Sự thể hiện những nghịch lý của đời sống trong truyện ngắn nguyễn minh châu sau 1975

Nguyễn Văn Hạnh, trong bài: “Nguyễn Minh Châu những năm 1980 và sự đổi mới cách nhìn về con ngời” Tạp chí Văn học, số 3 - 1993 đã khẳng định sự đổi mới của Nguyễn Minh Châu: “Nguyễn Minh

Chơng 1 Sự đổi mới t duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam

sau 1975 và vai trò tiên phong của Nguyễn Minh Châu

14

1.1 Những tiền đề xã hội - thẫm mỹ của sự đổi mới t duy nghệ

thuật trong văn học Việt Nam sau 1975

Chơng 2 Phát hiện và nghiền ngẫm về những nghịch lý của

đời sống - một biểu hiện của sự đổi mới t duy nghệ thuật trong

truyện ngắn Nguyễn Minh Châu

28

2.1 Cuộc đối thoại của Nguyễn Minh Châu với những cách nhìn

nhận cứng nhắc, “khuôn mẫu ”về cuộc sống, con ngời

28

2.2 Những nghịch lý của đời sống đợc khám phá, thể hiện trong

truyện ngắn Nguyễn Minh Châu

33

2.3 Nhìn chung về tính “khai sáng” của truyện ngắn của Nguyễn

Minh Châu trong việc quan tâm thể hiện những nghịch lý của đời

sống

70

Chơng 3 Sự đổi mới phơng thức trần thuật trong truyện ngắn

Nguyễn Minh Châu - hệ quả tất yếu của cái nhìn "phát hiện"

về các nghịch lý của đời sống

75

3.2 Phá vỡ lối thể hiện đời sống bằng hình thức của bản thân đời

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Minh Châu là một tấm gơng sáng tạo đầy cần mẫn, đã để lại

cho đời một di sản văn học đáng kính trọng Sáng tác của Nguyễn Minh Châu

chia làm hai giai đoạn rõ rệt Trớc thập kỷ 80, ông đã có đóng góp nhiều cho vănhọc nớc nhà, với những tác phẩm giàu chất sử thi và có thiên hớng trữ tình, lãngmạn Từ đầu thập kỷ 80 đến khi mất, ông chuyển hẳn sang cảm hứng thế sự, vớinhững vấn đề đạo đức, triết học nhân sinh ở thời kỳ này Nguyễn Minh Châu chủtrơng đi vào hiện thực đời sống một cách sâu sắc hơn, tác phẩm của ông viếtnhiều về những nghịch cảnh, nghịch lý của cuộc sống con ngời Đây là phần sángtác đợc giới nghiên cứu văn học quan tâm đặc biệt và cũng là đối tợng hấp dẫn

đối với chúng tôi khi chúng tôi thực hiện đề tài luận văn tốt nghiệp đại học củamình

2.2 Những năm 1980 là thời gian nở rộ tài năng của Nguyễn Minh Châu.Một loạt tác phẩm đặc sắc, đặc biệt là truyện ngắn đợc công bố, đã làm xôn xao

d luận, đã gây sự bối rối nghi ngại và tranh cãi Cho đến thời điểm này, sự ngờvực đối với các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu không còn nữa, tuy vậy, mộtcông trình bàn riêng về những điểm gay cấn đã từng tạo nên những đánh giá khácnhau ở truyện Nguyễn Minh Châu vẫn cha có Hiển nhiên, đây là điểm mà luậnvăn của chúng tôi muốn đào sâu nhằm khẳng định một cách mạnh mẽ hơn vai tròtiên phong của nhà văn trong phong trào cách tân văn học sau 1975

3 Truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đã đợc đa vào giảng dạy trong

ch-ơng trình văn học ở nhà trờng phổ thông: Bức tranh (lớp 9) Mảnh trăng cuối

rừng (lớp 12) Sắp tới đây, truyện Chiếc thuyền ngoài xa sẽ có mặt trong chơng

trình Ngữ văn tích hợp của lớp 12 Chúng tôi có thể là những ngời giáo viên trongtơng lai, vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này còn mang ý nghĩa thực tiễn, giúp choviệc giảng dạy truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đợc tốt hơn

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Nguyễn Minh Châu là một ngời lính, vì vậy, nhân vật ngời lính cómặt trong hầu hết sáng tác của ông Nhng bên ngời lính, có ngời đời, trong ngờilính, có ngời đời với vô vàn, những nghịch lý, éo le Nguyễn Minh Châu đã nắmbắt một cách nhạy bén và nhanh nhẹn cái phần “lắt léo” của cuộc đời những nămsau chiến tranh (1975)

Những năm trớc 1975, các truyện của Nguyễn Minh Châu có cái nhìn lý ởng hóa về con ngời, con ngời đẹp nh những viên ngọc không có tỳ vết Còn sau

t-1975, Nguyễn Minh Châu nhìn nhận về con ngời, về cuộc đời khác hơn T duy sửthi đã nhờng chỗ cho t duy tiểu thuyết, giúp nhà văn thấy rõ những trăn trở, giằng

xé trong tâm hồn con ngời và những điều trớ trêu của cuộc đời

Nh chúng ta đã biết, sau 1975, hoà bình lập lại trên đất nớc Việt Nam, cảhai miền Nam - Bắc phải đơng đầu với những thử thách mới không kém phầnkhắc nghiệt Sự phản ánh và thể hiện hiện thực đời sống mới đã sản sinh ra dòngvăn học mới Nó đã kế thừa những thành tựu đã đạt đợc của văn học 30 nămchiến tranh, bổ sung những gì còn thiếu của giai đoạn văn học trớc

Nguyễn Minh Châu luôn đặt ngòi bút của mình trớc mọi biến chuyển của

đời sống, suy nghĩ về con ngời với cái nhìn đa chiều, đa diện Các tập truyện

ngắn Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Cỏ lau của ông đã đánh

dấu bớc chuyển mình của cả dòng văn xuôi Việt Nam trong giai đoạn phát triểnmới Chính vì vậy, các sáng tác của ông, nhất là những tập truyện ngắn, đã trởthành đối tợng nghiên cứu đầy hấp dẫn của của nhiều cây bút nghiên cứu, phêbình Rất nhiều bài viết, chơng viết về truyện ngắn Nguyễn Minh Châu đã đợc intrên báo, trên các tạp chí văn học và trong các giáo trình giảng dạy ở bậc Đại Học

- Cao Đẳng Số khoá luận tốt nghiệp đại học, luận án thạc sĩ, tiến sỹ lấy truyệnngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu làm đề tài có không ít, với rất nhiềunhững ý kiến khác nhau, hết sức đa dạng và phong phú

Trong “Cuộc trao đổi về truyện ngắn những năm gần đây của NguyễnMinh Châu” (do tuần báo Văn nghệ tổ chức tháng 6 năm 1985), Bùi Hiển chorằng truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975 là: “Sự tìm tòi, khám phá vềnội tâm, về tính cách, về hình ảnh cuộc sống, và về ý nghĩa cuộc đời theo một h-ớng có vẻ phức tạp hơn” Xuân Trờng, trởng ban Thông tin Văn hoá - Văn nghệ

đã khẳng định: “Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu những năm gần đây là mộthiện tợng, là một khuynh hớng tìm tòi trong nghệ thuật của chúng ta” “Anhmuốn từ cái hàng ngày, cái thờng ngày, anh muốn vợt ra khỏi cái khô cứng ”

Cùng chung sự đánh giá đó, Tô Hoài đã viết: “Những cái tởng nh bình ờng, lặt vặt trong cuộc sống hàng ngày dới con mắt và ngòi bút Nguyễn MinhChâu đều trở thành những gợi ý và có tầm triết lý” Quả thực Tô Hoài đã có cáinhìn chính xác về các truyện ngắn Nguyễn Minh Châu: từ những cái rất nhỏ bétrong cuộc sống hàng ngày, nhiều khi là rất nhỏ, rất đời thờng, Nguyễn MinhChâu đã nêu đợc những vấn đề có sức ám ảnh

th-Sau cuộc Hội thảo nói trên, Lại Nguyên ân với bài “Truyện ngắn NguyễnMinh Châu những năm 1980” (Tạp chí Văn học số 3/1987) lại có suy nghĩ: “Hầuhết các truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đều dựng trên những tấn kịch nhận

thức, ở các truyện, Bức tranh, Sắm vai, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành,

Dấu vết nghề nghiệp Những con ngời có đợc và có một cách mạnh mẽ cái khả

năng tự phanh phui mổ xẻ ý thức mình, lối sống của mình”; “Nhng càng đọc kỹthì càng thấy những khác biệt ở đây những tình thế đời sống đợc đa ra nh là đểthể hiện một sự chiêm nghiệm lẽ đời hơn là để phê phán một lối sống nào đó.Thay cho việc lật ra mặt trái của lối sống, ở đây nhà văn càng điềm tĩnh hơntrong khi phát hiện ra những nghịch lý trong các tình thế của đời sống con ngời”.Cũng trong bài này, ở chỗ khác Lại Nguyên Ân nói: “Có gì nghịch cảnh hơn cáitình thế một ngời đàn ông sức vóc nay lâm bệnh liệt giờng, đợc chăm nom nhmột đứa trẻ? có gì trái khoáy hơn là một đời đi khắp thế giới, nay chỉ ớc đặt chân

về một bến quê bên kia sông thôi, cũng không sao thực hiện nổi?” (Bến quê ).

Tiếp theo, đi sâu vào cốt truyện của Nguyễn Minh Châu, Lại Nguyên Ân

có ý kiến rằng: truyện Hơng và Phai nh là một chuỗi cời khúc khích trên một đề

tài “tán dóc” muôn thuở: Cái việc ngời ta thành vợ chồng, hoá ra, có khi chẳngphải do ông tơ bà nguyệt nào hết, chẳng qua là do sự xếp đặt của hai đứa trẻ”

Thiết nghĩ đó cũng là phần nghịch lý của cuộc sống mà Nguyễn MinhChâu đã đề cập đến, đợc Lại Nguyên Ân đã khái quát một cách sắc sảo

Cũng đề cập tới cái nhìn đầy đa diện về cuộc sống của Nguyễn MinhChâu, Trần Đình Sử với bài “Văn học Việt Nam trong thập kỷ chuyển mình

1975 -1985” (Tạp chí Văn học số 6 -1986) đã nhận xét: “Truyện ngắn củaNguyễn Minh Châu gần đây là một hiện tợng đáng chú ý về mặt mở rộng cách

quan sát con ngời Nhà văn này trong tập Bến quê và một số truyện trong tập

Ng-ời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành đã nhìn con ngNg-ời qua những hiện tợng nghịch

lý của tồn tại Một ngời đã từng đi khắp nơi trên Trái Đất lại cha đến đợc vùng

đất Bến quê, một ngời đàn bà bị chồng hành hạ nhng không thể bỏ đợc chồng,con ngời có lơng tri, yêu con vật chỉ sống bằng bản năng, một ngời đàn bà đồngbóng, đành hanh nh trẻ con lại mang đến một chút gì tơi tắn cho tâm hồn khôcằn, một thủ thành tài năng để lọt lới những quả bóng vô lý nhất ”; “Nhà vănmuốn đi ngợc lại những quan niệm một chiều Ngòi bút nhà văn không giản đơnchỉ đa dắt ngời đọc đi đến tán thành t tởng này hay phản đối t tởng kia của nhânvật mà còn làm cho họ tự đối thoại Khuynh hớng tâm lý triết học mang lại chonhững tác phẩm của Nguyễn Minh Châu một cái nhìn tỉnh táo có tính chất khaisáng”

Rõ ràng trần Đình Sử đã có cái nhìn hết sức khái quát về quá trình sángtác truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975, ghi nhận đóng góp củaNguyễn Minh Châu trong cách nhìn nhận mới mẻ về con ngời, xã hội với vô vànnhững nghịch lý không dễ gì giải thích đợc

ở bài “Bến Quê, một phong cách trần thuật giàu chất triết lý” (Lý luận và

phê bình văn học, Nhà xuất bản Hội nhà văn, Hà Nội, 1996), Trần Đình Sử có

viết: “Nguyễn Minh Châu ý thức đợc điều đó và hớng ngòi bút của anh vào việcphát hiện các hiện tợng đời sống trong chiều sâu triết học và lịch sử, thể hiện nhucầu chiêm nghiệm, tự đối thoại với chính mình, với ý thức của mình Cuộc sốngtrong truyện của anh không diễn ra theo sự quy định của những động cơ, ý muốnchủ quan mà là kết quả của những tác động khách quan nhiều mặt ”; “Các nhânvật đã hành động theo tinh thần đó, theo ý muốn tốt đẹp của họ, nhng nhà vănvừa khẳng định nhân vật, lại vừa nhìn vào một mặt sâu hơn, để nhận ra bao điều

nghịch lý của đời thờng, các truyện Con thuyền ngoài xa, Dấu vết nghề nghiệp,

Bến quê, Ngời đàn bà tốt bụng đều là những truyện về các trờng hợp nghịch lý

của đời thờng Xét cho đến cùng mọi nghịch lý trong truyện của Nguyễn MinhChâu đều có lý ở mặt nào đó Nhng cái lý nằm ở tầng sâu hơn, khó thấy hơn.Nguyễn Minh Châu cũng đã từng khẳng định “Nhà văn không có quyền nhìn sựvật một cách đơn giản”

Lã Nguyên, trong Tạp chí Văn học số 2 - 1989 đã nhận xét nh sau về sự

đổi mới t duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu: “Nguyễn Minh Châu có nhiềutác phẩm mang nội dung tâm lý xác thực gắn liền với tấn bi kịch anh đã trải qua.Không thể viết truyện ngắn hay đến thế nếu chính nhà văn cha từng trải tấm bi

kịch đánh mất bản thân Và nhìn chung, Bức tranh, Dấu vết nghề nghiệp, Chiếc

thuyền ngoài xa không thể viết hay đến thế nếu nhà văn không phải là con ngời

luôn luôn đặt mình trớc vành móng ngựa của toà án lơng tâm” Lã Nguyên phân

tích thêm: “Khi truyện ngắn Bức tranh vừa xuất hiện, giới phê bình đã cảm thấy

bớc ngoặt tất yếu xẩy ra trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Minh Châu Bởithế liền sau bức tranh Nguyễn Minh Châu liên tiếp cho ra đời hàng loạt tác phẩmlàm xôn xao d luận Công chúng bỗng nhận ra có một Nguyễn Minh Châu của

những Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Dấu vết nghề nghiệp, Bến Quê,

Chiếc thuyền ngoài xa, Một lần đối chứng, Khách ở quê ra Nguyễn Minh Châu

hôm nay thả bút cho tình đời Bức tranh, Mẹ con chị Hằng, Sống mãi với cây

xanh là những câu chuyện tình đời và lẽ đời.” Lã Nguyên viết tiếp: “Nguyễn

Minh Châu hôm nay thả bút cho tình đời, Mảnh đất tình yêu là tình đời mở rộng

thành triết học lịch sử Đi sâu vào vơng quốc tình đời, ngòi bút của Nguyễn Minh

Châu đã nhanh chóng chuyển từ Thế giới vĩ mô sang Thế giới vĩ mô, từ Thế giớicộng đồng, dân tộc và lịch sử, đến Thế giới những câu truyện về đời t và số phậncủa mỗi cá nhân con ngời”.

Lã Nguyên không trực tiếp nói đến hệ thông những nghịch lý trong truyệnngắn Nguyễn Minh Châu, nhng bài viết của ông đã giúp chúng ta hiểu thêm vềtruyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, hiểu thêm về sự cần thiết phảiquan sát, suy ngẫm, chiêm nghiệm những quy luật cuộc đời ở ngay nơi cuộc sống

đời thờng

Tôn Phơng Lan, trong Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu (Nhà

xuất bản Khoa học xã hội 2002) có viết: “Nguyễn Minh Châu đã tìm cách phântích các quan hệ sâu kín của những hiện tợng và tình huống cá biệt để làm bật lêncái phức hợp, phong phú và sống động của nó Và trên hớng đó con ngời đợc soichiếu vừa trong mối quan hệ giữa cá nhân và cách mạng, giữa cá thể với cộng

đồng, vừa trong mối quan hệ gia đình, trong tình yêu, bạn bè và trong quan hệvới xung quanh ” ở một chỗ khác, Tôn Phơng Lan viết: “ Nhân vật hoạ sỹ trong

truyện ngắn Bức tranh là ngời hoạ sỹ có tác phẩm nổi tiếng không chỉ ở trong

n-ớc mà còn ở nn-ớc ngoài, sau lần đi đến cái quán nhỏ để cắt tóc, anh ta đã bànghoàng phát hiện ra tội lỗi khó bề tha thứ của mình do thất hứa với ngời lính, đãtừng giúp đỡ, cứu mạng mình, bắt đầu từ những ngày đó anh sống trong dằn vặt ,

đau khổ.” Qua đó ta thấy đợc cái nghịch lý tồn tại mọi nơi, trong từng hành động,từng suy nghĩ của con ngời

Nguyễn Văn Hạnh, trong bài: “Nguyễn Minh Châu những năm 1980 và sự

đổi mới cách nhìn về con ngời” (Tạp chí Văn học, số 3 - 1993) đã khẳng định sự

đổi mới của Nguyễn Minh Châu: “Nguyễn Minh Châu đã cảm nhận đợc ngàycàng rõ nét trong những chuyển động có ý nghĩa thời đại của cuộc sống và củavăn học, và anh đã mạnh dạn tự phủ định mình, đổi mới cách viết từ, một cáchnhìn mới về con ngời về cuộc sống ”; “Quan hệ giữa con ngời và đất, giữa ngời

và thiên nhiên, giữa con ngời với nhau trên mảnh đất và đối diện với thiên nhiên

đó, mới là chuyện lâu đời, thờng xuyên tạo nên tính cách, phẩm giá, vẻ đẹp và bi

kịch cuộc đời của những ngời lao động Càng gần gũi cuộc đời thực, càng từngtrải, càng đi sâu vào kiểm nghiệm, Nguyễn Minh Châu càng muốn viết kỹ về sựvất vả của những ngời lao động Dới ngòi bút Nguyễn Minh Châu, đời ngời, cuộcsống lao động của con ngời vừa là một bản anh hùng ca, vừa là một bi kịch”.Cuối bài viết của mình Nguyễn Văn Hạnh lại một lần nữa khẳng định đóng gópcủa Nguyễn Minh Châu: “Nguyễn Minh Châu cha làm đợc nhiều nh mình muốn,nhng anh đã nhận đờng đúng, đã kịp thời thay đổi khi cần phải đổi thay, và đãthực hiện đợc những chuyển biến bớc đầu xuất sắc”

Cũng trên quan điểm biểu dơng sự đổi mới của Nguyễn Minh Châu, XuânThiều với bài viết: “Khát vọng và tài năng Nguyễn Minh Châu qua truyện vừa:

Mùa trái cóc ở Miền Nam” (Nguyễn Minh Châu - tài năng và sáng tạo nghệ thuật, NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2001) đã khẳng định: “Nguyễn Minh

Châu là nhà văn luôn luôn trăn trở, luôn luôn sáng tạo đổi mới Nếu trớc đây,dăm sáu năm truyện của anh đã manh nha cái mới, nhng tiếng nói hãy còn rụt rè,

e ngại thì ở truyện Mùa trái cóc ở Miền Nam anh đã thẳng thắn, mạnh dạn hơn

Lê Văn Tùng, trong bài “Không gian bến quê và một sự thức nhận đau đớn

sáng ngời của con ngời” (Nguyễn Minh Châu - tài năng và sáng tạo nghệ thuật,

NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2001) mặc dù không trực tiếp đề cập đếnnghịch lý đời sống của nhân vật, nhng đã có những ý kiến xác đáng về vấn đề màluận văn của chúng tôi quan tâm: “Đây chỉ là một niềm hối tiếc pha chút ân hậnsao trong những năm tháng trải bớc khắp mọi phơng trời, ta lại không một lầnngoái về để nhìn ra đợc vẻ đẹp của những gì thân quen, gần gũi nhất, nơi đẻ ta ra,nuôi ta lớn thành ngời và là nơi ta sẽ nằm xuống mãi mãi trong lòng đất mẹ ”Nhng oái oăm thay, nhân vật lại đau đớn trong một giới hạn mang tính bi kịch,

đã nhìn thấy chân lý mà không có điều kiện thực hiện Đó là sự bất lực của thựctiễn trớc khát vọng đẹp đẽ và lành mạnh nh một yêu cầu tất yếu.

Hồ Hồng Quang với bài: “Cái nhìn mới của Nguyễn Minh Châu về chiếntranh và ngời lính cách mạng trong tác phẩm những năm 1980” (Nguyễn MinhChâu - tài năng sáng tạo nghệ thuật, NXB văn hoá thông tin, Hà Nội, 2001) nhậnxét: “Các tác phẩm viết sau 1980 của Nguyễn Minh Châu có âm hởng khác Nhàvăn khai thác khá sâu cái đau thơng, tổn thất của từng số phận cá nhân ngời lính.anh giải phóng quân trong Bức tranh may mắn nguyên vẹn trở về nhng lại gặpnỗi bất hạnh quá lớn: Mẹ anh đã loà vì khóc quá nhiều trong những ngày chống

cửa chờ con Lực (Cỏ lau) cới vợ đợc mấy ngày đã ra chiến trờng lúc trở về vợ đã

có mấy con với ông thợ ảnh ” Chúng ta thấy rằng tác giả bài viết này - HồHồng Quang - đã có cái nhìn hết sức nhạy cảm về truyện ngắn Nguyễn MinhChâu sau 1975 Các vấn đề, tình tiết trong truyện Nguyễn Minh Châu đa rakhông chỉ dừng lại ở nghịch lý đời sống nữa mà nó đã đợc đẩy lên đỉnh điểm củanghịch lý là thành “bi kịch”, tất cả các chuỗi của nghịch lý là bấy nhiêu những bikịch

Đinh Trí Dũng với bài “Nguyễn Minh Châu và sự trăn trở của một ngòi bút

đầy trách nhiệm” (Nguyễn Minh Châu - tài năng và sáng tạo nghệ thuật, NXB

văn hoá thông tin, Hà Nội, 2001) có suy nghĩ: “Truyện ngắn Con thuyền ngoài

xa thông qua một câu chuyện đầy nghịch lý của cuộc đời, Nguyễn Minh Châu

muốn nói đến một sự thực trong nghệ thuật Ngời nghệ sỹ nhiếp ảnh phát hiện racái mâu thuẫn éo le trong nghề nghiệp của mình, đằng sau bức ảnh con thuyền

mờ sơng rất đẹp mà anh đã tình cờ chụp đợc là số phận đớn đau của một ngời phụnữ , là sự nheo nhóc chẳng đẹp đẽ gì trong một giai đoạn lao động làm nghề chàilới ”

Nguyên An trong bài “Sự đổi mới chắc chắn từ một sức viết dồi dào”

(Nguyễn Minh Châu - tài năng và sáng tạo nghệ thuật, NXB văn hoá thông tin,

Hà Nội, 2002) đã viết: “Những sự vận động, đổi mới ấy trong t tởng nghệ thuật

Nguyễn Minh Châu đợc biểu hiện rõ ở các tập truyện Ngời đàn bà trên chuyến

tàu tốc hành (1983) và Bến Quê (1985) ở hai tập sách này ông viết nhiều về

những con ngời bình thờng trong cuộc sống hàng ngày Nhiều truyện muốn đitìm cái lý của những nghịch lý, ông muốn nhắc nhở, cảnh tỉnh, dự báo cho ngời

đọc một điều gì đó từ những quy luật ẩn tàng trong chiều sâu của hiện thực trêntinh thần nhân bản sâu sắc”

Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết, công trình nghiên cứu khác nữa đợc

đăng trên Văn nghệ, Tạp chí Văn học, Văn nghệ quân đội và trong các tập sách.Vì giới hạn đề tài không cho phép nên chúng tôi chỉ điểm qua một số bài của cáctác giả trên

Nhìn chung các bài viết này đều có những phát hiện độc đáo về các sángtác của Nguyễn Minh Châu sau 1975 Các tác giả của những bài viết trên, thông

qua việc xác định những đặc điểm nổi bật của các tập truyện ngắn Ngời đàn bà

trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Cỏ lau, đã nhấn mạnh sự đổi mới trong t duy

nghệ thuật, trong cách viết của nhà văn sau 1975 Các bài viết này đã cung cấpcho chúng tôi những t liệu quý báu, những ý kiến xác đáng, giúp ích rất lớn chochúng tôi trong việc nghiên cứu, tìm hiểu và hoàn thiện đề tài này

Chúng tôi cha dám nghĩ tới một cách trình bày hoàn hảo hơn, toàn diện và

đầy đủ tất cả mọi vấn đề Song chúng tôi cũng cố gắng đóng góp một số ý kiếncá nhân về “Sự thể hiện những nghịch lý của đời sống trong truyện ngắn củaNguyễn Minh Châu sau 1975”, hy vọng từ đây ta sẽ hiểu sâu sắc hơn về NguyễnMinh Châu, cũng nh các tác phẩm của ông sau 1975

3 Nhiệm vụ của luận văn

Sự khám phá và tìm tòi trong văn học của chúng ta là vô hạn Mỗi ngời cómột cách tiếp cận riêng, khám phá riêng về tác phẩm, song chung quy lại thìcũng là đi tìm cái hay cái đẹp trong văn học mà thôi Trong khuôn khổ của một

khoá luận tốt nghiệp đại học, chúng tôi chủ yếu đi vào khám phá Sự thể hiện

những nghịch lý của đời sống trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau

4 Phơng pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phơng pháp nghiên cứu vănhọc quen thuộc nh thống kê, phân loại, phân tích, tổng hợp Đặc biệt, chúng tôirất chú ý vận dụng phơng pháp so sánh nhằm mục đích chỉ ra đợc sự khác nhaucủa văn học Việt Nam thuộc hai giai đoạn trớc và sau 1975 và vai trò tiên phongcủa Nguyễn Minh Châu trong công cuộc đổi mới văn học

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn của

chúng tôi gồm 3 chơng:

Chơng1 Sự đổi mới t duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam sau 1975 và

vai trò tiên phong của Nguyễn Minh Châu

1.1 Những tiền xã hội - thẩm mỹ của sự đổi mới t duy nghệ thuật trongVăn học Việt Nam sau1975

1.2 Nội dung của sự đổi mới t duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam sau1975

1.3 Nguyễn Minh Châu - ngời đổi mới t duy nghệ thuật “dũngcảm rất điềm đạm”

Chơng 2 Phát hiện và nghiền ngẫm về những nghịch lý của đời sống - một

biểu hiện của sự đổi mới t duy nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu

2.1 Cuộc đối thoại của Nguyễn Minh Châu với những cách nhìn nhậncứng nhắc, “khuôn mẫu” về cuộc sống con ngời

2.2 Những nghịch lý của đời sống đợc khám phá thể hiện trong truyệnngắn Nguyễn Minh Châu

2.3 Nhìn chung về tính “khai sáng” của truyện ngắn Nguyễn MinhChâu trong việc quan tâm thể hiện những nghịch lý của đời sống

Chơng3 Sự đổi mới phơng thức trần thuật trong truyện ngắn

Nguyễn Minh Châu - hệ quả tất yếu của cái nhìn “phát hiện” về các nghịch lýcủa đời sống

3.1 Tìm tòi một hình thức kết cấu mới

3.2 Phá vỡ lối thể hiện đời sống bằng hình thức của bản thân đời sống3.3 Phối hợp nhiều giọng điệu khác nhau

Chơng 1

Sự đổi mới t duy nghệ thuậttrong văn học Việt Nam sau

1975 và vai trò tiên phong của Nguyễn Minh Châu

1.1 Những tiền đề xã hội - thẩm mỹ của sự đổi mới t duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam sau 1975

Với đại thắng mùa xuân 1975, nớc nhà hoàn toàn thống nhất, Bắc Namxum họp một nhà, nhân dân cả nớc bắt tay vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xãhội trong hoà bình Khi xã hội Việt Nam đã sang trang thì văn học cũng phảithay đổi để phù hợp Sau 1975, cuộc sống hiển nhiên chứa đựng nhiều mặt tíchcực nhng cũng có không ít biến động Cái xấu, cái ác, những tệ nạn, những tiêucực xã hội vẫn hàng ngày, hàng giờ thách thức tất cả chúng ta Do còn thiếunhững kinh nghiệm lịch sử, chúng ta đã sai lầm và vấp váp không phải ít, xã hội

bị xáo động dữ dội, tất cả nh đang đợc tháo gỡ ra và sắp xếp lại, đời sống của conngời phát triển một cách phức tạp hơn, đòi hỏi văn nghệ sỹ phải nắm bắt mộtcách nhạy bén Trong đời sống, các mối quan hệ ngày càng phức tạp Trong conngời có sự đấu tranh và trăn trở, có sự so bì hơn kém, có sự tính toán chi ly.Những chuyện phức tạp này hầu nh không thấy có trong văn học cách mạng 1945-1975, bởi văn học giai đoạn này đặt lên hàng đầu việc động viên và cổ vũ chiến

đấu để dành độc lập theo đúng yêu cầu của lịch sử

Văn học sau 1975 đứng trớc một viễn cảnh phát triển mới trong điều kiệnhoà bình Hình tợng con ngời không còn mang tính chất sử thi mà mang tính chấtthế sự, đạo đức Trong văn học giờ đây các văn nghệ sỹ đã thẳng thắn vạch trầnnhững thành phần cặn bã biến chất, thoái hoá xuất hiện trong đời sống xã hội.Mọi vấn đề của xã hội đợc nhìn nhận ở hai mặt của nó, đợc đánh giá một cáchkhách quan hơn, văn học hôm nay có thể nêu lên một lúc nhiều vấn đề của đờisống - xã hội, có nghĩa rằng một tình huống một sự kiện gì đó đợc đặt ra thìchúng ta phải nhìn nhận cả về mặt tích cực và tiêu cực Bên cạnh đó, nghệ sĩ phảiphát hiện ra các vấn đề “nóng”, tìm hiểu các xung đột, mâu thuẫn về t tởng,khẳng định sự thắng lợi của cái mới, đẩy lùi cái cũ

Sau năm 1975 với yêu cầu bức thiết của lịch sử, khuynh hớng sử thi và cảmhứng lãng mạn trong văn học không còn phù hợp, không đáp ứng đợc thị hiếuthẩm mỹ của ngời tiếp nhận, nhu cầu cổ vũ động viên không còn là vấn đề bức

xúc, cấp thiết nữa, song chúng ta không thể không khẳng định sự thành công củagiai đoạn văn học cách mạng 1945 - 1975 Phải thừa nhận rằng trong hoàn cảnhthời chiến, hởng ứng lời kêu gọi “Tất cả dành cho tiền tuyến”, trong văn học, cảmhứng anh hùng giữ một vị trí chủ đạo, những gì không có lợi cho cách mạng, chokháng chiến thì không đợc đề cập đến, đó là sự thật của một thời không thể phủnhận Nhìn nhận về con ngời cũng phải xét mục đích hành động của họ, tất cả vìcộng đồng, vì lợi ích chung của tập thể, của đất nớc, “Ra đi không vơng thê nhi”,

“Xem cái chết nhẹ tựa lông hồng”, biết rằng mình sẽ chết, nhng vẫn cời, vẫn hồnnhiên xem nh đó là việc bình thờng Văn học của chúng ta một thời ca ngợi họtrên phơng diện đó Nhng từ điểm nhìn thời bình, vấn đề này phải đợc xem xétlại, t duy của con ngời không thể một chiều đợc, họ phải cân nhắc, đắn đo, suy t,trăn trở

Văn học yêu cầu phải nhanh chóng có sự đổi mới, buộc ngời viết -giới vănnghệ sỹ, phải thay đổi cách nhìn, thay đổi cảm quan hiện thực cũng nh t duynghệ thuật, nhà văn cần phải viết theo cảm hứng sự thật Gắn liền với lẽ côngbằng, quan niệm về con ngời ở giai đoạn sau 1975 cũng khác, đợc bổ sung toàndiện hơn, trong quan niệm đó có sự biến đổi về chất, chẳng hạn nh ở bình diện

đạo đức, nhân cách, nhà văn quan tâm nhiều hơn đến con ngời cụ thể, cá biệt,ngay cả vấn đề sự thức tỉnh ý thức cá nhân của con ngời cũng đợc mô tả trong sựphức tạp, đa dạng, đa chiều của nó

Tuy nhiên trớc hiện thực phức tạp đó, nhiều nhà văn của ta hầu nh đã cha

có sự chuyển biến kịp thời về nhận thức t tởng, trong một thời gian không phải làngắn, các văn nghệ sỹ cũng nh bạn đọc đã hiểu cha đầy đủ về quy luật phát triểncủa văn nghệ trong thời bình, đã quá chú trọng lợi ích cộng đồng, dân tộc mà bỏqua, xem nhẹ nỗi niềm, sự day dứt của con ngời cá nhân Chính vì vậy đã làmcho văn nghệ của chúng ta nghèo nàn đi và có nguy cơ bị công chúng bỏ rơi.Nguyên Ngọc đã từng nói, đã từng ngạc nhiên, day dứt về điều này: “Sau 1975bỗng dng xuất hiện một tình trạng rất lạ: sự lạnh nhạt hẳn đi trong mối quan hệgiữa công chúng và sáng tác Ngời đọc mới hôm qua còn mặn mà là thế, bỗng d-

ng bây giờ quay lng lại với anh, họ không thèm đọc anh nữa, sách anh viết rahăm hở dày cộp nằm mốc trên các quầy Ngời ta bỏ anh, ngời ta đi đọc sách tây

và đọc Nguyễn Du ” Chế Lan Viên cũng từng nói “Sách thì nhiều nhng không

có tác phẩm” Vì sao lại có hiện tợng nh vậy, rất khó có sự đánh giá đúng mức vềvăn nghệ bởi rất nhiều lý do, cũng có thể văn nghệ của chúng ta còn quá đơn điệutrong sáng tác, các văn nghệ sỹ còn quá giáo điều, còn hô hào theo lý thuyết, vănnghệ của chúng ta còn cha đi sâu vào thực tế đời sống cũng nh độc giả, sáng tác

đôi khi còn mang tính chất minh hoạ, mua vui Có một thời chúng ta đã phổ quáthoá những đặc điểm của văn nghệ thời chiến, đã vô tình cho rằng cái không bìnhthờng của một nền văn nghệ nẩy nở trong chiến tranh là cái bình thờng của vănnghệ muôn đời, đây cũng là sự thúc bách buộc t duy nghệ thuật của nhà văn phảinăng động và phải đổi mới về cách nhìn để phù hợp với độc giả, vì xã hội thay

đổi, thời đại thay đổi thì nhu cầu thẩm mỹ, sự tiếp nhận của bạn đọc cũng thay

đổi, hơn nữa do sự trởng thành của công chúng, văn học sau 1975 phải chuyểndần từ t duy sử thi sang t duy tiểu thuyết Tất nhiên chúng ta không nên phê phánmột chiều, vì ở thời nào, dù là thời bình hay thời chiến thì văn nghệ cũng phản

ánh đúng bản chất của thời đó, chúng ta xem xét, bình phẩm văn nghệ chẳng qua

là để thấy đợc sự tơng quan lẫn nhau, hỗ trợ và có sự kế thừa của nhau, để từ đóchúng ta có cái nhìn đúng hơn về văn nghệ cũng nh về bạn đọc mỗi thời

Sau 1975 do nhu cầu thẩm mỹ của bạn đọc, cũng nh sự trởng thành củacông chúng văn học và đợc sự khuyến khích, động viên của Đảng, văn học củachúng ta đã có sự cách tân, đổi mới t duy nghệ thuật, cho phù hợp với thời đại vàphù hợp với trình độ mới của bạn đọc Độc giả muốn nhìn nhận vấn đề ở cả mặttrái của nó chứ không đơn thuần chỉ có một chiều Thực tế này đòi hỏi giới sángtác phải vợt thoát khỏi sự gò bó của phơng pháp sáng tác hiện thực xã hội chủnghĩa để phản ảnh đúng hiện thực cuộc sống cũng nh tâm lý của cuộc đời Phảinói thẳng, nói hết mọi vấn đề của cuộc sống mới mong đáp ứng đợc những nhucầu thẩm mỹ mới của bạn đọc, họ nhìn nhận vấn đề đa dạng hơn vì cuộc sốngkhông bao giờ lại toàn màu hồng Đòi hỏi nhà văn phải bứt phá trong cách nhìnnhận cuộc sống, trong cách viết, lúc này trên văn đàn các dịch giả đã giới thiệu

văn học xô viết đơng đại, và điều này đã ảnh hởng rất lớn đến giới sáng tác cũng

nh độc giả Nhiều tác phẩm của Aimatốp, Raxputin, Đumbatde, Bcôp,Bônđarep đợc giới thiệu và đợc đón nhận một cách nồng nhiệt

Tất cả những điều trên là những tiền đề xã hội - thẩm mỹ của sự đổi mới tduy nghệ thuật sau 1975 của văn xuôi Việt Nam Theo một cái nhìn bao quátnhất, ta thấy văn học sau 1975, đặc biệt là văn xuôi, đã có sự đổi mới đáng kể vềnội dung lẫn hình thức nghệ thuật, tất nhiên nó không hoàn toàn cắt đứt vớinhững kinh nghiệm nghệ thuật của giai đoạn văn học trớc đó

1.2 Nội dung của sự đổi mới t duy nghệ thuật trong văn học Việt Nam sau 1975

Tầm vóc, chiều sâu và ý nghĩa của một nền văn học chẳng những phụthuộc vào lý tởng, vào mục đích, mà còn phụ thuộc vào cách hiểu biết, tiếp cận

và sáng tạo hình tợng con ngời của nó Nhà văn phải nhìn nhận con ngời trên mọigóc độ của cuộc sống Lúc này khi xã hội đã thay đổi, sự nhìn nhận và t duy tiếpnhận của con ngời cũng đổi thay, khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạntrong văn học không còn phù hợp, không đáp ứng đợc thị hiếu thẩm mỹ của ngờitiếp nhận, đặc biệt nhu cầu cổ vũ động viên không còn là vấn đề bức xúc cấpthiết nữa Vậy nên văn học phải nhanh chóng đổi mới, muốn làm đợc điều đó,ngời viết phải thay đổi cách nhìn, thay đổi cảm quan hiện thực cũng nh t duynghệ thuật

Văn học sau 1975 đã chuyển dần từ t duy sử thi sang t duy tiểu thuyết, tức

là, nếu nh ở văn học trớc 1975 các văn nghệ sỹ hớng ngòi bút của mình vàonhững vấn đề trung tâm, cốt lõi những vấn đề mang tính chất sống còn của dântộc, của cộng đồng thì sau 1975 với t duy tiểu thuyết nghiêng về phản ánh nhữngkhía cạnh đời t, đời thờng, những số phận cá nhân phức tạp

Con ngời chính trị, nhân vật anh hùng của thời đại chiến tranh đợc nhìn dới

ánh sáng của cuộc đấu tranh cho chủ nghĩa xã hội, nay xuất hiện nh con ngời của

đời thờng Tuy nhiên văn học sau 1975 vẫn viết về hai đề tài chính, chiến tranh

và xây dựng nhng trong văn học giờ đây chúng ta cũng đã thẳng thắn vạch trầnnhững thành phần cặn bã, biến chất, thoái hoá xuất hiện trong đời sống, vì vậycuộc sống sau 1975 nó toàn diện hơn, đầy đủ hơn, “đời” hơn và thực hơn

Đặc biệt quan niệm nghệ thuật về con ngời trong văn học sau 1975 cũngkhác rất nhiều so với văn học trớc Chẳng hạn nh trớc 1975 các văn nghệ sỹ cangợi con ngời đẹp một cách hoàn thiện, hoàn mỹ, nh những viên ngọc không có

tỳ vết, khó lòng tìm đợc những khiếm khuyết ở những con ngời anh hùng, conngời ở đây đợc nhìn với tầm cao chiến lợc, ở sự quật khởi, ở sự nối tiếp của cácthế hệ anh hùng, văn nghệ ta thời ấy ra sức ca ngợi những con ngời anh hùng, vì

đó là những mẫu hình lý tởng của một thời vinh quang và oanh liệt, những conngời của một sự nghiệp chung, xả thân vì nghĩa lớn, vì tập thể, họ xuất hiện trongvăn chơng nh là sự đại diện trọn vẹn cho đất nớc, cho lý tởng, lơng tâm, khíphách của thời đại Còn văn học sau 1975 đã nhìn thẳng vào sự thật, sự thật củatình huống và sự thật của trớ trêu, sự thật của những ngang trái, của những hysinh mất mát, tức là con ngời nhìn ở sự gần gũi hơn, “ngời hơn” - họ dám đấutranh cho chân lý và gắn bó đời mình với vận mệnh của nhân dân trong đời sốnghoà bình có nghĩa là mọi vấn đề của đời sống đều bình đẳng trớc trang viết củanhà văn, con ngời sau 1975 là những con ngời hiện hữu trong đời thờng, họ nhỏ

bé họ bon chen, họ ganh đua nhau, họ chà đạp lên nhau - tất cả vì cuộc sống

nh-ng họ lại hiện ra cũnh-ng rất đẹp, họ đẹp ở khía cạnh đời thờnh-ng, ở chỗ biết tự nhậnlỗi về mình, tự nhận những nét xấu của mình

Con ngời cá nhân trong văn học Việt Nam sau 1975 vừa là điểm xuất phátvừa là đối tợng khám phá chủ yếu, vừa là cái đích cuối cùng của văn học đồngthời cũng là điểm quy chiếu, là thớc đo giá trị mọi quan hệ xã hội, mọi biến cố

đời sống Con ngời trong văn học hôm nay đợc nhìn nhận ở nhiều vị thế và trongtính đa chiều của mọi mối quan hệ, ở nhiều cung bậc, tầng bậc ý thức và vô thức

ở đời sống t tởng tình cảm và đời sống tự nhiên bản năng khát vọng cao cả và dụcvọng tầm thờng, trong mỗi con ngời có sự đan cài, chen lẫn, giao tranh giữa bóng

tối và ánh sáng, giữa “rồng phợng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ, cao cả và tầmthờng”.

Các nhà văn chẳng những xây dựng tơng đối thành công nhiều hình tợngcon ngời đời thờng đã vi phạm các chuẩn mực ứng xử với cá nhân, mà quan trọnghơn còn khám phá những tiềm năng đạo đức xã hội của con ngời, nh lòng vị tha,khả năng đồng cảm với ngời khác, niềm lo âu trớc sự nguội lạnh của tâm hồn vàkhát vọng sống hoàn hảo, đợc gắn với sự tự ý thức của mỗi ngời về nhân cách, họnhìn nhận mọi vấn đề ở sự đa chiều của nó, vì chính bản thân cuộc sống đã nảysinh nhiều vấn đề chính điểm này các văn nghệ sỹ ta sau 1975 đã nắm bắt nó vàkhám phá nó dới cái nhìn hiện thực hơn, nhà văn đi sâu vào bản chất đời sốngcon ngời để khám phá họ với những tơng quan với đời sống xã hội, trong cuộcsống có những điều xẩy ra khiến cho con ngời ta không ngờ tới, thậm chí không

định hình nổi, không cắt nghĩa nổi tại sao nó lại nh vậy, vì sao nó lại xẩy ra mộtcách vô lý nh vậy, đôi khi nó trở thành những nghịch lý, trớ trêu, “dở cời, dởkhóc” khiến cho con ngời phải suy t , trăn trở Trần Đình Sử trong bài: “Văn họcViệt Nam trong thập kỷ chuyển mình 1975 - 1985” (Lý luận và phê bình văn họcNXB, Hội nhà văn, HN, 1996) có nhận xét: “Nếu các thập kỷ trớc, ngời ta chủyếu tái hiện đánh giá con ngời theo các biểu hiện t tởng, đạo đức của nó, thì ngàynay văn học đã mở rộng t duy sang bình diện của tồn tại con ngời nh thời gian,môi trờng, và cả năng lực ý thức của nó trớc thế giới” Chẳng hạn nh Nguyễn

Huy Thiệp với truyện Sang sông, Tớng về hu, Những ngời thợ xẻ , hay Ma Văn

Kháng, Nguyễn Thị Thu Huệ, Dơng Thu Hơng, Nguyễn Khải với rất nhiều tácphẩm gây đợc d luận tích cực của họ Họ nhìn con ngời dới nhiều góc độ khácnhau, tốt - xấu, sang - hèn và đôi khi trớc mọi ngời thì con ngời cá nhân bị nhìnnhận nh một sự khinh bỉ, ghê tởm, nhng rồi họ lại trở nên cao thợng, đẹp đẽ ởtính cách, đó là điểm nhìn mới của văn học sau 1975

Nh vậy rõ ràng con ngời trong văn học sau 1975 vừa là điểm xuất phát, là

đối tợng khám phá chủ yếu, vừa là cái đích cuối cùng của văn học, đồng thờicũng là điểm quy chiếu, là thớc đo giá trị mọi quan hệ xã hội, mọi biến cố của

cuộc sống, nghĩa là tất cả những gì liên quan đến con ngời, đến đời t, đời thờng,

đến đạo đức Thậm chí từ những vấn đề lớn nh lý tởng sống, đấu tranh giảiphóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội đến những vấn đề nhỏ nhặt trong cuộcsống đời thờng đều đựơc các nhà văn quan tâm

Chúng ta biết văn học đòi hỏi một sự sáng tạo rất công phu, hoàn toànkhác với sự sao chép lại sự thật Sự nhìn nhận con ngời của nhà văn sau 1975 vừa

là điển hình, vừa là đời thờng, nằm dới góc độ quan hệ biện chứng chứ khôngphải là con ngời một chiều nh văn học trớc Tức là các văn nghệ sỹ, nhìn nhận

đánh giá con ngời trong nhiều mặt khác nhau, nhiều góc độ khác nhau của đờisống Đôi khi có những sự việc nhỏ nhặt, tầm thờng cũng đợc nhà văn sau 1975nhìn nhận, đánh giá ở góc độ mới, về con ngời cá nhân cũng đợc nhìn nhận lại,khác với văn học giai đoạn trớc đó Con ngời sau 1975 đợc nhìn nhận dới góc độchân thực nhất, đời nhất, bên cạnh một con ngời tốt lại có trong đó sự xấu xa, bêncạnh con ngời xấu lại chứa đựng trong đó một tâm hồn cao đẹp hay trong sựnhìn nhận về những vấn đề lớn lao trong lịch sử cũng có sự thay đổi về cách nhìn,

sự đánh giá lại của các nhà văn, chẳng hạn viết về chiến tranh, văn học cáchmạng nhìn nhận chiến tranh dới sự hào hùng, oanh liệt của nó, là dũng cảm, làanh hùng, là lớn lao, chủ yếu là ca ngợi, cổ vũ tinh thần chiến đấu Còn trong thờibình sau 1975, văn học nhìn nhận về chiến tranh có khác trớc, hoá ra chiến tranhlại chứa đựng đầy rẫy những bi kịch, khiến cho vợ lìa chồng, con lìa cha, có ngời

ra đi cha hề biết cuộc đời là gì, có ngời ôm khẩu súng để viên đạn xuyên quangực trút hơi thở cuối cùng khi mới nhìn mặt vợ đợc mấy ngày, có ngời ra đichiến đấu khi trở về vợ mình đã thuộc về ngời khác với đàn con nheo nhóc, mẹmất, cha mất, tất cả đều không còn, có ngời mù loà, thơng tật đầy mình về nhàdắt díu con nhỏ đi tha phơng cầu thực nhờ thiên hạ rủ lòng thơng , ừ thì ra chiếntranh cũng có mặt xấu, chứ không phải hoàn toàn tốt đẹp và hào hùng nh văn họctrớc đây đã mô tả, chúng ta nhìn nhận vấn đề này toàn ở mặt tích cực của nó, cònbây giờ hoá ra nó chứa đựng không ít tang thơng, mất mát, ngay cả vấn đề nôngthôn cũng đợc nhìn nhận lại với cái nhìn đa chiều của văn nghệ hôm nay, chúng

ta thấy văn học cách mạng miêu tả nông thôn với sự yên ả, êm đềm, với một khí

thế nhộn nhịp dành cho cách mạng Thì sau 1975 nông thôn đợc nhìn nhận lại ởhai chiều của nó tốt - xấu, tích cực, tiêu cực ngay cả nông thôn tởng chừng nhthanh bình hoá ra lại là nơi chứa đựng mọi bi kịch, trong sự nghiệp xây dựng đấtnớc trên con đờng xã hội chủ nghĩa, tiến tới dân giàu, nớc mạnh, sự ganh đuanhau, kèn cựa nhau theo từng cung bậc cao - thấp, theo từng dòng họ, ta bắt gặp

truyện Mảnh đất lắm ngời nhiều ma của nhà văn Nguyễn Khắc Trờng, hay những ngời bỏ quê hơng đi làm ăn xa nh truyện: Những ngời thợ xẻ của Nguyễn Huy Thiệp, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh Đổi mới t duy nghệ thuật của văn

học sau 1975 cũng có nghĩa là sự đánh giá lại mọi vấn đề của đời sống

Sau 1975 các văn nghệ sỹ nhìn nhận lại mọi vấn đề của cuộc sống dới conmắt của sự suy ngẫm về cuộc đời, về sự kết cấu và tình tiết mở ngỏ của phần kếttruyện, mở để ngẫm suy, để dằn vặt, để trăn trở, nhiều khi nhà văn nêu lên vấn

đề, rồi để vậy tự độc giả phán xét theo mọi cách hiểu

Chung quy lại nội dung của sự đổi mới t duy nghệ thuật của văn học sau

1975 chính là sự đổi mới về quan niệm sáng tác, và về cách nhìn, cũng nh sự

đánh giá lại về những sự kiện xẩy ra trong cuộc sống, hay nói đúng hơn, sát thựcthực hơn tức là sự đổi mới về t duy nghệ thuật cũng nh sự thay đổi về quan niệmnghệ thuật về con ngời trong văn học và sự vận động theo xu hớng dân chủ hoá,nhng cũng đầy phức tạp

Sự đổi mới t duy nghệ thuật của văn học sau 1975 đã ảnh hởng sâu sắc đếncác nhà văn, đặc biệt là sau Đại hội VI (1986) của Đảng Các văn nghệ sỹ đã bắttay vào sự tìm tòi, sáng tạo mới Mà Nguyễn Minh Châu là ngời đi tiên phong

Ông đã bắt tay vào việc đổi mới văn học - đổi mới t duy nghệ thuật với sự dũngcảm và cái nhìn rất điềm đạm Ông là ngời mở đờng cho văn xuôi Việt Nam đivào sự trải nghiệm những nét riêng t rất đời thờng của con ngời cũng nh cuộcsống

1.3 Nguyễn Minh Châu - ngời đổi mới t duy nghệ thuật "dũng cảm rất điềm đạm"

Cần phải ghi công Nguyễn Minh Châu nh một trong những ngời đầu tiên

đặt ra vấn đề đổi mới t duy nghệ thuật trong văn học sau 1975 Nh chúng ta đãbiết Nguyễn Minh Châu sinh ra trong một gia đình nông dân làng Thơi - xãQuỳnh Hải - Huyện Quỳnh Lu - Nghệ An Nếp sống đôn hậu, giàu tình thơngcủa gia đình và truyền thống văn mạch của quê hơng đã hình thành nên mộtNguyễn Minh Châu với cái nhìn của sự đổi mới trong văn học sau 1975 “dũngcảm và điềm đạm” Ông viết về những cái đời thờng đa đoan, phức tạp và cũng

đầm ấm nhân tình, Nguyễn Minh Châu đã có cái nhìn mới về con ngời, về thiênnhiên, về loài vật - là ngời mở đờng cho sự đổi mới t duy nghệ thuật của văn họcsau 1975, ông đợc coi là ngời đi tiên phong trong việc đổi mới văn học, có nghĩarằng Nguyễn Minh Châu là ngời chủ trơng đa văn học trở về với những quy luậtvĩnh hằng của đời sống con ngời, xem tính chân thật là một phẩm chất quantrọng của văn học Càng ngày Nguyễn Minh Châu càng tiến tới việc lấy đời t conngời không những làm miếng đất khám phá các giá trị nhân bản mà còn coi đó là

điểm xuất phát, là chuẩn mực để nhà văn soi ngắm và đánh giá cuộc đời…VậyVậythì có một vấn đề đặt ra: trong khi các nhà văn của chúng ta đang say sa vớithành quả mà Đảng và nhân dân đã đạt đợc trong cuộc xây dựng và bảo vệ nền

độc lập theo con đờng xã hội chủ nghĩa, cha có ai “dám” đứng ra công khai trênvăn đàn về sự đổi mới văn học cũng nh đổi mới t duy nghệ thuật, mặc dù tiền đềcủa sự đổi mới văn học đã có từ lâu và cũng đã đợc Đảng ủng hộ, trên thực tế đã

có sự đổi mới nhng đổi mới văn học một cách mạnh mẽ nhất, dũng cảm nhất lại

là Nguyễn Minh Châu Vì sao vậy? Phải chăng do mọi ngời cha bắt kịp sự vơnlên của thời đại, mọi chuyện lại không hề đơn giản Tuy nhiên ta nhìn nhận sự

đổi mới t duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu dới góc độ của sự “dũng cảm”

Nguyễn Minh Châu rất nhạy cảm với những đổi thay của con ngời và đờisống, tác phẩm của ông không phải là những luận đề to tát hay sự hời hợt về conngời, mà là những cuộc đời, những số phận đợc kết tinh từ cuộc sống, hiện hìnhlên trang sách với một nghệ thuật rất điêu luyện, những số phận, những tính cách,những bản chất con ngời trong tác phẩm của ông luôn luôn vận động Từ những

tác phẩm mang tính lãng mạn, đầy chất thơ trớc 1975, nh Cửa sông, Mảnh trăng

cuối rừng, Dấu chân ngời lính đến một loạt tác phẩm, đặc biệt là những truyện

ngắn sau 1975 của ông, ta thấy con ngời trong tác phẩm trong ngời của ôngkhông khô cứng, đơn giản, một chiều mà những con ngời nặng trĩu, từng trải, đau

thơng nhng vẫn nồng nàn sâu nặng, khắc khoải với cuộc sống Bên đờng chiến

tranh, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Dấu vết nghề nghiệp

Nguyễn Minh Châu đi sâu vào khám phá bản chất con ngời trong nhữnghoàn cảnh sống bình thờng, ở đó con ngời tự bộc lộ tất cả những phẩm chất của

nó, ông là một nhà văn rất nhạy cảm, nhìn ra những đổi thay của con ngời ngay ởnhững ngã ba đời sống, ở những bớc đầu tiên của cuộc đời Nếu nh trong chiếntranh, khi còn đợc một lý tởng cao đẹp dẫn dắt thì con ngời cá nhân tạm luixuống, nhng khi ra khỏi chiến tranh hoặc lui về phái sau của cuộc chiến, của mặttrận ác liệt thì con ngời cá nhân cũng dục vọng tầm thờng, thậm chí xấu xa, đentối lại dễ dàng trổi dậy, con ngời cá nhân nhỏ bé ở đây dễ dàng quên hết nghĩa vụ

và trách nhiệm, quên cả những lời hứa hẹn, quên cả những ngời xung quanh, chỉcòn nhớ đến cá nhân mình Con ngời “thấp hèn” đó dĩ nhiên gây đau khổ chonhững ngời khác làm vẫn đục cuộc sống xung quanh của mọi ngời trong cuộcsống đời thờng, thâm chí những con ngời anh hùng trong chiến tranh thì trongcuộc sống đời thờng này họ lại trở nên nhỏ bé, tầm thờng

Nguyễn Minh Châu đã dũng cảm là ngời tiên phong dám đứng ra thay đổicách nhìn cả một thời văn nghệ nhìn nhận sự việc ở góc độ một chiều, nghĩa lànhà văn viết về chiến tranh thì chỉ có mặt tốt, không có mặt xấu, hay có mặt xấuthì cũng bị lu mờ đi, nhờng chỗ cho sự cao cả, những tấm lòng cao thợng.Nguyễn Minh Châu lại đi sâu bản chất con ngời sau chiến tranh để thấy rằng họ -con ngời anh hùng trong chiến tranh vẫn chứa đựng cái phần hiện thực cuộc sống

sự bon chen, lòng ích kỷ, kèn cựa, chèn ép nhau nh truyện Mùa trái cóc ở miền

Nam, Cơn giông, Khách ở quê ra và tác giả nói lên sự hy sinh mất mát của họ

Cỏ lau, Bức tranh, Bên đờng chiến tranh, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành Đó là sự trăn trở, khát khao cho việc đổi mới t duy nghệ thuật mà ngòi bút

a tìm tòi của ông không ngừng lật xới mọi vấn đề của cuộc sống đời thờng

Tuy nhiên sự dũng cảm của Nguyễn Minh Châu về đổi mới t duy nghệthuật cũng đã làm thay đổi cả thế giới quan của một loạt các văn nghệ sỹ khác,cũng nh những giới nghiên cứu và phê bình, họ ngạc nhiên, họ thắc mắc, liệurằng con đờng đổi mới của Nguyễn Minh Châu đã đúng đắn cha, đã phù hợp cha,

từ đó họ tạo ra sự đối nghịch của hai phe trong giới nghiên cứu văn học, hiện rõnhất trong cuộc trao đổi về truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu do tuần báo Vănnghệ tổ chức vào tháng 6/1985

Một số ý kiến phủ định thành quả đổi mới t duy nghệ thuật của NguyễnMinh Châu, họ cho rằng sự tìm tòi của ông đã đợc đẩy “Theo một hớng có vẻphức tạp hơn nhng cha chắc đã là sâu hơn”, đại diện cho những ý kiến này là BùiHiển, Xuân Thiều, Phan Cự Đệ, Vũ Tú Nam, Đào Vũ, Nguyễn Kiên họ chorằng tác phẩm của ông sau 1975 nghiêng về những nhân vật dị thờng, thiếu cáinhìn đẹp đẽ, hợp lý Tuy nhiên họ cũng phải thừa nhận những nét mới củaNguyễn Minh Châu về đổi mới t duy nghệ thuật so với mọi ngời, mọi giới sángtác cùng thời với ông và với chính Nguyễn Minh Châu trong thời kỳ sáng tác trớc

đây Một số ý kiến khác đã khẳng định sự đổi mới t duy nghệ thuật của NguyễnMinh Châu, khẳng định năng lực của ông “nhìn đâu cũng ra truyện ngắn” nh LêLựu, Tô Hoài, Phong Lê, Lê Thành Nghị, Xuân Trờng, Trần Đình Sử, LãNguyên Nhng dù cho giới nghiên cứu có phủ định hay khẳng định sự đổi mới tduy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu thì ông, một con ngời “điềm đạm” vẫn tựkhẳng định mình trên con đờng tiên phong đầy trắc trở

Lã Nguyên đã từng khẳng định và ghi nhận sự đổi mới của Nguyễn MinhChâu “Thành công của ông trong những năm gần đây là sự gặp gỡ kỳ diệu giữathời đại và cảm quan nghệ thuật nhạy bén của nghệ sỹ với những tìm kiếm chân

lý kiên trì, những suy ngẫm, những trăn trở đầy trách nhiệm của một nhà văn tàinăng và tâm huyết”

Đổi mới t duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu rất điềm đạm, từ tốn,

ông không đi vào những gì gọi là to tát trong cuộc sống cuĩng nh trong chiến

tranh, mà ông đi vào bày tỏ quan điểm của mình về lẽ sống, về cách ứng xử củacon ngời, về những gì tầm thờng, đời t, đời thờng nhất.

Nguyễn Minh Châu là nhà văn từng bám sát các đề tài thời sự nóng hổisong ông đã ý thức đợc trong đó chứa đựng biết bao sự trớ trêu, nghịch lý, chính

điều này đã làm Nguyễn Minh Châu xuất hiện nh là một hiện tợng văn học mới,một phong cách trần thuật mới, làm cho con ngời ý thức về sự thật, phát hiệnnhững mối quan hệ đời sống xã hội phức tạp, Nguyễn Minh Châu đã hớng ngòibút của mình vào việc phát hiện các hiện tợng đời sống trong chiều sâu triết lý,

sự chiêm nghiệm cuộc sống đời thờng, ông đã đi sâu vào khám phá bản chất conngời trong những hoàn cảnh sống bình thờng, khi ở đó con ngời thờng tự bộc lộ

tất cả những phẩm chất của nó Sống mãi với cây xanh - phần hai, Mội lần đối

chứng, Bức tranh Nguyễn Minh Châu sớm nhận ra điều mà nhiều năm sau,

chúng ta mới thấy đó là thói đạo đức giả, một thói xấu tồn tại trong xã hội,Nguyễn Minh Châu đi sâu vào mối quan hệ ngời với ngời, ngời với loài vật, ngờivới thiên nhiên, rồi từ đó ông triết lý, ông chiêm nghiệm, ông suy t, trăn trở về

cuộc sống đặc biệt truyện Phiên chợ giát, Một lần đối chứng,

Tôn Phơng Lan trong Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đã nhận

xét: “Trong quá trình đi tìm cảm hứng sáng tác của mình, Nguyễn Minh Châuvừa đào xới ở từng lộ thiên của những tình cảm lớn, những nhân cách cao đẹp,

đồng thời phát hiện và khai thác vỉa ngầm của những tình cảm gia đình, quê hơngtrong những trạng thái tâm thế khác nhau” Có nghĩa rằng Nguyễn Minh Châu đã

tự mình nhìn nhận lại mọi vấn đề của đời sống, tất nhiên là trên quan điểm củacái nhìn truyền thống về con ngời, về xã hội, đời sống, nhng Nguyễn Minh Châukhông dừng lại ở đó, mà ông tiến thêm một bớc mới, có thể gọi đó là sự đổi mới

t duy nghệ thuật trong văn xuôi sau 1975 sự nhìn nhận lại tất cả sự việc, mọi vấn

đề, mọi góc cạnh, mọi quan hệ trong xã hội, trong đời sống thực tại, đã đợcNguyễn Minh Châu khám phá ở mặt đời nhất

Nếu nh trớc đây văn nghệ viết về ngời lính thì cứ phải là có phẩm chất caothợng, giàu đức hy sinh, gạt bỏ tất cả những gì là đời t tầm thờng, để thể hiện

mình một cách cao thợng nhất, trong sáng nhất, gơng mẫu nhất, hay khi viết vềnông thôn thì các văn nghệ sỹ ta phải quy tất cả hoạt động của cá nhân vào vớiquần chúng, vào với tập thể, thì những tác phẩm nh vậy mới đợc khen ngợi là cótinh thần trách nhiệm Ngay cả Nguyễn Minh Châu trớc 1975 cũng vậy, t tởng

cộng đồng, tất cả vì quần chúng chi phối sáng tác của ông: Dấu chân ngời lính,

Cửa sông

Nhng sau 1975 với quan điểm đổi mới t duy nghệ thuật ta khó tìm thấysáng tác của Nguyễn Minh Châu theo hớng ấy, sáng tác của Nguyễn Minh Châuvới những truyện ngắng gọn gàng, nhẹ nhàng, linh hoạt, nhà văn đã kể cho độcgiả khá nhiều truyện về nhiều mặt khác nhau của đời sống, cách c xử, lối ứng phótrong xã hội với cái nhìn của sự đổi mới nó hiện ra trớc mắt chúng ta một cáchtrần trụi hơn, đời hơn, thật hơn Đó là chuyện về những rạn nứt, những sự bất antrong cơ cấu gia đình ngày hôm nay, là chuyện về cuộc sống những ngời chẳngcần biết đến vai trò của lý trí tỉnh táo, là chuyện về tâm trạng đầy dằn vặt của một

số ngời từng mang món nợ tinh thần đối với cuộc sống và chuyện về những conngời dị thờng, chuyện về tơng lai, chuyện về thực tại, thậm chí cả chuyện về quákhứ đợc mang ra xem xét lại, nhìn nhận lại với góc độc của đời nhất, thật nhất vàvới con mắt của một nhà văn tự đổi mới trong t duy nghệ thuật của mình, vì thế

mà sáng tác sau 1975 của Nguyễn Minh Châu nói chung và truyện ngắn của ôngnói riêng vừa có tính chất thời sự, vừa xoáy vào lòng ngời đọc những băn khoăn,trăn trở có tính chất muôn đời

Nguyễn Minh Châu đã bỏ nhiều công sức nghiên cứu biểu hiện Đó là vấn

đề tự nhận rõ mình của mỗi cá nhân, Nguyễn Minh Châu đặt ra vấn đề chúng taphải sống sao cho ra một cuộc sống có ý thức, trách nhiệm, vấn đề lý trí tỉnh tảo

nh một xuất phát điểm tối quan trọng, cho phép ta nhìn nhận đúng hiện trạng của

đời sống và khắc phục đợc nếp nghĩ, thói quen hành động chủ quan, duy ý chí,thì ông đi sâu vào khám phá bản chất con ngời trong hoàn cảnh sống bình thờng.Chung quy lại chẳng qua đó là quan niệm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn MinhChâu về con ngời

Nguyễn Minh Châu với sự đổi mới t duy nghệ thuật “dũng cảm rất điềm

đạm” của dòng văn học sau 1975 đã có nhiều tìm tòi và sáng tạo, đã gặt hái đợcnhiều thành công trong nghệ thuật, cũng với một số nhà văn khác Nguyễn MinhChâu đã phát hiện đợc cho văn học ta sau 1975 những tìm tòi mới, những vấn đềmới - điểm khởi đầu cho sự phong phú cần có, phải có của một nền văn học mới

Ông đã triển khai nhiều góc nhìn mới mẻ về con ngời và cuộc đời Trớc cái phứctạp, bộn bề của hiện thực cuộc sống ngày hôm nay (sau 1975), Nguyễn MinhChâu đã bày tỏ suy nghĩ, chính kiến của mình xuất phát từ lòng tin đối với conngời và tinh thần trách nhiệm đối với cuộc đời và chúng ta ghi nhận ở ông là cảmột quá trình tìm tòi để đổi mới t duy trong văn học sau 1975

Chơng 2 Phát hiện và nghiền ngẫm về những nghịch lý của

đời sống - một biểu hiện của sự đổi mới t duy nghệ thuật

trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu

2.1 Cuộc đối thoại của Nguyễn Minh Châu với những cách nhìn nhận cứng nhắc "khuôn mẫu"về cuộc sống con ngời

Nguyễn Minh Châu đã biết kế thừa sự táo bạo của truyền thống quê hơng

để đa vào trang văn của mình những suy nghĩ mới, những phát hiện mới, mà cóthể nói đó là sự đổi mới về cách nhìn, cách nghĩ, cách cảm Chẳng hạn nh khi nói

đến chiến tranh, Nguyễn Minh Châu không ngại cày xới lên những nghịch cảnhthời hậu chiến, nhằm dự báo để con ngời đứng vững trớc thử thách khốc liệt của

buổi giao thời Cỏ lau, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Mùa trái cóc ở

Miền Nam, Cơn giông, Bức tranh, Bên đờng chiến tranh, Hạng Nguyễn Minh

Châu đã triển khai một cái nhìn sâu hơn về con ngời, ông đã đi vào tận trong sâuthẳm, thuộc bản chất con ngời để từ đó ông mở ra cho tất cả chúng ta một sự nhìnnhận mới đa chiều hơn trong nếp nghĩ Đó là vấn đề tự nhận rõ mình của mỗi cánhân, một thủ môn kỳ cựu, tài ba trong nghề bóng đá, yêu bóng đá, và cũng danhtiếng trong làng bóng, vậy mà, trong một trận đấu đơn giản - cũng nh một cú sútcủa tiền đạo đối phơng không khó, dễ dàng đến mức một đứa trẻ lên ba cũng cóthể bắt gọn quả bóng đó Mà trong khi một thủ môn lão luyện lại để cho quảbóng đó lăn tọt qua háng vào lới (chịu một quả thua không đáng có), và chính lãosau bao năm cũng không hiểu nổi vì sao lại thế, cho đến khi gần đất xa trời lãomới dám đặt bút bình về quả bóng đó - quả bóng thứ năm mà ông đã suy nghĩ

suốt cả cuộc đời (truyện Dấu vết nghề nghiệp).

Hay trong truyện Chiếc thuyền ngoài xa - tập Bến quê cũng vậy nhìn bề

ngoài chiếc thuyền, có vẻ nh có một gia đình hạnh phúc nhng bên trong lại chứa

đựng rất nhiều những bí ẩn - một ngời đàn bà cam chịu đến mức ngoan ngoãn,một ngời đàn ông vũ phu Một việc tởng chừng nh hết sức vô lý lại trở thành sựthực, ngời đàn bà bị chồng đánh mà vẫn cam chịu, lại còn xin chồng cái ân huệ

đợc đa lên bờ mà đánh (vì con lớn rồi) không đánh dới thuyền nữa Cũng với cái

nhìn đa dạng ấy Nguyễn Minh Châu với truyện Bến quê một ngời đàn ông - Nhĩ

có một ớc ao mãnh liệt là muốn qua sông sang bên kia, vậy mà cũng không sang

đợc, cái ao ớc tột độ của Nhĩ là muốn sang bên kia sông, nơi mà đã để lại trong

ông biết bao kỷ niệm mà “Hoạ chăng chỉ có anh, đã từng trải đã từng in gót chânkhắp mọi chân trời xa lạ mới nhìn thấy hết đợc sự giàu có lẫn mọi vẻ đẹp của mộtbãi bồi sông Hồng ngay bờ bên kia cả trong những nét tiêu sơ, và cái điều riênganh khám phá thấy giống nh một niềm mê say, pha lẫn với nỗi ân hận đau đớn”

thế mà đến cuối đời, và bằng cả sức lực còn lại trong con ngời anh anh vẫn khôngqua nổi bờ sông bên này để sang bờ bên kia cho dù đó là trong suy nghĩ của anh.

Vậy đó con ngời ta có thể làm đợc tất cả những cái gì to tát nhất nhng rồicũng chính con ngời lại chẳng làm nổi điều gì cả dù là nhỏ nhất

Qua đó Nguyễn Minh Châu đã nói lên rằng cuộc đời không phải lúc nàocũng suôn sẻ, một chiều nh ta thờng nghĩ giống nh có những việc tởng chừng rấtnhỏ nhặt dễ dàng nhng rốt cuộc chúng ta lại chẳng thể vợt qua không cắt nghĩanổi thì chính đó mới là cuộc đời

Thì ra Nguyễn Minh Châu đã đặt ra rất nhiều vấn đề, buộc chúng ta phảisuy nghĩ, phải nhìn nhận lại về cuộc sống về cuộc đời, về con ngời, về công việc

về tất cả những gì mà từ trớc đây chúng ta đã quen nhìn nó ở một bình diện, giờ

đây sau 1975 lại không phải thế Hoá ra cuộc sống phát triển theo nhiều chiều vớitất cả sự đa dạng của nó mà đôi khi con ngời ta suy nghĩ cha thật đúng về nócuộc sống diễn ra theo sự phức tạp, đa chiều mà nhiều khi cuộc đời - hay chínhchúng ta cũng không giải thích nổi vì sao lại nh vậy, trong cuộc đời có những

điều có thật diễn ra thật, nhng lại không hoàn toàn đồng nhất, có thể ngời nàynghĩ nh thế này, ngời khác nghĩ thế khác vậy mà cứ giữ cái nhìn cứng nhắc, mộtchiều lại là điều sai lầm, từ đó dễ dẫn đến cho con ngời một cái nhìn không thíchhợp với cuộc sống, đi vào thực tế dễ va vấp và chán nản, chúng ta thấy cuộc đờithực luôn có mâu thuẫn với sự giáo điều của một xã hội luôn nhìn nhận trên mặttốt của nó, cái nhìn này trong cuộc sống hôm nay lại không phải thế, sự cứngnhắc này chỉ phù hợp và phổ biến với một thời đã qua, cái thời mà tất cả vì sựnghiệp của dân tộc, tất cả cho tiền tuyến, cho sự giải phóng nớc nhà, mọi suynghĩ riêng t đành gác lại để vì lợi ích chung của cộng đồng nhng nhìn nhận mộtcách khách quan chúng ta dễ dàng thông cảm và dễ hiểu vì sao một thời kỳ vănhọc toàn nói những mặt đợc, những thành tựu, thắng lợi mà quên đi sự mất mát

đau thơng Vậy có phải họ - nhà văn nói chung và giới lãnh đạo “quên” đi mặthạn chế, mặt trái của những mất mát? họ không quên, nhng điều kiện lúc đókhông cho phép họ nhắc đến, bắt họ phải lạc quan, “Đội triệu tấn bom đi hái mặttrời hồng”; “đờng ra trận mùa này đẹp lắm ” luôn luôn phải lạc quan, động viênnhau lên đờng, nhìn đâu cũng thấy một khí thế “sát thát”, không có bi luỵ, đến cảnhững cuộc chia tay cũng “Chói ngời sắc đỏ” nớc mắt phải hoà vào mặt trời hồnglàm nên niềm vui ra trận.

Nhng cuộc đời vốn dĩ rất đa dạng và phong phú có muôn phần phức tạp, cứnhìn cuộc sống một chiều hoá ra là một điều sai lầm Với nền văn học quen nghĩ

và làm theo công thức mà không tính đến những mặt khuất khúc, đa dạng, muônhình muôn vẻ của cuộc sống Với cái nhìn của con ngời hôm nay (sau 1975),chúng ta thấy cái nhìn nếp nghĩ của một thời đã qua nhiều khi quá cứng nhắc,một chiều từ đó dẫn đến cho con ngời một kiểu nhìn không thích hợp với cuộcsống, cuộc sống vốn dĩ đa dạng đòi hỏi con ngời phải thích nghi, phải trăn trở,suy t phải nghĩ đến cái lợi ích trớc tiên là cho mình sau đó mới đến xã hội đếnmọi ngời xung quanh - nghĩa là trong suy nghĩ trong sự nhìn nhận về cuộc đờicon ngời đã có những cái nhìn thực dụng hơn, vì lợi ích riêng hơn, con ngời đãnghĩ khác đi so với nếp nghĩ một thời Từ đó đứng trên lập trờng và nếp nghĩ củacái nhìn hôm nay ta thấy nền văn học kháng chiến có rất nhiều những hạn chếcủa nó, suy cho cùng đó là điều không thể tránh khỏi, nền văn học thời khángchiến phải nh thế - phải luôn nói đến mặt tốt để động viên nhau lên đờng vì độclập dân tộc

Tuy nhiên khi chiến tranh đã đi qua đất nớc đợc hoà bình thì cái nhìn cũcũng không phù hợp nữa, khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn phần nào đókhông còn phù hợp với cuộc sống hôm nay cuộc sống của “kinh tế thị trờng” conngời đua chen nhau để sống “Đầu đờng Đại tá bơm xe, Cuối đờng Thiếu tớng

bán chè đậu đen”, những suy nghĩ những toan tính ngày càng đè nặng lên nhữngcon ngời mới.

Cuộc sống hôm nay với bộn bề của sự toan tính buộc các nhà văn phải suynghĩ phải viết làm sao cho đúng với cuộc đời, và phù hợp với thị hiếu của bạn

đọc, cuộc sống diễn ra nh thế nào nhà văn phải mô tả lại nh thế ấy - nghĩa là mọitrang viết của nhà văn đều bình đẳng trớc cuộc đời Sự tiếp nhận của bạn đọchôm nay hoàn toàn khác so với bạn đọc xa về cả sự tiếp nhận và nếp nghĩ, sựthẩm bình

Một thời văn nghệ ta luôn tạo ra một sự chờ đợi của ngời đọc và lối kết củatruyện cũng nh bài viết khác đều có hậu, nghĩa là cái tốt bao giờ cũng thắng cáixấu ngời đọc luôn chờ đợi và không cần phải suy nghĩ cũng biết kết cục của câutruyện, điều này tạo ra một nếp nghĩ đã thành thói quen, nó nh một thông lệ bìnhthờng con ngời bây giờ (sau 1975 đến nay) mọi suy nghĩ, mọi trang viết của nhàvăn lại hoàn toàn khác, các văn nghệ sỹ nhìn nhận cuộc đời với sự đa chiều của

nó, có oanh liệt, có mặt đợc nhng cũng có mặt tổn thất, đau thơng

ý thức đợc điều này Nguyễn Minh Châu đã tìm một cách viết mới, một lốisáng tác khác, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện mình là một nhà văn có t tởngriêng về đời sống Tôn Phơng Lan từng nói về tác phẩm của Nguyễn Minh Châu:

“Nếu nh trớc đây trong tác phẩm của anh, vấn đề nhân bản đợc đề cập theo dòngchảy chính thống, thì giờ đây anh lại khai thác nó ở nhiều cấp độ, từ nhiều phíakhác nhau Đa văn học tiếp cận với đời thờng”

Chúng ta hãy đọc bài: “Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệminh hoạ” (Nguyễn Minh Châu, Báo Văn nghệ số 49 - 50, 5/ 12/ 1987) Qua bàiviết chúng ta thấy sự quyết tâm đổi mới sự sáng tác của Nguyễn Minh Châu, rõràng trong tâm nguyện của Nguyễn Minh Châu viết nh cũ không còn phù hợp vớiyêu cầu đời sống hiện tại nữa Đặc biệt sự đổi mới về cách viết, cách nhìn nhận

về cuộc đời, cuộc sống đợc thể hiện rõ nhất trong ba tập truyện sau 1975 của

ông

Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành ( Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Hội Nhà văn Việt Nam, 1983), Bến quê (Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Hội Nhà văn Việt Nam,1985), Cỏ lau (Nhà xuất bản Văn học, 1989) đa ta vào vòng xoáy của

cuộc đời, buộc chúng ta phải suy nghĩ, phải trăn trở, vì mỗi tác phẩm nhỏ của

ông là một cuộc đối thoại nhỏ, và tất cả tập thể nhỏ của Nguyễn Minh Châu làmột cuộc đối thoại lớn, ông suy nghĩ, ông trăn trở về cuộc đời, về nếp sống, về tấtcả những gì đang tồn tại trong con ngời hôm nay

Từ đó ta thấy rõ nỗ lực của Nguyễn Minh Châu là luôn làm cho ngời khácnghĩ khác đi về cuộc đời cũng nh cuộc sống hôm nay Và khi hiểu đợc tất cả điềunày ta thấy mình lớn hơn về cuộc đời, lớn hơn so với ngời khác Mỗi tác phẩmcủa Nguyễn Minh Châu làm cho ngời ta thu nhận một cách nhìn mới, sâu hơn vàkhông còn thờ ơ trớc cuộc đời nữa

Hoá ra những điều Nguyễn Minh Châu đa ra có một thời ta tởng đó lànhững điều khô khan, sáo rỗng, trái với lẽ tự nhiên và với nền văn hoá Việt Nam.Nhng cái nhìn cứng nhắc đó của Nguyễn Minh Châu lại là những triết lý về cuộcsống hôm nay Có những truyện nó không đơn thuần, không phải dễ hiểu nữa màtrái lại nó rất khó hiểu và rất đời Con ngời ta vẫn bị thói quen, nếp nghĩ cũ níukéo mà không tiếp nhận đợc cái mới sẽ diễn ra và đang diễn ra trong xã hội đãhoàn toàn đổi khác này

Chính Quỳ Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành cũng đã từng thốt lên

sau bao năm trăn trở, lặn lội với cuộc đời: “Tôi thật ngu dại, với những ngời đàn

ông đáng quý nhất trong số những ngời đáng quý ấy, tôi đã không coi họ lànhững con ngời đang sống giữa cuộc đời mà lại đòi hỏi ở nơi họ một thánh nhân.Tôi đã đi tìm cái tuyệt đối không bao giờ có”.Vâng, nh những nếp nghĩ đó đã ăn

sâu vào trong tiềm thức con ngời, nhng chính Nguyễn Minh Châu đã làm thay

đổi cách nghĩ cho họ Chính đây là đóng góp lớn của Nguyễn Minh Châu, giúpcho chúng ta hiểu đời hơn, hiểu ngời hơn và dám đứng thẳng lên nhìn nhận tất cảnhững gì đã làm đợc và những gì cha làm đợc trong nền văn nghệ

2.2 Những nghịch lý của đời sống đợc khám phá, thể hiện trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu

Trong cuộc sống hôm nay có những điều ta tởng chừng nh hoàn toàn vô

lý trái với lẽ sống, trái với cuộc đời, nh ta suy nghĩ lại một chút, chịu khó trăn trởthì hoá ra lại chẳng vô lý Chẳng qua đó là những mặt trái của xã hội mà từ trớc

đến nay ta cha dám nhìn nhận mà thôi, thì truyện ngắn của Nguyễn Minh Châusau 1975 đã nói đợc điều đó Nói đợc cái điều mà xa nay một nền văn nghệ luônluôn né tránh hay đúng hơn là có nói đến nhng chỉ là cách nói nhẹ nhàng

Thì giờ đây (sau1975) Nguyễn Minh Châu đã thẳng thắn nhìn nhận lại conngời, cuộc sống và ông đã khám phá ra những nghịch lý của đời sống, đợc thể

hiện qua những tập truyện ngắn Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê,

Cỏ lau.

Nguyễn Minh Châu đã khám phá ra tận vỉa ngầm ẩn kín sâu trong tiềmthức đời sống con ngời, ông nhìn nhận lại, đánh giá lại những quan điểm, nhữngnếp nghĩ đã trở thành thói quen nhiều khi đến giáo điều Đó là sự đổi mới t duynghệ thuật trong văn xuôi sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, để khám phá ranhững nghịch lý đời sống, đợc giới nghiên cứu xem nh là một hiện tợng đáng chú

ý của đời sống văn học nớc ta Nhà văn luôn say mê khám phá, tìm hiểu, những

bí ẩn kỳ diệu của dân tộc cũng nh là những điều, những nghịch lý đời sống

Đồng thời nhà văn bao giờ cũng có xu hớng cắt nghĩa hiện thực để từ đó tự nó bật

ra những điều sâu xa khác Nguyễn Minh Châu luôn có xu hớng cắt nghĩa hiệnthực (hiện thực chiến tranh, hiện thực hàn gắn vết thơng sau chiến tranh, hiện

thực đời sống con ngời, hiện thực xây dựng chủ nghĩa xã hội, thông qua đó nhàvăn đã đem đến cho chúng ta những sự hiểu biết thêm về cuộc đời, cũng nh lànhững nghịch lý của cuộc sống , hoá ra trong chiến tranh và sau chiến tranhcòn vô vàn những nghịch cảnh cần phải bàn thêm, chiến tranh vốn dĩ là nhữngtàn khốc, hậu chiến lại là điều khốc liệt hơn Con ngời phải bơn chải, phải lăn lộntrong vòng xoáy của cuộc đời, ganh đua nhau, chèn ép nhau nhiều khi đến ácnhẫn ).

Cuộc sống đang chuyển mình, đang có nhiều biến động vì vậy các mốiquan hệ xã hội cũng biến đổi theo, nó kéo theo hàng loạt sự đổi khác, có khi lànhững nghịch lý trong mối quan hệ xã hội đó Nguyễn Minh Châu đã kể cho độcgiả khá nhiều câu chuyện về nhiều mặt khác nhau về đời sống, đó là truyện vềnhững rạn nứt, những sự bất an trong cơ cấu toàn xã hội hôm nay cũng nh trong

gia đình, nh Hạng, Giao thừa đó là truyện về cuộc sống của những con ngời chẳng cần biết đến vai trò của vị trí tỉnh táo Hay nh truyện Mẹ con chị Hằng,

Đứa ăn cắp, Một ngời đàn bà tốt bụng là chuyện về tâm trạng đầy dằn vặt của

một số ngời từng mang những món nợ tinh thần đối với cuộc đời, truyện Bức

tranh, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau, Khách ở quê ra, Chợ tết, Sống mãi với câu xanh đó là truyện về những con ngời dị thờng những ngời

quanh năm tần tảo nhng cuộc sống đôi khi lại quá khắt khe đối với họ, ngay cảcon ngời đối với con ngời nhiều khi cũng quá khắt khe và tàn ác

Nhiều lúc những nghịch lý trong cuộc sống của chính bản thân con ngời

lại luôn xẩy ra nh Bến quê; Mùa trái cóc ở Miền Nam; Dấu vết nghề nghiệp;

Sắm vai; Bên đờng chiến tranh; Chiếc thuyền ngoài xa

Để rồi con ngời quay lại đối diện với chính lòng mình nhng dờng nh cuộcsống luôn quay vòng chóng mặt và từ đó cũng mang tới bao điều nghịch lý trongcuộc đời hôm nay, mà con ngời chúng ta vẫn biết nhng khó lòng có thể kiểm

soát, thì Nguyễn Minh Châu lại nắm bắt đợc điều đó bằng những nhạy cảm củanhững chiêm nghiệm của bản thân, cuộc sống luôn kéo theo bao điều phức tạpcủa nó, trong các quan hệ bạn bè, trong gia đình, trong tình yêu và trong tất cảcác mối quan hệ cộng đồng khác, ngay trong quan niệm về sự hoàn thiện của mộtgia đình lý tởng không thành hay về anh hùng lý tởng bị đổ vỡ hay nhiều quanniệm khác nữa và đi vào thực tế về mặt nào đó cũng là điều nghịch lý.

Quỳ - Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành - là một nữ quân y có thể nói

là chăm chỉ, chất phát, lại rất có duyên và đầy lòng nhân ái, cô muốn đem tìnhcảm của mình ra để cảm hoá và làm thay đổi ngời khác Nhng cũng chính quan

điểm đó của Quỳ đã làm cho cô đối lập với cuộc sống, đối lập với cách nhìn củabao con ngời bình thờng khác, vì vậy mọi ngời cho rằng chị mắc chứng bệnhmộng du Quan niệm và đòi hỏi của Quỳ trong chiến tranh thì ngời lý tởng chocô chọn trong cuộc sống tình cảm phải là một thánh nhân, Quỳ không chấp nhậnnhững con ngời đang sống giữa cuộc đời, cô tìm cái tuyệt đối không bao giờ có: “Tôi thật ngu dại, với những ngời đàn ông đáng quý nhất trong số những ngời đàn

ông đáng quý ấy, tôi đã không coi họ là những con ngời đang sống giữa cuộc đời

mà lại đòi hỏi nơi họ một thánh nhân Tôi đã đi tìm cái tuyệt đối không bao giờ

có” Giữa bối cảnh chiến trờng khốc liệt đó Quỳ lại luôn tìm cho mình những giá

trị tuyệt đối, những con ngời tuyệt đối hoàn mỹ thế nhng những giá trị tuyệt đối,những con ngời tuyệt đối hoàn mỹ đó nếu có chỉ tồn tại đợc trong chiến tranh.Còn sau chiến tranh - vấn đề nhân sinh luôn đợc đặt lên hàng đầu, cuộc sốngluôn là điều đợc trăn trở nhất Chính trong t tởng trong suy nghĩ của Quỳ, côcũng đã nhận ra sai lầm đó, thế nhng không tìm kiếm đợc một thánh nhân trongcuộc sống thì chính cô lại muốn làm một thánh nhân trong tình yêu, chị đang đápcon tàu mộng du lang thang đi tìm kiếm cái chân trời của những giá trị tuyệt đốihoàn mỹ, những con ngời tuyệt đối hoàn mỹ, nói điều chẳng bao giờ có, là cơnkhát cháy lòng của một tâm hồn đàn bà quá ham hố

Qùy đã dành hết tình cảm, tính cách mạnh mẽ của mình cho Ph., một ngờitội lỗi của xã hội, và bằng tình thơng Quỳ đã cảm hoá đợc anh ta Thực tế đờisống luôn diễn ra hết sức phức tạp và đa dạng, nhiều khi nó không theo sự sắp đặtcủa con ngời, mà con ngời cố sắp đặt cho nó để đi vào khuôn phép có lẽ đó là

điều trái với lẽ thờng và đó cũng là một điều nghịch lý Nguyễn Minh Châu đãphát hiện ra quy luật đó - ông đã nắm bắt và đa vào thành tác phẩm nghệ thuật đểcảm hoá con ngời

trong quan niệm về con ngời anh hùng của Nguyễn Minh Châu cũngkhác, anh hùng hay thờng dân đều là ngời cả, vậy mà Quỳ lại tách bạch điều này

ra để lấy tiêu điểm đánh giá về những con ngời anh hùng trung đoàn trởng Hoàvậy đây cũng là một nghịch lý Thực tế không có ai là toàn diện, hoàn mỹ cả, lấytiêu chí tởng tợng ra để đánh giá ngời anh hùng của Quỳ e rằng quá lệch lạc Màcuộc sống đời thờng có vô vàn những điều phi lý mà có khi con ngời ta lại mắcphải những phi lý tởng chừng nh không thể xẩy ra

Nhĩ (Bến quê) là một con ngời đã đi khắp đây khắp đó nhng lúc về già anh

muốn sang bên kia sông thăm lại quê hơng - một ớc ao mạnh liệt vì anh bị bệnhsắp từ giã cõi đời mà không sang nổi, anh nhờ cậu con trai Tuấn sang bên kiasông hộ nhng chẳng để làm gì cả chỉ có mục đích sang ngồi lên mảnh đất quê h-

ơng của anh rồi quay về hay đi chơi quanh quẩn ở đó:

“- Bây giờ con sang bên kia sông hộ bố !

- Để làm gì ạ?

- Chẳng để làm gì cả con hãy qua đó đặt chân lên bờ bên kia, đi chơiloanh quanh rồi ngồi xuống nghỉ chân ở đó một lát rồi về "

Niềm ao ớc đó của Nhĩ chỉ còn biết trông cậy vào đứa con trai, nhng rồi

đứa con ấy lại không làm theo lời ông cầu khẩn Vậy là cái mơ ớc tột độ của Nhĩ

là muốn đợc sang bên kia sông, nơi mà đã để lại trong ông bao kỷ niệm mà “Hoạchăng chỉ có anh đã từng trải, đã từng in gót chân khắp mọi nơi, khắp mọi chântrời xa lạ, mới nhìn thấy hết đợc sự giàu có lẫn mọi vẻ đẹp của một cái bãi bồisông Hồng ngay bờ bên kia, cả trong những nét tiêu sơ, và cái điều riêng anhkhám phá thấy giống nh một niềm say mê pha lẫn với nỗi ân hận đau đớn” Thế

mà giờ đây đến cuối đời, và bằng cả sức lực còn lại trong con ngời anh, anh vẫnkhông qua nổi bờ sông bên này để sang bờ bên kia cho dù đó là trong suy nghĩcủa anh Một ao ớc rất giản dị, rất nguồn gốc của con ngời Việt Nam, ớc mơ đợc

đặt chân một lần cuối cùng sang bên kia sông, đặt chân lên bến đò quê hơng, cáibến quê gần gũi chỉ trong tầm mắt vậy mà anh hoàn toàn bất lực Đây mới thực

sự là một chiêm nghiệm trên đờng đời mà Nguyễn Minh Châu đã đúc kết đợc

nh-ng nh thế mới là cuộc sốnh-ng, quả thực Nguyễn Minh Châu đã đa ra vấn đề để mọingời cùng suy ngẫm cùng bàn luận, cái mới của ông là ở chỗ đó - qua câu chuyện

đó ta hiểu gì về cuộc đời, về lối sống của cộng đồng đó mới là điểm cần thiết.Vâng truyện ngắn nói lên một điều hết sức chân thật khả năng con ngời là vôhạn, có thể làm những đợc điều rất to tát nhng cũng thật hữu hạn biết bao và cókhi đi vào thực tế lại chẳng làm đợc gì

Truyện của Nguyễn Minh Châu nó cứ có một chút gì đó bùi ngùi buồn tủi,pha lẫn sự nối tiếc xót xa cho thân phận, và độc giả có thể suy ngẫm, có thểchiêm nghiệm các tình thế nghịch lý của cuộc sống, của đời ngời, từ đó mở rộng

ra, suy ngẫm về “nhân tình thế thái” để ta hiểu đời hơn hiểu ngời hơn, sự lãng lẽchiêm nghiệm các tình thế nghịch lý của cuộc sống, của đời ngời kiểu NguyễnMinh Châu là một “hiện tợng” trong nền văn học sau 1975 ông rất kín đáo, điềm

đạm, bình tĩnh và cũng thật chất phác của con ngời quê hơng xứ Nghệ Thực ratrên văn đàn có một số nhà văn thờng tỏ ra là am tờng mọi chuyện phân tích cuộc

đời một cách rành rẽ, nhng điều phức tạp nhất có thể giải thích đợc bằng những

lý do khác nhau, bằng những kết luận mang tính võ đoán “nh đinh đóng cột”,

nh-ng sự đời thực ra khônh-ng đơn giản nh vậy con nh-ngời có rất nhiều cunh-ng bậc, nhiềubiến thái của cuộc đời, nếu chịu khó nhập thân vào chốn vô cùng ẩn hiện của tâm

lý con ngời, chúng ta sẽ thấy có nhiều điểm phải nói rộng ra mới có thể đánh giáthấu đáo đợc Cuộc sống luôn luôn phức tạp, nó buộc con ngời ta phải suy t, phảitrăn trở phải day dứt Thì ra trong chiến tranh t duy của con ngời thật đơn giản,

họ có một ớc mơ là đánh đuổi giặc ngoại xâm còn mọi chuyện khác họ khôngquan tâm thế nhng con ngời sau 1975 hoàn toàn đổi khác họ suy t họ trăn trở, họvật lộn với cuộc sống, với trờng đời để sống, nh truyện ngắn của Nguyễn Huy

Thiệp Sang sông, Những ngời thợ xẻ , những con ngời tởng chừng nh hết sức thô

lỗ tàn ác nhng đứng trớc sự an nguy của đồng loại họ lại sẵn sàng ra tay cứu giúp

- con ngời vốn dĩ là vậy, Nguyễn Minh Châu đã dự báo đợc điều đó, vậy quanhững truyện ngắn của ông chúng ta cảm thấy mình hiểu về cuộc đời, về con ng-

ời đôi chút và cũng từ đó ta hiểu thêm về những nghịch lý trong đời sống th ờngngày Truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu chủ yếu là sự thể nghiệm một hớngtrần thuật có chiều sâu về t tởng cũng nh là về triết lý đời sống, truyện của ôngkhông diễn ra theo sự quy định của những động cơ ý muốn chủ quan mà là kếtquả của những khách quan rồi từ đó ông chiêm nghiệm, hoá ra trong cuộc đời có

vô vàn những nghịch lý chẳng hạn nh truyện Chiếc thuyền ngoài xa, Dấu vết

nghề nghiệp, Ngời đàn bà tốt bụng, Hơng và Phai, Sống mãi với cây xanh, Khách ở quê ra Tất cả đều là những truyện về các trờng hợp nghịch lý của đời

thờng

Quả thực truyện Dấu vết nghề nghiệp là truyện vô cùng sâu sắc và triết lý,

mới đọc tởng chừng nh tác giả chẳng nói gì ngoài những mẫu chuyện vặt vãnh,nếu không đi sâu ta chẳng hiểu tác giả muốn thể hiện điều gì Vì vốn dĩ cuộc đờiluôn luôn là điều khó hiểu mà ở đây bản thân câu truyện lại là cuộc đời nên khóhiểu là điều đơng nhiên Nguyễn Minh Châu muốn đi sâu vào khám phá cuộc

đời, cắt nghĩa cuộc đời, bởi cuộc đời có vô vàn những nghịch lý Một ngời thủ

thành tài ba từng bắt đợc mời bảy quả phạt đền mời một mét, nhng để lọt lới quảbóng lọt qua háng rất tầm thờng xét cho cùng mọi nghịch lý trong truyện củaNguyễn Minh Châu đều có lý ở mặt nào đó, nhng là cái lý nằm ở tầng sâu hơn,khó thấy hơn, một thủ môn lão luyện tài ba trong nghề bóng đá, vậy mà trongmột trận đấu đơn giản cũng nh một cú sút của tiền đạo đối phơng thật đơn giản,không khó, dễ dàng đến mức một đứa trẻ lên ba cũng có thể bắt gọn quả bóng đó,vậy mà lão lại để cho quả bóng lọt qua háng, lăn tọt vào lới (chịu một quả thua)

mà chính lão không hiểu vì sao lại nh vậy, mãi sau này “Khi gần đất xa trời” lãomới dám đặt bút bình về quả bóng đó, quả bóng thứ năm mà ông đã phải suynghĩ suốt cả cuộc đời về nó “Một nhà văn Xô viết đã từng bảo nghịch lý chẳngqua là một hình thức về chân lý của sự thật Có thể nói rõ hơn rằng những chân

lý, những sự thật mới mẻ thờng đột ngột hiện ra trớc mắt ngời ta nh những nghịch

lý” (Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu những năm 80, Lại Nguyên Ân, Sống với

văn học cùng thời, tiểu luận - phê bình, trang 91) Nhà văn vừa khẳng định bản

chất của nhân vật lại vừa nhìn vào mặt sâu hơn để nhận ra bao điều nghịch lý của

đời thờng Mãi đến tuổi 80 lão mới nhận thấy “con ngời ta thờng xuyên khônghoàn hảo”, ngay trong thời kỳ tài năng nở rộ vẫn có những phút “vụng dại, yếu ớt

và ngu ngốc”

Vâng cuộc đời không phải lúc nào cũng suôn sẻ cả nó cũng phải có lúcnày lúc khác, giống nh có những việc nhỏ nhặt rất dễ dàng vợt qua nhng rồi ruốtcuộc con ngời lại chẳng làm đợc gì, có lúc cũng không thể vợt qua Có nhữngviệc tởng nh rất giản đơn nhng lại không cắt nghĩa nổi, không thể gaỉi thích đợcvì sao nó lại nh vậy, đó mới chính là cuộc đời, buộc con ngời phải lăn mình vào,phải trăn trở, phải suy t, bơn chải để hiểu cái điều tởng nh rất đơn giản Hoá racuộc đời nó không phải là mặt bằng phẳng, mà nó vô cùng phức tạp cứ đem lỗisuy nghĩ thông thờng đơn điệu e rằng chẳng hiểu đợc gì và cũng không thể cắtnghĩa nổi những gì đã xẩy ra và sẽ xẩy ra trong cuộc sống đời thờng, vì vậy đòi

hỏi con ngời phải thay đổi cách nhìn nhận vấn đề một cách đơn giản, hãy nhìnthẳng vào thực tế mà trăn trở, mà suy t, đó mới là điều mà Nguyễn Minh Châumuốn đề cập đến dờng nh Nguyễn Minh Châu nghĩ rằng bất cứ sự việc nào cũng

đều có bí ẩn riêng của nó mà thiếu lòng độ lợng với đời, thiếu sự lắng nghe thờngxuyên bản thân mình chúng ta cũng không thể nào hiểu nổi cuộc đời con ngời ta

là một thể chất cha hoàn thiện nhng có khát vọng hớng tới sự hoàn thiện trongthâm tâm lão muốn quên đi quả bóng đã ám ảnh lão suốt cuộc đời, nhng làm saoquên đựơc quả bóng đó là một định mệnh ám vào đời lão, đó mới là nghịch lý đờisống, khi lơng tâm thức dậy nó kêu gọi mọi tiềm thức con ngời Mà khi ta vỡ lẽcuộc đời hoá ra có những điều ta còn mơ hồ cha hề hiểu gì về cuộc đời Sự đổimới t duy nghệ thuật trong văn xuôi sau 1975 của Nguyễn Minh Châu là ở đó, ở

điểm mà con ngời ta cha vỡ lẽ ra, đang còn mơ hồ về cuộc sống; về cuộc đời thìchính ông là ngời khai sáng vì vậy sự thể hiện nghịch lý đời sống nó gắn liền với

sự nhận thức lại về cuộc đời cũng nh về t tởng

Nghịch lý đời sống đợc khám phá chính là nó nằm trong những tơng quan

đời sống qua việc đi sâu vào con ngời Nó đánh giá con ngời ở nhiều mặt, nhiều

góc độ khác nhau Ngời ta nhìn lão Khúng (Khách ở quê ra); ông Thông (Sống

mãi với cây xanh) nh những nhân vật dị thờng, xa rời thực tế nếu nh không muốn

nói "điên khùng” Thì chính Nguyễn Minh Châu lại nhìn thấy đợc trong tâm hồn

sâu thẳm của họ chứa đựng cả một kho tàng của sự bao dung và lòng nhân ái, đầytrách nhiệm với đời Tất nhiên con ngời không phải ai cũng toàn diện cả “Nhânvô thập toàn” xong Nguyễn Minh Châu biết vận dụng, khai thác ở tầm sâu ý thứctừng con ngời và cuộc sống của ngời dân và những cái rất đời thờng những sinhhoạt hàng ngày của họ để từ đó ông toát lên chất muôn màu của cuộc sống vàrồi ngời đọc phải trăn trở, băn khoăn để lại càng muốn đi sâu vào khám phá thếgiới truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975 Nó đi vào những mâu thuẫn,những nghịch lý cuộc đời ngay từ những chi tiết nhỏ nhất Chẳng hạn: trong