu chứng gì tỏ ra là tỉnh này chịu ảnh hởng cụ thể của tuyên truyền Cộng sản Mặc dù đã có một số chi bộ Cộng sản mới khám phá ra trong vài phủ huyện, đó là những chi bộ mới trong thời kỳ thành lập và đảng viên còn cha đợc huấn luyện thành thạo" [12, tr 40]

Đợc sự đồng ý của Xứ uỷ Bắc Kỳ, ngày 29/ 7/1930 Hội nghị thành lập

Đảng bộ Thanh Hoá đợc triệu tập tại nhà Lê Văn Sỹ ( Bí th chi bộ Thọ Xuân), ở làng Yên Trờng ( xã Thọ Lập, huyện Thọ Xuân ) Dới sự chủ trì của đồng chí Nguyễn Doãn Chấp, Hội nghị tiến hành bí mật với 11 đại biểu của 3 chi bộ: Đông Sơn, Thọ Xuân, Thiệu Yên Nguyễn Doãn Chấp mở đầu bằng lời phát biểu: " Các

đồng chí ! hôm nay chúng ta tụ họp về đây để thành lập Đảng bộ Thanh Hoá Sau một thời gian xây dựng và tổ chức chúng ta đã có 3 chi bộ Rồi đây số tổ chức và phong trào trong tỉnh sẽ phát triển hơn nữa Chúng ta không thể mỗi nơi hoạt

động một cách mà phải có sự lãnh đạo thống nhất từ trên xuống Có chủ trơng, ờng lối, tổ chức và hành động rõ ràng, cụ thể Vì thế cần phải có ngay một bộ tham mu lãnh đạo chung Hội nghị này bầu ra Ban chấp hành Tỉnh uỷ lâm thời và bàn định một số việc để cùng nhau thống nhất hành động " [33, tr 57]

đ-Hội nghị đa ra Chính cơng, điều lệ Đảng Cộng sản để thảo luận, điểm qua tinh hình hoạt động của 3 chi bộ, đề ra công tác của Đảng bộ với nội dung cụ thể:

Một là tích cực phát triển đảng viên trong số Hội Thanh Niên và Tân Việt.Hai là xây dựng các tổ chức quần chúng: Công hội đỏ và Nông hội đỏ để thu hút quần chúng tham gia Tổ chức các phong trào đấu tranh cách mạng hoà nhịp với cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh

Ba là tổ chức cơ quan ấn loát, truyền đơn, tài liệu của Đảng, phát hành tờ báo " Tiến lên " làm cơ quan ngôn luận của Đảng, nhằm tuyên truyền tổ chức, h-ớng dẫn quần chúng đấu tranh

Bốn là quy định Đảng phí, chế độ sinh hoạt và báo cáo với các cấp lãnh

đạo của Đảng [33, tr58]

Hội nghị đã bầu ra Ban chấp hành Tỉnh Đảng bộ Bí th Lê Thế Long, các

uỷ viên gồm Vơng Xuân Cát và Lê Văn Sỹ, số đảng viên trong tổ chức Đảng tại Thanh Hoá thời gian này lên tới 120 ngời

Sự ra đời của Đảng bộ Thanh Hoá đánh dấu bớc chuyển biến hợp nhất giữa các Chi bộ Cộng sản ở Thanh Hoá Mở ra bớc ngoặt mới cho phong trào yêu nớc tại Thanh Hoá Từ đây, các tầng lớp, các giai cấp trong tỉnh đã có chính Đảng vô sản lãnh đạo, vững bớc trên con đờng đấu tranh giành độc lập tự do

2.1.2 Khái quát phong trào cách mạng Thanh Hoá trong những năm (1930

- 1939):

Ngay sau khi Đảng bộ thành lập, dới sự lãnh đạo của Đảng bộ phong trào cách mạng Thanh Hoá phát triển mạnh mẽ trở thành một bộ phận hữu cơ của phong trào cách mạng Việt Nam

Mở đầu cho cuộc đấu tranh cách mạng giai đoạn này của nhân dân Thanh Hoá là cuộc rãi truyền đơn của công nhân đồn điền Vạn Lại do Tỉnh uỷ tổ chức, nhân ngày Quốc tế chống chiến tranh 1/8/1930 Nội dung truyền đơn kêu gọi quần chúng đấu tranh chống đế quốc gây chiến, tuyên truyền Chính cơng của

Đảng Cộng sản và điều lệ của Công hội đỏ, Nông hội đỏ trong nhân dân Từ Vạn Lại phong trào đã lan nhanh ra khắp các vùng Bái Thợng, Thọ Xuân đâu

đâu cũng thấy truyền đơn

Cũng trong tháng 8 - 1930, tại Thanh Hoá đã nổi lên các cuộc đấu tranh của công nhân đồn điền Yên Mỹ, công nhân nhà máy diêm Hàm Rồng đấu tranh

đòi tăng tiền công, giảm định mức khoán

Cùng với việc rãi truyền đơn, đấu tranh của công nhân đồn điền Vạn Lại, Yên Mỹ , đêm ngày 10 rạng 11 - 8 - 1930 một số đảng viên Tân Việt vừa thoát khỏi nhà tù

đế quốc đang hoạt động ở Vĩnh Lộc đã tổ chức treo cờ búa liềm ở Phủ lỵ Quảng Hoá và rãi truyền đơn cho việc xây dựng một tổ chức Cộng sản ở địa phơng

Vào thời gian này, cùng với những hoạt động của các tổ chức Công hội đỏ trong phong trào công nhân, các tổ chức Nông hội đỏ cũng ra đời tại nhiều làng thuộc huyện Thiệu Hoá, Đông Sơn, Thọ Xuân Dới sự lãnh đạo của một số Chi

bộ Đảng, một số Nông hội đã tổ chức đấu tranh chống quan lại địa phơng sách

nhiễu, bọn cờng hào sâu mọt cùng các hủ tục lạc hậu ở nông thôn: " Vào tháng 8

- 1930 các tổ chức Nông hội đỏ trong toàn tỉnh đã lên tới 200 hội viên Riêng huyện Thọ Xuân 70 ngời, Thiệu Hoá 52 ngời, Đông Sơn 38 ngời" [20 - Tr 47 ] Sôi nổi và tiêu biểu nhất là cuộc đấu tranh của nông dân xã Yên Trờng, Chỉ Tiến ( Thọ Xuân )

Không những thế công nhân đồn điền Vạn Lại đã phối hợp với nông dân quanh vùng tổ chức đấu tranh đòi chủ tăng lơng, tăng tiền công, giảm giờ làm chống bọn quan lại địa phơng cớp đoạt ruộng công điền, công thổ sách nhiễu nông dân Trớc sức mạnh của mối đoàn kết công - nông, bọn đồn điền đã phải thực hiện yêu sách của công nhân; bọn quan lại, địa chủ đã phải trả lại ruộng đất công cho các làng quanh vùng

Bớc sang năm 1931, thực hiện chủ trơng của Hội nghị Tỉnh uỷ mở rộng ( 4

- 1931 ) về những hoạt động đấu tranh nhân ngày Quốc tế lao động 1/5, công nhân nhà ga Thanh Hoá, nhà máy diêm Hàm Rồng đã tổ chức rãi truyền đơn, kêu gọi đấu tranh Sáng ngày 3/5, ở ga Thanh Hoá, nhà máy diêm Hàm Rồng, hai trờng tiểu học Đông Sơn, Thanh Hoá cũng nh các vùng xung quanh đã xuất hiện truyền đơn kêu gọi nông dân, công nhân, viên chức, giáo viên, học sinh và quần chúng lao động ủng hộ Xô Viết Nghệ Tĩnh, cổ động ngày Quốc tế lao động 1/5 Tại nóc nhà ga Thanh Hoá, cờ đỏ búa liềm đã tung bay gây không khí náo nhiệt khắp thị xã, khu vực Hàm Rồng và huyện Đông Sơn

Tiếp sau cuộc rãi truyền đơn của công nhân nhà máy diêm Hàm Rồng, cũng tại nhà máy này bùng nổ một cuộc đình công lớn của công nhân do Công hội lãnh đạo Hơn 400 công nhân cơng quyết không đi làm chừng nào bọn chủ cha đáp ứng đầy đủ các yêu sách của họ Trớc sức mạnh của tinh thần đoàn kết

đấu tranh của chị em công nhân trong toàn nhà máy, bọn chủ phải tăng tiền công cho công nhân nhất là phụ nữ

Thắng lợi trong cuộc đấu tranh của công nhân nhà máy diêm Hàm Rồng đã

đánh dấu một bớc chuyển biến mới của phong trào công nhân Thanh Hoá, tiếp tục giơng cao ngọn cờ đấu tranh và là lực lợng tiên phong cho mọi tầng lớp nhân dân

Hoảng sợ trớc sự phát triển mạnh mẽ của phong trào yêu nớc của nhân dân Thanh Hoá, đề phòng nguy cơ phong trào lan rộng nh ở Nghệ Tĩnh, bọn đế quốc đã thiết lập một bộ máy mật thám tinh vi từ trên xuống dới hòng bóp ngẹt phong trào Không riêng ở Thị xã Thanh Hoá và các xí nghiệp, đồn điền, ở tận các làng quê chúng đã dùng bọn tổng lý, cờng hào tuần tra ngày đêm dò la tin tức truy bắt các chiến sỹ cách mạng một cách ráo riết Chúng cấm quần chúng tụ tập đông ngời, bàn luận và thởng thật nhiều cho những tên tay sai đắc lực có công truy nã các chiến sỹ cách mạng Chúng đã bắt: " Các hộ nếu thấy ngời lạ mặt thì phải trình báo nhà chức trách Những ngời đi chơi khuya phải hỏi giấy tờ Tổng đốc cùng lính đi tuần ở các vùng Hàm Rồng, Sầm Sơn và những nơi có đông lao động ở "[33, tr 71]

Cuộc khủng bố ác liệt của địch đã gây ra những tổn thất nặng nề cho Đảng

và phong trào cách mạng Thanh Hoá Song đảng viên và quần chúng cách mạng không hề nao núng, vẫn một lòng tin tởng vào cách mạng và chuẩn bị tinh thần cho một thời kỳ đấu tranh tiếp theo

Bớc vào những 1936 - 1939, tình hình thế giới và trong nớc có nhiều chuyển biến, một phong trào đấu tranh sôi nổi lại diễn ra ở Thanh Hoá Để thống nhất sự lãnh đạo tạo điều kiện cho phong trào phát triển cao hơn nữa, ngày 15/3/1936 Hội nghị Ban chấp hành Tỉnh uỷ diễn ra tại Yên Lợi, nhằm kiểm điểm tình hình những năm qua, đồng thời đề ra những chủ trơng công tác mới đa phong trào cách mạng tiến lên Hội nghị cũng chủ trơng xây dựng " Hội tơng tế ái hữu",

ra tờ báo " Tia sáng" thay cho tờ " Hồn lao động" làm cơ quan tuyên truyền của

Đảng bộ Hội nghị còn bầu lại Ban chấp hành của Tỉnh uỷ, do đồng chí Lê Chủ làm bí th [12, tr58]

Hội nghị Tỉnh uỷ tháng 3 - 1936 có ý nghĩa quan trọng trong việc chỉ đạo phong trào quần chúng đấu tranh hợp pháp đòi quyền dân sinh dân chủ

Từ sau Hội nghị này, phong trào cách mạng trong tỉnh diễn ra sôi nổi rộng khắp Hội tơng tế ái hữu đợc xây dựng ở hầu hết các huyện miền xuôi và lan rộng

đến huyện Thạch Thành Hội này đã có nhiều hoạt động tích cực nh mở lớp học chữ quốc ngữ, đọc sách báo cách mạng, đấu tranh chống các hủ tục lạc hậu, đòi

chia lại công điền Phong trào đấu tranh đợc đông đảo quần chúng tham gia với nhiều hình thức đấu tranh phong phú, linh hoạt.

Trớc tình hình chuyển biến mau lẹ ở Pháp Mùa thu năm 1936 Đảng Cộng sản

Đông Dơng đã gửi th bày tỏ lập trờng của Đảng về Đông Dơng Đại hội, kêu gọi các

đảng phái, các tổ chức chính trị và các đoàn thể nhân dân Đông Dơng đoàn kết đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ, thành lập Uỷ ban hành động để thu thập ý kiến, nguyện vọng của nhân dân chuẩn bị đón tiếp phái đoàn của Chính phủ, Mặt trận nhân dân Pháp sang điều tra tình hình chính trị ở Đông Dơng

Dựa theo tinh thần chỉ đạo của Trung ơng Đảng, tháng 8 - 1936 Tỉnh uỷ Thanh Hoá phát động phong trào hởng ứng " Đông Dơng Đại hội", tạm ngừng xuất bản tờ báo " Tia sáng", vận động đọc sách công khai Cuộc vận động hởng ứng "Đông Dơng Đại hội" ở Thanh Hoá đợc tiến hành sôi nổi và rộng rãi Tại các cơ sở, Uỷ ban hành động ra đời bao gồm đại biểu các giai cấp, các tầng lớp tham gia, trong đó công nhân, nông dân đóng vai trò nòng cốt Uỷ ban hành động đẩy mạnh việc tập hợp yêu sách của nhân dân gửi lên Công sứ Thanh Hoá Đông đảo các tầng lớp nhân dân đã hởng ứng cuộc vận động nói trên Chỉ trong vòng một tháng, Uỷ ban hành động Tỉnh đã tập hợp đợc hàng trăm bản kiến nghị với hàng ngàn chứ ký, điểm chỉ đòi Chính phủ thuộc địa phải thi hành cải cách Đông D-

ơng, đòi quyền tự do dân chủ Cuộc đấu tranh công khai hợp pháp của nhân dân làng Phong Cốc phản đối tên thực dân Béc - nác - đê bắn chết một hội viên “Hội tơng tế ái hữu” ngày 14 - 9 - 1936, gây chấn động d luận trong tỉnh

Không thể làm ngơ trớc phong trào đấu tranh của quần chúng, Công sứ Pháp buộc phải nhợng bộ, chấp nhận bồi thờng thiệt hại cho nạn nhân và phải trục xuất tên thực dân khát máu Béc - nác - đê ra khỏi tỉnh

Cuộc đấu tranh nói trên thắng lợi đã cổ vũ mạnh mẽ tinh thần quần chúng,

mở ra cho phong trào đấu tranh công khai hợp pháp và nửa hợp pháp phát triển mạnh mẽ trong tỉnh

Tháng 2 - 1937, thông qua việc vận động đón tiếp G Gô đa phái viên Chính phủ Pháp sang điều tra tình hình thuộc địa Đông Dơng Tỉnh Đảng bộ phát

dân chủ nh tự do mở trờng học, tăng lơng, giảm giờ làm, đòi ân xá toàn bộ tù nhân chính trị Cuộc vận động nói trên đã tập hợp đợc hàng vạn chữ ký của nhân dân, chuyển đến cho G Gô đa khi "ông" dừng chân ở huyện lỵ Tĩnh Gia, Ghép và Thị xã Thanh Hoá Hoảng sợ trớc phong trào mạnh mẽ của quần chúng, bọn tay sai phải thay đổi ngày giờ và dấu biệt ngày giờ dừng chân tại thị xã của G.Gô đa, nhằm ngăn chặn tiếp xúc của quần chúng với phái viên của Chính phủ Pháp.

Từ giữa năm 1937, phong trào cách mạng trong Tỉnh đi vào bề rộng lẫn bề sâu, nhất là phong trào công nhân, nông dân, học sinh, trí thức, tiêu biểu là phong trào công nhân ở các nhà máy rợu Nam Đồng ích, xởng khai thác gỗ Thờng Xuân, nhà máy diêm Hàm Rồng đã xuất hiện nhiều tổ chức của công nhân nh

“Hội tơng thân tơng ái”, tổ chức nghiệp đoàn Trên cơ sở đó nhiều cuộc đấu tranh của công nhân liên tiếp nổ ra: Mở đầu là cuộc đấu tranh của 2.000 công nhân khai thác gỗ Thờng Xuân tháng 5 - 1937 đòi tăng lơng từ 20 - 30% Thực hiện chế độ bảo hiểm lao động, bãi bỏ chế độ bắt nợ đối với ngời làm khoán Tháng 6 - 1937 công nhân nhà máy diêm Nam Đồng ích đấu tranh đòi tăng lơng

20 % và xoá bỏ luật bắt công nhân phải đền bù tài sản bị h hỏng, hao mòn trong quá trình sản xuất Đến tháng 9 - 1937 công nhân đồn điền Yên Mỹ đấu tranh đòi tăng lơng 15 %, nghỉ ngày chủ nhật, ngày lễ, giảm bớt giờ làm [12, tr62]

Trớc sức mạnh đấu tranh của công nhân, các chủ xởng và đồn điền buộc phải chấp nhận thực hiện một số yêu sách mà công nhân đề ra

Các cuộc đấu tranh của công nhân có tác động trực tiếp đến phong trào nông dân ở các địa phơng gần đồn điền, xí nghiệp Có nơi nông dân đã ủng hộ gạo tiền cho công nhân đình công, bãi công Ngợc lại công nhân cũng ra sức động viên cổ vũ nông dân đấu tranh đòi quyền lợi chính đáng

Một trong những sự kiện chính trị nổi bật trong năm 1937 là cuộc vận động bầu cử Viện dân biểu Trung Kỳ Đông đảo cử tri đã bỏ phiếu cho những ứng cử viên do Đảng bộ giới thiệu

Bớc sang năm 1938, phong trào quần chúng đấu tranh về dân sinh, dân chủ

ở Thanh Hoá bớc sang một giai đoạn phát triển cao hơn Mở đầu cho giai đoạn

này là cuộc mít tại làng Chiềng ( tức làng Trịnh Xá - Yên Định ) vào ngày 11/2/1938, nhằm tuyên truyền về Mặt trận dân chủ Đông Dơng Cuộc mít tinh đã tập hợp đợc trên 3.000 quần chúng thuộc các huyện Yên Định,Thiệu Hoá, Thọ Xuân, Vĩnh Lộc với khí thế mạnh mẽ Cuộc mít tinh diễn ra dới hình thức hợp pháp, có trật tự và với những khẩu hiệu đúng mức nh: ủng hộ Liên bang Xô Viết, ủng hộ Mặt trận nhân dân Pháp, tự do dân chủ, đòi tự do lập Hội Kẻ địch hoàn toàn bất lực, không có cớ đàn áp, mà chỉ bí mật báo cáo tình hình lên thợng cấp của chúng

Thắng lợi của cuộc mít tinh nói trên đã gây tiếng vang lớn, cổ vũ mạnh mẽ phong trào cách mạng trong tỉnh tiếp tục tiếp lên Ngay sau đó Tỉnh uỷ chủ trơng thành lập các Uỷ ban vận động cách mạng ở các phủ huyện, dới sự chỉ đạo của Mặt trận dân chủ Chỉ trong một thời gian ngắn, các huyện Quảng Xơng, Tĩnh Gia, Nông Cống, Đông Sơn, Hoằng Hoá, Hậu Lộc, Hà Trung, Nga Sơn, Cẩm Thuỷ, Thị xã Thanh Hoá, Uỷ ban vận động cách mạng đợc thành lập Đây thực chất là cuộc phát động quần chúng rộng rãi đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ, đáp ứng yêu cầu, nguyện vọng của nhân dân

Lúc này giai cấp công nhân Thanh Hoá một mặt tích cực hởng ứng phong trào đấu tranh dân chủ, mặt khác đẩy mạnh các cuộc đấu tranh đòi tăng lơng, giảm giờ làm, chống bọn chủ đánh đập, cúp phạt, sa thải công nhân tiêu biểu

nh công nhân mỏ sắt Thanh Xá ( Hà Trung ), nhà máy rợu Nam Đồng ích, mỏ sắt núi Bần, nhà máy diêm Hàm Rồng buộc các chủ xởng phải thoả mãn các yêu sách của công nhân

Kết hợp song song với phong trào đấu tranh của công nhân, phong trào đấu tranh của nông dân Thanh Hoá trong thời gian này cũng rất sôi động, hớng vào mục tiêu là chống địa chủ cớp đất, chống nhổ hoa màu, xin khất thuế và giảm thuế, đòi các quyền tự do dân chủ ở hơng thôn Tiểu biểu cho các cuộc đấu tranh của nông dân trong thời gian này là cuộc đấu tranh của nông dân Yên Định ngày

7 - 4 - 1938, các cuộc đấu tranh chống cớp ruộng đất, đòi chia lại công điền, công thổ diễn ra quyết liệt ở các huyện Vĩnh Lộc, Hoằng Hoá, Thạch Thành, Nông

Cống, Có những cuộc biểu tình tập hợp 600 ngời tham gia hô vang các khẩu hiệu chống áp bức bóc lột, chống su cao thuế nặng

Trớc sức mạnh của nông dân, bọn hào lý và địa chủ đã phải trả một diện tích lớn ruộng công cho nông dân

Không những thế phong trào cách mạng của nhân dân Thanh Hoá trong giai đoạn này còn mang tính quốc tế sâu sắc, ví nh cuộc mít tinh lớn của nhân dân Thanh Hoá ủng hộ Chính phủ Mặt trận binh dân Tây Ban Nha chống phát xít Fờ - răng - cô diễn ra tại núi Nhồi ( Đông Sơn ) vào mùa hè 1938 Phong trào " ngày song thất" - ngày 7/7, tức là ngày kỷ niệm nhân dân Trung Hoa kháng Nhật, nhân dân Thanh Hoá đã tổ chức quyên góp tiền, ủng hộ nhân dân Trung Quốc Kết quả là đã góp đợc 100 đồng bạc Đông Dơng và gửi bức th cổ vũ gồm 3.320 chứ

ký Cử chỉ quốc tế cao đẹp ấy của Đảng bộ và nhân dân Thanh Hoá đã đợc đồng chí Nguyễn ái Quốc biểu dơng trong một bức th cửa Ngời gửi cho Quốc tế Cộng sản vào năm 1938

Bớc sang năm 1939 phong trào cách mạng của nhân dân Thanh Hoá dới sự lãnh đạo của Đảng bộ càng phát triển mạnh mẽ Nhân ngày Quốc tế lao động 1/5/1939, Đảng bộ đã tổ chức 23 cuộc mít tinh trong tỉnh, với 2.000 quần chúng tham gia, gồm đại biểu công nhân, nông dân, thanh niên trí thức, học sinh, phụ nữ Hầu hết các cuộc mít tinh nói trên đều nêu kiến nghị đòi thi hành đầy đủ luật lao động, tự do nghiệp đoàn, phản đối dự án luật cải cách thuế của chính quyền,

đòi ân xá chính trị phạm

Những thắng lợi của nhân dân ta làm cho chính quyền thuộc địa lo sợ Để chống lại phong trào cách mạng, chúng đã đề ra nhiều chính sách phản động nh tăng thuế, bắt nhân dân mua công trái, đóng cửa báo dân chúng, khủng bố những ngời tham gia đấu tranh

Trớc tình hình đó, để củng cố và tăng cờng sự lãnh đạo của Đảng đa phong trào cách mạng tiếp tục phát triển, tiếp sau Hội nghị TW Đảng (3/1938), Ngày 20/6/1939 tại Yên Lộ Ban chấp hành Tỉnh uỷ đã triệu tập Đại Hội đại biểu Đảng

bộ Thanh Hoá Các đại biểu đã thay mặt cho 50 đảng viên của 9 Chi bộ trong

tỉnh, kiểm điểm một sách sâu sắc tình hình hoạt động của Đảng bộ trong 2 năm qua, đồng thời đề ra những chủ trơng công tác cấp thiết trớc mắt.

Sau khi Đại hội Đảng bộ kết thúc, phong trào quần chúng đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ, chống chiến tranh chống phát xít vẫn tiếp tục diễn ra sôi nổi Tiêu biểu nhất là cuộc mít tinh lớn tại nhà Hội quán Hoa Kiều ( Nay là trụ sở NXB Thanh Hoá ) Cuộc mít tinh này đã lôi cuốn tập hợp tới 5.600 ngời của các huyện lân cận và thị xã tham gia Trong cuộc mít tinh, đồng chí Bùi Đạt thay mặt nhân dân Thanh Hoá đọc diễn văn ca ngợi tinh thần kháng chiến anh dũng của nhân dân Trung Quốc và bày tỏ tình đoàn kết chiến đấu của nhân dân Thanh Hoá với nhân dân Trung Quốc anh em Thông qua đại diện Hoa Kiều ở Thanh Hoá,

đồng chí Bùi Đạt đã trao số tiền 108 đồng bạc Đông Dơng, hàng trăm lá th với hàng ngàn chữ ký nhờ chuyển về cho nhân dân Trung Quốc

Sau cuộc mít tinh thắng lợi, chính quyền thuộc địa đã bắt giam đồng chí Bùi Đạt hòng ngăn cản các cuộc đấu tranh mới Nhng phong trào đấu tranh đòi thả Bùi Đạt và kỷ niệm Cách mạng t sản Pháp ( 14/7 ) càng trở nên mạnh mẽ, làn sóng mít tinh biểu tỉnh diễn ra ở khắp các địa phơng Cuộc mít tinh ở Thọ Xuân, với 2.000 ngời tham dự Quần chúng rầm rộ xuống đờng kéo dài tới 2 km đi qua nhiều làng xã, hô vang các khẩu hiệu đòi quyền tự do, dân chủ, chống khủng bố,

địa, đòi họ phải thực hiện đầy đủ mọi quyền dân sinh, dân chủ của nhân dân

Những cuộc đấu tranh nói trên rất sôi nổi nhng cũng là cuộc đấu tranh cuối cùng của nhân dân Thanh Hoá trong phong trào cách mạng 1936 - 1939, trớc khi

chiến tranh thế giới hai nổ ra Để từ đây phong trào cách mạng Thanh Hoá bớc sang một thời kỳ cách mạng mới

Nhìn lại toàn bộ phong trào cách mạng ở Thanh Hoá trong thời kỳ 1930 -

1939, chúng ta thấy, trải qua gần một thập kỷ, dới sự lãnh đạo của Đảng bộ Thanh Hoá kể từ khi thành lập, lúc tan, lúc hợp, hoạt động lúc bí mật, lúc công khai, hợp pháp và bất hợp pháp: Đảng bộ Thanh Hoá đã lãnh đạo quần chúng nhân dân làm nên một chuỗi kỳ tích trong giai đoạn này, mà đỉnh cao là những năm 1938 - 1939

Đây thực sự là một phong trào đấu tranh cách mạng mạnh, diễn ra liên lục rộng khắp, với nhiều hình thức đấu tranh sinh động, phong phú, đa dạng, lôi cuốn hàng ngàn ngời bao gồm đủ mọi tầng lớp, giai cấp tham gia Từ đấu tranh giành các mục tiêu kinh tế, tiến tới giành mục tiêu chính trị xã hội rõ rệt Phong trào giai đoạn này còn mang tính quốc tế sâu sắc

Có đợc sự phát triển và thành quả ban đầu ấy là sự hội tụ của nhiều kết quả, nhiều yếu tố, nh truyền thống yêu nớc, cần cù lao động của nhân dân Thanh Hoá Trong đó có sự lãnh đạo tài tình, sáng tạo của Đảng bộ Thanh Hoá là nhân tố quyết định thành quả phong trào cách mạng giai đoạn này

Mặc dù vậy, phong trào cách mạng Thanh Hoá giai đoạn này cũng bộc lộ những hạn chế nh: phong trào diễn ra cha đồng đều, phần lớn tập trung ở thị xã và các huyện phía Bắc và Trung du, các huyện ở phía Nam và miền núi của tỉnh còn rất yếu Công tác xây dựng và phát triển Đảng cha đợc chú ý Trong thời kỳ từ

1931 - 1935, cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng bộ ba lần bị địch phá vỡ Số ợng các Chi bộ và đảng viên không tăng mấy Tính đến cuối năm 1939 cả tỉnh có

l-9 Chi bộ, nhng mới có 50 đảng viên (so với thời kỳ 1l-931 - 1l-935 chỉ hơn có 7 đảng viên) Một số cán bộ lãnh đạo và đảng viên còn xem nặng hoạt động công khai, xem nhẹ hoạt động bí mật Khi tình hình thay đổi, phần lớn cán bộ đảng viên và cơ sở cách mạng bị lộ, bị địch khủng bố Thế nhng kết quả đạt đợc nhất định của phong trào thời kỳ này là không thể phủ nhận và nó có tác dụng đặt cơ sở, điều kiện cơ bản, vững chắc cho phong trào đấu tranh ở thời kỳ sau Qua phong trào, cũng bồi dỡng, động viên và tích luỹ đợc một lực lợng chính trị to lớn, nhất là lực

lợng công - nông đi theo đờng lối cách mạng của Đảng và chính lực lợng này sẽ quyết định tơng lai phong trào cách mạng của nhân dân Thanh Hoá trong giai

đoạn mới - giai đoạn tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền

Ch ơng2

Thanh hoá với quá trình chuẩn bị lực lợng tiến tới

khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền ( 1939 - 1945 )

2.1 Tình hình Thanh Hoá sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ:

Ngày 1 tháng 9 năm 1939 phát xít Đức tấn công Ba Lan, Chiến tranh thế giới lần thứ hai bùng nổ Cả loài ngời bớc vào một thảm hoạ lớn ở Đông Dơng nói chung và Việt Nam nói riêng, thực dân Pháp tăng cờng thi hành hàng loạt biện pháp đàn áp các lực lợng cách mạng, ra sức bóc lột, vơ vét sức ngời, sức của của mọi tầng lớp nhân dân Những thành quả mà nhân dân cả n-

ớc đấu tranh giành đợc trong cuộc vận động dân sinh, dân chủ (1936 - 1939) bị

kẻ thù ngang nhiên xoá bỏ : "Ngày 28 tháng 9 năm 1939 Toàn quyền Đông

D-ơng ra nghị định cấm mọi hoạt động trực tiếp hoặc gián tiếp tuyên truyền Cộng sản, cấm lu hành tàng trữ mọi tài liệu Cộng sản, giải tán các hội ái hữu, nghiệp

đoàn, tịch thu tài sản của các tổ chức đó Hàng loạt báo chí cách mạng và tiến bộ ở khắp Bắc - Trung – Nam bị đóng cửa [29, tr 305] Thực tế cho thấy, thực dân Pháp đã lộ rõ bộ mặt phát xít Thanh Hoá là một tỉnh Trung Kỳ thuộc xứ " Bảo hộ

" cũng không tránh khỏi thảm trạng ấy

- Về chính trị: Lúc này Thanh Hoá đợc chia thành 7 phủ gồm: Đông Sơn, Thiệu Hoá, Thọ Xuân, Tỉnh Gia, Hoằng Hoá, Hà Trung, Nông Cống; 7 Huyện gồm : (Vĩnh Lộc, Quảng Xơng, Hậu Lộc, Nga Sơn, Yên Định, Thạch Thành, Cẩm Thủy Thị xã Thanh Hoá) cùng một tổng Thủy Cơ và 6 châu miền núi là : Quan Hoá, Lang Chánh, Ngọc Lặc, Thờng Xuân, Nh Xuân, Tân Hoá Toàn tỉnh gồm 184 tổng, 2000 làng với 177.945 suất đinh [20, tr118]

Chính vì vậy chính quyền thực dân và phong kiến Nam Triều xem Thanh Hoá là cái mỏ “lộ thiên” cho việc khai thác và bóc lột mà không lờng đợc rằng nơi đây là "ngòi nổ" cho những cuộc đấu tranh long trời lở đất

Để thực hiện cho những âm mu chính trị và kinh tế, Pháp đã tăng cờng quyền lực đến cấp làng xã Cũng nh những năm trớc, tất cả tri huyện, tri châu

do chính quyền thực dân bổ nhiệm Bớc vào những năm 1940 - 1941 ở các phủ huyện ngoài một số lính lệ, lính hầu chè, còn đợc tăng cờng thêm một đội lính khố xanh ở Thị xã Thanh Hoá đặt thêm chức bang tá Còn ở tổng đều lập ra một "lực lợng bảo an" gọi là "Tổng binh" đặt dới quyền trực tiếp chỉ huy của Chánh phó tổng Đó là một hình thức tổ chức bán vũ trang mà chính quyền thực dân phong kiến thành lập ở cấp tổng

ở các làng xã, trớc năm 1940 các chức dịch trong làng đều do dân bầu lên Giờ đây với nghị định gồm 58 điều khoản đề cập đến cơ cấu tổ chức, chức năng và hoạt động của cơ quan quản trị cấp xã, chính quyền thực dân phong kiến đã tăng cờng quyền lực của chúng đến tận làng xã Ngoài việc chỉ thị cho các tri phủ, tri huyện, chánh tổng đa tay chân vào nắm các chức vụ chủ chốt, chúng tăng cờng chấn chỉnh cái gọi là " Lực lợng tuần phu bảo vệ trật tự an ninh" giao cho lý trởng và hơng kiểm cai quản Để tăng cờng sức mạnh cho bộ máy chính quyền từ cấp xã, chúng tăng thêm những đội lính khố xanh ở các đồn bốt trạm gác trên các trục đờng giao thông, bến đò, các vùng trọng điểm Tất cả là những "bùa phép" mà Công sứ Lagreze và tổng đốc ủng Uý thi thố để hòng cứu vãn bộ máy chính quyền của Pháp đang rệu rã trớc phong trào đấu tranh cách mạng của quần chúng nhân dân

Song song với việc củng cố chính quyền các cấp, Pháp đẩy mạnh các biện pháp đàn áp phong trào đấu tranh của nhân dân Xoá bỏ mọi quyền lợi dân sinh dân chủ mà chúng đã thừa nhận Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận xét chính sách của thực dân Pháp thời kỳ này nh sau : "Ngời ta tịch thu, ngời ta cấm đoán, ngời ta bắt bớ, ngời ta kết tội một cách không căn cứ, điên rồ, sai trái độc đoán

và hết sức ráo riết” [32, tr 139] Những chính sách đó đã thực sự phát xít hoá bộ máy chính quyền của đế quốc Pháp nhằm mục đích vơ vét sức ngời, sức của của Thanh Hoá và Việt Nam dốc vào cuộc chiến tranh đế quốc và đối phó với phong trào cách mạng của nhân dân ta

Tháng 9 năm 1940, phát xít Nhật xâm lợc Đông Dơng Thảm hoạ phát xít

đã trực tiếp lơ lửng trên đầu dân tộc ta Thực dân Pháp đã nhanh chóng đầu hàng và nhợng bộ phát xít Nhật Từ đây, cùng với cả nớc nhân dân Thanh Hoá dới 2 tầng áp bức bóc lột tàn bạo của Nhật - Pháp Nhật - Pháp tuy thoả hiệp cùng nhau xâu xé Đông Dơng nhng luôn muốn tranh giành ảnh hởng chính trị trong các tầng lớp quần chúng Vì vậy cả hai đều tích cực lôi kéo các phần tử thân cận lập ra hàng loạt các tổ chức chính trị thân Pháp, thân Nhật Tại Thanh Hoá các tổ chức thân Nhật đã manh nha hình thành và bắt đầu có những hoạt động hỗ trợ cho những hành động chính trị, kinh tế, quân sự của phát xít Nhật trên địa bàn Thanh Hoá Chúng tuyên truyền t tởng " Đại Đông á " để tạo nên phong trào

"Thân Nhật, phục Nhật, sợ Nhật "

Cả thực dân Pháp - Phát xít Nhật đều cùng nhau tạo nên bầu không khí chính trị ngột ngạt trên đất Thanh Hoá, mu toan đè bẹp mọi phong trào đấu tranh của các lực lợng cách mạng và tiến bộ Nhng trái lại chính nó đang khơi nguồn cho những cơn bão táp cách mạng sẽ nhấn chìm bọn thực dân, phát xít trong thời gian tới

- Về kinh tế: Sau khi buộc phải tuyên chiến với phát xít Đức, Chính phủ

Pháp đề ra nhiều chính sách để tăng cờng bóc lột các nớc Đông Dơng để phục

vụ cho cuộc chiến tranh đế quốc Đầu tháng 9 năm 1939 toàn quyền Catroux ra lệnh tổng động viên "nhằm cung cấp cho mẫu quốc tiềm lực tối đa của Đông D-

ơng về quân đội, nhân lực, các sản phẩm về nguyên liệu sản xuất của mình về lợi ích của mẫu quốc, cung cấp những sản phẩm của đất đai và trong lòng đất

mà nớc Pháp đòi hỏi " [29, tr 305] Đồng thời "Đông Dơng phải để cho ngời Pháp sử dụng nhân lực của mình hoặc làm trong các công binh xởng hoặc cung cấp những quân số quan trọng đợc tổ chức và liên chế để điều đến các chiến tr-ờng ở phơng Tây" [29, tr306]

Thanh Hoá cũng bị xoáy vào cơn lốc chính sách bóc lột vơ vét đó Trớc hết, để bổ sung lực lợng cho quân đội Pháp trên chiến trờng chống phát xít, Chính phủ Pháp đã tăng cờng bắt thanh niên trai tráng Việt Nam vào quân đội Pháp trực tiếp tham gia chiến tranh thế giới Trong số hơn 50.000 ngời Việt

Nam bị đa sang Pháp làm bia đỡ đạn cho thực dân đế quốc có hàng ngàn ngời dân Thanh Hoá Không những bị mất đi lực lợng lao động sung sức nhất, nhân dân Thanh Hoá còn phải gánh chịu cái gọi là "Công trái phòng thủ Đông Dơng"

và "kinh tế chỉ huy" chính quyền thực dân phản động đã ra sức tớc đoạt của cải, tài sản của nhân dân; Vơ vét vàng bạc, tăng cờng phát hành giấy bạc, kiểm soát gắt gao sản xuất, phân phối, ấn định giá cả độc đoán Chúng không ngừng tăng thuế cũ, đặt thuế mới, giảm tiền lơng : " Từ tháng 9 năm 1939 đến tháng 4 năm

1940 riêng xứ Trung Kỳ nghèo túng cũng phải quuyên góp ba vạn rỡi bạc " [16,

dò và khai thác các loại khoáng sản trên đất Thanh Hoá Từ tháng 8 năm 1940

đến tháng 12 năm 1942 chúng đã cấp đăng ký cho khai thác mỏ ở 15 địa điểm Chỉ tính riêng mỏ phốt phát của Công ty phốt phát Thanh Hoá với số vốn 80.000 đồng đã tập trung khai thác ở 11 địa điểm thuộc các huyện Nga Sơn, Hoằng Hoá, Thọ Xuân, Yên Định, Cẩm Thủy để khai thác và chế biến quặng phốt phát ở Thanh Hoá, các thứ này bán cho thuộc địa Đông Pháp và nớc ngoài " [33, tr129]

Đặc biệt, dới áp bức của Nhật, tháng 5 năm 1942, một Công ty hợp doanh của t bản Pháp và Nhật đợc thành lập để khai thác Crôm - một khoáng sản quý hiếm và có trữ lợng lớn ở Thanh Hoá

Nh vậy, khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, tại Việt Nam nói chung

và Thanh Hoá nói riêng, chính quyền thực dân phản động đã không chỉ tớc bỏ những quyền lợi dân sinh tối thiểu của thời kỳ 1936 - 1939, mà chúng còn cấu kết với phát xít Nhật tăng cờng vơ vét bóc lột mọi sức lực, của cải, tài nguyên của nhân dân phục vụ cho chủ nghĩa đế quốc, tiến hành chiến tranh

Những âm mu, chính sách kinh tế của Pháp - Nhật đã làm cho cuộc sống của mọi tầng lớp nhân dân lao động ngày càng trở nên cùng cực Nhân dân Thanh Hoá ngày càng hiểu rõ dã tâm của kẻ thù, xác định " công việc giải phóng dân tộc của ta trớc hết phải do tự tay ta làm lấy" [32, tr 160] từ đó một lòng một dạ theo Đảng" đồng tâm hiệp lực, muôn ngời một lòng kiên quyết đấu tranh chống lại mọi âm mu thủ đoạn của bè lù phát xít, thực dân phản động Cả Thanh Hoá lúc này tởng chừng nh " Đồng cỏ khô " mà chỉ cần một đốm lửa nhỏ cũng đủ thổi bùng lên thành một cao trào cách mạng rộng lớn, mạnh mẽ thiêu trụi toàn bộ bè lũ cớp nớc và bán nớc

2.2 Phong trào "Phản đế Cứu quốc" ở Thanh Hoá ( 1940 - 1941).

Chiến tranh thế giới lần thứ hai bùng nổ Mặc dầu tuyên chiến với tập

đoàn phát xít, nhng cả Pháp, Mỹ, Anh và Đức - ý - Nhật đều có chung một ý đồ chiến lợc là tiêu diệt Liên Xô - Nhà nớc xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, xoá bỏ ngọn cờ cách mạng Tháng Mời vĩ đại

ở Đông Dơng, đế quốc Pháp cũng không đi chệch hớng đó Chúng điên cuống tấn công vào phong trào đấu tranh của các tầng lớp nhân dân Đặc biệt khủng bố ác liệt nhằm tiêu diệt Đảng Cộng sản Đông Dơng: "Chúng ta đánh toàn diện và mau chóng vào các tổ chức Cộng sản; trong cuộc đấu tranh này phải tiêu diệt Cộng sản thì Đông Dơng mới đợc yên ổn và trung thành với nớc Pháp Chúng ta không có quyền không thắng " [29, tr302]

Thực hiện chủ trơng đó, chính quyền thực dân phong kiến ở Thanh Hoá tăng cờng bộ máy đàn áp cách mạng, tiến hành khủng bố, bắt bớ giam cầm tất cả những ai "hoạt động chống lại Nhà nớc " nhằm xoá bỏ mọi tổ chức Cộng sản hoặc có xu hớng tiến bộ Lúc này nhà lao Thanh Hoá chật ních các đảng viên Cộng sản và quần chúng cách mạng với hơn 1000 ngời bị giam cầm Điều này

nh lửa đổ thêm dầu, báo hiệu cơn bão tạp cách mạng sẽ nổ ra

Trớc sự khủng bố ác liệt của quân thù, dới sự lãnh đạo của Đảng số cán

bộ, đảng viên của Đảng bộ Thanh Hoá đã nhanh chóng : "Chuyển từ đấu tranh

đòi quyền dân sinh dân chủ sang đấu tranh trực tiếp đánh đổ chính quyền của

đế quốc và tay sai, từ hoạt động hợp pháp sang hoạt động bí mật và không hợp pháp tổ chức hớng dẫn quần chúng chống khủng bố, duy trì bảo vệ cơ sở, tích cực chắp nối liên lạc với Trung ơng" [20, tr123]

Sự hoạt động tích cực của các đồng chí đảng viên Trung Kỳ, Bắc Kỳ và tinh thần cách mạng của quần chúng nhân dân đã tạo điều kiện không chỉ khôi phục lại mà còn thúc đẩy phong trào đấu tranh cách mạng của Thanh Hoá chuyển sang một thời kỳ mới với khí thế và quyết tâm "đánh đổ đế quốc Pháp, chống lại tất cả ách ngoại xâm vô luận da trắng hay da vàng để tranh lấy giải phóng độc lập” [29, tr 304]

Có thể nói từ đầu năm 1940 trở đi, phong trào Phản đế Cứu quốc ở Thanh Hoá diễn ra hết sức mạnh mẽ Thọ Xuân, Thiệu Yên là hai trung tâm có phong trào phát triển Vì thế ngay từ tháng 9 năm 1940, thực dân Pháp đã tập trung lực lợng đàn áp Chúng đã chọn các làng Phong Cốc, Xá Lê (Xã Xuân Minh - Thọ…Xuân) và Bình Ngô (xã Thiệu Ngọc), Yên Lộ (xã Thiệu Vũ huyện Thiệu

Yên) để diễu võ d… ơng oai, lỡi lê, súng đạn và các thủ đoạn chính trị của chúng đã gây không khí khủng bố nặng nề bao trùm lên các làng và vùng phụ cận Nhng những ngời Cộng sản và quần chúng tiến bộ với ý chí kiên cờng và lòng trung thành với cách mạng đã cơng quyết đấu tranh ngăn chặn việc bắt đánh ngời vô cớ, giành lại những tia sáng bị cớp, bảo vệ cán bộ cơ sở cách mạng, thuyết phục binh lính làm tốt công tác binh vận Việc làm tốt các hoạt động đó đã làm thất bại các đợt khủng bố tập trung kéo dài của địch

Tinh thần cách mạng, ý chí đấu tranh của nhân dân Phong Cốc, Xá Lê, Bình Ngô và những bản kiến nghị tập thể gửi tổng đốc và Công sứ Thanh Hoá của nhân dân làng Yên Lộ đã làm thất bại âm mu khủng bố, lung lay ý chí lùng bắt những ngời Cộng sản của kẻ thù Đầu tháng giêng năm 1940 chúng phải rút quân khỏi các làng, đánh dấu một bớc tiến của phong trào đấu tranh của nhân dân Thanh Hoá trong giai đoạn mới

Kế tiếp thắng lợi từ phong trào chống khủng bố của nhân dân các làng Bình Ngô, Yên Lộ, Phong Cốc, Xá Lê, trong những tháng đầu năm 1940 nhân dân khắp nơi trong tỉnh đã tận dụng những kinh nghiệm của thời kỳ trớc, tổ chức nhiều cuộc đấu tranh dới nhiều hình thức chống lại bọn hơng mục, lý tr-ởng, tri phủ ức hiếp bóc lột dân chúng

Quần chúng các làng ở Yên Lợc (xã Thọ Minh), Xá Lê (xã Xuân Minh) Phúc Lộc ( xã Thiệu Tiến) tổ chức đấu tranh vạch trần bộ mặt phản động, chống phá cách mạng của bọn lý trởng buộc chúng phải bỏ thói hăm doạ, nhũng nhiễu nhân dân Hoặc ở các làng Cựu Thôn (xã Thiệu Toán), Ngô Xá ( xã Thiệu Minh), Trịnh Xá (xã Yên Ninh), Bùi Hạ (Yên Định), Thọ Vực (Vĩnh Lộc) đã

đấu tranh kiên quyết xoá bỏ các hình thức lễ tết, hội hè mà bọn chức dịch đang muốn khôi phục lại

Song song với các hình thức đấu tranh đó, nhân dân ở các nơi nh ở Nam Thơng ( xã Tây Hồ), phản đối tri phủ Thọ Xuân bắt phu đắp đờng vào ấp quan thành mà không trả công; làng Xá Lê đòi trả tiền công đắp đê; dân làng Phú Liễm ( Thọ thế, Triệu Sơn) đấu tranh không đi phu

Cùng với hình thức đấu tranh đó, 143 nông dân làng Đông Bào đã giành thắng lợi trong việc chia lại công điền, công thổ, 30 nông dân Hậu Lộc ở làng Trờng Xuân đã đòi giảm đợc 1.300 đồng tiền su và 320 đồng thuế ruộng; 100 ngời ở làng Vân Hoàn ( Nga Thạch - Nga Sơn ) đấu tranh bắt chủ thầu khai thác

mỏ cho khai thác và trả tiền đá cho dân làng [20, tr127]

Trớc tình hình thực dân Pháp tiếp tay cho phát xít Nhật, đợc sự giác ngộ chỉ

đạo của các đảng viên cộng sản cơ sở cách mạng ở các làng Phù Hng (xã Yên Thái ), Hổ Bái ( Thiệu Giao ) đã tổ chức rải truyền đơn phản đối việc Pháp cắt sân bay Gia Lâm và đờng sắt Hải Phòng - Vân Nam cho phát xít Nhật

Đặc biệt là cuộc mít tinh kỷ niệm ngày mất của anh hùng dân tộc Lê Lợi ( ngày 22/8/1940 Âm lịch ) tại khu Lam Kinh - Thọ Xuân Tại lễ kỷ niệm này, quần chúng dự mít tinh đã đợc cán bộ cách mạng tuyên truyền đờng lối chính sách của Đảng bộ Thanh Hoá thông qua các tài liệu đợc bí mật ấn hành Đó là một vũ khí sắc bén của Đảng trong quá trình tổ chức và lãnh đạo các cuộc đấu tranh của nhân dân

Song song với các cuộc đấu tranh kinh tế, chính trị, việc xây dựng Mặt trận phản đế và lực lợng vũ trang bắt đầu hình thành Các tổ chức Mặt trận phản

đế đợc tổ chức trên cơ sở của Mặt trận dân chủ đã chuyển hớng hoạt động cho phù hợp với tình hình Trong 6 tháng đầu năm 1940, hầu hết các huyện, phủ trong tỉnh

đã có hội Phản đế Cứu quốc Chỉ tính riêng ở " Thiệu Yên đến cuối 1940 đã có 41 cơ sở phản đế cứu quốc "; ở hai huyện Thọ Xuân, Thiệu Yên các đội tự vệ - lực l-ợng cốt cán của Mặt trận phản đế đợc bắt đầu thành lập: tháng 6 năm 1940, hơn

300 t vệ tổng Diên Hào ( huyện Thọ Xuân) đã tổ chức mít tinh ở các cánh đồng Ba Chạ ( xã Thọ Hải ) nhận nhiệm vụ chống địch khủng bố, giải vây, đa đón bảo vệ cán bộ, tài liệu vũ khí Các đội tự vệ đó là những hạt nhân đầu tiên của lực l… ợng

vũ trang Thanh Hoá sau này

Cùng với phong trào đấu tranh của nông dân, công nhân Thanh Hoá trong các đồn điền, hầm mỏ, công xởng cùng kiên cờng đấu tranh chống lại những chính sách bóc lột, bắt lính của thực dân Pháp

Tháng 5 năm 1940 công nhân nhà máy diêm Hàm Rồng đấu tranh giải thoát cho một số thợ lành nghề, vận động nhiều ngời không đi lính cho Pháp, phản đối chiến tranh đế quốc Tiêu biểu là cuộc đấu tranh của công nhân đồn

điền Vạn Lại ngày 1 tháng 5 năm 1940 đòi tăng lơng, giảm giờ làm, bỏ lệ bắt thuế ngời đi qua đồn điền đốt than, đốt củi Cuộc bãi công của công nhân đồn

điền Vạn Lại đợc tổ chức khá chu đáo, tập hợp đợc đông đảo công nhân, cai phu đồn điền và nhân dân quanh vùng hởng ứng tham gia

Trớc sức mạnh của công nhân, lại có sự hỗ trợ của nhân dân các làng lân cận, tên chủ đồn điền Mát - Xuy - Ô phải chấp nhận các yêu sách của công nhân đề ra cuộc bãi công thắng lợi là kết quả của sự phối hợp tranh đấu của công nhân và nông dân, động viên khích lệ mọi ngời sẵn sàng bớc vào thời kỳ

đấu tranh cách mạng mới

Để thúc đẩy nhanh sự thống nhất lãnh đạo của Đảng bộ Thanh Hoá, nhanh chóng đa phong trào cách mạng phát triển, tháng 10 năm 1940 đồng chí Bùi San, đại diện của Xứ uỷ Trung Kỳ, bí mật về Thanh Hoá gặp gỡ các đồng chí từng khu vực bàn bạc việc thành lập một Ban chấp hành Tỉnh uỷ

Tháng 11 năm 1940 dới sự chủ trì của đồng chí Bùi San, tại làng Thuần Hậu ( nay thuộc xã Xuân Minh, Huyện Thọ Xuân ), Hội nghị các đồng chí lãnh

đạo các khu vực trong tỉnh đợc triệu tập Hội nghị đã "quán triệt tinh thần Nghị

Cứu quốc, thành lập cơ quan lãnh đạo thống nhất của Đảng bộ Xây dựng các…

đoàn thể cứu quốc, đội tự vệ Phản đế Cứu quốc ở các cơ sở, quyết định lấy tờ báo "Tự do" làm cơ quan ngôn luận của Mặt trận Phản đế Cứu quốc Thanh Hoá Hội nghị đã bầu ra ban cán sự của tỉnh Đảng bộ làm chức năng của Tỉnh uỷ lâm thời gồm 3 đồng chí Trần Hoạt, Đặng Châu Tuệ, Lê Huy Toán do đồng chí Trần Hoạt làm bí th" [12, tr80]

Hội nghị Thuần Hậu đã thống nhất về tổ chức và t tởng trong Đảng Từ

đây cao trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Thanh Hoá tiếp tục vơn lên với một khí thế mới và những thành tựu mới

Kết quả Hội nghị Thuần Hậu đã theo dấu chân của các đồng chí đảng viên Cộng sản lan toả khắp các cơ sở, dấy lên một phong trào đấu tranh cách mạng trong toàn tỉnh

Sau khi nhận đợc "Thông báo khẩn cấp" của Trung ơng, Đảng bộ Thanh Hoá đã kịp thời động viên cổ vũ và tổ chức các phong trào cách mạng trong tỉnh hởng ứng cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn, Nam Kỳ, Đô Lơng Xã luận báo " Tự do" đã viết: "Lửa cách mạng đã cháy ở Nam, ở Bắc ta phải đổ dầu vào để Trung - Nam

- Bắc ta cùng nổi dậy để đánh tan quân đế quốc cứu lấy giang sơn Tổ quốc chớ

để lỡ dịp" ở Lạng Sơn (Bắc Kỳ) ở Tuy Hoà (Trung Kỳ) và các tỉnh Hậu Giang (Nam Kỳ) dân chúng đã nổi dậy đánh nhau với quân Chính phủ (Tức chính quyền thực dân phong kiến) [17, tr 96]

Các cuộc mít tinh ủng hộ khởi nghĩa Bắc Sơn, Nam Kỳ và binh biến Đô Lơng đợc tổ chức liên tiếp ở các huyện Thọ Xuân, Thiệu Yên điển hình là ở Phúc Thợng (Thọ Xuân) Phù Hng (Thiệu Yên)

Những lời kêu gọi đó cùng với hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện ở khởi nghĩa Nam Kỳ đợc in lại trong báo " Tự do" Tờ báo của Đảng bộ Thanh Hoá và lá cờ đỏ sao vàng biểu tợng cách mạng đã trở thành nguồn sức mạnh không thể thiếu trong các cuộc đấu tranh cách mạng chống thực dân Pháp, phát xít Nhật và bọn tay sai phản động của nhân dân Thanh Hoá

Tiếp đó, Hội nghị đại biểu Đảng bộ đợc tổ chức vào tháng 2/1941 tại làng Phong Cốc (nay là xã Xuân Minh, huyện Thọ Xuân) quyết định "xúc tiến

mạnh mẽ việc xây dựng các đội tự vệ, chuẩn bị lực lợng tiến lên đấu tranh vũ trang phong trào xây dựng các đội tự vệ Phản đế Cứu quốc đã diễn ra sối nổi Nhiều làng ở các phủ huyện nh : Vĩnh Lộc, Thạch Thành, Yên Định, Thiệu Hoá, Thọ Xuân, Hà Trung, Đông Sơn các đội tự vệ đ… ợc thành lập và tổ chức huấn luyện một cách khẩn trơng” [33, tr 145]

Cùng với phong trào xây dựng các đội tự vệ Phản đế Cứu quốc, phong trào chống thuế vụ hạ; khất miễn giảm, không nạp thuế diễn ra sôi nổi dới nhiều hình thức phong phú Những cuộc mít tinh biểu tình chống thuế, khất thuế, đòi miễn giảm và không nộp thuế diễn ra hầu hết ở các phủ huyện trong tỉnh Cuộc mít tinh chống thuế công khai của nhân dân tổng Diên Hào huyện Thọ Xuân tổ chức vào tháng 5 năm 1941 tại cánh đồng Ba Chạ (nay là xã Thọ Hải) thu hút hàng ngàn quần chúng tham gia : Những cuộc đấu tranh của 16 ngời ở làng Mỹ Trạch ( huyện Quảng Xơng), 40 ngời ở Nhật Nội (Triệu Sơn) đã thổi bùng…ngọn lửa cách mạng trong quần chúng lôi kéo đợc cả một số lý trởng tham gia khiến cho bọn cầm quyền trong tỉnh hoảng sợ và chúng gọi là " Phong trào chống Chính phủ "

Một số nơi nhân dân không nộp thuế cho chính quyền, đã tự nguyện đem số thóc thuế đó cho Đội tự vệ phản đế hoặc mua "Phiếu cứu quốc" ủng hộ cách mạng Tiêu biểu nh làng Phù Hng (nay xã Yên Thái - Thiệu Yên) 120 ngời dự đã mua 44

"phiếu cứu quốc" trị giá 220 đồng (tiền Đông Dơng) Nhân dân khắp nơi trong tỉnh

đã tích cực tham gia đóng góp cho "quỹ phục quốc" Chỉ tính riêng tháng 4 và tháng 5 năm 1941 Hội viên "Hội Phản đế Cứu quốc" đã đóng và quyên góp cho cách mạng hơn 280 đồng ( tiền Đông Dơng) [20,tr 125]

Phong trào cách mạng phát triển mạnh mẽ, các tổ chức Hội Phản đế Cứu quốc đợc thành lập ở khắp nơi khiến cho kẻ thù vô cùng bối rối Trớc tình thế chiến tranh thế giới ngày càng ác liệt, phát xít Nhật ngày càng chèn ép, gây áp lực bằng các thủ đoạn kinh tế, chính trị, quân sự … Chính quyền thực dânphong kiến đã từng bớc thoả hiệp với phát xít Nhật, đồng thời tăng cờng đàn áp phong trào cách mạng Đặc biệt chúng lùng bắt cán bộ lãnh đạo Mặt trận Phản

Định, Hoằng Hoá, Đông Sơn Thực dân Pháp đã tập trung về Thanh Hoá 11…

đơn vị mật thám, điều lính khố đỏ từ Quảng Nam và Huế ra "Chúng còn đa từ Trung Kỳ và Bắc Kỳ về Thanh Hoá những tên mật thám thực dân sừng sỏ nhthanh tra mật thám Ben-Giéc-Ganh, Buốc-dô-duynh, Hum be, Lơ-roa, Đugơ … Tên Khâm sứ Trung Kỳ Gơ-răng-Giăng cũng trực tiếp chỉ đạo việc đàn áp khủng bố ở Thanh Hoá" [20, tr123 ]

Sự khủng bố của kẻ thù không thể dập tắt đợc phong trào cách mạng của nhân dân Thanh Hoá Một phong trào vận động quần chúng bảo vệ cơ sở cách mạng, bảo vệ và đánh tháo cán bộ quan trọng bị bắt nổi lên mạnh mẽ

Các đội tự vệ mà nòng cốt là các tiểu tổ du kích gồm những ngời " Có tinh thần cảm tử tuyệt đối, tôn trọng kỷ luật và có khả năng vận động quần chúng" đã cùng với quần chúng sáng tạo nhiều hình thức, phơng pháp linh hoạt

để bảo vệ cơ sở cách mạng, cán bộ duy trì phong trào đấu tranh Chỉ tính trong

5 tháng (từ tháng 4 đến tháng 8 năm 1941) đã có 28 vụ tự vệ và quần chúng giải thoát cho cán bộ Trong đó 3 huyện Thọ Xuân, Yên Định, Thiệu Hoá là mạnh

mẽ nhất Đó là những cuộc đấu tranh chống địch khủng bố, giải vây bảo vệ cán

bộ ở làng Mao Xá (nay là Thiệu Toán huyện Đông Sơn), ở Phong Cốc (Xuân Minh, Thọ Xuân), ở Phúc Tỉnh (nay là xã Yên Thịnh - Thiệu Yên) Cuộc giải…vây cho một số cán bộ bị địch truy lùng ở Quần Kênh (huyện Thọ Xuân) tháng

4 năm 1941 đã khích lệ mạnh mẽ tinh thần hăng hái đấu tranh của quần…chúng cách mạng nhất là đối với tự vệ Từ đó ở khắp cơ sở cách mạng thuộc Thiệu Hoá, Thọ Xuân hễ có địch về lùng bắt cán bộ là tự vệ và nhân dân kết hợp đánh tháo giải vây cho những ngời bị bắt Có những cuộc huy động hàng trung đội tự vệ đem theo vũ khí (giáo, mác, gậy gộc) áp đảo tinh thần địch nh cuộc đánh tháo ở Vực Thợng (xã Xuân Thành - huyện Thọ Xuân), ở Phúc Tỉnh (nay là xã Yên Thịnh, huyện Thiệu Yên) Đặc biệt là cuộc đánh tháo cán bộ bị bắt ở khu vực cầu Kè (nay thuộc xã Thiệu Toán, huyện Đông Sơn) Tự vệ làng Mao Xá đã hỗ trợ cho một phụ nữ giác ngộ cách mạng đánh tháo thành công một cán bộ liên lạc của Đảng bị địch bắt đang giải qua khu vực Cầu Kè ở đây

kẻ địch đã bị tấn công cả bằng sức mạnh của tự vệ và bằng mu trí của quần chúng cách mạng

Các đội tự vệ cùng phối hợp với quần chúng chủ động bố trí, che dấu cán

bộ ngay khi kẻ thù tới lùng sục Bằng những hình thức đấu tranh linh hoạt, sáng tạo, hàng trăm tên lính và tuần phu đã thất bại trong việc lùng bắt các cán bộ và cơ sở cách mạng ở Mao Xá, Cựu Thôn, Khổ Kỳ (Thiệu Toán - Đông Sơn) Làng Thục ( Xuân Lai, Thọ Xuân)

Có thể nói rằng phong trào Phản đế Cứu quốc ở Thanh Hoá (1940 - 1941) diễn ra hết sức mạnh mẽ, phong phú về hình thức đấu tranh, sự liên minh công - nông hết sức chặt chẽ, tất cả đã tạo nên một khí thế mới cho phong trào đấu tranh cách mạng ở Thanh Hoá, thúc đẩy nhanh cuộc vận động giải phóng dân tộc trên phạm vi cả nớc Tuy nhiên phong trào cũng bộc lộ những khuynh hớng cần phải nhanh chóng khắc phục nh manh động, phô trơng lực lợng Thực tế…những cuộc đấu tranh thắng lợi hoặc cha thành công là những bài học quí giá để

Đảng bộ kịp thời vạch ra đờng lối và phơng pháp tiến hành lãnh đạo phong trào

đấu tranh cách mạng của nhân dân Thanh Hoá phù hợp với cao trào cách mạng cả nớc trớc những diễn biến phức tạp của tình hình quốc tế và thời cơ giành độc lập cho Tổ quốc

2.3: Sự ra đời và hoạt động của chiến khu Ngọc Trạo

Sau 30 năm hoạt động cách mạng ở nớc ngoài, ngày 28/1/1941 lãnh tụ Nguyễn ái Quốc về nớc trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam

Ngày 10 tháng 5 năm 1941 tại Khuổi Nậm, Pắc Pó (huyện Hà Quảng tỉnh Cao Bằng), Hội nghị Trung ơng Đảng Cộng sản Đông Dơng lần thứ VIII đợc triệu tập dới sự chủ trì của Nguyễn ái Quốc Hội nghị xác định dơng cao hơn nữa ngọn

cờ giải phóng dân tộc, đờng lối của cách mạng Việt Nam trong giai đoạn này là

"đánh đuổi Pháp - Nhật Đông Dơng hoàn toàn độc lập" Hội nghị quyết định tiếp tục thực hiện chủ trơng tạm gạc khẩu hiệu cách mạng ruộng đất và quyết định thành lập "Việt Nam Độc lập đồng minh" thay thế cho Mặt trận dân tộc thống nhất chống phát xít Pháp - Nhật, gọi tắt là Mặt trận Việt Minh

Về khởi nghĩa vũ trang, Hội nghị xác định nhiều vấn đề cụ thể Hội nghị nhận định : Chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang là nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn hiện tại [29, tr 320]

Từ sau Hội nghị Trung ơng VIII, cách mạng Việt Nam bớc vào một thời

kỳ đấu tranh mới: xây dựng căn cứ địa cách mạng, xây dựng lực lợng vũ trang,

mở rộng Mặt trận dân tộc thống nhất, đẩy mạnh chuẩn bị khởi nghĩa

ở Thanh Hoá, phong trào Mặt trận Phản đế Cứu quốc, xây dựng các đội

tự vệ, xây dựng cơ cở cách mạng và các phong trào đấu tranh khác của quần chúng nhân dân dới sự lãnh đạo của Đảng đã phát triển mạnh mẽ

Trớc tình hình đó, thực dân Pháp đã huy động lực lợng đánh phá các cơ sở cách mạng lùng bắt các chiến sĩ Cộng sản và quần chúng yêu nớc Trong cuộc đấu tranh chống khủng bố đó một số các đồng chí lãnh đạo đã bắt liên lạc đợc với quần chúng và tự vệ tổ chức đánh tháo bảo vệ cán bộ an toàn Các cơ sở cách mạng luôn phải chuyển từ Thiệu Hoá đến Yên Định hoặc Thọ Xuân và ng… ợc lại Cán bộ cốt cán và quần chúng tiến bộ không thể tiếp tục hoạt động trên địa bàn cũ mà phải thay

đổi địa bàn hoặc phải thoát ly hoạt động trong tình thế hoàn toàn bí mật bất hợp pháp

Để tiếp tục duy trì phong trào cách mạng trong toàn tỉnh, đối phó với những thủ đoạn âm mu khủng bố của kẻ thù đa sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc tiếp tục tiến lên theo tinh thần chỉ đạo của Trung ơng, tháng 6 năm

1941, Tỉnh uỷ Thanh Hoá triệu tập Hội nghị Tỉnh uỷ mở rộng tại Phúc Tĩnh (nay là xã Yên Thịnh, huyện Thiệu Yên) Sau khi kiểm điểm việc thực hiện Nghị quyết Hội nghị Phong Cốc, đánh giá đầy đủ tình hình ta và địch ở trong tỉnh, Hội nghị đề ra chủ trơng xây dựng lực lợng vũ trang tiến tới "thành lập căn

cứ địa cách mạng từ Tây Bắc đến Đông Nam Thanh Hoá"

Hội nghị đã phân công Ban chấp hành Tỉnh uỷ thành ba bộ phận trực tiếp chỉ đạo các căn cứ địa ở các phân khu :

- Tây Nam : Gồm Nông Cống, Nh Xuân do đồng chí Trần Hoạt, Hoàng

Sĩ Oánh phụ trách liên lạc với Xứ uỷ Trung Kỳ

- Thiệu Hoá do đồng chí Lê Huy Toán, Trịnh Ngọc Phớc phụ trách