Sự thể hiện hình tượng người lính thời hậu chiến trong tiểu thuyết chu lai

Lịch sử vấn đề Cho đến nay nghiên cứu về hình tợng ngời lính thời hậu chiến trong văn học nói chung, trong tiểu thuyết Chu Lai nói riêng đã có đợc những thành tựu nhất định.. Bớc sang th

Bộ giáo dục và đào tạo

Trờng đại học vinh

======

Lê Thị Luyến

Sự thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến

trong tiểu thuyết chu lai

Chuyên ngành: lý luận văn học

M số ã : 602232

tóm tắt luận văn thạc sĩ ngữ văn

====Vinh - 2006===

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn xuôi Việt Nam sau 1975 đến nay đã có những bớc chuyển mình tơng đối rõ nét và toàn diện Riêng thể loại tiểu thuyết đã góp phần không nhỏ trong việc tạo nên bản sắc, diện mạo riêng cho thời kỳ văn học này Sự đổi mới

về đề tài, cách miêu tả hiện thực, quan niệm nghệ thuật về con ngời thể hiện…rất rõ trong tiểu thuyết Trong đó, hình tợng ngời lính thời hậu chiến nh là một

sự tiếp nối tự nhiên đề tài chiến tranh và ngời lính cách mạng, tạo nên một mạch chảy nổi bật xuyên suốt hành trình văn học Việt Nam kể từ sau Cách mạng tháng Tám Chiến tranh đã qua đi, nhng vẫn còn đó biết bao điều trăn trở, day dứt Lấp đầy vết thơng da thịt, vật thể đã là quá sức, hàn gắn vết thơng lòng càng không thể dễ dàng Sau cuộc chiến, văn học nhìn lại chiến tranh, nhìn thẳng vào cuộc đời trớc mặt Các nhà văn nói chung, các nhà tiểu thuyết nói riêng có điều kiện

để “chăm sóc” ngòi bút của mình Tiểu thuyết hậu chiến nh đã bù đắp đợc phần thiếu hụt, phần hạn chế mà ngay trong thời kỳ khói lửa, các nhà văn cha thể làm

1.2 Chu Lai, một ngời lính, một nhà văn đợc độc giả biết đến từ những năm chống Mỹ cứu nớc ông “thuộc thế hệ thứ hai của những ng ời chiến sỹ viết văn” Tiểu thuyết là thể loại mà Chu Lai gặt hái đợc nhiều thành công Đó

là những tác phẩm chủ yếu viết sau chiến tranh nhng số phận ngời lính (kể cả ngời lính trong cuộc chiến và sau cuộc chiến) lại là vấn đề cốt lõi Chu Lai với

đồng đội, với chiến trận, một sự gắn bó nh là định mệnh Có thể coi ông là một trong những nhà tiểu thuyết hàng đầu viết về ngời lính thời hậu chiến Tiểu thuyết về thời kỳ hậu chiến nói chung, tiểu thuyết Chu Lai nói riêng, đặt ra nhiều vấn đề mang tính chất thời sự nóng bỏng Một trong những vấn đề đó là giá trị đạo đức truyền thống, là nhân cách, nhân phẩm con ngời trong thời đại ngày nay Thế kỷ XX của dân tộc gắn liền với hai cuộc vệ quốc vĩ đại Đó là những năm tháng vinh quang, hào hùng Đó là thời đại mà ngời lính là biểu t-

ợng đẹp nhất cho con ngời Việt Nam Trong tiềm thức của thế hệ trẻ hôm nay, những quan niệm nh thế không còn nguyên vẹn Đâu đó giữa cuộc đời, dù ít, dù nhiều, đạo đức truyền thống đang bị bào mòn, nhân cách con ngời đang bị lệch chuẩn Đi sâu thẩm thấu giá trị nghệ thuật từ hình tợng ngời lính hậu chiến qua những trang tiểu thuyết sẽ là một hớng giải quyết phần nào những bức xúc đó.

1.3 Chu Lai là một hiện tợng văn học khá nổi bật của những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, đặc biệt là những sáng tác về ngời lính thời hậu chiến Ông có ba tiểu thuyết đạt giải cao: Ăn mày dĩ vãng (Giải A, viết về đề tài lực lợng vũ trang, Hội Nhà văn, 1992, Giải B, Bộ Quốc phòng, 1994); Ba lần và

một lần (Giải B, Bộ Quốc phòng, 1996 – 2000); Phố (Giải B, Nhà xuất bản Hà

Nội, 1993) Với hơn chục cuốn tiểu thuyết trong lĩnh vực này, Chu Lai đã khắc hoạ một cách đậm nét số phận ngời lính từ thời chiến vắt qua thời bình Từ góc

độ này, ông đặt ra nhiều vấn đề mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc Chẳng hạn nh vấn đề nhìn lại cuộc chiến; vấn đề đời sống tâm linh của những ngời một thời hiến dâng máu xơng cho tổ quốc trong bối cảnh đất n… ớc đang trên đà đổi mới Theo chúng tôi, Chu Lai là một nhà văn đã có phong cách tơng đối ổn định Tuy nhiên, nghiên cứu về Chu Lai hiện vẫn đang còn là một vấn đề “mở”, đang rất cần có những công trình khoa học đánh giá một cách đầy đủ và toàn diện về

đóng góp của Chu Lai cho văn học Việt Nam đơng đại

1.4 Trong chơng trình Văn bậc Trung học phổ thông, có nhiều tác phẩm liên quan đến chiến tranh và ngời lính Nghiên cứu đề tài này giúp những nhà giáo có cái nhìn đối sánh trong giảng dạy

Từ thực tiễn trên đây, chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài “Sự thể hiện

hình tợng ngời lính thời hậu chiến trong tiểu thuyết Chu Lai”

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến nay nghiên cứu về hình tợng ngời lính thời hậu chiến trong văn học nói chung, trong tiểu thuyết Chu Lai nói riêng đã có đợc những thành tựu nhất định Các bài nghiên cứu phê bình về Chu Lai tựu trung ở các vấn đề: sự gắn bó máu thịt của Chu Lai với đề tài chiến tranh và ngời lính cách mạng trong

thời kỳ chống Mỹ và sự trở về của họ với dòng đời bề bộn trăn trở, lo toan Các bài nghiên cứu phê bình cũng đề cập đến vấn đề làm thế nào để tiểu thuyết Chu Lai viết về những điều đã “cũ” ấy mà vẫn “ăn khách”, vẫn tạo đợc sự hứng thú,

đam mê của độc giả thời mở cửa Chúng tôi tạm chia các bài nghiên cứu về Chu Lai theo các nhóm sau:

Nhóm 1: Bao gồm các bài viết, bài phê bình mang tính chất tơng đối quy

mô đợc đăng tải trên các báo, tạp chí nh: Báo Văn nghệ, Tạp chí Văn nghệ Quân đội, các bài công bố trong các cuộc hội thảo lớn Nhóm này bao gồm nhiều bài đánh giá về đề tài, nhân vật, bút pháp trong sáng tác của Chu Lai Ngoài những bài trên còn có rất nhiều bài tập trung vào những tác phẩm gây đ-

ợc tiếng vang nh nh: Ăn mày dĩ vãng, Phố, Cuộc đời dài lắm … Phần lớn các nhận định của những nhà phê bình, nghiên cứu cho rằng, đề tài xuyên suốt và bao trùm trong sáng tác của Chu Lai là đề tài chiến tranh trong đó hình tợng trung tâm là ngời lính

Trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tháng 2/1993, trong bài Một đề tài không

cạn kiệt, Bùi Việt Thắng đã viết: “Nhân vật Chu Lai đợc thể hiện nh những con ngời

tâm linh Họ sống bởi những ám ảnh của ảo giác, hối thúc bởi sự sám hối, luôn tìm kiếm sự giải thoát Đó là những con ngời trở về sau chiến tranh bị mất thăng bằng, khó tìm đợc sự yên ổn trong tâm hồn Họ sống trong cảm giác không bình yên đi…vào ngõ ngách đời sống tâm linh con ngời, Chu Lai làm ngời đọc bất ngờ vì những khám phá nghệ thuật của mình: Nhân vật Chu Lai thờng tự soi tỏ mình, khám phá mình, khám phá một bản ngã hay là một con ngời trong con ngời” [63,104]

Hồng Diệu khẳng định: “Chu Lai là nhà văn thuỷ chung với đề tài chiến tranh, anh có nhiều tác phẩm viết về đề tài ngời lính trên cả ba mặt trận: Văn học -Sân khấu - Điện ảnh” [52,6]

Lý Hoài Thu nói rõ về sự gắn bó sâu nặng giữa cuộc đời binh nghiệp Chu Lai với những sáng tác của chính anh Với t cách là ngời từng tham chiến, vốn sống chiến trờng gần nh tạo thế chủ động và còn hơn thế nữa, đủ để ngòi bút Chu Lai thả sức trong biên độ ít giới hạn của đề tài chiến tranh Anh không chỉ

là viết, là tiếp cận, là sống mà là day dứt vật vã bằng tâm linh và máu thịt của chính mình Theo Lý Hoài Thu: “Nếu nh trớc kia, các nhân vật của anh đợc mô tả chủ yếu ở cốt cách anh hùng trận mạc thì hiện nay ( ) Chu Lai tập trung…khai thác quãng đời thứ hai: quãng đời phía sau chiến trận của ngời lính” [69,69].

Ăn mày dĩ vãng có lẽ là cuốn tiểu thuyết gây đợc sự chú ý đặc biệt nhất

đối với ngời đọc trong toàn bộ sáng tác của Chu Lai Báo Văn nghệ, số 7, tháng 7/1992, mục Tác phẩm và d luận, có bài Trao đổi về tiểu thuyết Ăn mày dĩ

vãng của Chu Lai, trong đó bao gồm rất nhiều ý kiến nhà văn, nhà thơ, nhà

nghiên cứu nh: Hữu Thỉnh, Hồng Diệu, Cao Tiến Lê, Lê Thành Nghị, Thiếu Mai, Lê Minh Khuê, Nguyễn Trí Huân, Phạm Xuân Nguyên, Lê Tất Cứ, Bùi Việt Thắng, Nguyễn Kiên và có cả ý kiến của Chu Lai về chính tác phẩm của…mình Trong bài viết này, có nhiều ý kiến đề cập đến cả hai mặt thành công và hạn chế của Ăn mày dĩ vãng Hồng Diệu cho rằng Ăn mày dĩ vãng “cốt truyện

li kỳ hấp dẫn” [52,6] Cao Tiến Lê đánh giá: cái tên sách rất ăn nhập với chủ đề

“hãy đừng lãng quên quá khứ, đừng xử tệ với những ngời đã hy sinh trong quá khứ” [52,6] Lê Thành Nghị phát biểu: “Nhân vật của Chu Lai quyết không phải

là những viên gạch nung ra từ một lò” [52,6] Thiếu Mai cảm nhận: “Thấy rõ một vốn sống dồi dào, phong phú của tác giả trong cuốn sách mới này” [52,6] Chủ đề của tác phẩm theo Thiếu Mai: “Những ngời trong chiến tranh, cả ta và

địch đều không trở lại đợc bình thờng trong hiện tại” [52,6] Nguyễn Trí Huân cho rằng, thành công của tác phẩm chính là những trang viết thực sự xúc động

về chiến tranh và ngời lính Lê Thành Nghị bổ sung thêm: “vỉa sâu” của tiểu thuyết lại là sự tha hoá của con ngời trong hiện tại

Nhiều nhà phê bình cũng đã chú ý tới mặt hạn chế của tác phẩm Tựu trung lại, tác phẩm còn có hạn chế về ngôn ngữ, cốt truyện hơi dài, vài tình huống cha nhuyễn

Nguyễn Thanh Tú với bài Cuộc đời dài lắm Một tiểu thuyết có tính–

hấp dẫn (Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tháng 01/2002) đánh giá rằng: “Ngòi bút

tiểu thuyết Chu Lai vẫn cách xây dựng nhân vật đẩy đến tận cùng của bi kịch

Có thể nói một cách khái quát là con ngời trong tiểu thuyết Chu Lai là con ngời của bi kịch , con ngời của những mâu thuẫn, có khi thật quyết liệt dữ dội; có số phận tận cùng ngang trái, có nhân cách vô cùng cao thợng, lại có loại ngời tận cùng của sự gian xảo” [72,101]

Gần đây có hai bài đáng chú ý: “Hình t ợng ngời lính trong văn học – cần một cái nhìn thực tế” của Bùi Vũ Minh in trên Báo Văn nghệ, số 6/2006, và

bài “Nội lực Chu Lai” của Bùi Việt Thắng in trên Tạp chí Nhà văn, số 8/2006 Bùi Vũ Minh đặt ra mối quan hệ giữa ngời lính trong thực tại và ngời lính trong văn học Ông cho rằng ở đâu ngời lính cũng chịu nhiều thiệt thòi hơn bất cứ ai Bùi Việt Thắng chứng minh sức viết dồi dào của Chu Lai Tác giả đi sâu vào hai

“dấu son đỏ” là Ăn mày dĩ vãng và Khúc bi tráng cuối cùng Đồng thời, ông còn đa ra những đánh giá mang tính bao quát toàn bộ các tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết của Chu Lai ở phơng diện nhân vật và giọng điệu Theo nhà nghiên cứu này, nhân vật nữ và nhân vật ngời lính là “tài nghệ” của Chu Lai Có thể nói, đây là bài viết mang tính tổng quan nhất trong các đánh giá về Chu Lai

từ trớc tới nay Tuy nhiên, để tổng hợp tơng đối hoàn chỉnh về mời một cuốn tiểu thuyết của Chu Lai thì còn cần nhiều hơn thế

Nhóm 2: Bao gồm các bài nói chuyện, trò chuyện, trả lời phỏng vấn của

nhà văn Chu Lai xuất hiện rất nhiều trên các loại thông tin đại chúng nh báo viết, báo hình, báo điện tử Theo chúng tôi, khi các phóng viên, bạn đọc trên…mạng Internet đặt ra những câu hỏi xung quanh nghề nghiệp, tác phẩm của Chu Lai nghĩa là họ cũng đang nhận xét bình phẩm đánh giá ý kiến của họ cũng phải đợc xem là một cách hiểu, một cách cảm thụ bổ sung cho việc phê bình nghiên cứu tiểu thuyết Chu Lai Và nh vậy đây cũng là một dạng nghiên cứu phê bình Chúng tôi đã tập hợp đợc một số bài tiêu biểu nh sau:

Báo Ngày nay, số 21/2003, có bài: Nhà văn Chu Lai phẫn khí mà thành

tài do Trơng Ngọc Lan thực hiện Tác giả bài báo đã có những nhận định về

Chu Lai “thời mở cửa” rất độc đáo: “ Cứ thấy cả tháng nay Chu Lai cần mẫn…

CHAT với độc giả trẻ trên mạng nh một chị Thanh Tâm đầy ria mép về đủ…các thể tài, trong đó không thể không dính dáng đến chuyện văn chơng” [40,17].

Bài Nhà văn Chu Lai những ám ảnh của nghiệp viết cũng là một cuộc

đàm đạo dân chủ của Chu Lai và các bạn trẻ qua mạng Độc giả cùng nhà văn quan tâm đến vấn đề mối quan hệ giữa những năm tháng binh nghiệp và đời văn Chu Lai Nhà văn bộc bạch nỗi ám ảnh lớn nhất của ông là khi “trang viết của mình hoàn toàn trống trải, vô nghĩa lý là sự vô cảm tr… ớc nỗi đau nhân tình.” [53,1]

Trong bài Nhà văn Chu Lai trò chuyện về nghiệp văn chơng (http//www.google.com.Vn/12/02/2004), bạn “chat” của Chu Lai đặt câu hỏi:

“Đa số các nhà văn thờng có cách hồi tởng về chiến tranh với niềm tự hào về một thời oanh liệt, còn trong các tác phẩm về chiến tranh của anh luôn có những kết thúc buồn và day dứt Vì sao vậy?” [54,1] “Nếu coi tình yêu là một

“bảo chứng” cho sức hút của tác phẩm, thì tại sao trong tiểu thuyết của anh hầu

nh mối tình nào cũng phảng phất d vị buồn và khó đi đến trọn vẹn?” [54,2] Bài

Nhà văn Chu Lai hớng văn chơng đến độc giả trẻ trên báo Vn.net bày tỏ sự

thẳng thắn trong cuộc đối thoại giữa Chu Lai và bạn đọc trẻ Chu Lai đợc quan tâm ở góc độ đời t, gia đình và tất nhiên không thể thiếu văn chơng

Bài Viết văn nghề tự ăn óc mình do Minh Thụy phỏng vấn nhà văn Chu Lai đăng trên báo Pháp luật, số ra ngày chủ nhật, 25.12.2005 Tác giả bài báo

đặt ra vấn đề: “Dờng nh bất cứ tác phẩm nào của anh cũng có ngời lính và chiến tranh Có phải mỗi lần anh ngồi vào bàn viết là ký ức chiến tranh lại ùa về?” [70,10] Một lần nữa chính nhà văn Chu Lai khẳng định sự gắn bó của anh với

đề tài chiến tranh Ngoài ra, bài báo còn đề cập tới một số vấn đề khác nh: Chu Lai quan niệm nh thế nào là văn học chân chính và làm thế nào để có một nền văn học vững mạnh? Sau cuốn Ăn mày dĩ vãng liệu Chu Lai có còn viết đợc nữa không hay anh “nh quả pháo đùng đã nổ tung hết ruột gan phèo phổi không…còn gì nữa” [70,10]

Trong bài Bản chất cuộc đời là bi tráng (Báo Thanh niên, số 355, chủ nhật 21/12/2003, hai tác giả Thu Hồng - Hơng Lan nói tới một số vấn đề khá sâu sắc và cập nhật liên quan đến văn và ngời Chu Lai Nổi bật nhất là vấn đề sự

độc đáo, mới lạ của Chu Lai trong quá trình khai thác đề tài chiến tranh:

“Những ngời từng đi qua cuộc chiến, mỗi ngời có một cách hồi tởng chiến tranh không giống nhau, nhng tựu trung lại vẫn là một cảm giác tự hào về một thời oanh liệt Chỉ riêng một mình Chu Lai khai thác chiến tranh ở một góc độ khác hẳn ” [19,9] Đó chính là sự tàn khốc của chiến tranh, những kỷ niệm liên…quan đến máu và nớc mắt Đó là gam màu đậm chất bi tráng của cuộc đời in hằn trên những trang văn của Chu Lai

Bài Tôi đi chênh vênh trên miệng vực (Báo Quân đội nhân dân cuối tuần)

do Hồng Sơn thực hiện Nhà báo Hồng Sơn đa ra một số câu hỏi đối với nhà văn Chu Lai xung quanh việc viết về chiến tranh nh thế nào cho đúng, cho hay, cho tâm huyết Bản thân nhà văn tự nhận thấy mình “đi chênh vênh trên bờ vực, chỉ cần sa sang phải là lao xuống vực, ngả sang trái là vùng đất bằng nhạt nhẽo”

Tóm lại: Nhóm 1 tập trung những bài viết, những ý kiến đánh giá sát thực,

bộc lộ những cảm nhận sâu sắc của các nhà nghiên cứu đối với sáng tác của Chu Lai Tuy nhiên, cũng cần nhận thấy rằng, những nhận định ấy mới chỉ

“điểm” mà cha “diện” Có thể khái quát các bài ở nhóm 1 vào hai dạng: dạng thứ nhất tập trung vào một khía cạnh nào đó của văn Chu Lai Chẳng hạn nh đề tài, nhân vật, kết cấu Suy cho cùng những đánh giá đó vẫn còn mang tính…chất phiến diện Dạng thứ hai bao gồm các ý kiến bàn luận về một tác phẩm cụ thể Khi đó, tác phẩm đợc xem xét ở nhiều góc độ khác nhau Chẳng hạn Hội thảo về Ăn mày dĩ vãng, bài của Nguyễn Thanh Tú về Cuộc đời dài lắm… Đây

là những đánh giá tơng đối hoàn chỉnh nhng mới chỉ khoanh vùng trong phạm

vi một tác phẩm cụ thể Nhóm 2 tập trung ý kiến của giới trẻ, những ngời quan tâm đến Chu Lai và văn của ông nhng không mang tính chất chuyên nghiệp Những vấn đề đặt ra ở nhóm này tơng đối phong phú và đa dạng Ngời phát

ngôn cơ bản vẫn là Chu Lai Tuy nhiên, sắc màu phê bình văn học ở đó khi

3 Mục đích của đề tài

3.1 Phác thảo một cái nhìn tổng quan thành tựu của tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 trong việc thể hiện hình tợng ngòi lính thời hậu chiến

3.2 Tìm hiểu những đặc điểm nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết Chu Lai trong việc thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến

5 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn

Chơng 1

Sự thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến trong

tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

1.1 Cơ sở xã hội, thẩm mĩ của việc thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

1.1.1 Cơ sở xã hội

Chiến tranh, dù chính nghĩa hay phi nghĩa đều là tội ác đối với con ngời Bao nhiêu đau thơng, bao nhiêu mất mát trong suốt ba mơi năm trờng Dân tộc Việt Nam đã từng kinh qua lửa đạn, tiếng súng, tiếng bom đâm nát bầu trời, xuyên thấu bao trái tim con ngời Đất nớc chúng ta đã chiến thắng vẻ vang, đã

ca khúc khải hoàn, nhng máu của ngời Việt Nam đã đổ quá nhiều Có những gia đình không còn sống sót một ngời nào Có những đơn vị bộ đội hàng mấy trăm con ngời chỉ trong tích tắc bị bom Mĩ hủy diệt Cuộc hành trình chiến tranh không hề đơn giản, ngợc lại đầy cam go, thử thách Đó là những tháng năm mà vận mệnh dân tộc, sứ mệnh của mỗi con ngời thiêng liêng biết bao nhiêu Sóng gió khủng khiếp của thời đại càng chứng tỏ rằng ngời Việt Nam, sức mạnh Việt Nam là không thể huỷ diệt Thời đại chống Pháp và chống Mĩ là thời đại của những ngời dàn hàng ngang hô xung phong tiến lên Linh hồn triệu con ngời, triệu trái tim hoà làm một ở đó không có chỗ cho hạnh phúc riêng t, cho cái gọi là cá thể Chỉ có một hào khí duy nhất là hào khí chống Mĩ

Sau ngày hoà bình lập lại (30/4/1975), sau mùa xuân đại thắng ấy, cả đất nớc bớc sang một trang sử mới Không còn sự gầm gào của đại bác, chúng ta

đang bình yên Và sự bình yên ấy cha tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế

Đại hội VI của Đảng (10/1986) tạo ra một bớc ngoặt mới trong lịch sử phát triển dân tộc Đất nớc khởi sắc về mọi mặt Việc hội nhập, giao lu kinh tế, văn hoá với các nớc trên thế giới đã trở thành một vấn đề bức xúc trong xu thế quốc

tế hóa, đa phơng hóa, đa dạng hóa

Về kinh tế, sau những năm bao cấp ù lỳ, nặng nề và chậm phát triển, nay tất cả các lĩnh vực đều đợc đầu t, quan tâm đúng mức Một nền kinh tế công nghiệp hóa - hiện đại hóa đã nâng cao chất lợng cuộc sống cho mọi tầng lớp Sự nghèo đói có một thời thui chột nhân tài, làm mất đi cảm hứng sáng tác của tầng lớp văn nghệ sĩ giờ đây không còn nữa Viết văn là một nghề chân chính

và cao cả Ngời cầm bút có quyền đợc làm giàu bằng chất xám của mình Ngoài việc chăm lo đến đời sống vật chất, phần quan trọng nhất mà Đảng đã làm đợc

đó là, từ Đại hội lần thứ VI tầng lớp văn nghệ sĩ đợc “cởi trói’’ Họ có thể viết

và nói những điều tâm huyết chỉ thuộc về văn chơng Nếu nh trớc đây trong cảm quan nghệ thuật của các nhà văn vắng bóng cái tôi cá nhân, cá thể chỉ có tiếng nói và sức mạnh của tập thể, của cộng đồng, thì nay họ nh tĩnh tâm hơn để nhìn nhận lại cuộc chiến đã qua Các nhà văn cũng nh những ngời yêu mến văn học đã bình tĩnh hơn để soi ngắm lại chính mình Lịch sử không mắc lỗi, không thiếu sót, nhng hình nh văn học thì còn thiếu một cái gì đó thuộc về riêng t, thuộc về cá thể Và đây chính là lúc để bù đắp sự thiếu hụt đó, chính là lúc văn học có điều kiện đi sâu vào khám phá những điều sâu kín, thế giới vi mô tinh tế và nhạy cảm nhất của con ngời Đội ngũ những ngời sáng tác văn học nói chung, những nhà tiểu thuyết nói riêng đã và đang nổ lực để không tụt hậu, không đi lại con đờng mòn, không vấp hai lần cùng một mô đất Họ tìm kiếm những đề tài mới, một cách thể hiện mới sao cho phù hợp với thời đại, với công chúng độc giả

Việc mở rộng mối quan hệ và giao lu văn hoá với các nớc trên thế giới cũng tạo cơ hội rất lớn cho sáng tác Chúng ta có một đội ngũ ngời cầm bút trẻ, năng động, sáng tạo tiếp cận nền văn minh tri thức nhạy bén Bên cạnh đó, còn một tầng lớp nhà văn trởng thành qua hai cuộc kháng chiến, những ngời giàu kinh nghiệm, chắt chiu cho nghề những tinh chất suốt một đời cầm bút

Về phía những ngời làm công tác nghiên cứu phê bình, thẩm định giá trị văn học, họ cũng đã tiếp cận đợc nền lí luận hiện đại của thế giới Trong thời

đại dân chủ này, họ góp phần tích cực cho định hớng tiếp nhận văn học Sự

quản lý văn học cũng mang tính chất chuyên nghiệp hơn trớc Vấn đề bản quyền, xử lý vi phạm bản quyền đợc đảm bảo, tạo tâm lý an tâm cho sáng tác văn học.

Nh vậy, cả hai phơng diện khách quan và chủ quan đều đem đến những thuận lợi cần thiết cho văn học sau 1975 nói chung và tiểu thuyết về ngời lính hậu chiến nói riêng

1.1.2.Cơ sở thẩm mĩ

Trớc 1975, trong văn học, quan niệm về cuộc sống, về con ngời, về cái

đẹp chịu sự chi phối của khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn Có thể xem nền văn học kháng chiến là sự hoàn thành chuẩn xác một đơn đặt hàng của thời đại Trong hoàn cảnh chiến tranh, vận mệnh dân tộc đợc đặt lên hàng đầu

Nh vậy, nền văn học cách mạng đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh thiêng liêng của nó Đó là một nền văn học mà mỗi tác phẩm là một mũi tên, viên đạn

“nhằm thẳng quân thù mà bắn” (Lời Nguyễn Viết Xuân) Phẩm chất chiến sĩ

đ-ợc xem nh là phẩm chất hàng đầu của ngời nghệ sĩ Công bằng mà đánh giá, văn học Việt Nam thời kì 1945-1975 đã đáp ứng đợc thị hiếu và nhu cầu thẩm

mĩ của thời đại Lúc bấy giờ, nhân dân chính là nguồn cội khơi gợi những sáng tạo nghệ thuật, nhân dân cũng chính là đối tợng thởng thức, tiếp nhận Họ cần

có những tác phẩm mang hơi thở của thời đại, thể hiện đợc sự hào sảng trầm hùng của không khí chiến trận Họ cần có những trang viết thể hiện lý tởng cách mạng, phản ánh đợc sự quật cờng anh dũng và cả sự hy sinh mất mát của nhân dân Họ cần có những hình tợng nghệ thuật còn tơi nguyên sống động, chân thực nh những anh hùng ngoài đời Văn học phải là văn học của lịch sử, của sự kiện, của mạch chảy sự sống và tâm hồn dân tộc

Bớc sang thời kỳ Đổi mới, hơn bao giờ hết, cả nhân dân và tiếng lòng của ngời nghệ sĩ đang khao khát có đợc những tác phẩm văn học không chỉ là tiếng hô xung phong của cả một tiểu đội dàn hàng ngang tiến lên nh trớc mà còn là chiều sâu tâm linh, những khát khao thầm kín về tình yêu, tình dục, hạnh phúc gia đình, về những gì là bản thể của con ngời Thị hiếu này của độc giả cũng

không nằm ngoài quy luật chịu ảnh hởng của cơ chế thị trờng và nền kinh tế

mở Cũng cần nhận thấy rằng, bạn đọc hôm nay đã có những tiến bộ vợt bậc về trình độ so với hôm qua Trong xu thế hội nhập và phát triển của toàn nhân loại,

độc giả Việt Nam không thể không tự hoàn thiện về cảm quan thẩm mĩ Họ đợc

đặt ở t cách đối thoại và dân chủ với ngời sáng tác thông qua tác phẩm văn học Ngời đọc đợc hởng quyền lợi là ngời thẩm định cuối cùng cho giá trị của tác phẩm văn học Tiếp nhận văn học đang đợc xem là khâu quan trọng nhất của

đời sống văn học hôm nay

Thể loại tiểu thuyết với sự bề thế của nó về phạm vi phản ánh hiện thực,

đã trở thành sự quan tâm, tìm kiếm của cả ngời sáng tác, ngời nghiên cứu phê bình và bạn đọc Đã có nhiều cuộc hội thảo và các cuộc thi viết tiểu thuyết đợc

tổ chức Điều này cho thấy thể loại tiểu thuyết đang đợc u tiên phát triển Chúng ta đang vơn tới một nền tiểu thuyết hiện đại thực sự Tiểu thuyết thời hậu chiến đã có chiều dài ba mơi năm Ba mơi năm đó, tuy ngắn ngủi so với chiều dài của một nền văn học nhng cũng đủ để nhìn nhận đâu là sự đổi mới

đáng mừng Đối với đề tài ngời lính thời hậu chiến, tiểu thuyết Việt Nam đã và

đang có đợc những thành quả nghệ thuật cần đợc khẳng định Điều này nh một

lẽ tự nhiên Viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng không còn là một vấn

đề mới nhng làm sao phải hiện đại, phải hấp dẫn, phải đáp ứng đòi hỏi về nhu cầu thẩm mĩ của ngời đọc

Nói tóm lại, đất nớc hòa bình, vấn đề cơm áo sau những năm đầu giải phóng tuy còn chật vật, song đờng lối chủ trơng đổi mới đất nớc của Đảng đã tạo điều kiện hết sức thuận lợi cho sự phát triển cả kinh tế lẫn văn hoá, xã hội

Đứng về phía ngời sáng tác, các nhà văn hơn bao giờ hết, phấn khởi, tâm huyết với nghề, mong mỏi có những tác phẩm xứng đáng với tầm thời đại Đối với

độc giả, trình độ và thị hiếu đã vợt xa so với trớc, họ đang cần có những tác phẩm nghệ thuật đích thực Với các tiền đề thuận lợi nh thế, một chân trời nghệ thuật mới đang mở ra trớc mắt chúng ta Trong đó, cái nhìn mới về chiến tranh

và số phận ngời lính là một vấn đề lớn mà văn học đang hớng tới, đang tìm hiểu

đã lùi vào dĩ vãng sau một quãng lùi lịch sử, sau một khoảng cách thời gian, chất sử thi nhạt dần Cảm hứng sáng tạo chuyển từ ngợi ca, tự hào, khâm phục

đến chiêm nghiệm, lắng đọng, suy t Thay vì cách nhìn đơn giản rạch ròi thiện

ác, bạn thù, cao cả, thấp hèn là cách nhìn đa chiều, phức hợp về hiện thực và số phận con ngời Đề tài chiến tranh và cách mạng, lịch sử và dân tộc nhờng chỗ cho đề tài thế sự và đời t”[67,25]

Tiểu thuyết trong thời kỳ đổi mới với sự thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến rất đa vẻ, đa chiều Tuy nhiên, khảo sát một số tác phẩm tiêu biểu, chúng tôi nhận thấy có một số kiểu thể hiện tơng đối quen thuộc ví dụ nh ngời lính với những mặc cảm, ám ảnh về quá khứ chiến trận hay ngời lính không thể

hoà nhập với dòng đời bề bộn sau cuộc chiến, trở nên bơ vơ, lạc lõng, đứng bên

lề xã hội Dù thể hiện ngời lính ở lĩnh vực nào, thì điểm dừng và điểm đến của ngòi bút nghệ thuật vẫn là thế giới nội tâm đầy sóng gió và biến động của mỗi

số phận con ngời Những ngời lính kể cả ngoài đời thờng cũng nh trong văn học

đều trở về từ rừng xanh Trờng Sơn ngút ngàn khói lửa Quá khứ là một cuộc chiến đầy “máu và hoa” Đó là cuộc chiến của một dân tộc vừa đánh giặc vừa làm thơ “lng đeo gơm tay mềm mại bút hoa”( Huy Cận) Trong hành trang của ngời lính thời bình vẫn còn đó những đau thơng, mất mát, những oanh liệt và vẻ vang Hai mặt của cuộc chiến vẫn nh rất thân quen, gần gũi Nó ở đâu đây, ngay trong trái tim, hiện hữu trong cuộc sống hàng ngày của ngời lính, khi họ

đang sống, đang yêu thơng và cả khi đang đau khổ Những hành động, những nghĩ suy của ngời lính ngày hôm nay gắn bó với quá khứ, với kỷ niệm nh là

định mệnh Phải chăng những năm tháng chiến trờng, khói bom của rừng Trờng Sơn, sự hy sinh của đồng đội, tiếng thét căm hờn đối với kẻ thù, tình yêu của lính tất cả đã là máu thịt, là con tim khối óc của ng… ời lính Giờ đây, những ngời đã hy sinh mang theo hoài niệm vào cõi tâm linh vĩnh hằng Những ngời còn sống cũng không thể nào nguôi ngoai kỷ niệm Các nhà tiểu thuyết đã viết một cách đầy hứng khởi và mê say về điều này Họ vẫn tôn vinh và ngợi ca những năm tháng oai hùng đó Chỉ có điều cách viết, cách thể hiện và xây dựng nhân vật đã có nhiều đổi mới so với trớc Hình dáng tổ quốc vinh quang, cùng với những ngời lính trên tuyến đầu chống Mĩ gắn với mạch cảm hứng sử thi đã

đợc thay thế bằng những chiêm nghiệm, suy t và trăn trở của chính những ngời lính ngày ấy trớc cuộc đời hôm nay

Hình tợng ngời lính gắn với cảm hứng sử thi tuy nhạt dần nhng cũng không hẳn là không còn tồn tại Đâu đó vẫn còn những trang, những chơng, thậm chí là cả tác phẩm đợc viết bằng giọng văn hào sảng oai hùng, bằng cảm hứng lãng mạn bay bổng (Ông cố vấn; Quãng đời xa in bóng)… Tuy nhiên, bật nổi hơn vẫn là dòng mạch cảm hứng thế sự, sinh hoạt Những trang viết về cuộc

đời binh nghiệp, về những sự kiện lịch sử trọng đại đã qua của dân tộc mà vẫn

mới, vẫn thu hút đợc đông đảo độc giả có lẽ là bởi cách cảm, cách nghĩ, cách viết về chiến tranh với phơng châm thực hơn, giàu chất sống hơn Bởi vậy, sẽ

đau đớn, rùng rợn và kinh hoàng hơn Không còn né tránh nỗi đau nữa, các nhà văn trong đó có nhiều ngời đã từng kinh qua những tháng ngày khủng khiếp để rồi hôm nay họ sống và viết Họ cũng phấn khích tự hào và đau đớn bi thơng

nh chính nhân vật của mình “Sự thật về chiến tranh hôm nay đợc nhìn lại là một sự thật đã trải qua những năm tháng day dứt, trăn trở trong tâm hồn nhà văn, hơn thế, nó thực sự là những nếm trải của những ngời “chịu trận”, ngời trong cuộc Chu Lai, tác giả của hàng loạt tiểu thuyết viết về chiến tranh: Phố;

cố lịch sử mà còn là số phận con ngời” [16,109]

Có hàng loạt những nhân vật là ngời lính hậu chiến Họ đang trở về, đang sống lại trong sự khắc khoải đau thơng buồn tủi nhiều hơn gấp ngàn lần niềm vui và hạnh phúc Đó là Kiên trong Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh); là Hai Hùng trong Ăn mày dĩ vãng ; là Linh trong Vòng tròn bội bạc của Chu Lai… Những ngời lính ngợc dòng thời gian để trở về cái màu xanh ngút ngàn của rừng già, để khắc khoải cùng với tiếng chim từ qui mỗi đêm vắng tiếng bom tiếng súng, để thao thức cùng với mảnh trăng lấp ló phía cuối rừng Và cũng chính khi ấy họ trở về với những trận đánh, những chiến dịch thấm đẫm máu x-

ơng đồng đội Hoài niệm quá khứ nh là một căn bệnh của những ngời lính - một căn bệnh vừa có tác động tích cực, vừa có tác động tiêu cực đối với đời sống của họ Một mặt, nó thanh lọc, tẩy rửa những vết nhơ, vết hắc ám của cuộc sống

đầy cạm bẫy và con ngời có thể bị cuốn vào vòng xoáy của sự cám dỗ bất cứ lúc nào; một mặt, nó kéo căng hơn, xa hơn khoảng cách giữa ngời lính và cộng

đồng xung quanh, làm cho họ mất khả năng hòa nhập

Tìm hiểu tiểu thuyết Thân phận của tình yêu của Bảo Ninh, chúng ta đã tìm về nỗi đau cùng với sự dấm dứt khôn nguôi trong tâm hồn Kiên, một cựu chiến binh, một nhà văn phờng Tác giả đã diễn tả một cách tinh tế, sinh động

sự dằn vặt sâu kín trong tâm hồn Kiên Đó chính là nỗi buồn dai dẳng nh cắn xé vào máu thịt, vào tâm can con ngời Với Kiên, nỗi buồn chiến tranh gắn liền với tất cả những sự kiện dọc suốt cuộc đời trai trẻ của anh Tình yêu với Phơng, ng-

ời bạn gái từ thuở học trò, tình đồng đội những tháng năm ở Trờng Sơn, kẻ còn, ngời mất những kỷ niệm đó chẳng hề nguôi ngoai mà cứ chất đầy, cứ nhân…lên, tạo thành nỗi buồn đặc quánh trong tiềm thức của Kiên Trở về từ cuộc chiến, đặc biệt dấu ấn của trận tử chiến Truông Gọi Hồn, Kiên trở nên bơ vơ, lạc lõng giữa cuộc đời xô bồ náo nhiệt Thứ mà anh có ngày hôm nay chỉ là một cuộc sống ngột ngạt, tù túng và oi bức Một thế giới nh là vô cảm, thờ ơ Đáng buồn thay, thế giới đó lại do chính anh cùng những đồng đội đã đánh đổi bằng những năm tháng xuân trẻ của cuộc đời, thậm chí bằng cả máu xơng và tính mạng Quá khứ oai hùng ấy giờ sao đau thơng, ai oán và xót xa Nó choán ngợp toàn bộ cuộc sống của Kiên Nó kéo anh ra khỏi cuộc đời thực Nó thúc ép anh sống chung, ăn chung và ngủ cùng với chính nó “Giữa mớ đồ đạc và bàn ghế tồi tàn, giữa bốn bức tờng tróc lở, những sách báo chồng đống trên sàn nhà bụi bặm, nứt nẻ, những vỏ chai lăn lóc, cái tủ đầy gián, chiếc giờng xiêu vẹo, bừa bãi chăn màn xơ xác, anh đã viết một mạch trọn vẹn với thần hứng không bao giờ còn có lại - thiên truyện đầu tiên trong đời, làm sống dậy một cách đặc biệt tàn nhẫn trận tử chiến Truông Gọi Hồn với những diễn biến nặng nề của nó và

số phận bi thảm của tiểu đoàn anh.”[48,77]

Rõ ràng, tác phẩm của Bảo Ninh đợc viết bằng cảm hứng hoàn toàn mới

mẻ chứ không phải hoành tráng oai hùng nh tiểu thuyết thời chống Mĩ Chiến tranh giờ đây đợc cảm nhận qua tâm hồn của ngời trong cuộc Nó bi thơng, đau

đớn chứ không chỉ đơn giản một chiều là lãng mạn, tráng ca Nhận định về tác phẩm này, nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu cho rằng: “Thân phận của tình yêu thể hiện một điểm nhìn mới về cuộc chiến tranh kéo dài ba mơi lăm năm là một…giấc mơ dài, một huyền thoại của thời đại là một hiện t… ợng ngôn từ lạ lùng, mang tính đa thanh, tính đối thoại, là tiểu thuyết mở, nảy sinh từ trực giác, vô thức là cuộc phiêu l… u muốn hoà nhập với văn học hiện đại thế giới” [20,265-271].

Lời thú nhận của Kiên có lẽ rất nhiều năm sau, rất nhiều đời sau, vẫn còn

là những ám ảnh, những day dứt: “Trở về sau chiến tranh, cho đến bây giờ, tôi

đã phải chịu đựng hết hồi ức này sang hồi ức khác, ngày này qua ngày khác,

đêm thâu này thấu đêm thâu kia Thử hỏi đã bao đêm dòng? Nhiều hôm đi giữa phố xá đông ngời tôi đi lạc vào giữa một giấc mơ khi tỉnh Mùi hôi hám pha tạp của đờng phố bị cảm giác nồng lên thành mùi thối rữa Tôi tởng mình đang đi giữa đồi “xáo thịt” la liệt ngời chết sau trận áp lá cà tắm máu cuối tháng chạp

72 Tử khí xốc lên từ vỉa hè nồng nặc đến nỗi tôi phải đa tay lên bịt mũi nh kẻ hoá rồ trớc mặt ngời qua đờng Có đêm tôi giật mình thức dậy nghe tiếng quạt trần kêu hoá thành tiếng rú rít rợn gáy của trực thăng vũ trang Thả ngời lại trên giờng tôi nín thở đợi một trái hoả tiến từ tàu xa phục xuống: chéo éo éo… … …

Đoành! Tôi không thể nào bình tâm nổi trớc cảnh bọn lính Mĩ mặc áo giáp

đang gào lên xung trận trên màn ảnh truyền hình” [49,99]

Có thể nào nh thế đợc chăng, một ngời lính đã từng sống chết cận kề, đã từng hô xung phong qua bao lần trận mạc, nay không còn cảm thức về thời gian Đâu là quá khứ, đâu là hiện tại? Điều này, nh là một bằng chứng hùng hồn về sự thảm khốc và kinh hoàng của chiến tranh

Khảo sát một số tác phẩm của nhà văn Chu Lai, ta bắt gặp không ít những nhân vật là ngời lính cũng trở nên bế tắc trớc cuộc đời hiện tại, lúc nào cũng canh cánh bên lòng nỗi nhớ rừng xanh Đó là Hai Hùng với mặc cảm “ăn mày

dĩ vãng”, là Linh trong Vòng tròn bội bạc, là Thảo, Nam trong Phố…

Có lẽ sự ám ảnh của chiến tranh, những day dứt về nó cha thể dừng lại

Ng-ời ta sẽ còn nói và viết về nó rất nhiều Trong dòng chảy của văn học Việt Nam sau 1975 nói chung, ở thể loại tiểu thuyết nói riêng, nếu thiếu đi cái ám ảnh về quá khứ vừa oai hùng vừa bi thơng đó thì những tác phẩm viết về chiến tranh và ngời lính hậu chiến sẽ trở nên khiếm khuyết Các nhà tiểu thuyết dờng nh đã

đặt nhân vật của mình trên một đôi chân: chân quá khứ và chân hiện tại “Tiểu thuyết thời kỳ đổi mới tập trung khai thác và tô đậm số phận ngời lính trong và sau chiến tranh Trong tiểu thuyết giai đoạn này, nhân vật ngời lính đợc đặt ra với t cách con ngời cá thể, với tất cả các quan hệ chung và riêng với xã hội Sau khi cuộc chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, khảo sát văn học các n-

ớc tham chiến, các nhà nghiên cứu nhận xét rằng: Con ngời trong văn học Nga

đi ra từ chiến tranh mà phơi phới niềm vui chiến thắng; con ngời trong văn học

Đức thì tràn ngập mặc cảm tội lỗi, còn con ngời trong văn học phơng Tây thì mang những vết chấn thơng nặng nề về mặt tinh thần trở thành một thế hệ bị huỷ hoại, một thế hệ “vứt đi” Thực ra, điều này không hoàn toàn đúng Nhiều truyện ngắn và tiểu thuyết chiến tranh hiện đại của thế giới từ Số phận con ngời ( Sôlôkhôp ), Lựa chọn (Bônđarep) đến Phía tây không có gì lạ, Ba ngời bạn (Rơmác) đều thiên về xu h… ớng tổng hợp ba mô hình trên Văn học Việt Nam cũng vậy Ngời lính trong tiểu thuyết chiến tranh của ta trở về giữa cuộc đời th-ờng dẫu có thấy lạ lẫm giữa phố phờng xanh đỏ, khi ngọn gió rừng vẫn thổi mãi trong tâm hồn, vẫn cố gắng hoà nhập với cuộc đời mới, khẳng định vị trí và giá trị ngời lính trong xã hội Trên hành trình ấy không phải ngời lính nào cũng

“chiến thắng” Họ đã vợt qua cái chết trong đầy rẫy bom đạn nhng lại không một chút thanh thản trong cuộc sống hoà bình Song dù thế nào đi nữa, họ vẫn

là những nhân cách đáng trân trọng và số phận của họ trở thành nỗi ám ảnh nhức nhối cho hôm nay và mai sau.”[16,109]

Vào những năm đầu của thời kỳ Đổi mới, đã xuất hiện một khuynh hớng mới trong văn xuôi, có thể gọi là khuynh hớng nhận thức lại Đáp ứng yêu cầu nhìn thẳng vào sự thật, nhiều cây bút đã nhìn lại hiện thực đã qua, phơi bày

những mặt trái còn bị che khuất, lên án những lực lợng, những thói quen đã lỗi thời, trở thành vật cản trên bớc đờng phát triển của xã hội Tiểu thuyết Thời xa

vắng của Lê Lựu có thể coi là tác phẩm chính thức khơi dòng cho khuynh hớng

này Thời xa vắng quen thuộc với ngời đọc bởi bức tranh về cuộc sống ở nông thôn nhng trong đó nhân vật chính lại là một ngời lính Tác giả dành ba chơng trọn vẹn (từ chơng IV đến hết chơng VI) để viết về cuộc đời quân ngũ của Giang Minh Sài Những trang văn này tái hiện đợc cái hào sảng, mê say, niềm

tự hào thiêng liêng của một thế hệ “Xẻ dọc Trờng Sơn đi cứu nớc; Mà lòng

phơi phới dậy tơng lai” ( Thơ Tố Hữu ) Giang Minh Sài cùng với bạn bè đồng

trang lứa đã coi hai chữ “Đi B” nh là trách nhiệm cao cả, nh là đỉnh cao của sự vinh quang Sài đã viết ba lá đơn gửi lên Đảng uỷ trung đoàn và Bộ T lệnh Quân khu Hai trong số đó viết bằng máu với lòng sục sôi và khát vọng trở thành dũng sĩ diệt Mĩ Ra mặt trận với Giang Minh Sài còn do một nguyên nhân, một nỗi niềm sâu kín khác mà chỉ có những ngời gần gũi, yêu thơng anh nh Hiền,

nh Hiểu mới cảm nhận đợc Sự ra đi này của Sài nh là một sự trốn chạy, trốn chạy cái mà ngời ta vẫn quen gọi là hạnh phúc gia đình, hạnh phúc lứa đôi

Điều này với Sài là một ảo ảnh, thậm chí là một bi kịch nặng nề Câu chuyện về việc lấy vợ của Sài khiến ngời ta liên tởng đến những cuộc hôn nhân của thời

đại phong kiến Cha mẹ lập gia thất cho Sài từ những năm Sài còn là trẻ cởi truồng chăn trâu, cắt cỏ Cho đến tận khi đi bộ đội, trở thành chiến sĩ, về phép thăm nhà nhiều lần Sài vẫn cha bao giờ ăn nằm với vợ Ra mặt trận với Sài là hai niềm sung sớng một lúc Anh đợc chiến đấu bảo vệ quê hơng tổ quốc và khi

ra mặt trận chẳng còn ai có thể bắt anh yêu vợ đợc nữa Không biết trong hàng vạn thanh niên lên đờng vào Nam đánh giặc kia có ai mang nỗi niềm nh Sài hay không? Theo bớc chân hành quân của Giang Minh Sài, cuộc chiến tranh giải phóng đất nớc với muôn vàn gian lao thử thách hiện lên một cách sinh động Mặc dù chỉ đợc điểm qua một số nét điển hình, tác giả không miêu tả quá khứ một cách chi tiết nhng qua Giang Minh Sài ta có thể hình dung đó là một cuộc sống thiếu thốn khó khăn mọi bề Đói ăn, sốt rét, kẻ thù luôn đeo bám và rình

rập Ngời lính có thể ngã xuống vì họng súng kẻ thù hay vì bệnh tật Lòng gan dạ và sự quả cảm là một viên ngọc quý luôn toả sáng trong chiến trận Tuy dòng hồi tởng của Sài rất ngắn, không có một chiến dịch nào, một trận đánh nào là cụ thể nhng tính chất ác liệt của cuộc chiến lại hiện lên rất rõ Nhng rồi, Sài không còn giữ đợc chính kiến của mình khi anh đang sống cuộc đời của mình mà nh sống hộ ngời khác.

Có thể nói, Lê Lựu đã đóng góp cho thế giới chân dung những ngời lính trong văn học Việt Nam sau chiến tranh một gơng mặt độc đáo Một con ngời thành đạt, giỏi giang nh Sài cuối cùng cũng chỉ là một số phận cực kỳ bất hạnh Trở về từ chiến trờng với đủ các loại huy chơng, với bằng cấp, với học vị đáng

nể vậy mà rút cục cuộc đời Sài chỉ là con số không tròn trĩnh Xuất ngũ, anh cũng rời luôn cái làng quê đã chôn vùi mối tình đầu trong trắng, thiên thần, cũng là nơi ghi dấu cuộc hôn nhân quái ác kinh hoàng của anh, Sài lên thành phố mong kiếm tìm đợc một cuộc sống mới đích thực cho mình Hào nhoáng

đô thành đã nhanh chóng biến một dũng sĩ diệt Mĩ thành một gã nô tỳ cho vợ con Có nghiệt ngã quá chăng khi niềm vui nhỏ nhoi cuối cùng của cuộc đời Sài cũng bị tớc đoạt? Đó là lúc anh phát hiện ra, Thùy, đứa con gái bé bỏng bấy lâu nay anh chăm bẵm cũng chẳng phải là con đẻ của anh Có lẽ ở điểm này Lê Lựu đã có lý Cái nghiệt ngã, cái khốc liệt không chỉ có trong chiến tranh mà ngay cả trong thời bình cũng âm thầm, dữ dội không kém Những ngời lính nh Sài dù đã phải hy sinh quá nhiều, nh thế không có nghĩa là giờ đây đợc cuộc đời

u đãi Ngợc lại, số phận của họ lại nh có phần kém may mắn hơn, bởi họ còn ngu ngơ, còn trong sáng quá Đức hy sinh, lòng nhân hậu của họ quá lớn đang

bị xã hội phồn tạp này bào mòn và lợi dụng Cuối câu chuyện, nhân vật của Lê Lựu đã phải thú nhận rằng: “Đã bảo là tại em Ngay từ nhỏ đã tại em Giá ngày

ấy em cứ sống với tình cảm của chính mình, mình có thế nào cứ sống nh thế, không sợ một ai, không chiều theo ý ai, sống hộ ý định ngời khác, cốt chỉ cho

đẹp mặt mọi ngời chứ không phải cho hạnh phúc của mình Nếu em cứ kiên nhẫn và quyết liệt nh thế, chắc bố mẹ, anh em, đơn vị cũng không đem giết em

Về sau này nếu em có kinh nghiệm, em có hiểu biết và không hoa mắt choáng ngợp trớc sự hấp dẫn của thành thị, bình tĩnh hơn, tỉnh táo hơn, xem tạng ngời mình thì hợp với ai có lẽ em không phải lao đao, lúc nào cũng thấy hụt hơi trong suốt mấy năm qua Nửa đời ngòi phải đi yêu cái ngời khác yêu, nửa còn lại đi yêu cái mình không có, đến bây giờ mới biết thì lại ” [43,332].…

Tiểu thuyết thời hậu chiến chảy theo mạch hồi tởng quá khứ của những ngời lính và theo đó số phận và cuộc đời của họ trong thời chiến cũng đợc phản

ánh cụ thể, đậm nét Đó là một tập hợp những dung mạo khá đầy đủ và phong phú Có ngời anh hùng, vị tha lại cũng có cả những kẻ xấu xa, hèn nhát Có những ngời u mê, lầm đờng lạc lối rồi thức tỉnh nhân phẩm, thức tỉnh lơng tri Khi ngời lính trở về từ cuộc chiến, trong cơ chế thị trờng lạnh lùng, khắc nghiệt,

đầy cám dỗ, có cả sự lãng quên và vô ơn họ đã sống ra sao? Tiểu thuyết sau

1975 mà đặc biệt là từ sau 1986 đã trả lời đựơc câu hỏi này “Nhiều tác phẩm đi sâu khám phá “con ngời bên trong con ngời”, chứng tỏ tính sáng suốt của t t-ởng coi trọng con ngời với “những vấn đề tự nó” Thí dụ Chim én bay của Nguyễn Trí Huân, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh.”[4,23]

Không chỉ bị dằn vặt bởi quá khứ đau thơng, ngời lính thời hậu chiến cũng không một phút yên lòng giữa cuộc đời thực tại Tuy phẩm cách ngời lính vẫn

đợc bảo tồn nhng không phải không có những ngời sa ngã, rơi vào vòng xoáy của cuộc đời để rồi không phân biệt đợc trắng đen, sai đúng Dù ở phơng diện nào thì ngời lính dờng nh vẫn cha thực sự thích nghi, hoà nhập với đời thờng

Tác phẩm Tiễn biệt những ngày buồn của Trung Trung Đỉnh kể về một xóm lính nhỏ nằm ngay giữa lòng thủ đô mà nh đi bên lề của nó Phố xá Hà thành sôi động phồn hoa là thế mà nh không có dính dáng liên quan gì đến khu tập thể tồi tàn của những ngời lính làm công tác văn hoá Những căn phòng nhỏ hẹp, mối quan hệ giản đơn gợi cái ngột ngạt, bế tắc quanh quẩn Họ buông cây súng trở về với đời thờng một cách bình lặng nếu nh không nói là tẻ nhạt

Phía sau cuộc chiến sao còn lắm nỗi éo le? Hình nh có một sự tơng phản

rõ rệt giữa một nửa cuộc đời là anh hùng trận mạc còn nửa kia lại chỉ là một con tốt đen giữa bàn cờ, giữa đời thờng Số phận nhân vật Nguyễn Vạn trong

Bến không chồng của Dơng Hớng là một ví dụ Cuộc đời Nguyễn Vạn gắn liền

với cái làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ Thời gian nghệ thuật của tác phẩm chạy dọc theo cuộc đời Nguyễn Vạn, kể từ những năm Cải cách ruộng đất kéo dài qua kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ và đến ngày hoà bình Tác phẩm

đặt ra hai vấn đề song song: vấn đề dòng họ ở nông thôn; vấn đề số phận ngời lính thời hậu chiến

Nguyễn Vạn vốn là “thằng Vạn mắt toét bỏ làng đi”[22,5] Nhờ có chiến tranh, Nguyễn Vạn trở thành ngời hùng Và với t cách ấy, ông trở về làng với

“những tấm huân chơng lấp lánh trên ngực” [22,5] Nói nh vậy có nghĩa là, với

Đảng, với chính phủ, với cả làng Đông, Nguyễn Vạn có công rất lớn, Nguyễn Vạn đáng lẽ đợc tôn vinh Là ngời của Đảng mà ông không thể bớc qua lời nguyền Ngoài chiến trờng chắc Nguyễn vạn phải anh dũng xông pha trận mạc lắm thì mới có nhiều huân chơng nh vậy Nhng trớc mối thù của hai dòng họ Nguyễn - Vũ, Nguyễn Vạn lại trở thành một “con chiên ngoan đạo” Thơng cái Hạnh côi cút, yêu chị Nhân thật lòng vậy mà Nguyễn Vạn cha một lần dám bớc qua ranh giới Ngời lính ấy đã từng xem nhẹ sự sống chết, coi đó nh là lẽ hy sinh bình lặng nh bao ngời cùng thời đại Ngời lính ấy dờng nh đã quen nghe theo tiếng gọi của lý trí Tình cảm luôn bị nén lại vò chặt, buộc chặt lại trong lòng Nguyễn Vạn sợ d luận, sợ cả cái nhà thờ họ, cái gian hậu cung bao năm thâm nghiêm bí hiểm gây oán gieo thù với dòng họ Vũ Tác giả đã khéo léo sắp

đặt nhân vật của mình vào một tình huống thật trớ trêu Nguyễn Vạn giờ đây ở trong nhà địa chủ Hơn, ngủ trên chiếc giờng hạnh phúc của vợ chồng mụ Hơn

xa kia Mụ Hơn chết chồng đến kỳ hồi xuân, da thịt cứ trắng hơ hớ nh mời mọc,

nh trêu ngơi cái thằng ngời cô độc trong Nguyễn Vạn Ông cũng là ngời, cũng

đã một lần bị mụ Hơn kéo vào cuộc Ông đau khổ, xấu hổ cho đến tận lúc chết Cái chết của Nguyễn Vạn là một cái chết bi kịch, kết thúc một chuỗi tháng

ngày cũng đầy bi kịch của cuộc đời ông Nguyễn Vạn không dám nhận một chút hạnh phúc cuối cùng đó là khi Hạnh, ngời phụ nữ cũng vô cùng tội nghiệp, mang về cho ông Cái chết thầm lặng, đớn đau, một mặt thể hiện sự bế tắc và bi

đát cho số phận ngời lính thời hậu chiến, một mặt thể hiện lòng vị tha cao cả của chính những ngời lính ấy Suy cho cùng, Nguyễn Vạn là một ngời cô độc Mô típ ngời lính cô đơn sau chiến tranh trở nên phổ biến và quen thuộc trong nhiều tiểu thuyết Trớc đây, cô đơn vẫn bị xem là chủ đề kiêng kỵ trong văn học, song gần đây, với quan niệm nghệ thuật mới về con ngời, các nhà văn đã quan tâm đến nhu cầu tự ý thức, sự thức tỉnh của cá nhân và trạng thái cô đơn của con ngời Cô đơn trở thành chủ đề thu hút sự chú ý của nhiều cây bút văn xuôi hôm nay Bởi bản chất của tâm trạng cô đơn là khao khát cái đẹp, cái thiên lơng con ngời ở Nguyễn Vạn, từ ngày trở về làng Đông, ông đã trở thành tội

đồ của nỗi cô đơn Mặc dù bên cạnh ông có dòng họ Nguyễn bao năm kiêu hãnh của làng, có huy chơng lấp lánh trên ngực, có Hạnh, chị Nhân nh… ng thực ra tất cả chỉ là chất xúc tác làm tăng nồng độ cô đơn của cuộc đời Nguyễn Vạn mà thôi Cả ông và ngời cháu trai Nguyễn Nghĩa đều là những ngời thất bại Thất bại trớc chính số phận của họ giữa thời bình im ắng tiếng súng, tiếng bom

Cũng nói về số phận ngời lính sau chiến tranh , khi nhận xét về nhân vật Tuấn trong tác phẩm Không phải trò đùa của Khuất Quang Thụy, tác giả Nguyễn Hơng Giang đã viết : “Tuấn trở về với hàng trăm vết sẹo bom na pan chi chít trên ngực Ngời yêu của anh, một cô kỹ s trẻ thấy anh nh một ngời xa lạ, không còn phù hợp với cuộc sống của cô nữa Chiến tranh đã biến anh từ A sang A’ Triết lý của cô đơn giản nh thế và Hảo đi lấy chồng Cô không hoàn toàn có lỗi nhng Tuấn phải chịu đựng một mất mát lớn nhất của đời anh” [16,110]

Có rất nhiều những gơng mặt, những mảnh đời khác nhau, nhng cũng rất gần gũi của ngời lính thời hậu chiến Đó là một Nguyễn Vạn trong Bến không

chồng của Dơng Hớng, một ông Đông trong Mùa lá rụng trong vờn của Ma

văn Kháng, Hai Hùng, Ba Thành trong Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, nhà văn Kiên trong Thân phận của tình yêu của Bảo Ninh và Xoan, Luân, Ron, Hà trong Tiễn biệt những ngày buồn của Trung Trung Đỉnh Những ng… ời lính một thời coi cái chết nhẹ tựa lông hồng ấy giờ đây nh lạc lõng, bơ vơ giữa dòng

đời xô bồ, ồn ã Họ không còn là những những anh hùng trận mạc, cũng không phải là những ngời bình thờng, mà số phận của họ, phần đời còn lại của họ đang nổi bão giông Đi sâu vào miêu tả số phận ngời lính hậu chiến với những diễn biến phức tạp trong nội tâm của mỗi nhân vật cũng là khi các nhà văn đang đẩy nhanh tốc độ đổi mới tiểu thuyết ở nhiều bình diện nh: đề tài, cảm hứng, nhân vật, quan niệm nghệ thuật về con ngời Số phận đời t… ngời lính sau chiến tranh

là số phận bi kịch Họ không chỉ là con ngời xã hội mà trớc hết là con ngời cá nhân, cá thể với đầy đủ sự phức tạp và đa dạng của nó

Nhân vật Đông trong Mùa lá rụng trong vờn của Ma Văn Kháng vốn là một ngời lính thật hiền, giản đơn trong quan niệm về hạnh phúc, khổ đau, sống chết Ông trung tá Đông là niềm vinh hạnh của cả dòng họ, niềm kiêu hãnh của gia đình, là anh hùng một thời trận mạc, nay trở thành một con ngời phẳng nhạt, không hứng khởi, không hy vọng và cũng không thất vọng Ông chỉ còn một thú vui duy nhất là tổ tôm Trên mặt trận đời thờng rõ ràng ông chỉ là một

“con tốt” không hơn không kém Đã vậy, trên mặt tình cảm gia đình, ông cũng

là ngời thất bại đến thảm hại Ngời lính thời hậu chiến này vừa là nạn nhân vừa

là thủ phạm của tấn bi kịch gia đình tan vỡ

Khảo sát thêm một số tiểu thuyết, ta bắt gặp không ít những đờng đời, những số phận đau lòng của ngời nữ chiến sĩ sau ngày giải phóng Chiến tranh không chỉ dành riêng cho đàn ông Nỗi bất hạnh sau cuộc chiến cũng không chỉ dành riêng cho đàn ông Với ngời phụ nữ ở hậu phơng, chiến tranh đến đồng hành với nỗi đau thơng và mất mát Với ngời phụ nữ ở chiến trờng, chiến tranh

đến đồng hành với sự huỷ diệt kinh hoàng Hủy diệt cả tâm hồn lẫn thể xác Có

lẽ vết thơng trên da thịt cũng nh trong nỗi lòng ngời nữ chiến sĩ lâu lành hơn, khó hàn gắn hơn so với những ngời đàn ông ra trận Bởi dù sao, trong quan

niệm, đàn ông vẫn thờng bản lĩnh và nghị lực hơn đàn bà Có lẽ vì nh thế mà nhiều nhà văn (trong đó có cả nhà văn Chu Lai) đã quan tâm đến số phận ngời nữ chiến sĩ trở về từ chiến tranh Chiến tranh đã cớp đi của họ tuổi xuân và nhan sắc “Với Sao đổi ngôi, Chu Văn đã đặt ra hàng loạt vấn đề sau chiến tranh: đó

là những tệ nạn mới nảy sinh tham ô, móc ngoặc, chè chén, thoái hoá biến chất, những hủ tục, định kiến, tệ quan liêu, trắng đen lẫn lộn, những hợp tác “chia quyền chia chức nh chia thịt” Xuất hiện loại cán bộ khéo đút lót hoặc “không

có nghề nghiệp nên làm phó phòng tổ chức” Trong cái môi trờng không còn là cá biệt ấy, mô típ về cuộc đời ngời con gái oan khổ trong xã hội cũ giờ đây đợc Chu Văn khai thác lại dới một góc độ khác Liễu là một nữ công binh xinh đẹp

và anh hùng, cô đã chỉ huy và trải qua hàng ngàn trận đánh oanh liệt Trở về, cô trở nên bỡ ngỡ giữa đất đồng bằng, giữa những ngã ba, ngã bảy tình đời.” [16,111] Cũng nh triệu triệu ngời con gái Việt Nam từng kinh qua lửa đạn, từng để lại mái tóc mớt xanh, làn da muốt trắng trên dải Trờng Sơn thiêng liêng, hùng vĩ mà ẩn chứa bao nguy cơ độc địa chết ngời, Liễu coi sự hy sinh của mình nh là một lẽ thờng tình bởi yêu nớc, chiến đấu vì tổ quốc lúc bấy giờ đâu chỉ là nhiệm vụ của riêng ai Những mặc cảm cô mang theo khi trở về với cuộc sống hoà bình có lẽ cũng là một vấn đề thờng nhật mà những ngời đồng đội của cô đang phải đối mặt Nhng rồi, tất cả trở nên không bình thờng nữa khi Liễu trở thành nạn nhân của cơn lốc tiêu cực trong xã hội Liễu chẳng thể bình yên trong cảnh hái dâu, chăn tằm “Liễu thấy mình nh “nhụt đi, già đi, gầy rạc đi”, hèn kém và bất lực Nghi ngờ lòng chung thủy của mọi ngời, Liễu bắt đầu xa lánh hết “Cuộc đời cô, quãng đời đáng sống để làm ngời với đầy đủ ý nghĩa là thời cô tung hoành ở Trờng Sơn kia.” Phải chăng, ngôi sao chiếu mệnh của thế

hệ cô đã đổi ngôi mất rồi.” [16,111]

Nữ nhân vật Qui trong Chim én bay của Nguyễn Trí Huân dờng nh có phần may mắn hơn Liễu Qui trở về cuộc sống hôm nay với tất cả những gì chị

đáng đợc hởng Một danh hiệu anh hùng, giờ là đại biểu Quốc hội Cuộc đời đã cho chị niềm vinh quang mà chị đã đánh đổi nó bằng tuổi thanh xuân, thậm chí

là cả xơng máu của mình Nhng cũng chỉ có những ngời trong cuộc nh Quy mới

“hiểu đợc rằng không có bất kỳ điều gì trên đời có thể trả giá một cách công bằng cho những gì chị đã mất trong chiến tranh Suốt những năm tháng còn lại của cuộc đời, chị ấp ủ một khát vọng mãnh liệt về hạnh phúc Nhng ánh hào quang của quá khứ cùng với những tổn thơng không thể bù đắp về tinh thần và thể xác đã vây kín mọi lối thoát cho cuộc đời của chị Quên đi hạnh phúc riêng

t, Qui đã dành những ngày cuối đời cho mọi ngời Bi kịch cuộc đời của chị là bi kịch lòng thơng yêu và sự trắc ẩn” [16,111]

Cũng nh Qui, Thu trong Nớc mắt đỏ của Trần Huy Quang trở về đời ờng khi mối tình đẹp nhất đã để lại chiến trờng Cô trở thành ngời “lữ hành mệt mỏi tìm kiếm hạnh phúc muộn mằn, nhng hạnh phúc đối với cô chỉ nh giọt nớc

th-ảo ảnh trên sa mạc vừa gặp đã tan biến Đau khổ, cay đắng, tủi nhục nhng không nguôi khao khát Thu sống dằn vặt, cô đơn, đầy bất hạnh Chiến tranh đã cớp đi của cô rất nhiều và không để chừa ra một ngõ ngách hạnh phúc nào, cho

dù ớc mơ của Thu cũng giản dị nh bất cứ một phụ nữ nào khác trên đời Số phận nghiệt ngã đã để lại dấu vết tàn nhẫn của nó trên hình hài đứa con không

rõ là trai hay gái của cô, mãi mãi làm day dứt những ngời đang sống Chúng ta hiểu rằng, không thể lấy bất cứ điều gì để trả xứng đáng cho Thu, Qui, Liễu và cho biết bao ngời con gái nh các chị bởi vì con ngời ta ai cũng chỉ đợc sống có một cuộc đời mà thôi” [16,112]

Trong hầu hết các tiểu thuyết của Chu Lai, nhân vật chính đều là nữ Từ thời chiến, các chị đi qua thời bình với những sóng gió không thể lờng trớc Những ngời nh Thảo (Phố), Ba Sơng (Ăn mày dĩ vãng) suy cho cùng là nạn nhân của cơ chế thị trờng Các chị cần đợc thông cảm, chia sẻ chứ không nỡ với những lời lên án hay phỉ báng Đây cũng là u ái mà nhà văn dành cho các nhân vật nữ vốn là “đồng đội” của ông Và có cả những nhân vật không còn mang ý nghĩa là một số phận đơn lẻ, riêng biệt mà đó là một đại diện tiêu biểu cho thế

hệ của các chị đã một thời qua trận mạc nay về với đời thờng thật khó khăn: “ Chán lắm! Gặp một cô gái của đội nữ pháo binh anh hùng năm xa sau gần hai

mơi năm mà toàn những chán lắm chán lắm thì đúng là cũng chán thật!… …Sao thế nhỉ? Cái lãng mạn, cái tơi trẻ, căng tràn nhựa sống ngày ấy biến đâu cả rồi mà giờ đây chỉ còn lại gần nh một bà má chết chồng, cấm cẩu than vãn chuyện làm ăn, chuyện đời? Anh chạnh nhớ đến cái thân hình căng mẩy, nóng rực nỗi khát khao của cô ngày nào khi anh buộc phải ấp cô vào ngời cho qua căn bệnh rừng ma quái đó ” [33, 246] Kiểu những nhân vật nữ nh… chúng tôi vừa điểm qua phần nhiều đợc diễn tả khá tinh tế ở phơng diện nội tâm Thảo với cơn cựa mình dữ dội, sự giằng xé giữa một bên là lòng chung thủy và một bên

là tiếng gọi của tình yêu mới Ba Sơng với sự đau đớn khi khớc từ sự kiếm tìm của Hai Hùng và gần nh buông xuôi trớc sự ma mãnh của tên Địch út Thêm (Ba lần và một lần) với sự dằn vặt ghê gớm trong vụ án của Sáu Nguyện Làm thế nào để công- t phân minh, để cứu đợc chú Sáu ngời mà cô kính trọng nhất

đời? Nói chung, đó là những số phận bất hạnh

Điểm qua một số nhân vật là ngời lính trong tiểu thuyết thời hậu chiến

nh thế đủ để thấy rằng hiểu và viết về chiến tranh, hiểu và viết về ngời lính không còn là sự bức xúc của một thời khói bom ngút trời, máu lửa ngút trời Tiếng súng đã ngừng nổ Cái thời “Máu thắm đợm rãnh cày ta gieo hạt giống; Máu thắm đợm con đờng nơi đó mẹ ta lau nớc mắt ngày tiễn ta ra đi; Máu thắm

đợm bờ ao em ta ngồi giặt áo trên chiếc cầu nhỏ gập ghềnh” (Nguyễn Trung Thành) đã qua lâu rồi Tuy vậy, ngay sau khi chiến tranh kết thúc, bây giờ và hẳn là cả sau này chiến tranh và ngời lính vẫn còn là vấn đề lớn mà văn học quan tâm Hình tợng ngời lính đợc thể hiện trong tiểu thuyết Việt Nam sau

1975 thật đa diện, đa dạng Khi chiến tranh đợc miêu tả nh đang diễn ra thì

ng-ời lính cũng đợc thể hiện nh đang trực tiếp cầm súng đánh giặc, đang đối mặt trực diện với sinh tử, mất còn Khi cuộc chiến đợc miêu tả nh đã diễn ra, thì sự thể hiện hình tợng ngời lính cũng phong phú nh muôn ngàn số phận con ngời

Có ngời trở thành giám đốc, kỹ s, nhà kinh doanh tài ba, hào hiệp Cũng có

ng-ời trở thành những công dân bình dị Lại cũng có kẻ “quái nhân” với mặc cảm

“ăn mày dĩ vãng”, lục tìm quá khứ trong sự thất vọng đau đớn vì bị cuộc đời

phụ bạc, lãng quên Cũng không ít kẻ “bắn vào quá khứ bằng súng lục”, vong

ân, bội nghĩa với đồng đội đã từng sinh tử cùng nhau để rồi lao vào vòng xoáy của vụ lợi, của quyền lực và đồng tiền Một điều dễ nhận thấy, cái làm nên nét mới trong cách thể hiện hình tợng ngời lính ở tiểu thuyết thời kỳ đổi mới so với trớc đó chính là những con ngời mang ám ảnh nặng nề về quá khứ, về chiến tranh Nhìn ở đâu, ở bất kỳ chỗ nào của cuộc sống hiện tại họ cũng đều hình dung ra những năm tháng cùng đồng đội ở Trờng Sơn, ở chiến trận Cũng bởi vậy, họ trở nên lạc lõng, đơn côi không thể hòa nhập với cộng đồng

Mùa xuân 1975, cuộc kháng chiến chống Mĩ của nhân dân ta kết thúc thắng lợi Hòa bình, đó là một cơ hội mới, vận mệnh mới và cũng là một thử thách mới đối với toàn dân tộc Có thể nói, từ Đại hội VI, với đờng lối chủ tr-

ơng đúng đắn của Đảng, đất nớc đã khởi sắc toàn diện Trên đà phát triển chung

đó, văn học nghệ thuật đạt đợc nhiều thành tựu đáng mừng Mảng tiểu thuyết viết về ngời lính thời hậu chiến là một ví dụ Việc đổi mới từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng thế sự đời t đã cho phép các nhà tiểu thuyết khai thác số phận ngời lính ở nhiều khía cạnh khác nhau Ngời lính trong khung cảnh chiến trận hoành tráng không còn là vấn đề trung tâm của tác phẩm Giờ đây, ngời lính giữa lòng đời thờng với bao bộn bề trăn trở mới chính là mối quan tâm của các nhà văn Phải khẳng định rằng cuộc sống ngời lính thời bình nhọc nhằn, cam go không kém gì thời chiến Những day dứt âm thầm về quá khứ nh là một “căn bệnh” cố hữu của ngời lính hôm nay.Trong tâm tởng những ngời đã từng đi qua cuộc chiến mãi mãi còn những ám ảnh khôn nguôi về một thời máu lửa Có lẽ bởi vậy mà họ khó hòa mình vào dòng chảy của cuộc sống hiện tại Hậu quả nặng nề của chiến tranh, mặt trái của cơ chế thị trờng đã làm cho ngời lính không có cuộc sống bình yên Các nhà tiểu thuyết nghiêm túc nhìn nhận lại cuộc chiến đã qua và đồng cảm sâu sắc với tâm t của ngời lính hôm nay Đó là những giá trị thẩm mĩ cần đợc khẳng định

1.3 Vị trí của tiểu thuyết Chu Lai trong việc thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến

1.3.1 Chu Lai, tiểu sử và quá trình sáng tác

Chu Lai tên khai sinh là Chu Ân Lai, họ tên đầy đủ là Chu Văn Lai, sinh ngày 5.2.1946 Quê gốc ở thôn Tam Nông, xã Hng Đạo, huyện Tiên Lữ, tỉnh H-

ng Yên Cha ông là nhà viết kịch nổi tiếng Học Phi Gia đình Chu Lai chuyển lên Hà Nội sinh sống từ lâu Bởi vậy, trong tâm hồn của nhà văn Chu Lai chẳng những có hơng vị ngọt ngào của quê hơng, làng mạc mà còn có cả cốt cách lịch lãm của một ngời con đất kinh thành

Tốt nghiệp phổ thông, Chu Lai vào đại học Hết năm thứ nhất, ông nhập ngũ Chu Lai là ngời nhạy cảm, dễ xúc động Mời năm vật lộn với chiến trờng

là tiền đề xuất hiện hàng chục cuốn tiểu thuyết của ông Thời kỳ đầu làm lính

Cụ Hồ, Chu Lai là diễn viên kịch của Đoàn Kịch nói Tổng cục Chính trị Sau đó Chu Lai chuyển về đơn vị đặc công chiến đấu ở vùng ven Sài Gòn cho đến ngày miền Nam giải phóng Có lần ông tâm sự với độc giả rằng, trong khoảng thời gian chiến đấu ở đơn vị đặc công ấy ông viết văn nh là viết nhật ký, viết bởi lòng đam mê, tình yêu thơng và sự hận thù rồi bỏ vào thùng đạn đại liên đem giấu xuống đáy sông Sài Gòn Có lẽ đây cũng là những ngày tập sự xơng máu cho một nghiệp viết nghiêm túc mà sau này và bây giờ Chu Lai vẫn còn theo

đuổi Trong những năm gần đây, Chu Lai thờng rất gần gũi và thân thiết với

đồng nghiệp, khán giả truyền hình, độc giả Việt Nam net Chu Lai xuất hiện nhiều trên báo chí Trên truyền hình, ông từng là khách mời, từng là ngời dẫn chơng trình, là một ngời nói chuyện có duyên, hóm hỉnh và sâu sắc Có những khi ông ngồi hàng vài giờ đồng hồ để “chát” với các bạn trẻ trên mạng Ông tâm tình cởi mở, gần gũi và thân mật

Chu Lai là một ngời nhạy bén Ông sống rất đầy đủ bằng chính nghề viết của mình Sách của Chu Lai in nhiều, bán chạy, có cuốn lên tới hàng vạn bản (Cuộc đời dài lắm) Nhiều tiểu thuyết của ông đợc chuyển thành phim (Phố,

Ăn mày dĩ vãng… ) Đối với nghiệp viết văn, Chu lai là một ngời nghiêm túc,

thậm chí khắt khe Ông cho rằng viết văn là nghề khổ luyện, “nghề tự ăn óc mình”, “viết văn là nghề khổ nhất trong đời Là cái nghề hàng ngày anh tự ăn

óc mình Nhng đồng thời cũng là nghề tự do đến vô biên Anh có thể “điều hành” một hệ thống xã hội thành một hệ thống nhân vật dới ngòi bút của anh

Và nh thể là tự do vô biên nhng để giọng văn của anh “đi”, “đi” một cách trầm mặc, một cách đúng đắn thì nên âm thầm nghĩ, âm thầm đi, âm thầm viết và âm thầm ra sách” [70,10] Cũng trong lĩnh vực này, Chu Lai tâm sự: “Ngời cầm bút sáng tác miệt mài ngày này sang ngày khác Đấy là thành tích, thành công chứ không phải là những gì hào nhoáng, lộng ngôn, lập ngôn, lập danh” [70,10] Chu Lai còn có những phát biểu mang tính chính thức trong các hội thảo, thể hiện tâm huyết của nhà văn đối với nghề, đối với một nền văn học chân chính: “Văn đàn là nơi thể nghiệm, là nơi các nhà văn dồn tâm t, uẩn khúc, báo

động cho cuộc đời biết thiện, ác, đối kháng thế nào Anh phải đặt đựơc ý tởng

để tranh luận, nhng phải là ý tởng nhân văn chứ không phải bệnh hoạn.” [61,7] Ngoài những quan niệm về nghề viết, Chu Lai còn nhiều lần đề cập đến mối quan hệ giữa văn học và ngời đọc Ông nói rằng: “Cứ viết đi.chỉ có một hiện thực duy nhất là tung đợc những nắm đấm thẩm mĩ vào lòng ngời đọc khiến cho họ buồn vui tột cùng và sau đó tin yêu cuộc đời hơn” [19,39]

Có thể nói rằng điều đáng quí nhất mà cuộc đời đem lại cho Chu Lai đó chính là những năm tháng binh nghiệp của ông Vốn sống, sự từng trải đã góp phần không nhỏ trong việc tạo nên một nhà văn Chu Lai nh hiện nay chúng ta

đợc biết Những năm tháng chiến trờng ông đã sống để bây giờ quay trở lại hoá thân vào kỷ niệm thành máu thịt, thành ruột gan, để “phơi bày” ra, chắt lọc ra thành những trang viết Rất nhiều ngời say mê với đề tài chiến tranh và ngời lính Chu Lai cũng vậy Ông đã viết, đang viết và sẽ viết Sự sung mãn của ngòi bút Chu Lai về đề tài này khiến ngời ta có cảm giác ông sinh ra là để viết văn

về chiến tranh với bản chất đích thực của nó Bản chất cuộc đời là bi tráng Cuộc chiến qua tâm hồn ngời lính vừa có cái ác liệt, dữ dội vừa có cái nên thơ Hơn ba mơi năm cầm bút, Chu Lai đã để lại một số lợng tác phẩm tơng đối lớn, bao gồm nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, ký sự, kịch bản sân khấu, truyện thiếu nhi Tiểu thuyết gồm: … Nắng đồng bằng(1977); Gió không thổi từ

biển (1985); Sông xa (1986); Vòng tròn bội bạc(1990); Bãi bờ hoang lạnh

(1990); Ăn mày dĩ vãng (1992); Phố(1993); Ba lần và một lần ( 1999 ); Cuộc

đời dài lắm(2001); Khúc bi tráng cuối cùng (2004); Ngời im lặng (2005) Các

truyện ngắn mà nhà văn đã sáng tác từ trớc tới nay đợc tập hợp lại và in trong cuốn Truyện ngắn Chu Lai ( 2003 ) Về ký sự có Nhà lao Cây dừa út Teng là tập truyện viết cho thiếu nhi

Bao trùm lên các sáng tác của Chu Lai là sự trăn trở day dứt của tác giả về số phận con ngời mà tiêu biểu là số phận ngời lính trong và sau chiến tranh

1.3.2 Vị trí của tiểu thuyết Chu Lai trong việc thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến

Ba mơi năm chiến tranh, đất nớc trong điều kiện sinh tử một mất một còn Trên mọi lĩnh vực nói chung, văn học nói riêng không có điều kiện đi vào

số phận tận cùng của mỗi cá nhân Khi đó chỉ có một hào khí duy nhất đó là hào khí toàn dân đánh giặc Bớc vào thời hậu chiến ngời ta đã có ý thức phần thiếu hụt mà thời chiến cha thể làm Song, gặp phải một thời quá nhọc nhằn, lam lũ Hơn mời năm hoà bình mà nỗi đau vật chất vẫn nh giằng xé Cả đất nớc

lo miếng ăn hơn là lo bảo tồn giá trị cội nguồn Bởi vậy, những năm đầu hoà bình, văn học quá mờ nhạt Theo đó, hình tợng ngời lính trong văn học tiền hậu chiến đợc rập khuôn theo một sơ đồ, một mô hình có sẵn Và cũng bởi thế, nó thiếu đi cái chiều sâu bên trong của từng nội tâm con ngời Bánh xe lịch sử không thể vận hành mãi theo một con đờng mòn Đại hội lần thứ VI của Đảng

là một mốc quan trọng Đất nớc đợc đổi mới Các nhà tiểu thuyết tâm huyết với

đề tài chiến tranh cũng bắt đầu đi vào những vấn đề đích thực của ngời lính Tuy nhiên, không phải là không có trở ngại Vấn đề cá thể trở nên quá tải đối với văn học Thay vì hào khí tập thể, nay cá thể quằn quại, đau thơng nên văn học cha thật đi vào dòng mạch chính Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh) miêu tả chiến tranh rất chân thực nhng rơi vào một chiều bi thảm gần nh cực đoan Thực chất chiến tranh còn có cả chiều lãng mạn Chiến tranh và ngời lính cần đ-

ợc nhìn nhận linh hoạt hơn Cái đích thực của vấn đề phải là sự kết hợp nhuần

nhuyễn giữa một bên là sự hào sảng tập thể và một bên là chiều sâu tâm linh cá thể Điều này vốn có nh thế nhng trong hoàn cảnh chiến tranh vì nhiều lý do mà cha làm đợc Văn học thời bình đã đạt đợc một số thành tựu đáng kể ở phơng diện này Các tác phẩm về chiến tranh và ngời lính của Chu Lai cũng không vợt khỏi quy luật này Khảo sát các tiểu thuyết của ông, ta bắt gặp hầu hết các kiểu gơng mặt ngời lính thờng xuất hiện trong văn học đơng thời Có ngời lính thời chiến, có cả ngời lính thời bình Trong văn Chu Lai, không ít những ngời lính mang vẻ đẹp vừa anh hùng vừa lãng mạn Cũng không thiếu những kẻ lầm đ-ờng, lạc lối, quay mặt lại với lời thề thiêng liêng đối với Đảng, với tổ quốc và

đồng đội Có lẽ trong tiểu thuyết Chu Lai, sự góp mặt của ngời lính thời hậu chiến là tơng đối đa dạng và đầy đủ Có nam giới, có phụ nữ, có già, có trẻ, có ngời thủy chung, có kẻ bội bạc, có ngời sống bằng hoài niệm, lại có kẻ thờ ơ lãnh đạm với quá khứ Có ngời thành danh trên mặt trận mới, cũng nhiều kẻ thất bại, sa cơ

Đã không ít lần tự đánh giá về mình, Chu Lai cho biết: “Chiến tranh không chỉ có hoảng loạn đau đớn khổ ải Nó bao giờ cũng có hai gam: dữ dội

đến tận cùng và lãng mạn đến tận cùng Tất cả những cuốn sách của tôi đều chứa đựng cả hai gam này Và tất cả phải dựa trên một cái nền: tình yêu Nói thật nếu chiến tranh chỉ là những trận đánh kinh hoàng và chết chóc, sẽ không

có ai đọc về chiến tranh đâu.”[19,9] Xuất phát từ quan điểm nh vậy, Chu Lai

đã đóng góp cho văn học hậu chiến những trang khá đặc sắc, mang đặc điểm thi pháp riêng của ông Đó là một lối văn gai góc, gồ ghề tởng nh lạnh lùng mà chứa chan cảm xúc Đúng nh hai tác giả Thu Hồng - Hơng Lan đã nhận định:

“Có một cảm giác trong mọi hoàn cảnh Chu Lai luôn “cố thủ” cho mình một cái vẻ lạnh lùng, bất cần, pha chút tếu táo Chỉ khi anh kể những câu chuyện cảm động về tình ngời trong chiến tranh những câu chuyện nghe xong có thể bật khóc, ngời ta mới chợt phát hiện ra khi ngời đàn ông này cầm bút viết về chiến tranh, là còn bởi một điều gì đó cao hơn cả nỗi ám ảnh của máu và nớc mắt” [19,9] Nhng có lẽ đóng góp lớn nhất của tiểu thuyết Chu Lai trong việc

thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến đó là số phận của họ luôn đợc đẩy

đến tận cùng của sự buồn, vui, đau khổ, bất hạnh hay là sung sớng, hạnh phúc

“Nó khiến những cuộc chiến tranh của anh không thể đi đến một kết thúc “tròn trịa” mà day dứt ngời ta mãi khi trang cuối cùng khép lại”[19,9]

Trong chuyến đi công tác tại thành phố Hồ Chí Minh, tháng 7- 2003, Chu Lai đã phát biểu vừa nh là lời tâm sự vừa nh là lời tự nhận xét, đánh giá về

đóng góp của mình cho văn học hậu chiến nh sau: Hơn nửa cuộc đời chìm trong cánh rừng chữ nghĩa, tuy cha hài lòng nhng tôi đã vắt kiệt cùng sức lực để có những giọt ngọt, giọt tinh chất nhất, để lại cho đời một số trang sách ruột gan, không dối lòng, không điếm đàng và đến nay có thể nghĩ rằng mình là ngời cầm bút tử tế, nói đợc những điều nhức nhối nhất, khát khao cháy bỏng nhất về thân phận con ngời

Với mời một tiểu thuyết xoáy sâu vào một đề tài chủ lực là ngời lính thời bình, mối quan hệ đa chiều của họ trong các lĩnh vực phức tạp của cuộc sống hiện nay, Chu Lai là một trong những ngời ở vị trí hàng đầu của dòng chảy văn học Việt Nam đơng đại về đề tài ngời lính thời hậu chiến Hình nh cha có nhà văn Việt Nam nào viết nhiều tiểu thuyết chuyên một đề tài với số lợng lớn nh Chu Lai Vẫn biết rằng chiến tranh và ngời lính là “một đề tài không cạn kiệt”,

và số lợng tác phẩm không phải là yếu tố quyết định vị trí ngời cầm bút, nhng không phải Chu Lai không có những tác phẩm xuất sắc Nếu Thời xa vắng làm nên một Lê Lựu, Mảnh đất lắm ngời nhiều ma làm nên một Nguyễn Khắc Tr-ờng, Bến không chồng làm nên một Dơng Hớng thì Ăn mày dĩ vãng cũng làm nên một Chu Lai “Ăn mày dĩ vãng đợc xem là một trong những cuốn tiểu thuyết hay nhất của văn học thời kỳ Đổi mới Sức hấp dẫn của cuốn tiểu thuyết này là tính bi kịch, sự chân thành của ngòi bút và một cảm xúc mãnh liệt của nhà văn khi tái hiện chiến tranh” [65,63] Các tiểu thuyết của Chu Lai tuy tập trung ở một đề tài, song, thông qua đó, rất nhiều lĩnh vực của cuộc sống đợc khai thác và phản ánh khá sâu sắc “Chu Lai là cây bút “đa năng”, viết nhiều thể loại (truyện ngắn, ký, tản văn, kịch bản điện ảnh), nhng tiểu thuyết mới

chính là thể loại làm nên tên tuổi nhà văn và nhờ nó ông sống, lập nghiệp văn một cách tự tin, đờng hoàng Mời một cuốn tiểu thuyết cha phải là con số cuối cùng ( ) tuy đã vào ng… ỡng “lục tuần” nhng Chu Lai xem ra vẫn còn trờng sức trờng vốn trong lĩnh vực tiểu thuyết” [65,61] Nếu có một dòng tiểu thuyết về chiến tranh và ngời lính hậu chiến thì tên tuổi Chu Lai không thể không đợc nhắc đến Hai chơng tiếp sau của luận văn, chúng tôi cố gắng trình bày phần

đóng góp của Chu Lai về mảng đề tài trên

Chơng 2 những vấn đề nổi bật về số phận ngời lính

thời hậu chiến trong tiểu thuyết Chu Lai

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong việc thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến ở tiểu thuyết Chu Lai

Hai dòng mạch cảm hứng chính trong tiểu thuyết viết về chiến tranh sau

1975 đó là cảm hứng phê phán và cảm hứng bi kịch Hai mạch cảm hứng này xuất phát từ sự nhìn nhận lại cuộc chiến đã qua của dân tộc Đó không hẳn đơn chiều là cuộc chiến oai hùng, thiêng liêng, oanh liệt Cũng không hẳn một chiều

là cuộc chiến bi lụy thơng tâm Và nh thế, văn học về chiến tranh cũng không thể chỉ có cảm hứng ngợi ca với những bản anh hùng ca ngất ngây men say chiến thắng Và cũng không thể chỉ là cảm hứng phê phán đến cực đoan Nhìn nhận cuộc chiến và số phận ngời lính bằng cái nhìn nhân bản và biện chứng triết học mới chính là khuynh hớng đúng đắn của văn học hôm nay Nhà văn Chu Lai cũng là ngời đi theo hớng này Xuyên suốt toàn bộ sáng tác của ông là cảm hứng mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc Đó là cảm hứng bi kịch với niềm xót

xa đến nhức nhối về chiến tranh và số phận ngời lính Những biến cố lịch sử, những cơn lốc xoáy của cuộc sống đeo bám dai dẳng, tác động mạnh mẽ đến cả phần “con” lẫn phần “ngời” ở ngời lính là mối quan tâm hàng đầu của Chu Lai khi ông viết về họ Tuy nhiên, cần phải khẳng định rằng, cảm hứng bi kịch trong văn Chu Lai không đem đến cái nhìn bi quan, tiêu cực mà ngợc lại dẫu bị

đẩy đến tận cùng của nỗi thống khổ, đau đớn thì bản chất ngời lính không cho phép họ khuất phục số phận, sa ngã hay lùi bớc trớc cái ác Nhà văn luôn đặt niềm tin vào giá trị con ngời, giá trị đích thực của cuộc đời Chính Chu Lai đã phát biểu: “Chiến tranh mang đến đau thơng, mất mát, trần trụi, khốc liệt nhng cũng rất hào sảng, lãng mạn Con ngời đợc đẩy đến tận cùng của mọi số phận, mọi buồn vui và từ đó tính cách bật lên Nhân vật của tôi không quá bi thảm, quá yếu đuối, đớn hèn nhng về cuối bao giờ cũng chết” [53,12]

Đánh giá một cách khách quan, không phải chỉ có bộ mặt chiến tranh trong tiểu thuyết Chu Lai là đợc thể hiện bằng cảm hứng bi kịch Có rất nhiều tác phẩm khác, những nhà văn khác có cùng hớng khai thác chiến tranh nh là đề tài gây bao đau thơng, gây bao nhức nhối Nhng ở Chu Lai, cảm hứng bi kịch đ-

ợc đẩy cao đến tột độ Cảm hứng đó len lỏi đến mọi ngõ ngách mỗi khi nhà văn nói về cuộc kháng chiến chống Mĩ vừa qua Đa số các tiểu thuyết của ông đều

có dấu ấn của một đơn vị đặc công đã sống chiến đấu ở vùng ven Sài Gòn Sự khủng khiếp và khốc liệt của nó thật đậm nét Có lần nhà văn đã nói chuyện qua truyền hình: Đơn vị của ông đóng quân cách trung tâm thành phố Sài Gòn mời ki-lô-met và cũng phải mất mời năm mới về tới đích trong ngày giải phóng miền Nam Nh thế bình quân mời hai tháng trời ròng rã, dù thần tốc đến mấy, Chu Lai và đồng đội không vợt quá một nghìn mét đờng bộ Trong một lần trả lời phỏng vấn, Chu Lai nói: chiến tranh là ngày nào cũng chôn nhau nhng cha tới lợt chôn mình

Tiểu thuyết Nắng đồng bằng đợc viết ngay sau những năm đầu hòa bình lập lại Tác phẩm còn in đậm màu sắc sử thi Gam màu lãng mạn nhiều hơn cái trần trụi của chiến tranh Khi đó vốn sống còn tràn ngập và tơi nguyên cộng với niềm đam mê của sức trẻ, Chu Lai viết cuốn tiểu thuyết đầu đời này chỉ trong vòng hai tháng ở Đà Lạt, trớc khi vào Trờng Viết văn Nguyễn Du Trong tác phẩm còn rất rõ, rất mới dấu ấn của một nhà văn - ngời lính vừa từ chiến trờng bớc ra Hơi văn nh còn nguyên mùi thuốc súng Tác giả nh hiện thân vào Linh, nhân vật chính của truyện sau bao nhiêu tháng ngày ở rừng, sau một cuộc hành quân rồi bị lạc đờng khá lâu, Linh vui sớng vì tìm đợc lại đơn vị Anh tận hởng cái nắng đồng bằng một cách háo hức và đam mê Đời lính là vậy Thiếu thốn

đủ thứ Thiếu cả những thứ bất tận, bất cùng mà không một ai phải bỏ tiền để mua đó là không gian Dới nắng đồng bằng, da thịt Linh nh đợc mơn man, tâm hồn nh đợc tới mát bởi trớc mặt anh là “Bàu Con Gái” “Linh lại đứng trớc Bàu Con Gái Mới gần một tháng mà nớc đã ngập lênh láng Thảm cỏ may vẫn vật

vờ trớc gió, nở bông trắng xóa Bàu rộng ra, tròn hơn lại càng đìu hiu Chỗ suối

lấy măng ở bên kia phải không? Đằng sau đó là “nhà” rồi! Nửa tiếng lội nớc nữa là đến nơi, là gặp lại tất cả Linh rng rng” [25,63] Tâm hồn ngời lính vẫn là

nh thế Không chỉ là ý chí sắt đá, lòng quả cảm và gan dạ, ánh mắt rực lửa mỗi khi vào trận đánh, ngời lính còn mang theo trong mình một trái tim chứa chan tình cảm Đó là tình đồng đội, đồng chí gắn bó keo sơn nh là máu mủ ruột rà

Có lẽ, nỗi nhớ, sự hồi hộp của Linh sau bao ngày trở lại đơn vị phần nào đó làm

ta lãng quên trong phút chốc sự nặng nề u ám của chết chóc Và cũng có lẽ, nếu không có sự lãng mạn trong tâm hồn, ngời lính sẽ có thể khó vợt qua những thử thách cam go của cuộc chiến Chu Lai luôn quan sát tìm tòi và phản ánh đúng hai mặt của chiến tranh Nhà văn tự đánh giá nh sau: “Nắng đồng bằng tôi viết khi vừa ra khỏi cuộc chiến tranh nên cảm xúc còn tơi xanh, vì thế thiếu đi mảng trần trụi mất mát Thế là Ăn mày dĩ vãng lấy lại cái đó nhng vẫn không đánh mất cảm xúc của Nắng đồng bằng Cho đến bây giờ nhiều ngời nói rằng Nắng

đồng bằng là tác phẩm hay nhất của tôi, nhng Ăn mày dĩ vãng làm tôi hài lòng

hơn vì nó miêu tả đợc hai mặt của cuộc chiến.” [61,7]

Mặc dù nhà văn nhận định nh vậy, song trong tác phẩm không phải là không có những bi kịch chiến tranh: “Rừng sáng dần sáng dần ra Mùi lờm…lợm tanh tanh xộc mạnh vào mũi( ) cây cối cỏ lác xung quanh bị phạt trụi thui…lủi nh vừa qua đám cháy lớn, đang còn hầm hập nóng, những thân cây to bằng hai, ba ngời ôm gục xuống tớc xơ nh cái cổ bị chặt cha đứt, dính nhằng ở đó nhựa vàng ứa ra sền sệt Lá cây nh có ngời trộn đều với đất đen băm nhỏ dải khắp bãi bom chói nắng Một thứ nắng đỏ sẫm lổn nhổn nh tiết.” [25,49]

Chiến tranh là nh thế Sự sống và cái chết luôn cận kề Chết vì đợc trực tiếp chiến đấu là vinh quang Chết vì đói rét, bệnh tật có lẽ chẳng ngời lính nào yên lòng Tuy nhiên mối đe doạ của tử thần từ sốt rét, từ đói ăn luôn rình rập, có khi còn khủng khiếp hơn bom đạn Cũng vì kiếm gạo cứu đơn vị qua cơn đói

nặng mà tiểu đội Linh mất mạng gần hết Nắng đồng bằng là tác phẩm mang

nhiều tố chất lãng mạn nhất mà cuộc đời Tám Linh đâu có nhiều may mắn Vốn

là một chàng trai Hà Nội giã nhà đi chiến đấu, Linh đợc huấn luyện rồi tham

gia vào một đơn vị đặc công Cuộc đời binh nghiệp của Linh đợc tác giả miêu tả khá tỉ mỉ Phần đa cuộc đời ấy gắn với những chuyến băng rừng, vợt sông, tiến sâu vào lòng địch, hoạt động bí mật trong ấp chiến lợc Nếu tác phẩm là một vở

bi kịch thì số phận mỗi nhân vật trong đó (Sáu Hoá, Năm Thuý, Ma Hồ Lang, Tùng, Toàn ) là một màn kịch th… ơng tâm Cuộc băng rừng kiếm gạo với Linh cha phải là tận cùng khó nhọc Anh chỉ thực sự thấy cay cực khi chứng kiến sự

hy sinh đau đớn của Tùng, cái chết thanh thản hơn sự sống của Toàn hay sự giằng co cớp xác đồng đội trong đêm ma gió Rồi Linh mất cả cơng vị chiến sĩ vì sự phản bội của Kiêu Linh khủng hoảng về tinh thần, nhác nhớn về thể xác khi lạc đơn vị, trở thành hậu quả của thói quan liêu Và trong trận đánh cuối cùng, anh mất Thuý, ngời anh yêu hơn cả bản thân mình Thúy vĩnh viễn nằm lại Cù Lao Mía mang theo trái tim rỉ máu của anh Nắng đồng bằng còn sống trong lòng độc giả đến mãi hôm nay có lẽ vì sự lãng mạn, hào sảng của nó gặp cảm xúc thật của một ngời đã từng trải qua những năm tháng chiến đấu gian khổ và giờ đây thăng hoa thành xúc cảm nghệ thuật Cái lãng mạn ở tác phẩm này là sự lãng mạn xuất phát từ thực tế Nó hoàn toàn không phải là sự tô hồng hay thổi phồng sự thật Đây là bớc khởi đầu để rồi sau đó hàng loạt tiểu thuyết khác đợc Chu Lai “trình làng” mang đến sự cân bằng giữa trần trụi và lãng mạn, giữa bi và tráng

Mời lăm năm sau khi Nắng đồng bằng ra đời, Chu Lai xuất bản Ăn mày dĩ

vãng Lúc này, với độ lùi thời gian cho phép, sự chiêm nghiệm suy t chín chắn

thể hiện rất rõ trong cách viết của ông ở tác phẩm này, cuộc chiến đợc soi ngắm qua nhiều góc độ khác nhau Một điều dễ nhận thấy, ở Ăn mày dĩ vãng tác giả thực sự quan tâm đến góc độ đời t của nhiều nhân vật, đồng thời chú ý

đến những nhu cầu mang tính bản năng, rất đời thờng của con ngời Chiến tranh

có lẽ đã đến độ chín Những sự kiện lịch sử và cả những sự kiện đời thờng đợc phản chiếu qua tâm hồn của ngời lính Ngòi bút Chu Lai đi sâu khai thác những vấn đề rất “con ngời” Những vấn đề ấy mang đậm sắc màu xơng máu