Sự thể hiện hình tượng người lính thời hậu chiến trong hai tiểu thuyết ba lần và một lần và chỉ còn một lần của chu lai

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn===  === biện thị hòa Khóa luận tốt nghiệp đại học sự thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến trong hai tiểu thuyết ba lần và một lần và chỉ còn một

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

===  ===

biện thị hòa

Khóa luận tốt nghiệp đại học

sự thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến trong hai tiểu thuyết ba lần và một lần

và chỉ còn một lần của chu lai

chuyên ngành văn học Việt Nam hiện đại

Vinh - 2010

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

===  ===

biện thị hòa

Khóa luận tốt nghiệp đại học

sự thể hiện hình tợng ngời lính thời hậu chiến trong hai tiểu thuyết ba lần và một lần

và chỉ còn một lần của chu lai

chuyên ngành văn học Việt Nam hiện đại

Ngời hướng dẫn: pgs ts đinh trí dũng

Vinh - 2010

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của khóa luận 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Cấu trúc của khóa luận 6

NỘI DUNG

Chương 1 Sự thể hiện hình tượng người lính trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 7

1.1 Cơ sở xã hội và cơ sở thẫm mỹ liên quan và chi phối việc thể hiện hình tượng người lính thời hậu chiến trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 7

1.1.1 Cơ sở xã hội 7

1.1.2 Cơ sở thẩm mỹ 8

1.2 Những đổi mới trong cách thể hiện hình tượng người lính hậu chiến ở tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 10

1.3 Vị trí của tiểu thuyết Chu Lai trong việc thể hiện hình tượng người lính hậu chiến 13

1.3.1 Vài nét về tác giả, tác phẩm 13

1.3.2 Hình tượng người lính hậu chiến là hình tượng trung tâm trong sáng tác của Chu Lai 15

Chương 2 Cảm hứng chủ đạo và một số vấn đề nổi bật về số phận người lính thời hậu chiến trong hai tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần của Chu Lai 18

2.1 Cảm hứng bi kịch là cảm hứng chủ đạo trong hai tiểu thuyết 18

2.2 Những vấn đề nổi bật về số phận người lính thời hậu chiến trong

hai tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần 24

2.2.1 Những người lính chiến đấu, hi sinh vì lý tưởng, vì sự nghiệp chung 24

2.2.2 Người lính và sự hòa nhập với cuộc sống thời bình 29

2.2.3 Người lính và sự xói mòn đạo đức truyền thống 35

2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 40

Chương 3 Nghệ thuật thể hiện hình tượng người lính hậu chiến trong hai tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần 43

3.1 Không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật 43

3.1.1 Không gian nghệ thuật 43

3.1.2 Thời gian nghệ thuật 48

3.2 Độc thoại nội tâm 52

3.3 Giọng điệu và ngôn ngữ 54

3.3.1 Sự đan cài nhiều giọng điệu 54

3.3.2 Giọng điệu thâm trầm, đầy chất triết lý suy nghiệm là giọng chủ đạo 57

3.3.3 Giọng điệu trần trụi, gần gũi đời sống 60

KẾT LUẬN 62

TÀI LIỆU THAM KHẢO 64

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Chiến tranh đã lùi vào dĩ vãng, sự hiện diện của chiến tranh ở bềmặt khốc liệt nhất đã lùi xa nhưng vẫn còn đó biết bao điều trăn trở, day dứt.Bởi vì chiến tranh sẽ không bao giờ mất đi trong ký ức của nhân loại, kể cảnhững con người đang sống trong thời kỳ hậu chiến Đối với những con người

đã đi qua chiến tranh thì vẫn còn nguyên vẹn hồi ức nóng bỏng về nhữngtháng ngày gian khổ nhưng vô cùng oanh liệt, hào hùng của dân tộc Bám sátnhững chặng đường lịch sử ấy, văn học thực sự là một nhân chứng của mộtquá trình lịch sử hết sức hào hùng Có thể khẳng định mảng văn học viết về

đề tài chiến tranh và hình tượng người lính như “sợi chỉ xanh óng ánh” xuyênsuốt theo một quá trình lịch sử không bị đứt quãng và là một dòng chảy chủđạo của nền văn học nước nhà

1.2 Hòa bình lập lại, cuộc sống trở về muôn mặt đời thường của nó, cảdân tộc oằn mình trong cuộc biến thiên vĩ đại, vươn mình đi lên từ những bềbộn, trăn trở của đời thường Diện mạo đất nước ngày càng thay da đổi thịt.Chính thực tiễn của đời sống mới đòi hỏi nhà văn phải có những biến chuyểncho phù hợp Dưới góc nhìn đổi mới đó hình tượng người lính cách mạngcũng được soi rọi từ nhiều chiều, nhiều phương diện Trong không khí đổimới sau văn học sau 1975 nổi lên rất nhiều tên tuổi: Nguyễn Minh Châu,Nguyễn Khải, Lê Lựu, Bảo Ninh, Nguyễn Xuân Thiều Và đặc biệt hơn cả,đáng chú ý hơn cả là nhà văn Chu Lai

1.3 Chu Lai, một nhà văn - người lính trường thành trong cuộc khángchiến chống Mỹ Chu Lai thuộc thế hệ những người chiến sỹ viết văn chươngcũng là nhà văn đã đi qua chiến tranh đã trực tiếp tham gia chiến tranh Ngườiđọc từng biết đến ông qua vai trò một nhà văn, nhà biên kịch và biên tập viêncủa một số tờ báo Trong cuộc đời viết văn tiểu thuyết là thể loại Chu Lai gặt

hái được nhiều thành công hơn cả Tiểu thuyết của ông chủ yếu viết sau chiếntranh nhưng số phận người lính (kể cả người lính trong chiến tranh và ngườilính hậu chiến) lại là vấn đề trung tâm Có thể khẳng định ông là một trongnhững nhà văn hàng đầu với những tiểu thuyết về hình tượng người lính thời

hậu chiến với mười một tiểu thuyết từ tiểu thuyết Nắng đồng bằng (1997) đến Người im lặng (2005) Bao trùm sáng tác của Chu Lai là sự trăn trở, day dứt

của tác giả về số phận con người mà tiêu biểu là hình tượng người lính trong

và sau cuộc chiến tranh Một trong những điều mà Chu Lai trăn trở, day dứt làgiá trị đạo đức truyền thống, là nhân cách, nhân phẩm của con người trongthời đại mới Đi vào tìm hiểu giá trị nghệ thuật từ hình tượng người lính hậuchiến qua những trang tiểu thuyết của ông sẽ là một hướng giải quyết phầnnào những day dứt, trăn trở đó

1.4 Hiện nay trong chương trình văn học ở bậc THPT có đưa vào nhiềutác phẩm văn học viết về chiến tranh và người lính Do vậy nghiên cứu tiểuthuyết Chu Lai sẽ phần nào giúp giáo viên có sự đối chiếu, so sánh tronggiảng dạy, giúp các em học sinh bước đầu có cái nhìn toàn diện về văn họcviết về chiến tranh

Từ thực tiễn trên, chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài: “Sự thể hiện

hình tượng người lính thời hậu chiến qua hai tiểu thuyết Ba lần và một lần

và Chỉ còn một lần của Chu Lai”.

2 Lịch sử vấn đề

Trong sự phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại, đề tài viết vềhình tượng người lính hậu chiến chiếm một vị trí quan trọng Nhà văn ChuLai sau chiến tranh được xem là một cây bút có những đóng góp nổi bật ởlĩnh vực tiểu thuyết viết về chiến tranh và người lính cách mạng nên tạo đượcthu hút tranh luận của giới nghiên cứu phê bình và bạn đọc Viết về Chu Lai

và các tác phẩm của ông đã cí những ý kiến và bài viết khác nhau

* Trên tạp chí Văn nghệ Quân đội tháng 2/1999, trong bài: Một đề tài không cạn kiệt, Bùi Việt Thắng đã viết “Nhân vật Chu Lai được thể hiện như

những con người tâm linh Họ sống bởi những ám ảnh của ảo giác, hối thúcbởi sự sám hối, luôn tìm kiếm sự giải thoát Đó là những con người trở về sauchiến tranh bị mất thăng bằng, khó tìm được sự yên ổn trong tâm hồn Họsống trong cảm giác không bình yên [19, 104]

* Xuân Thiều khi đánh giá tác phẩm Ăn mày dĩ vãng nói: Tác phẩm đầy

chất lính, giọng văn băm bổ, sôi động, các thứ tình cảm suy tư đều đẩy đếntận cùng, cốt truyện có pha chút li kì, bí hiểm kiểu kiếm hiệp rất cuốn hút Cónhững chương, những đoạn anh viết về chiến tranh hết sức linh hoạt, nếukhông là người trong cuộc, không dựng lại được không khí một địa bàn chiếnđấu khá đặc biệt này

* Hồng Diệu khẳng định: “Chu Lai là nhà văn thủy chung với đề tàichiến tranh, anh có nhiều tác phẩm viết về đề tài người lính trên cả ba mặttrận: Văn học - Sân khấu - Điện ảnh” [2, 6]

* Lý Hoài Thu trong bài: Tập truyện ngắn Phố nhà binh có nhận xét:

Dù trực tiếp viết về thời dĩ vãng mịt mùng bom đạn hay chuyển dịch sangtiếp nhận những “kênh” thông tin mới, xô bồ của thời hiện tại, bao giờ ChuLai cũng nghiền ngẫm suy tư về hiện thực với sự nhiệt tâm và lòng trungthực của người lính Vì vậy trước đề tài chiến tranh, anh “không chỉ là viết,

là tiếp cận, mà là sống, là day dứt vật vã bằng tâm linh và máu thịt của chínhmình” [21, 13]

* Trong bài: Bản chất cuộc đời là bi tráng, hai tác giả Thu Hồng

-Hương Lan nói tới một vấn đề khá sâu sắc và cập nhật liên quan đến văn vàngười Chu Lai Nổi bật nhất là vấn đề sự độc đáo, mới lạ của Chu Lai trongquá trình khai thác đề tài chiến tranh: “Những người từng đi qua cuộc chiến,mỗi người có một cách hồi tưởng chiến tranh không giống nhau, nhưng tựuchung lại vẫn là một cảm giác tự hào về một thời oanh liệt Chỉ riêng một

mình Chu Lai khai thác chiến tranh ở một góc độ khác hẳn ” [5, 9] Đó chính

là sự tàn khốc của chiến tranh, những kỉ niệm liên quan đến máu và nước mắt

Đó là gam màu đậm chất bi tráng của cuộc đời in hằn trên những trang văncủa Chu Lai

* Khi nhận xét về bút pháp văn phong của Chu Lai các nhà phê bìnhcũng đều có ý kiến thống thất là: Trầm tĩnh và tỉnh táo, không quá say sưa trữtình đồng thời cũng không quá chao chát mà thấm thía tình người Ngôn ngữvừa dung dị vừa sắc sảo Văn của Chu Lai vì thế gân guốc, khỏe khoắn

* Nguyễn Thanh Tú với bài Cuộc đời dài lắm - một tiểu thuyết có sức hấp dẫn đã đánh giá rằng: “Ngòi bút tiểu thuyết Chu Lai vẫn xây dựng nhân

vật đẩy đến tận cùng của bi kịch, con người của những mâu thuẫn, có khi thậtquyết liệt dữ dội; có số phận tận cùng ngang trái; có nhân cách vô cùng caothượng; lại có loại người tận cùng của sự gian xảo” [22, 101]

* Bên cạnh những bài nghiên cứu phê bình mang tính chất tương đốiquy mô còn có các bài nói chuyện, trả lời phỏng vấn của nhà văn Chu Laixuất hiện rất nhiều trên các phương tiện thông tin đại chúng như báo viết,truyền hình, internet Khi các phóng viên, bạn đọc trên internet đặt ra nhữngcâu hỏi xung quanh nghề nghiệp, tác phẩm của Chu Lai nghĩa là họ đang bìnhphẩm, đánh giá, nhận xét Ý kiến của họ cũng được xem là một cách cảm thụ

bổ sung cho việc phê bình, nghiên cứu tiểu thuyết Chu Lai Đây cũng là một

dạng nghiên cứu phê bình Trên báo điện tử Vietnnam.net có bài Chu Lai hướng đến độc giả trẻ là cuộc trò chuyện cởi mở giữa nhà văn với độc giả,

-trong đó có cả chuyện riêng tư, gia đình, con cái Có những câu hỏi rất hóm

“mái tóc của anh là xoăn tự nhiên hay là anh làm nó xoăn như thế?” Haynhững câu hỏi là sự day dứt của thời cuộc như: Nhà văn cho rằng ảnh hưởngcủa đồng tiền và danh vọng đến văn chương ta như thế nào?

Tóm lại: Tập hợp các bài viết trên báo chúng tôi thấy đó là những bàiviết đánh giá sát thực, bộc lộ những cảm nhận sâu sắc của các nhà nghiên cứu

với sáng tác Chu Lai Tuy nhiên nó chỉ mang tính chung chung, ngắn gọnhoặc chỉ tập trung vào một số phương diện nào đó.

Còn đối với những cuộc trò chuyện, những ý kiến của bạn đọc trên báonét, internet không thực sự mang tính chuyên nghiệp Màu sắc phê bình cókhi đạm khi nhạt khác nhau

Do vậy, nghiên cứu về tiểu thuyết Chu Lai vẫn còn thiếu một cáchnhìn tổng quan, một công trình quy mô mang tính chất tổng thể Chúng tôi

thực hiện khóa luận với đề tài: “Sự thể hiện hình tượng người lính thời hậu

chiến qua hai tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần của Chu

Lai” không phải bắt đầu từ con số không mà có sự tiếp thu ý kiến và định

hướng cho mình của những người đi trước Từ đó giúp chúng tôi định hướngcho khóa luận, tiếp tục khám phá tiểu thuyết của Chu Lai, góp phần vào việctìm hiểu tiểu thuyết hậu chiến nói chung

3 Đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của khóa luận

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Do khuôn khổ của đề tài khóa luận chúng tôi chỉ chọn những tác phẩm

tiêu biểu: Ba lần và một lần, Chỉ còn một lần và một số tiểu thuyết khác của Chu Lai như: Nắng đồng bằng, Ăn mày dĩ vãng, Vòng tròn bội bạc Cùng một số tiểu thuyết khác như Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh), Bến không chồng (Dương Hướng), Thời xa vắng (Lê Lựu) để có sự đối chiếu so sánh.

3.2 Nhiệm vụ của khóa luận

- Tái hiện một cách đầy đủ và có hệ thống nội dung của các tác phẩm

để có cái nhìn toàn diện về hình tượng người lính thời hậu chiến

- Chỉ ra những nét đặc sắc về nội dung cũng như nghệ thuật của các tácphẩm viết về hình tượng người lính hậu chiến của Chu Lai

- Rút ra những kết luận cụ thể trong việc xây dựng hình tượng ngườilính hậu chiến và khẳng định những đóng góp của Chu Lai đối với nền vănhọc Việt Nam ở mảng đề tài này

4 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp so sánh, đối chiếu

4.2 Phương pháp thống kê, phân loại

4.3 Phương pháp phân tích, tổng hợp

5 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính củakhóa luận được trình bày trong 3 chương:

Chương 1 Sự thể hiện hình tượng người lính trong tiểu thuyết Việt

Nam sau 1975 Chương 2 Cảm hứng chủ đạo và một số vấn đề nổi bật về số phận

người lính thời hậu chiến trong hai tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần của Chu Lai

Chương 3 Nghệ thuật thể hiện hình tượng người lính thời hậu chiến

trong hai tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần

Chương 1

SỰ THỂ HIỆN HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH

TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975

1.1 Cơ sở xã hội và cơ sở thẩm mỹ liên quan và chi phối việc thể hiện hình tượng người lính thời hậu chiến trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

1.1.1 Cơ sở xã hội

Chiến tranh đã đi qua hơn ba mươi năm nhưng vẫn còn đó những đauthương mất mát Nhiều gia đình vẫn chưa tìm được người thân, tên tuổi củanhiều liệt sỹ vẫn là những nấm mồ vô danh và còn rất nhiều chứng tích dochiến tranh để lại Đó là những nạn nhân của chất độc màu da cam điôxin,những thương bệnh binh mỗi khi trái gió trở trời vẫn phải chịu đựng nhữngcơn đau thể xác Chúng ta cảm thấy nhức nhối trước những thực trạng đó.Chiến tranh là tội ác với con người Hai cuộc chiến tranh thần thánh của dântộc ta “không thể là trò đùa” nhưng những mất mát là có thật Dân tộc ViệtNam mất mát quá nhiều, đã đổ máu quá nhiều nhưng bằng sức mạnh bất tử,bằng sự quả cảm chúng ta đã vượt lên tất cả và chiến thắng những kẻ thùhung bạo nhất của thế giới

Sau ngày hoà bình lập lại, cuộc sống lại trở về với quy luật muôn mặtđời thường, con người lúc này phải đối mặt với nhiều biến động, những khókhăn thử thách sau thời kỳ hậu chiến Điều này ảnh hưởng không nhỏ đếnnhận thức của văn nghệ sỹ khi nhìn nhận hiện thực cuộc sống xã hội

Đặc biệt từ năm 1986 với đại hội VI, nước ta bước vào thời kỳ đổi mới.Đất nước khởi sắc về mọi mặt Việc hội nhập, giao lưu kinh tế, văn hóa vớicác nước trên thế giới đã trở thành một vấn đề bức xúc trong xu thế quốc tếhoá, đa phương hoá, đa dạng hoá

Về kinh tế từ mốc xuất phát điểm rất thấp, chậm phát triển nay tất cảcác lĩnh vực đều được quan tâm, đầu tư Nền kinh tế công nghiệp hoá - hiệnđại hoá dần dần phát triển góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọitầng lớp Đặc biệt là văn nghệ sỹ trong hoàn cảnh hoà bình, họ có đù điềukiện, đủ vốn sống tích luỹ bao nhiêu năm, có đủ độ lùi, thời gian để nhìn nhận

và phản ánh lại những gì dân tộc đã trải qua, những gì đã đạt được và chưađạt được một cách chân thực như nó vốn có Một nền văn học hậu chiến rađời với thể loại nổi bật nhất do chính nhà văn từng cầm súng trên chiếntrường: “Viết về chiến tranh là bổn phận, là đạo lý của mỗi người” Bên cạnh

đó việc mở rộng mối quan hệ và giao lưu văn hoá với các nước trên thế giớicũng tạo cơ hội rất lớn cho sáng tác Chúng ta có một đội ngũ người cầm búttrẻ, năng động, sáng tạo tiếp cận nền văn minh tri thức của nhân loại

Hoà bình lập lại, đất nước đứng lên một trang sử mới, nền kinh tế đãdần ổn định thế nhưng dư âm của cuộc chiến vẫn còn đọng lại trong lòngnhững người đã từng đi qua và chứng kiến cuộc chiến tranh khốc liệt đó Nóinhư nhà văn Chu Lai: “Chiến tranh vẫn hiện diện khắp non sông, giọt nướcmắt đau thương của người mẹ vẫn chảy, bước chân của những người vợ thấpthỏm đi tìm hài cốt chồng ” [15] Những người sống ở thời bình, tất cả đều

bị ám ảnh, day dứt bởi quá khứ; họ khó có thể hoà nhập vào guồng quay đếnchóng mặt của cuộc sống hôm nay; họ lạc lõng, mặc cảm với thân phận củanhững kẻ đã “hết thời”; họ luôn mang nặng trong mình nỗi buồn của cuộcchiến với những mất mát, hi sinh Như hiểu được điều đó, các nhà văn đã đisâu vào khám phá, tìm hiểu thế giới tinh thần, tâm lý của họ Đã lắng nghe,cảm thông, chia sẻ, với những trăn trở trong thế giới nội tâm phong phú vàđầy phức tạp của họ

1.1.2 Cơ sở thẩm mỹ

Khi hoàn cảnh lịch sử xã hội thay đổi, thị hiếu thẩm mỹ, thị hiếuthưởng thức của tác giả cũng thay đổi Trước 1975 trong văn học quan niệm

về cuộc sống, về con người và về cái đẹp chịu sự chi phối của khuynh hướng

sử thi và cảm hứng lãng mạn Trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, vậnmệnh dân tộc được đặt lên trên hết thì nền văn học cách mạng đã hoàn thànhxuất sắc sứ mệnh thiêng liêng của mình Công chúng của nền văn học 1945 -

1975 cần những tác phẩm mang hơi thở của thời đại, thể hiện sự hào hùng củakhông khí chiến tranh Họ cần những tác phẩm thể hiện lý tưởng cách mạng

và sự hy sinh mất mát trong chiến tranh

Sau 1975 trong cái tưng bừng, hồ hởi của niềm vui chiến thắng, thìcông chúng bỗng dưng xa lánh nền văn học “họ không thèm đọc anh nữa,sách anh viết ra hăm hở, dày cộp nằm mốc trên các quầy sách” Nguyên nhânxuất hiện “khoảng trống” ấy là do trước vận mệnh mới còn nhiều ngổn ngangphức tạp của cơ chế thị trường, mỗi con người có sự đấu tranh trong tư tưởng,trong bản thân mình giữa cái cao cả - cái thấp hèn, giữa thiện - ác, giữa tốt -xấu Con người từ hướng ngoại chuyển sang hướng nội, số phận mỗi cá nhânđều cần được quan tâm từ chiều sâu tâm linh, những khát khao thầm kín vềtình yêu, tình dục, hạnh phúc gia đình, về những gì là bản thể của con người.Hơn ai hết, họ có quyền đòi hỏi các nhà văn của mình giải quyết những vấn

đề mà họ quan tâm tìm hiểu Nhưng nền văn học sau những năm đầu giảiphóng vẫn trượt theo quán tính sử thi với cảm hứng ngợi ca một chiều, khôngphù hợp với cuộc sống phức tạp ngổn ngang hiện tại Độc giả đang cần nhữngtác phẩm đích thực Những mong mỏi và bức xúc và mong mỏi của độc giả làhoàn toàn xác đáng, hợp quy luật và tiếp nhận văn học cũng đang được xem

là khâu quan trọng nhất trong cuộc sống văn học hôm nay

Có thể nói, tiểu thuyết sau 1975 đã đạt đến cả bề rộng lẫn bề sâu.Chúng ta đang vươn tới một nền tiểu thuyết hiện đại thực sự Tiểu thuyết hậuchiến đã có chiều dài hơn ba mươi năm Ba mươi năm đó, tuy ngắn ngủi sovới chiều dài của một nền văn học nhưng nó có sự thay đổi rõ rệt và đạt đượcnhững thành tựu nhất định Viết về đề tài chiến tranh và người lính hậu chiến

không còn là vấn đề mới, cái khó của nó là làm sao phải hấp dẫn, lôi cuốn,đápứng nhu cầu thẩm mỹ của người đọc

Tóm lại, các tiền đề tạo điều kiện cho văn học hậu chiến phát triểntrước hết là đất nước hoà bình, vấn đề cơm áo sau những năm đầu giải phóngtuy còn chật vật song đường lối chủ trương đổi mới đất nước của Đảng đã tạođiều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế, văn hoá xã hội Về phía ngườisáng tác, các nhà văn hơn bao giờ hết phấn khởi và tâm huyết với nghề, mongmỏi có những tác phẩm xứng đáng với tầm thời đại Bên cạnh đó trình độ vàthị hiếu độc giả đã vượt xa so với trước, họ đang cần những tác phẩm nghệthuật đích thực

Với các tiền đề thuận lợi như thế, một chân trời nghệ thuật mới đang

mở ra trước mắt chúng ta Văn học hậu chiến hình thành và dần ổn định vềkhuynh hướng, về thi pháp Trong đó cái nhìn mới về chiến tranh và số phậnngười lính là một vấn đề lớn mà văn học đang hướng tới, đang tìm hiểu vàkhám phá

1.2 Những đổi mới trong cách thể hiện hình tượng người lính hậu chiến

ở tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

Nhìn nhận lại nền văn học cách mạng 1945 - 1975 ta thấy chủ nghĩaanh hùng cách mạng là nội dung bao trùm và xuyên suốt Trong dòng tháccủa cuộc cách mạng ấy, người lính đã trở thành hình tượng trung tâm, nêu cao

ý chí quật cường cho toàn thể dân tộc Việt Nam Đó là những con người lýtưởng của một thời vinh quang oanh liệt, là những con người vì sự nghiệpchung mà xả thân vì đất nước Người lính cách mạng được khắc hoạ trên cáinền của khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn Người lính hiện lên với

vẻ đẹp hoàn thiện hoàn mỹ, dường như họ là kết tinh cho sức mạnh của dântộc, của con người Việt Nam Họ là những viên ngọc sáng lung linh không có

tì vết Văn học 1945 – 1975 xuất hiện nhiều tiểu thuyết nổi tiếng như Xung

kích (Nguyễn Đình Thi), Hòn đất (Anh Đức), Dấu chân người lính (Nguyễn

Minh Châu)

Khi bầu trời Tổ quốc im tiếng súng, cũng là lúc tiểu thuyết trở mình.Mạch cảm hứng thể hiện sự đời tư trở thành dòng mạch cảm hứng chính trongtiểu thuyết Việt Nam thời hậu chiến Văn xuôi sau 1975 đã chuyển dần từ tưduy sử thi sang tư duy tiểu thuyết, chuyển từ cảm hứng ngợi ca, tự hào đếnlắng đọng, suy tư Thay vì cách nhìn đơn giản, rạch ròi thiện - ác, cao cả -thấp hèn là cách nhìn đa chiều, phức tạp về hiện thực và số phận con người

Đề tài chiến tranh và cách mạng, lịch sử và dân tộc nhường chỗ cho đề tài thế

sự và đời tư

Trên đà đổi mới đó, tiểu thuyết trong thời kỳ đổi mới với sự thể hiệnhình tượng người lính thời hậu chiến cũng rất đa vẻ, đa chiều Người lính cầmbút thức tỉnh sâu sắc hơn ý thức cá nhân và trách nhiệm của nhà văn đối vớilịch sử xã hội Họ viết về người lính với sự trải nghiệm của những người đãtừng chịu trận và đi qua chiến tranh Dù thể hiện hình tượng lính ở lĩnh vựcnào thì điểm dừng và điểm đến của ngòi bút nghệ thuật vẫn là thế giới nội tâmđầy sóng gió và biến động của mỗi số phận con người Người lính trở nên đatính cách, mang tính toàn vẹn đem lại cho người đọc hôm nay vẻ đẹp dung dị,nhân văn, đầy xúc động Người lính được nhìn nhận dưới góc độ thân phận,

số phận của họ không hề đơn giản ngay cả lúc chiến tranh cũng như khi hoàbình lập lại Những trang viết về cuộc đời binh nghiệp, về những sự kiện lịch

sử trọng đại đã qua của dân tộc mà vẫn lôi cuốn, thu hút người đọc có lẽ cáchcảm, cách nghĩ, cách viết về chiến tranh chân thực hơn, giàu chất sống hơn vànhư vậy sẽ đau đớn, rùng rợn hơn, không còn né tránh nỗi đau nữa Trongnhững nhà văn có nhiều người đã từng đi qua những năm tháng chiến tranh ácliệt để rồi hôm nay họ sống và viết với tất cả nhiệt huyết của mình Chu Lai,Trung Trung Đỉnh, Lê Lựu, Nguyễn Trí Huân là những nhà văn tiêu biểu đãtừng cầm súng chiến đấu và có nhiều vốn sống về chiến tranh Bởi thế, chiến

tranh hiện diện trong tác phẩm của họ không chỉ là sự kiện, những biến cốlịch sử mà còn là số phận con người.

Tiểu thuyết Thân phận của tình yêu (Nỗi buồn chiến tranh) của Bảo

Ninh đưa chúng ta đến với những suy tư day dứt, những dằn vặt sâu kín trongtâm hồn nhân vật Kiên Người lính ấy đã bước ra khỏi cuộc chiến, trút bỏ bộquân phục nhưng quá khứ vẫn là những ám ảnh khôn nguôi Nó tồn tại hiệnhữu trong cuộc sống hàng ngày của anh Nó khiến anh không có phút giâynào thảnh thơi bởi hai chiều quá khứ - hiện tại luôn song hành giằng xé tronganh ngay cả trong giấc mơ Rõ ràng tác phẩm của Bảo Ninh được viết bằngcảm hứng hoàn toàn mới mẽ Nó bi thương, đau đớn chứ không chỉ đơn giản

là một chiều là lãng mạn, tráng ca

Quy trong Chim én bay của Nguyễn Trí Huân là một chiến sỹ cách

mạng đã từng chiến đấu dũng cảm trên chiến trường, khi trở về những tưởngđược yên ổn để bù đắp những ngày gian nan trong quá khứ nhưng đâu cóđược, ngày ngày chị lao đầu vào công việc Khi chiều đến chị lủi thủi mộtmình cô đơn trong ngôi nhà mênh mông, trống trải Suốt những năm thángcòn lại của cuộc đời, chị ấp ủ một khát vọng mãnh liệt về hạnh phúc gia đìnhnhưng chị không tìm ra lối thoát

Lực trong Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu cũng từng là một sỹ quan dày

dặn trận mạc Thiết tưởng sau chiến tranh, a sẽ trở về hạnh phúc bên mái ấmgia đình nhưng nỗi bất hạnh đến vớí anh Vợ anh do tưởng chồng mình đãchết nên đi bước nữa và có những đứa con với người chồng mới Mặc dù rấtyêu Thai nhưng anh phải nén lòng Cuộc sống ngắn ngủi ngày xưa vẫn từngngày, từng giờ bám riết lấy anh, anh không thể quên được Toàn bộ tác phẩm

là những giằng xé, dằn vặt đau đớn của tâm hồn Lực Nguyễn Minh Châu đisâu vào từng ngõ ngách tâm hồn nhân vật để làm rõ tấn bi kịch nội tâm củangười lính trở về sau chiến tranh

Khảo sát một số tác phẩm của nhà văn Chu Lai, ta cũng bắt gặp không

ít những nhân vật là những người lính trở nên bế tắc trước cuộc sống hiện tại,lúc nào cũng canh cánh bên lòng nỗi nhớ rừng xanh Đó là Hai Hùng với mặc

cảm Ăn mày dĩ vãng; là Linh trong Vòng tròn bội bạc; Sáu Nguyện, Út Thêm trong Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần.

Như vậy, văn học sau 1975 đã đem đến cho người đọc một cách nhìntoàn diện về người lính chứ không còn là cái nhìn một chiều đơn giản nhưgiai đoạn trước đây Đó là cái nhìn hoàn thiện hơn về người lính trong chiếntranh cũng như sau chiến tranh Qua đó chúng ta có thể hiểu được những đauthương, mất mát sự hy sinh của người lính và càng thấy quý báu giá trị cuộcsống hoà bình hôm nay, đồng cảm và chia sẻ với những gì họ đã trải qua

1.3 Vị trí của tiểu thuyết Chu Lai trong việc thể hiện hình tượng người lính thời hậu chiến

1.3.1 Vài nét về tác giả, tác phẩm

Chu Lai tên khai sinh là Chu Ân Lai, họ tên đầy đủ là Chu Văn Lai,sinh 05/02/1946 Quê gốc ở thôn Tam Nông, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên.Cha ông là nhà viết kịch nổi tiếng Học Phi Gia đình Chu Lai chuyển lên HàNội sống từ lâu Bởi vậy trong tâm hồn của nhà văn Chu Lai chẳng những cóhương vị ngọt ngào của quê hương, làng mạc mà còn có cả cốt cách lịch lãmcủa một người con đất kinh kì

Tốt nghiệp phổ thông, Chu Lai vào đại học Hết năm thứ nhất ông nhậpngũ Cuộc đời binh nghiệp của ông bắt đầu từ đó và ông khởi sự văn nghiệpcũng từ những năm khói lửa chiến tranh Và cũng như một duyên nợ, nhữngtrang văn của ông đều gắn với vận mệnh dân tộc lúc bấy giờ Cho đến nay sốlượng tác phẩm của Chu Lai khá nhiều: 11 cuốn tiểu thuyết, tập truyện ngắn

Phố nhà binh, kí sự Nhà lao cây dừa Bao trùm lên sáng tác của Chu Lai là

cái nhìn về hiện thực chiến tranh và sự day dứt trăn trở về số phận con người

-người lính trong cuộc chiến tranh và thời hậu chiến Dưới ngòi bút tài hoa củaChu Lai, hiện thực về chiến tranh và người lính hiện lên không chỉ bằng sựquan sát mà bằng cả chiêm nghiệm, suy tư của chính người lính ấy trước cuộcđời hôm nay Với Chu Lai, chiến tranh và số phận người lính chính là nỗi ámảnh, là món nợ tinh thần Bởi vậy trước đề tài chiến tranh anh “không chỉ viết,

là tiếp cận mà là sống, là day dứt, vật vã bằng tâm linh và máu thịt của chínhmình” Hơn ai hết, là người trong cuộc, Chu Lai thấm thía những tàn khốc,huỷ hoại của chiến tranh Và sự huỷ hoại ghê gớm của nó còn dai dẵng đến cảthời bình để đến nỗi ai đã từng trải qua cuộc chiến đó thì không thể sống bìnhthường được

Chu Lai là một người rất nhạy cảm và đối với nghề văn Chu Lai là mộtngười nghiêm túc, thậm chí khắt khe Ông cho rằng viết văn là nghề khổluyện “là nghề tự ăn óc mình, tự ăn thịt mình” Và “nghiệp văn là nghiệp làmdâu trăm họ” Cho nên chỉ còn một cách viết về cái gì, điều gì anh cũng cứviết hết ruột gan của mình Đồng thời ông nghiêm khắc “Cuộc đời con người

có thể có vô vàn khuyết tật nhưng có một khuyết tật không thể tha thứ đó là

sự giả dối Và giả dối trong văn chương là điều cấm kị” [15]

Có thể khẳng định, điều đáng quý nhất mà cuộc đời đem lại cho ChuLai đó là những năm tháng binh nghiệp của ông Vốn sống, sự từng trải đãgóp phần không nhỏ trong việc tạo nên một nhà văn Chu Lai Những nămtháng chiến trường ông đã sống để bây giờ quay trở lại hoá thân với kỷ niệmthành máu thịt, ruột gan để phơi bày ra, chắt lọc ra thành những trang viết.Chu Lai là người say mê với đề tài chiến tranh và người lính Ông đã viết,đang viết và sẽ viết Sự sung mãn của ngòi bút Chu Lai ở đề tài này khiếnchúng ta nghĩ rằng ông sinh ra là để viết về chiến tranh với bản chất đích thựccủa nó Hơn hai mươi năm cầm bút, Chu Lai đã để lại một số lượng tác phẩmtương đối lớn, bao gồm nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, ký sự, kịch

bản sân khấu, truyện thiếu nhi Tiểu thuyết gồm: Nắng đồng bằng (1977),

Gió không thổi từ biển (1985), Sông xa (1986), Vòng tròn bội bạc (1990), Ăn mày dĩ vãng (1192), Bãi bờ hoang lạnh (1990), Phố (1993), Ba lần và một lần (1999), Cuộc đời dài lắm (2001), Khúc bi tráng cuối cùng (2004), Người

im lặng (2005), Chỉ còn một lần (2008) Ngoài ra còn có truyện ngắn Chu Lai

(2003) tập hợp các truyện ngắn mà nhà văn đã sáng tác từ trước tới nay Có

thêm tập kí sự Nhà lao cây dừa và tập truyện ngắn cho thiếu nhi Út Teng.

Tác phẩm của Chu Lai được tác giả đón nhận bằng cả tâm huyết bởi đó

là những điều được viết từ gan ruột, từ chính sự suy tư trăn trở của nhà văn.Qua đó người đọc cũng thấy được “chất Chu Lai” có gì đó bùi bụi, ngang tànnhưng đầy triết lý, trải nghiệm về cuộc đời, con người một cách sâu lắng

1.3.2 Hình tượng người lính hậu chiến là hình tượng trung tâm trong sáng tác của Chu Lai

Chiến tranh và người lính là “một đề tài không cạn kiệt”, quen thuộcnhưng không bao giờ cũ, nó như “một cánh đồng không bao giờ bạc màu,càng được xới thì càng màu mỡ” Ở mỗi một thời đại trong lịch sử khác nhau,

tư duy nghệ thuật khác nhau sẽ có cái nhìn khác nhau về chiến tranh Chu Laitrong bài phát biểu về đề tài chiến tranh đã nói: “Có hai lối viết về chiếntranh, một là mô tả chiến tranh như một bản hoan ca, đầy lãng mạn; hai là mô

tả chiến tranh đầy u tối, não nề, chỉ có chết chóc và mất mát Cả hai cách nàyđều xúc phạm chiến tranh và làm tổn thương người lính” Theo Chu Lai, viết

về chiến tranh điều quan trọng nhất là phải chân thực

Đối với Chu Lai, chiến tranh đã trở thành nỗi ám ảnh thường trực, lànhững miền ký ức nóng bỏng thôi thúc ông nhớ lại tất cả, phải viết như một

sự trả nợ quá khứ Trên từng trang viết của Chu Lai là tiếng gọi khẩn cầuhướng về giá trị lịch sử mà dân tộc ta một thời đã đánh đổi bằng xương máu

và nước mắt “Dù muốn hay không những năm tháng chiến tranh dài dằng dặc

và khốc liệt đã trót in đậm trong nếp nghĩ, trong tâm tưởng và tình cảm củamỗi người mất rồi, đâu dễ mỗi lúc lãng quên, dứt ra cho được [10, 11]

Đó là cơ sở tạo nên một niềm tin vững chắc trong Chu Lai “Tôi tin nhưthế và viết như thế”.

Với niềm tin vững chắc, vốn sống đặc biệt và tài năng, niềm say mêsáng tạo, Chu Lai đã khắc hoạ thành công hình tượng người lính thời hậuchiến Qua từng trang viết, hình tượng người lính hậu chiến hiện lên rất cụthể, chân thực, sinh động Trong tiểu thuyết Chu Lai, sự góp mặt của ngườilính thời hậu chiến tương đối đa dạng và đầy đủ Có nam giới, có phụ nữ, cógià, có trẻ, có người chung thuỷ, có kẻ bội bạc, có người sống bằng hoàiniệm, lại có kẻ thờ ơ lãnh đạm với quá khứ Có người thành công trên mặttrận mới, cũng có nhiều kẻ sa cơ, lỡ vận Dường như Chu Lai không có ý địnhchỉ xây dựng “những hình tượng bất hủ” về người lính với phẩm chất cao đẹpmang tính sử thi mà ông còn xây dựng họ như những con người đời tư, đờithường để giúp bạn đọc có một cái nhìn toàn diện về người lính Cuộc đời họ

là nội dung chủ đạo được nhà văn quan tâm nhiều nhất, đặc biệt là nhữngngười lính bước ra khỏi cuộc chiến trở về với thời bình Trong chiến đấu cónhững người lính kiên cường, dũng cảm (Sáu Nguyện, Hai Hùng, Út Thêm )nhưng cũng có những kẻ hèn nhát, chiêu hồi, sống trên xương máu đồng đội(Kiêu, Năm Thành ) Ngay cả trong bản thân người lính - người anh hùngcũng có những phút giây yếu đuối, mắc sai lầm (Sáu Nguyện, Út Thêm, HaiHùng ) Đến khi chiến tranh kết thúc, đất nước chuyển sang hoà bình sốphận của họ cũng không hề giản đơn mà đầy biến động, phức tạp Có nhữngngười lính vật lộn với cơ chế thị trường đầy phức tạp nhưng vẫn giữ đượcphẩm chất người lính Cụ Hồ (Sáu Nguyện, Nam…) nhưng lại có những người

sa ngã, cơ hội đánh mất mình vì đồng tiền (Năm Thành, Đăng Điền ) Ngòibút của Chu Lai như một ống phim quay chậm đủ mọi góc độ, số phận của

họ Đặc biệt dưới ngòi bút ấy số phận của họ luôn được đẩy lên tận cùng cùa

sự buồn - vui, đau khổ, bất hạnh hay là sung sướng, hạnh phúc “nó khiến

những cuộc chiến của anh không thể đi đến một kết thúc “tròn trịa” mà daydứt người ta mãi mãi khi trang cuối cùng khép lại” [5, 9].

Ta thấy trong từng tác phẩm của Chu Lai, hình ảnh người lính thời hậuchiến cùng với những mối quan hệ đa chiều trong các lĩnh vực phức tạp của

cuộc sống hiện tại của họ chiếm vị trí chủ đạo Tiêu biểu: Hai Hùng trong Ăn mày dĩ vãng, Sáu Nguyện trong Ba lần và một lần, Nam trong Phố… Từ đó ta

có thể khẳng định hình tượng người lính là hình tượng trung tâm trong cácsáng tác của Chu Lai

Tóm lại: Cả ở bề nổi lẫn chiều sâu trong tiểu thuyết Chu Lai nói chung,

Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần nói riêng, hình tượng người lính được

nhìn từ nhiều góc độ, nhiều chiều, được phản ánh như những gì nó “vốn có”chứ không phải “cần có” như tiểu thuyết trước 1975 Hai chương tiếp theocủa luận văn, chúng tôi sẽ cố gắng trình bày cụ thể về mảng đề tài trên

Chương 2

CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ NỔI BẬT

VỀ SỐ PHẬN NGƯỜI LÍNH THỜI HẬU CHIẾN

TRONG TIỂU THUYẾT CHU LAI

2.1 Cảm hứng bi kịch là cảm hứng chủ đạo trong hai tiểu thuyết Ba lần

và một lần và Chỉ còn một lần

Tiểu thuyết viết về chiến tranh sau 1975 nổi bật hai dòng cảm hứngchính đó là cảm hứng phê phán và cảm hứng bi kịch Hai dòng cảm hứng nàyxuất phát từ sự nhìn nhận lại cuộc chiến đã qua của dân tộc Đó không hẳnmột chiều là cuộc chiến thiêng liêng, oai hùng, oanh liệt Cũng không hẳn mộtchiều là cuộc chiến bi lụy thương tâm Chính vì điều đó, văn học viết về chiếntranh cũng không thể chỉ có cảm hứng ngợi ca niềm vui chiến thắng và cũngkhông chỉ là cảm hứng phê phán đến cực đoan Nhìn nhận lại cuộc chiến và

số phận người lính bằng cái nhìn nhân bản mới là khuynh hướng đúng đắncủa nền văn học hôm nay Thay vì cách nhìn đơn giản một chiều về hiện thựccuộc sống, hiện thực chiến tranh và cái nhìn rạch ròi giữa bạn - thù, thiện - ác,cao cả - thấp hèn trong một con người là cái nhìn đa chiều, phức tạp hơn vềhiện thực cuộc sống và số phận con người Chu Lai - một cây bút trưởngthành từ cuộc kháng chiến chống Mỹ, giờ đây sống và sáng tác trong thờibình, có thể nói ở ông có cả điều kiện “cần và đủ” cho một nhà văn chân

chính Xuyên suốt toàn bộ sáng tác của ông nói chung, hai tiểu thuyết Ba lần

và một lần và Chỉ còn một lần nói riêng là cảm hứng mang ý nghĩa nhân văn

sâu sắc Đó là cảm hứng bi kịch với niềm xót xa đến nhức nhối về chiến tranh

và sô phận người lính Dù đứng ở góc độ trực tiếp hay gián tiếp thì vẫn hiệnlên trên trang viết của ông những biến cố lịch sử, những ám ảnh dai dẳng củachiến tranh đối với cuộc sống thời bình của mỗi người lính Nhà văn từng

định nghĩa “chiến tranh là ngày nào cũng chôn người chết mà vẫn chưa đếnlượt chôn mình” [8, 42] “Chiến tranh thực sự là một kỷ niệm đẹp và buồn.Tất cả những kỷ niệm có liên quan đến máu và nước mắt không bao giờ vui

cả Thế nên người ta không thể không bị ám ảnh nếu anh đi qua dù chỉ mộtngày trong chiến tranh, tự tay chôn dù chỉ một đồng đội thôi nó cũng nằm lạidấu vết cho đến suốt đời” [17]

Tuy nhiên, cảm hứng bi kịch trong văn Chu Lai không đem đến cáinhìn bi quan, tiêu cực mà ngược lại dẫu bị đẩy đến tận cùng của nỗi đau đớnthì bản chất người lính không cho phép họ khuất phục số phận, sa ngã hay lùibước trước cái ác Chu Lai luôn luôn đặt niềm tin vào giá trị đích thực củacon người và cuộc sống Chính điều đó đã in đậm dấu ấn trong văn Chu Lai,những tác phẩm đó là sự chiêm nghiệm, như là một món nợ tinh thần mà ông

đã ấp ủ bấy lâu nay Với Chu Lai trước đề tài chiến tranh ông “không chỉ viết,tiếp cận mà là sống, day dứt, vật vã bằng tâm linh và máu thịt của chínhmình” Nên cuộc chiến đó hiện lên với tất cả hình hài, đường nét: Có cả phầnanh dũng lẫn mất mát, đau thương; có niềm vui, nỗi buồn; có tình thương yêulòng dũng cảm; có lòng trung thành và cả những giây phút xao động Nóichung nó mang hai gam màu: dữ dội đến tận cùng và cũng lãng mạn đến tậncùng Chính Chu Lai tâm sự “Chiến tranh mang đến đau thương, mất mát,trần trụi, khốc liệt nhưng cũng rất hào sảng lãng mạn” [18, 12]

Chiến tranh dù chính nghĩa hay phi nghĩa đều gây nên sự đổ máu Haicuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc ta không thể là trò đùa và những mấtmát là có thật Nó không chỉ hiện hữu trong quá khứ mà đang đeo bám hiệntại, là đề tài “không bao giờ cạn kiệt” đối với các văn nghệ sỹ Nói theo kiểuChu Lai: Chiến tranh là chết chóc, là mất mát Còn theo nhà văn Bảo Ninh:

“Chiến tranh là cõi không nhà, không cửa, lang thang, khốn khổ và phiêu bạt

vĩ đại Trong cõi không cùng ấy, con người phải chịu một cuộc sống màntrời chiết đất, cơn đói khát hành hạ và cả những căn bệnh quái ác của chiến

tranh” [16, 280 - 399] Phân tích một số tác phẩm của Chu Lai ta sẽ thấy rõđiều đó

Ba lần và một lần là cuốn tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh - cuộc

chiến của trung đội trong cánh rừng bảo vệ vùng biên Sáu Nguyện - ngườiđại uý quân báo sừng sỏ; Út Thêm - cô học sinh tiểu học - học trò của SáuNguyện; Ba Đẩu - ngưởi huyện đội trưởng vui tính, chân thành; Năm Thành -người đại đội trưởng đẹp trai, đánh giặc thần sầu Tất cả đã tạo nên một đạigia đình rừng xanh đoàn kết và đầy tình yêu thương Nhưng chính NămThành đã bộc lộ là một người chủ quan, nóng vội trong một trận đánh có tínhchất sống còn của trung đội; cũng chính Năm Thành đã thất trận, nướng quânlàm một kẻ chiêu hồi hèn hạ, cướp đi người con gái mà Sáu Nguyện yêuthương Nhân danh đồng đội, nhân danh một người bạn thân, Sáu Nguyện đãtrừng phạt Năm Thành Nhưng cả ba lần anh đều tha cho hắn để rồi đến thờibình, nhân danh cái thiện, Sáu Nguyện đã làm cáí việc mà hai mươi nămtrước anh không làm: trừng trị kẻ phản bội, kẻ vì lợi mà bán đứng đồng đội vàđồng bào mình Song một lần nữa Sáu Nguyện lại thất bại: kẻ ác vẫn sống màchính anh phải chịu lấy cái chết đau đớn Với cuốn tiểu thuyết dày hơn 400trang ấy, Chu Lai đã nói được rất nhiều điều: cả bộ mặt thật của chiến tranh,

cả số phận người lính trong thời chiến cũng như trong thời bình

Ba lần và một lần đã vÏ nên bộ mặt của chiến tranh qua một trận đánh

của đơn vị đặc công Sáu Nguyện bị phát hiện và bị tấn công: “Máu trộn vàobùn đất Mùi da thịt ngào vào mùi lá cây tanh nồng Tiếng rên la quyện dínhvào tiếng pháo rít trên cao Bầu trời chao nghiêng Rung giật Rung giật

( ) Chỉ nghe cái ục! Rồi sau đó là cả căn hầm biến mất trong một cáihốc đỏ bầm Một đống tạp nham gồm cả đất, cả lá cây, hơi khói, cả xương thịtcon người ngào trộn vào nhau không phân biệt ra đâu vào đâu nữa! Góc kiamột khúc đùi, góc này một bộ ruột, góc này nữa là một tảng mông không hiểucủa đàn ông hay đàn bà nhô lên trắng hếu Và giắt hờ trên chạc cây đang ứa

nhựa trên đầu, một mảng ngực con gái vẫn còn trắng lắm, căng tròn, như đangphập phồng hời thở” [10, 60 - 61] Những trang văn chân thực gợi lên tronglòng người đọc cảm giác ớn lạnh như đang trực tiếp chứng kiến sự thực Tội

ác của chiến tranh đã vượt quá sức tưởng tượng của con người Sự phản ánhcủa Chu Lai thật đến mức tàn nhẫn nhưng cũng rất đáng được trân trọng: qua

đó chúng ta phần nào thấy được bộ mặt thật của chiến tranh, giá trị của cuộcsống yên bình hôm nay và trên hết là sự dũng cảm trong ngòi bút Chu Lai.Trong những năm tháng chiến tranh, nền văn học chưa thể hiện đầy đủ, chânthực sự hi sinh, chết chóc, mất mát thẳng thắn đến tàn nhẫn như ngòi bút ChuLai Ngòi bút ấy đã tái hiện cả một không gian rộng, len lõi vào từng ngócngách, ngỏ hẻm để khám phá chân thực tất cả sự thật kinh hoàng mà chiếntranh gây ra Chu Lai không hề né tránh bất cứ điều gì: “Khi quầng sáng vàng

úa của nó vừa kịp liếm nhẹ vào hình thù ngê rợn của một con kì đà đang oằnmình nhai rau ráu một vật gì Gặp sáng, con cá sấu rừng gừ lên một tiếng tiếc

rẻ rồi đành bỏ mồi, quẩy đuôi trườn xuống suối ( ) Cái mồi mà con vật đanggặm dở là một khúc chân người ” [10,72 - 72]

Trong khoảng hơn mười trang sách (tr50 - tr60) của cuốn tiểu thuyết, tacảm nhận được sự đục khoét tàn nhẫn của chiến tranh vào da thịt và tâm tưcon người Với cả nhân loại, chiến tranh đã là bi kịch Với người Việt Namhơn ba mươi năm chiến tranh đó là một tấn bi kịch Với những người lính thì

đó là một tấn thảm kịch hãi hùng nhất Chu Lai đã xoáy sâu vào hậu quả trựctiếp của tấn thảm kịch đó Đúng như nhà phê bình Bùi Việt Thắng đã viết

“Viết về chiến tranh có nghĩa là phải viết về hậu quả của nó Bởi vì một cuộcchiến tranh ba chục năm đánh lại mấy đế quốc lớn, dù chiến thắng lẫy lừng tolớn nhưng hậu quả của nó chắc phải dai dẵng, phức tạp” [20, 97] Chiến tranhtrong văn Chu Lai vừa cụ thể, trần trụi đến mức cầm nắm được độ dài, độ sâucủa nó vì dường như nó đã ngấm vào máu thịt Chu Lai Nó được phản xạ quanhững trang viết về hiện thực chiến tranh: “Khi anh bỏ tay ra, bên trái đã

thành một hốc đỏ lòm và từ đó, theo mấy sợi gân nhớt nhầy, con mắt bị khoétthủng đang thỏng xuống, treo tòng teng trên gò má Anh quýnh quáng nhétcon mắt vào tròng Cùng với bọt máu, con mắt lại trồi ra, lủng lẳng Anh đưatay giật mạnh Con mắt rời ra Anh vung tay ném đi đâu đó thật xa Máu tiếptục chảy xuống cằm, xuống cổ và tràn sang cả con mắt lành Anh lại cuốngquýt quờ tìm trong cỏ, nhặt lại con mắt đã trắng xác đang trừng trừng nhìnlên, díh đầy cát, mở khuy áo ngực, bỏ thỏm vào đó, gài lại hẳn hoi rồi mớichịu ngã gục xuống” [10, 57] Qua phân tích ta thấy màu đỏ của máu dườngnhư là gam màu nổi bật như nhuốm đỏ từng trang văn, từng trang đời của

người lính Qua tiểu thuyết Ba lần và một lần, phần nhiều chiến tranh hiện

hữu ở gam màu bi tráng Chiến tranh là tang tóc, dữ dội và khốc liệt Ở tiểuthuyết Chu Lai, chiến tranh được soi rọi từ hai chiều của quá khứ và hiện tại

và nó được cảm nhận qua tâm hồn những người lính nên nó càng khắc sâutrong lòng độc giả về sự tàn khốc, dữ dội

Sự khốc liệt của chiến tranh không chỉ hiện hữu ở sự hi sinh, chết chóc

mà nó còn được hiện hữu ở những cái vặt vảnh trong cuộc sống hằng ngàynhư sự thiếu thốn rau xanh, quần áo, bệnh tật, ốm đau Trong chốn rừngthiêng nước độc, người lính thiếu thốn đủ mọi thứ Sự thiếu thốn đó biểu hiệntrên nước da xanh tái nghét, trên mái tóc rụng dần của con gái lẫn con trai vàcăn bệnh sốt rét cứ hoành hành mỗi người Sau cuộc càn, trung đoàn SáuNguyện rơi vào tình trạng “tiến thoái lưỡng nan”: “Cả cánh rừng chìm trongcái đói rã rời Củ sắp hết Măng cũng được đào đến những mục cuối cùng.Tóc trên đầu con gái đã bắt đầu rụng dần rồi rụng từng đám Mặt con trai đãvêu vao hơn, không sinh khí, không chuyển động, đến nỗi có cậu xuống suốinhìn con chim nhăn nhúm, teo tóp như lặn vào trong của mình đã phải thốtlên: giá bây giờ có đứa con gái nào cởi truồng nằm úp mặt lên bụng cả ngàythì thằng nhỏ vẫn không nhúc nhích Nghe được câu nói này, các cô gái chỉcười nhưng nước mắt lặng lẽ chảy ra Chao ôi! Thì chúng tôi cũng đâu khác

gì Ngay đến cả căn bệnh đang không lăn ra sùi bọt mép cũng tự dưng biếnmất kia kìa! Khổ! Còn gì trong người nữa mà khát khao, còn cái gì trong timnữa mà mơ mộng! Giọt tinh chất cuối cùng đã được chiết ra để nắm giữ câysúng mất rồi” [10, 65].

Chiến tranh đã đi qua từ lâu nhưng với chúng ta, đặc biệt với nhữngcon người đã từng bước qua cuộc chiến tranh như Chu Lại thì dấu ấn để lạivẫn thảm khốc như ngày nào Trong hầu hết những tiểu thuyết viết về ngườilính, Chu Lai không chỉ hướng cảm xúc ngược dòng quá khứ mà còn hướng

về cuộc sống hiện tại Hiện thực trong tác phẩm không chỉ là chiến tranh màcòn là hoà bình Điều đáng nói là cảm hứng bi kịch thấm vào số phận ngườilính thời bình không hề nhạt hơn thời chiến nếu như không muốn nói nó cóphần sâu đậm hơn Số phận người lính trở về sau chiến tranh không có sốphận nào yên ổn, không một cuộc đời nào bình lặng Cuộc đời họ chao đảo,như bị cuốn theo cơn lốc xoáy của cơ chế thị trường Những thất bại, những

bi kịch nhiều khi dồn ép người lính đến bước đường cùng

Sáu Nguyện (Chỉ còn một lần) trong chiến tranh là một anh hùng đáng

giặc “có sỏi trong đầu”, may mắn của anh là sống sót trở về sau chiến tranh.Những tưởng hoà bình anh sẽ có được một cuộc sống yên ổn nhưng sóng giócuộc đời cứ ập đến với anh Vì muốn tiêu diệt cái ác, cái xấu anh đã có ý địnhgiết Năm Thành Nhưng ý định chưa thực hiện được thì chính anh gặp phải tai

nạn khủng khiếp và hôn mê bất tỉnh Hầu như suốt tiểu thuyết Chỉ còn một lần là hình ảnh Sáu Nguyện gan dạ, mưu trí, sâu nặng nghĩa tình ngày xưa

nằm bất động trên chiếc giường của bệnh viện Và cuộc điều tra truy tìm cái

ác, cái xấu giờ đây được chính bạn bè, đồng đội cũ của anh đảm nhiệm Trên

xa lộ đi tìm bản chất cái xấu, cái ác của Năm Thành họ đã gặp phải rất nhiềukhó khăn, thậm chí nguy hiểm đến mạng sống của mình Nhưng với nghị lực

và sự quả cảm của những người lính họ đã vượt qua tất cả và chiến thắngđược cái ác Nhưng tác phẩm kết thúc không viên mãn như chúng ta mong

đợi Dù Sáu Nguyện đã hồi tỉnh nhưng rồi anh lại ra đi vì vết thương cũ trênđầu bị tái phát mà không kịp chứng kiến ngày vui của Lan Thanh và Cầu -giọt máu duy nhất của anh với Tư Chao.

Hòa bình đã lập lại, trên bầu trời của Tổ quốc đã im tiếng súng nhưngtrên trận địa kinh tế mới, số phận của những người lính cũng không hề đượcyên ả Họ phải cố gồng mình để hòa nhập với cuộc sống mới nhưng cuộcsống mới đó không hề đơn giản như họ tưởng, thậm chí còn khắc nghiệt hơn

Dù đặt số phận người lính ở thời gian nghệ thuật nào, Chu Lai cũng bộc lộniềm hoài quan sâu sắc vào những mất mát, bất hạnh của họ Như vậy cảmhứng bi kịch trong tiểu thuyết Chu Lai là cảm hứng chủ đạo và nó được thểhiện ở nhiều phương diện, nhưng nổi bật hơn cả là cảm hứng bi kịch trong cáinhìn về hiện thực và nỗi day dứt về số phận người lính trong thời bình

2.2 Những vấn đề nổi bật về số phận người lính thời hậu chiến trong hai

tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn một lần của Chu Lai

2.2.1 Những người lính chiến đấu, hi sinh vì lý tưởng vì sự nghiệp chung

Chu Lai là một nhà văn từng có nhiều năm lăn lộn trên chiến trường

“Mảnh đất màu mỡ” cho nhà văn thể hiện sự tài hoa của mình là cuộc chiếntranh ái quốc vĩ đại của dân tộc và nhân vật trung tâm trong các tác phẩm củaChu Lai là người lính Hình ảnh người lính không phải đến giai đoạn văn họcsau 1975 mới được thể hiện mà trước đó trong các tác phẩm văn học đã đượcxây dựng rất thành công, có sức sống lâu bền như: Chị Sứ, anh Trỗi, anh Núp,chị Út Tịch Trong văn học sau 1975 chúng ta cũng bắt gặp nhiều hình ảnh

đẹp về người lính: Kiên trong Nỗi buồn của chiến tranh (Thân phận tình yêu) của Bảo Ninh, Tuấn trong Không phải trò đùa của Khuất Quang Thụy, Tư Quang trong Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh Đến với tiểu thuyết Chu

Lai, một lần nữa chúng ta lại được tiếp xúc với hình ảnh người lính với nhữngphẩm chất lính của riêng họ Hình ảnh người lính trong cuộc chiến tranh ấy

dưới ngòi bút Chu Lai hiện lên với tất cả những gì trung thực nhất, trần trụinhất Họ là những người lính bước vào cuộc chiến tranh với vẻ đẹp của sựchiến đấu dũng cảm, vẻ đẹp đạo đức của người lính Cụ Hồ Đó là những conngười có lí tưởng, có hoài bão lớn, chiến đấu, hi sinh hết mình, xả thân vì sựnghiệp cách mạng.

Những người lính mang phẩm chất tốt đẹp đó là Sáu Nguyện, Ba Đẩu,

Út Thêm, Bảy Thu Họ mang trong mình những lý tưởng, hoài bão củangười chiến sỹ ngoài trận tuyến đánh giặc bảo vệ vùng tuyến quan trọng

Sáu Nguyện vốn là người Hải Dương di cư vào Nam Với thân hìnhkhông vạm vỡ như Hai Hùng nhưng anh ghi dấu ấn vào lòng cô bé mười lămtuổi Út Thêm - cô học sinh thành phố mới rời ghế nhà trường vào rừng: SáuNguyện là “người đàn ông có vẻ ngoài khắc khổ, nhỏ thó, nước da đen xạm,mặt rỗ hoa thì phải, tóc cắt bốc, cứng quèo quẹo như đặt một mớ dây thép gailoại bùng nhùng lên đó; ăn vận thì lôi thôi, mình khoác chiếc áo Mỹ chật cứngnhưng phía dưới lại đánh một chiếc quần lửng màu đen rộng thùng thình dàingang gối Một đôi mắt trũng sâu, thâm quầng như cả đời chưa hề ngủ baogiờ, nhưng lại luôn toả hắt ra những đốm sáng xanh nhẹ, vừa bí hiểm vừa dịudàng, dịu dàng đến gần như là yếu đuối” [10, 14] Đôi mắt ấy báo hiệu mộtcon người giàu tình cảm

Trong cảm nhận đầu tiên của cô học sinh tiểu học Út Thêm, SáuNguyện là con người khó tính, khô cằn “lạnh băng mặt mũi và lạnh băng cảtâm hồn”, duy chỉ có đôi mắt phảng phất nét u buồn và cái miệng khi nói khá

có duyên Út Thêm cảm nhận “mình như đang sống cạnh một viên cai ngụcgiữa rừng sâu núi đỏ Suốt cả tuần ăn chung ở chung trong một vạt rừng lúpxúp rộng không quá ba manh chiếu ghép lại, ông ấy hầu như không mở miệngnói với cô câu nào” ngoài việc nhắc nhở cô những vấn đề cá nhân trong cuộcsống hằng ngày Tóm lại Út Thêm cảm nhận Sáu Nguyện “giọng cấm cảu củamột bà gì ghẻ chán ghét con chồng, cứ chốc chốc chú lại văng ra một lời dặn

lọc cọc như củi gãy như thế” [10,16] Có khi Út Thêm tự hỏi “Tại sao người

ta lại phân cô về sống với một ông quân báo cóc cáy, vô hồn vô cảm như thếnày kia chứ? Quân báo! Quân báo là sao?” [10, 17] Đã nhiều lần Út Thêm

có ý định trốn khỏi rừng, sẽ lén theo giao liên về trên để tìm nhập vào mộtđơn vị chủ lực Nhưng theo thời gian, chính Sáu Nguyện lại là động lực đểníu giữ cô ở lại gắn bó, sát cánh với người quân báo lạnh lùng ấy Với ÚtThêm, chú Sáu là “thần tượng thời trận mạc”, bởi đó là một đại uý quân báothông minh, nhanh nhen, tháo vát Và đằng sau con người tưởng chừng lạnhlùng, cứng rắn, nghiêm túc trong công việc là cả một trái tim yêu thương nồngnàn và có phần yếu đuối nữa Sáu Nguyện tỏ ra như vậy cũng bởi anh nghĩđến công việc quân báo không thích hợp với một đứa nhóc tỳ như cô, vì đó làmột việc làm vất vả, nguy hiểm

Trong con người của Sáu Nguyện có dòng máu anh dũng hi sinh củangười cha và lòng quyết tâm trả thù sôi sục Chính vì thế trong chiến trận,dường như anh sinh ra chỉ để đánh giặc, đúng như cách nói của Ba Đẩu - ngườihuyện đội trưởng vui tính: “Thằng chả lúc này thiệt tội, hoàn toàn thân cô thế

cô, chẳng còn một ai là bà con họ hàng thân thích chi hết! Chả là dân quân báo

kỳ cựu vào cỡ số zách của toàn bộ vùng đất giáp ranh liên hoàn này Hình nhưchả sinh ra để làm cái nghề này, mọi giác quan trên thân thể chả đều khônggiống người thường, sáng ra, chỉ cần vểnh mũi hít hít mùi đất mùi trời, thè lưỡinếm sương đêm, nếm nước suối một cái là chả có thể đoàn trúng phóc bữa nay

có càn hay không, càn to hay càn nhỏ, càn vòng ngoài hay càn sâu lút vàotrong, cho nên đỡ lắm! Một mình chả có sức mạnh bằng cả một binh đoàn quânthiện chiến ( ) kẻ thù gọi chả là quái nhân, bà con kêu chả là Người Trời, còntao, tao bảo chả là thằng dại gái” [10, 29 - 30] Như vậy với nhân vật này ChuLai dồn tâm huyết dựng lên một chân dung người lính khá hoàn hảo: Võa cócái tài ba thao lược trên chiến trường vừa có chút ngang tàn, bướng bỉnh, cátính nhưng cũng là một người rất bình thường “là thằng dại gái”

Trong cuộc chiến đấu gian khổ ở khu rừng ven đô, Sáu Nguyện thểhiện hết mọi tài năng của một người quân báo: Không có một ngóc ngách,một tin tức nào là chả không moi ra được “lúc đóng giả nông tri điền, lúc là sỹquan rằn ri mang lon đại uý biệt động dù, lúc lại là kẻ cô hồn chuyên đâmthuê chém mướn, lúc khác đã biến thành ông chủ xe đò chuyên chạy tuyến lụctỉnh rồi ” [10, 29] Trong nhiều trận càn, Sáu Nguyện có cái nhìn sáng suốt,tác phong làm việc thận trọng cũng chính vì tính thận trọng mà Sáu Nguyện

đã mâu thuÉn với Năm Thành khi Sáu Nguyện can ngăn Năm Thành trongmột đợt đột kích Năm Thành không nghe và kết cục dẫn đến thất bại nặngnề: gần ba chục con người không còn một ai và chỉ một giờ sau địch đã phảnkích lại Cũng từ đó anh mất đi người bạn hữu thân thiết nhất và cả Tư Chao -người con gái mà anh yêu thương nhất

Bên cạnh người đại uý quân báo uống rượu “thần sầu” và đánh giặccũng “thần sầu” còn có đồng đội của anh, những con người cùng chung lýtưởng cùng sống chung dưới mái nhà rừng xanh Ba Đẩu - người huyện đội

ồn ào, xởi lởi, tính tình nóng nảy nhưng khá ôn hoà, thể hiện lòng dũng cảmtrong từng trận đánh Khi bị trúng đạn “cả một đống ruột màu hồng, đangphòi ra khỏi băng, nằm chình ình, cuộn tròn trên bụng” [10, 68] mà vẫn cườimột cách hồn nhiên như không có chuyện gì:

- Tao bị rồi Lại bị vào đúng lúc này, đểu quá! Mày ở lại, ráng cùnganh em giữ thêm chút nữa sắp chiều rồi

- Còn thằng nào sống, gom cả lại đây, chơi tới luôn!

Vết thương chưa lành nhưng Ba Đẩu đã trốn xuống với anh em “cứ đểtao xuống với chúng nó một chút” Điều này thể hiện Ba Đẩu là một conngười giàu tình cảm, thương yêu lo lắng cho đồng đội hơn cả bản thân mình

Đó còn là Út Thêm - một cô bé chưa tròn mười lăm tuổi, khi bước vàorừng thì rừng là một cái gì đó rất bí hiểm mơ hồ Đầu óc non nớt của cô béthành phố mới học hết tiểu học thì mọi thứ đều lạ lẫm Ở Út Thêm có một đôi

mắt đặc biệt “đôi mắt gan lì giống ông già nó” đôi mắt cần cho một nghề quânbáo Theo thời gian và quá trình chiến đấu Út Thêm trở thành người học trògiỏi của đại uý quân báo Sáu Nguyện Mỗi lần đi nắm tình hình hay bước vàocuộc chiến cô vẫn đi băng băng không hề sợ hãi, bắn chết địch ngày càngnhiều với tất cả sự bình tĩnh Chứng kiến cái chết của những người lính và sựtàn phá của những trận càn quét càng thôi thúc dũng khí, sự quyết tâm trong

Út đối với kẻ thù

Trên chiến trường, người lính của Chu Lai luôn hội tụ đầu đủ nhữngđức tính cao đẹp như tính quyết đoán, năng động, gan dạ, trung thực, tình yêuthương đồng đội Hiện thực của những trận đánh, sự mong manh giữa sựsống và cái chết giúp người lính sống thực với bản thân mình và với đồng đội,bạn hữu Họ hiểu rằng chiến tranh dù là chính nghĩa hay phi nghĩa đều là tội

ác, là mất mát, đau thương, là sự tàn phá ngê gớm: “Hầu như không một cănhầm nào không bị chà nát, không còn một thân cây nào không bị xích sắtnghiến gục Rừng đã biến thành bãi trống ( ) Lẫn trong cái tan hoang, tơi tả,ngập ngụa khói xanh khói vàng đó là những thân người, cả bên này lẫn bênkia nằm hỗn độn chồng đè lên nhau, không còn phân biệt đâu là sắc phục màuxanh lá cây của lính giải phóng và màu xanh xám vằn vện của lính ngụy nữa.Một cái mùi gì đó tanh nồng như mùi của lò sát sinh chưa quét rửa xộc lên ”[10,65] Hoặc cảnh “cả cánh rừng chìm trong cái đói rã rời Mặt mày con trai

đã vêu vao càng vêu vao hơn, không sinh khí, không chuyển động ” [10, 75].Khi phải chứng kiến và trải qua những khốc liệt, đau thương đó họ vẫn vượtqua tất cả và dũng cảm đánh giặc hết mình chấp nhận hy sinh để chiến thắng

kẻ thù

Người lính trong hai tiểu thuyết của Chu Lai hiện lên hết sức chân thật,sinh động Họ chiến đấu dũng cảm, bất khuất và kiên cường không chỉ vì mụcđích cao xa, chung chung mà vì hạnh phúc của đồng đội và của cả chính bản

thân mình Dù ở hoàn cảnh nào họ vẫn chiến đấu với lòng nhiệt huyết của tuổithanh xuân, chiến đấu vì lý tưởng, vì sự nghiệp chung.

2.2.2 Người lính và sự hoà nhập với cuộc sống thời b×nh

Nếu như trong chiến tranh, người lính được Chu Lai tập trung khắc hoạmột cách chi tiết, toàn diện dưới nhiều góc độ thì khi người lính từ mặt trậntrở về hoà nhập với cuộc sống thời bình cũng được ông quan tâm thể hiện vớimuôn mặt phong phú, phức tạp của cuộc sống Họ phải lo toan trước bao vấn

đề đời thường mà trước đó họ chưa bao giờ phải đối mặt Vấn đề là làm saobắt kịp đời sống xã hội sau chiến tranh trở nên day dứt trong lòng nhữngngười lính Một cuộc chiến không có bom đạn ác liệt nhưng không thể nói làkhông có máu, mồ hôi và nước mắt Cuộc chiến của họ trước kia vì độc lập tự

do của dân tộc, nay vì sự tồn tại của mỗi cá nhân con người với những tâmtrạng, nhu cầu và lợi ích riêng tư

Người lính và số phận của họ trong cuộc sống thời bình là một trongnhững vấn đề khiến Chu Lai luôn luôn day dứt, trăn trở Có thể nói vếtthương chiến tranh trên hình hài đất nước đã lành nhưng dường như những

âm vang của nó vẫn còn âm ỉ trong lòng người đọc, đặc biệt là trong lòngnhững người lính trở về sau cuộc chiến để hoà nhập với cuộc sống thời bình.Trước guồng quay của cơ chế thị trường và mọi xô bồ, phức tạp khác họ trởnên bơ vơ, lạc lõng không biết xoay xở như thế nào Để bước vào cuộc sống

ấy “người lính cũng cần phải có đầy đủ trí tuệ và nghị lực như bước vào mộtcuộc chiến tranh vậy” (Nguyễn Minh Châu)

Cùng với những nhân vật khác trong những tác phẩm khác, hình ảnhngười lính hoà nhập với cuộc sống thời bình có sự phân hoá sâu sắc của sốphận hiện diện khá rõ trong hai tiểu thuyết của Chu Lai Có những số phậnmay mắn, thành đạt; cũng có những số phận đầy bi kịch với những hoàn cảnhkhác nhau Nhưng nhìn chung, trong tiểu thuyết của mình Chu Lai dành nhiềutrang viết về các số phận người lính trở về sau chiến tranh nhiều nỗi buồn,

thường gặp những thất bại khác nhau do họ ngơ ngác trước cuộc sống mới mẽ

có nhiều giá trị bị đảo lộn

Số phận may mắn đã mỉm cười với Sáu Nguyện khi anh không chết ởchiến trường, được quay về với cuộc sống hoà bình Nhưng trong cái maumắn của sự sống chết ấy thì cái may mắn thực sự của cuộc đời không dànhcho anh Trong chiến tranh Sáu Nguyện là một đại uý quân báo sừng sỏ, còntrong cuộc sống thời bình anh cảm thấy lạc lõng, cô đơn Bị đồng đội hãmhại, mang trên mình vết sẹo nhăn nhúm như một vết xe oan nghiệt kéo SáuNguyện trượt dài trên những bất hạnh Người ta dựa vào vết sẹo đó để giámđịnh sức khoẻ, thương tật và cho rằng anh không thích hợp với quân đội nữa.Người đại uý quân báo đánh giặc “thần sầu” ấy ra khỏi hàng quân ngũ, ra đinhư một kẻ hành khất, ngậm ngùi của kẻ “hết thời” Sau những ngày thánglang thang, phiêu bạt anh lại quyết định hạ đôi cánh muộn mằn và lang bạtcủa mình xuống đồi cao su xanh ngát Anh như được trở lại với mái nhà rừngxanh thân yêu của mình, được sống và hằng ngày hít thở không khí trong lànhnơi đây Nhưng số phận và cuộc đời không bằng phẳng như anh nghĩ Trongcuộc sống ồn ả, bon chen, phức tạp nơi đây anh không phe cánh với cấp trên,không vừa lòng cấp dưới: “Người ta bắt đầu không chịu nổi anh nữa Bìnhthường họ đã cho anh là một con người bí hiểm và nguy hiểm Cái gì anhcũng biết, chẳng việc gì là qua mắt được nhưng anh lại luôn luôn không tỏthái độ gì, chỉ cười, mà lại cười rất nhạt nên đến khi bỗng xuất hiện hàng loạtnhững lá đơn khiếu tố, thư nặc danh và cả hữu danh về những sai sót khôngthể tha thứ được của một vài cá nhân trong ban giám đốc như dốt nát, ănchặn, trù dập, thất thoát, phá rừng, bê tha, truỵ lạc được gửi lên trên, đượctuồn ra cho báo chí, thì người ta đã nghĩ ngay đến anh và đổ riệt cho anh là kẻgiật dây hậu trường, là đứa ném đá giấu tay, và, bí mật phát động một chiếndịch thanh trừng anh” [10, 155]

Quả là cuộc sống hôm nay không giống những năm tháng chiến tranh,dẫu gian khổ nhưng đồng đội vì nhau chia sẻ từng vắt cơm, ngụm nước; cókhi chia sẻ cả sự sống và cái chết Cuộc sống hôm nay, lòng người nhamhiểm khó lường Sáu Nguyện càng cầu an bao nhiêu thì thái độ đó của anh lạichém ngược vào mặt anh “Họ chụp lên đầu anh cái mũ là trung tâm chia rẽ vàlật đổ, chuyên kích động phần tử chây lười bất mãn nhằm cầu danh, cầu lợi;

họ nói trong quá khứ anh là kẻ đào tẩu khỏi mặt trận trốn về phía sau, thậmchí còn quy kết anh là có tư tưởng phản động, phủ nhận quyền lãnh đạo củaĐảng đã thành hệ thống ” [10, 156] Và cuối cùng người ta đề nghị khai trừanh Nhưng lần này anh không thể nhịn được, Sáu Nguyện đứng bật dậy,những chấm xanh trong mắt tưởng đã từ lâu tắt hẳn lại bay ra: “Tôi đã mất tất

cả và sẵn sàng chấp nhận mất nữa, nhưng riêng đối với danh hiệu người cộngsản, nói thật, nếu ở đây ai đụng đến nó, tôi sẽ bảo vệ bằng chính mạng sốngcủa mình” [10, 156]

Trong cuộc sống sinh tồn đó, anh đã thất bại hoàn toàn “Anh rơi thỏmvào trạng thái cô đơn tuyệt vọng và chỉ còn một cách giải thoát duy nhất là ra

đi Ra đi càng nhanh càng tốt Ra đi không một đồng xu dinh túi, trừ một bộrưỡi quân phục đã rách bươm, và, vẫn còn là may, khẩu súng sứt báng anhluôn luôn giấu kín ở trong người” [10, 157] Một lần nữa Sáu Nguyện lại rongruỗi trên con đường mưu sinh với hành trang của một kẻ trắng tay cô độc,không tình yêu, không hạnh phúc gia đinh, không bạn bè Đó là vết thươnglòng khi nghĩ về người đàn bà đã cho mình những kỉ niệm ngọt ngào nhưngcũng đầy đau đớn Đó còn là sự không bằng lòng, không thể sống chung vớicái xấu, những mưu mô lừa lọc của mặt trái xã hội Mặt trái đó là bối cảnhkinh tế xã hội phức tạp mà như Chu Lai đã phác hoạ “Đó là những năm 80của đất nước Những năm mà mọi sự vẫn chìm trong cái sắc chung hết sức u

ám Vết tử thương của chiến tranh chưa kéo da non, những khuyết tật thời hậuchiến lại không ngừng nảy sinh và lộng hành Lòng người nổi nênh Đức tin