Sự ra đời, quá trình hoạt động và vai trò của chi bộ nhà tù sơn la từ năm 1939 đến năm 1945

Tuy nhiên những tài liệunày đều trình bày dới hình thức bao quát, cha cụ thể, nếu cóchỉ chủ yếu trình bày vai trò nhà tù Sơn La trong việc đào tạocán bộ cho Đảng nên cha có cái nhìn khái

trờng đại học vinh khoa lịch sử

tóm tắt khóa luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: lịch sử Việt Nam

Sự ra đời, quá trình hoạt động

và vai trò của chi bộ nhà tù sơn la

trờng đại học vinh khoa lịch sử

khóa luận tốt nghiệp đại học

Sự ra đời, quá trình hoạt động và vai trò

của chi bộ nhà tù sơn la

từ năm 1939 đến năm 1945

Chuyên ngành: lịch sử Việt Nam

Giảng viên hớng dẫn: TS Trần Văn Thức

Sinh viên thực hiện : Tống Thanh Bình

Lớp : 44B4 - Lịch sử

Vinh - 2007

Mục lục

Trang

A Mở đầu

Chơng 1: Sự ra đời của Chi bộ nhà tù Sơn La

1.1 Vài nét khái quát về điều kiện tự nhiên và xã hội tỉnh Sơn

La trớc 1939

6

1.2 Quá trình xây dựng và chính sách cai trị của thực dânPháp tại nhà tù Sơn La

9

1.2.1 Quá trình xây dựng nhà tù Sơn La của thực dân Pháp 91.2.2 Chính sách cai trị của thực dân Pháp tại nhà tù Sơn La 1

41.3 Sự ra đời của Chi bộ nhà tù Sơn La 1

71.3.1 Hội đồng thống nhất - Tổ chức tiền thân của Chi bộ nhà

tù Sơn La

17

12.1.1 Chi bộ nhà tù tổ chức đấu tranh chống chế độ tù đày hàkhắc

312.1.2 Chi bộ nhà tù tổ chức khắc phục đời sống 3

92.1.3 Chi bộ nhà tù tổ chức sinh hoạt chính trị 4

42.1.4 Chi bộ nhà tù với công tác tuyên truyền và gây dựng cơ sở 4

9

quần chúng trong nhà tù

2.1.5 Chi bộ nhà tù với công tác dân vận 5

62.1.6 Chi bộ nhà tù Sơn La với công tác tổ chức vợt ngục 6

22.2 Một số chiến sĩ cộng sản tiêu biểu trong Chi bộ nhà tù SơnLa

67

Chơng 3: Vai trò của Chi bộ nhà tù Sơn La đối với phong trào cách mạng

71

từ năm 1939 đến 1945

3.1 Vai trò của Chi bộ nhà tù Sơn La đối với phong trào đấu tranhtrong tù

713.2 Vai trò của Chi bộ nhà tù Sơn La đối với cách mạng địa ph-

ơng

773.3 Vai trò của Chi bộ nhà tù Sơn La đối với các địa phơng khác 8

là một nguyên nhân hết sức quan trọng để cuộc Tổng khởinghĩa nhanh chóng giành thắng lợi, ít đổ máu… Trong nhữngnguyên nhân nêu trên chúng ta có thể thấy rất rõ vai trò của

Đảng xuyên suốt trong từng thời kỳ lịch sử từ khi Đảng ra đời

Sở dĩ khẳng định nh vậy là vì trong bất cứ hoàn cảnh nào,ngay cả khi phong trào cách mạng bị đàn áp, khủng bố, tổnthất nặng nề Đảng ta vẫn đảm đơng sứ mệnh lịch sử củamình nhanh chóng phục hồi, chuẩn bị lực lợng để tiếp tục lãnh

đạo sự nghiệp cách mạng Trong đó, cuộc chiến đấu để duytrì, bảo toàn lực lợng, rèn luyện phẩm chất cách mạng củanhững chiến sĩ cách mạng trong hoàn cảnh tù đày đóng mộtvai trò không nhỏ cho thắng lợi của cách mạng, không chỉ trongCách mạng Tháng Tám mà cả hai cuộc kháng chiến chống thựcdân Pháp và đế quốc Mỹ sau này Đây là một mảng đề tài đã

đợc rất nhiều công trình đề cập đến Tuy nhiên để có mộtcái nhìn khái quát, sâu sắc về hoạt động và vai trò củanhững tổ chức Đảng trong hoàn cảnh tù đày thì cha có mộtcông trình nào thực hiện đợc

Trong số hệ thống nhà tù do thực dân Pháp xây dựng, nhà

tù Sơn La nổi lên là một “thí điểm” trong việc tiêu diệt ý chí

và tinh thần của ngời tù cộng sản Trong những thế hệ tù nhân

bị giam giữ tại đây, hầu hết họ là thế hệ đầu của cáchmạng, những ngời đóng một vai trò quan trọng cho thành côngcủa Cách mạng Tháng Tám và giữ nhiều trọng trách trong bộmáy nhà nớc sau này Từ khi cách mạng Tháng Tám thành công,nhà tù đợc hoàn toàn giải phóng cho đến nay, nhiều đồng chítừng bị giam cầm tại nhà tù Sơn La đều có một nguyện vọng sẽbiên soạn và xuất bản một cuốn sách để ghi lại những trang sử

đấu tranh kiên cờng trong hoàn cảnh tù đày khốc liệt Mặc dù

Đảng bộ tỉnh, Ban tuyên giáo tỉnh uỷ và Bảo tàng tỉnh Sơn La

cùng nhiều tổ chức khác đã nghiên cứu và biên soạn một sốcuốn sách về lịch sử nhà tù Sơn La nhng chủ yếu dới dạng hồi

ký, tài liệu phục vụ du khách tham quan nên cha đáp ứng đợcyêu cầu và nguyện vọng đó Trong số hơn 1000 tù nhân từng

bị giam cầm tại nhà tù Sơn La đến nay chỉ có hơn 10 đồngchí còn sống, nhng những tài liệu hồi ký viết tay đợc Ban liênlạc nhà tù Sơn La thu thập vẫn cha đợc tổ chức để biên soạn.Vì vậy, tác giả mạnh dạn bớc đầu tìm hiểu sâu hơn về vấn

đề này

Ngoài ra, một điều đặc biệt ở nhà tù Sơn La đó là nơi

đây đã tập trung rất nhiều đồng chí từng có nhiều đóng góplớn lao cho lịch sử dân tộc và giữ những cơng vị cao trong bộmáy Trung ơng Đảng, Nhà nớc và các đoàn thể cách mạng Tiểubiểu nh đồng chí Trờng Chinh, Lê Duẩn, Nguyễn Lơng Bằng,Nguyễn Thanh Bình, Tô Hiệu, Văn Tiến Dũng, Mai Chí Thọ,…nên việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần nhỏ để làm sáng

rõ một giai đoạn hoạt động cách mạng bí mật trong hoàn cảnh

tù đày của những chiến sĩ cách mạng Đồng thời qua đó làm rõ

vị thế và vai trò của Chi bộ nhà tù Sơn La trong tiến trình lịch

sử dân tộc

Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, việc đi sâu nghiêncứu tìm hiểu lịch sử địa phơng ngày càng đợc chú trọngnhằm thực hiện tốt công tác giáo dục truyền thống cho nhândân các dân tộc tỉnh Sơn La, phục vụ cho du khách trong vàngoài nớc Là một di tích đợc xếp hạng là Di tích Lịch sử Quốcgia đòi hỏi cần có thêm nhiều nguồn t liệu lịch sử và côngtrình nghiên cứu phong phú có giá trị Do vậy, việc tiếp tụcnghiên cứu đề tài này không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn cógiá trị thực tiễn

Là một ngời con sinh ra và lớn lên trên mảnh đất còn nhiềukhó khăn, trong bối cảnh đất nớc đang mở cửa hội nhập, việc

ôn lại những bài học từ quá khứ là vô cùng cần thiết, với khả năngcủa một ngời bớc đầu nghiên cứu khoa học, đợc sự giúp đỡ và h-ớng dẫn khoa học của Tiến sĩ Trần Văn Thức, tôi xin mạnh dạn

chọn đề tài: "Sự ra đời, quá trình hoạt động và vai trò

của Chi bộ nhà tù Sơn La từ năm 1939 đến năm 1945" làm

khoá luận tốt nghiệp của mình với mong muốn góp sức nhỏ bécho sự nghiệp gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thốngtrong lịch sử tỉnh nhà

2 Lịch sử vấn đề

Đấu tranh cách mạng trong nhà tù đế quốc nói chung vànhà tù Sơn La nói riêng là một hình thức độc đáo trong chủ tr-

ơng của Đảng đem lại hiệu quả cao cho phong trào cách mạng,

đồng thời cũng phản ánh một thời kỳ lịch sử đấu tranh đầygian khó trớc những âm mu và thủ đoạn của kẻ thù Thực dânPháp muốn tiêu diệt tinh thần cách mạng của những chiến sĩcộng sản nhng bằng ý chí của mình những ngời cộng sản đãbiến nhà tù đế quốc thành trờng học cách mạng, biến tù đàythành nơi sinh hoạt văn hoá tinh thần lành mạnh Đây là mộtvấn đề đã thu hút nhiều nhà nghiên cứu Trong đó có nhữngtác phẩm thông sử từng đợc đề cập đến vai trò của Chi bộ

Đảng trong nhà tù đế quốc nh "Lịch sử Đảng cộng sản ViệtNam", NXB Hà Nội, 1997, "Lịch sử Cách mạng tháng Tám", NXB

Sự thật, 1985 Tuy nhiên, nội dung nghiên cứu chỉ đề cập mộtcách ngắn gọn, chủ yếu bàn về lịch sử dân tộc chứ cha đisâu nghiên cứu lịch sử địa phơng Bên cạnh đó có nguồn tàiliệu của địa phơng nh: "Lịch sử Đảng bộ tỉnh Sơn La", NXBChính trị Quốc gia, 2002; "Cách mạng tháng Tám năm 1945 ởSơn La", NXB Chính trị Quốc gia, 2000;… đã nghiên cứu và đề

cập tơng đối đầy đủ về lịch sử nhà tù và hoạt động đấutranh của những chiến sĩ cách mạng Tuy nhiên những tài liệunày đều trình bày dới hình thức bao quát, cha cụ thể, nếu cóchỉ chủ yếu trình bày vai trò nhà tù Sơn La trong việc đào tạocán bộ cho Đảng nên cha có cái nhìn khái quát về vai trò củaChi bộ Đảng đối với mọi mặt hoạt động trong và ngoài nhà tùcũng nh vai trò của một Chi bộ Đảng trong hoàn cảnh tù đàythời kỳ 1939-1945.

Trong quá trình nghiên cứu về Chi bộ nhà tù Sơn La tácgiả đã khai thác đợc nhiều nội dung phong phú từ nguồn tàiliệu hồi ký cách mạng nh: "Suối Reo năm ấy", NXB Văn hoáthông tin, 1993; "Hoa đào đỏ", NXB Thanh niên, 1978; "Hồi kýcách mạng" của Nguyễn Công Hoạt, Nguyễn Văn Trân và rấtnhiều tài liệu hồi ký viết tay cha xuất bản Song mặt hạn chếcủa nguồn tài liệu này là mang tính cá nhân, cha đánh giá đợctất cả các khía cạnh, đôi khi tác giả gặp những khó khăn trongviệc xác minh tài liệu

Tuy nhiên, hầu hết những nguồn tài liệu nêu trên dù ít haynhiều, trực tiếp hay gián tiếp đã đề cập đến những khíacạnh của Chi bộ Đảng ở nhà tù Sơn La Song, để làm rõ đề tàinày cần có sự tổng hợp, phân tích đánh giá những nguồn tàiliệu đó Dù vậy những công trình nghiên cứu đó sẽ là cơ sởban đầu vô cùng quý giá để tác giả nghiên cứu, tìm hiểu đềtài và hoàn thiện khoá luận tốt nghiệp của mình

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu của đề tài là Chi bộ nhà tù Sơn La,

cụ thể hơn tập trung nghiên cứu sự ra đời, quá trình hoạt

động và vai trò của Chi bộ nhà tù Sơn La

3.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

- Về mặt nội dung: Đề tài nghiên cứu toàn bộ sự ra đời,quá trình hoạt động và vai trò của Chi bộ nhà tù Sơn La

- Về mặt thời gian: Đề tài nghiên cứu từ năm 1939 đếnnăm 1945

Trong quá trình nghiên cứu để đảm bảo tính lôgic vàtính hệ thống khoá luận tốt nghiệp còn nghiên cứu nhà tù Sơn

La từ khi hình thành và quá trình mở rộng nhà tù, đồng thời

có sự liên hệ với lịch sử một số địa phơng khác

5 Bố cục đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục,mục lục, cấu trúc của đề tài đợc trình bày qua 3 chơng nhsau:

Chơng 1: Sự ra đời của Chi bộ nhà tù Sơn La

Chơng 2: Quá trình hoạt động của Chi bộ nhà tù Sơn La

từ năm 1939 đến năm 1945

Chơng 3: Vai trò Chi bộ nhà tù Sơn La đối với phong tràocách mạng từ năm 1939 đến năm 1945

B Nội dung

Chơng 1:

sự ra đời của chi bộ nhà tù Sơn La

1.1 Vài nét khái quát về điều kiện tự nhiên và xã hội tỉnh Sơn La trớc năm 1939.

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

Tỉnh Sơn La nằm ở vùng Tây Bắc Bắc Bộ của nớc ta, cách

Hà Nội hơn 600 km Phía Bắc giáp tỉnh Yên Bái, Lào Cai, phíaNam giáp tỉnh Hủa Phăn (Lào), phía Tây giáp Lai Châu, phía

Đông giáp Hoà Bình, Phú Thọ, Thanh Hoá Tổng diện tích tựnhiên :14.055 km²

Từ buổi đầu thời kì dựng nớc, Sơn La đã là một bộ phậncủa Tổ quốc Việt Nam Trải qua từng thời kì lịch sử, Sơn La

có nhiều tên gọi khác nhau Đến năm 1888, sau khi chiếm đợcvùng Tây Bắc, thực dân Pháp lập trung khu Vạn Bú - Nghĩa Lộ,

đặt trụ sở tại bản Pá Giạng, tổng Hua Trai Năm 1895, Phápchuyển thành tỉnh Vạn Bú, tỉnh lị ở Vạn Bú Ngày 23/8/1904toàn quyền Đông Dơng ra quyết định chuyển tỉnh lị Vạn Bú

về Chiềng Lề và đổi Vạn Bú thành tỉnh Sơn La Năm 1908,thực dân Pháp cho xây dựng toà sứ, nhà giám binh, trại lính,các công sở, nhà tù trên đồi Khau Cả Tỉnh lị vẫn đặt ở đâycho đến mãi sau này [5, 7-8]; [16, 17]

Nếu trớc đây ai cha từng một lần đến Sơn La đều hìnhdung đây là vùng rừng thiêng nớc độc, Sơn La vẫn đợc mọi ng-

ời biết đến qua câu ca nổi tiếng:

“Ai lên Hát Lót, Chiềng Lề Ngày đi thì có, ngày về thì không” [10, 44].

Địa hình Sơn La phức tạp, có núi vôi xen lẫn đồi, thunglũng, lòng chảo, bồn địa và cao nguyên Địa hình bị chia cắtbởi núi cao, suối sâu, trong đó có nhiều dãy núi lớn, cao chủyếu ở vùng giáp ranh giữa Sơn La, Lào Cai, Yên Bái Phía Tây

có dãy Hoàng Liên Sơn án ngữ, phía Đông Bắc của tỉnh dọcbiên giới Lào có những dãy núi hiểm trở Vì vậy, núi cao chiếm3/5 diện tích tự nhiên toàn tỉnh với độ cao trung bình 600

đến 1000m so với mặt nớc biển nhng độ cao có sự chênh lệchlớn giữa các vùng (có nơi cao đến 2879m nh ở Bắc Yên, nhng

có nơi cao 50m nh ở vùng ven sông Đà)

Sơn La có hai cao nguyên: Nà Sản, độ cao trung bình700m và Mộc Châu độ cao trung bình trên 1000m Diện tích

đồng ruộng ít nhng phân bố đều ở các huyện

Do ảnh hởng của kiểu địa hình nên khí hậu Sơn La rất

độc đáo, thuộc loại khí hậu gió mùa nhiệt đới, có hai mùa rõràng: mùa hè từ tháng 4 đến tháng 9, ma nhiều, mùa đông từtháng 10 đến tháng 3, khô, lạnh, ít ma Song điều đáng chú ý

là nhiệt độ trong ngày chênh lệch nhau đến chục độ Với cáilạnh của mùa đông và sơng muối giá rét, cái nóng của mùa hèkèm theo những đợt gió Lào ảnh hởng không nhỏ đến sức khoẻ

và sinh hoạt, sản xuất của con ngời

Sơn La có hai con sông lớn chảy qua là sông Đà và sông Mã,chảy theo hớng Tây Bắc - Đông Nam Đặc điểm nổi bật là độdốc lớn, lắm thác ghềnh, dòng chảy mạnh nhất là vào mùa lũ.Bên cạnh đó có hệ thống suối lớn nhỏ đảm bảo nớc tới cho nôngnghiệp nhng mặt hạn chế của hệ thống sông ngòi là chịu ảnhhởng trực tiếp của khí hậu và địa thế Vì vậy mùa khô dòngchảy nhỏ và thiếu nớc, ngợc lại mùa ma thờng gây ra lũ lụt, ảnhhởng đến mùa màng và đời sống nhân dân

Trớc Cách mạng Tháng Tám, hệ thống giao thông Sơn Lakém phát triển, đờng thuỷ sông Đà là tuyến giao thông chínhnối liền Sơn La với đồng bằng Để thực hiện âm mu cai trị,bóc lột vơ vét tài nguyên, năm 1933, thực dân Pháp cho mởtuyến đờng 41 (quốc lộ 6 ngày nay), đến năm 1939 tuyến đ-ờng đợc khai thông, từ đó mới có tuyến đờng nối liền Hà Nội -Hoà Bình - Sơn La - Lai Châu, song giao thông đi lại vẫn vôcùng khó khăn, cách trở Sơn La càng trở nên tách biệt với các

địa phơng khác

Rừng Sơn La chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, có nhiều loạithú và lâm sản quý, có một số mỏ quặng nhng trữ lợng nhỏ Từkhi chiếm đợc Sơn La, thực dân Pháp vẫn cha điều tra đợc trữlợng vàng và cha có sự đầu t vào ngành khai khoáng

Qua một vài nét khái quát về điều kiện Sơn La đã khắchoạ phần nào đặc thù của một tỉnh vùng cao biên giới, có nhiềukhó khăn cản trở sự phát triển kinh tế, cách biệt miền xuôi và

đó chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tìnhtrạng đói khổ lạc hậu và cũng là lí do khiến thực dân Pháp lựachọn nơi này để xây dựng nhà tù

1.1.2 Điều kiện xã hội

Với đặc điểm tự nhiên nh trên đã ảnh hởng lớn đến tìnhhình phát triển kinh tế ở Sơn La Nền kinh tế Sơn La kémphát triển, mang nặng tính chất tự cấp, tự túc, du canh, du c,vẫn còn hình thức săn bắn, hái lợm Sản xuất chủ yếu vẫn làtrồng cây lúa nớc và làm nơng rẫy, khai thác lâm thổ sản Nh-

ng sản xuất lơng thực vẫn không đủ cung cấp lơng thực chonhân dân trong tỉnh, hàng năm nhân dân thiếu ăn từ bốn

đến sáu tháng, phải vào rừng đào củ mài và các loại rau rừngsống qua ngày Chính sách áp bức, bóc lột của thực dân phongkiến càng làm cho đời sống của đồng bào các dân tộc thêm

nghèo khổ, chết vì đói ăn, bệnh tật xảy ra liên miên làm cho

c dân Sơn La càng thêm tha thớt

Năm 1939, Sơn La có trên mời vạn ngời, gồm 12 dân tộcanh em chung sống, trong đó ngời Thái chiếm đa số [16, 33].Mỗi dân tộc có một phong tục tập quán riêng, dù đời sống vậtchất vô cùng khó khăn nhng đời sống tinh thần của họ rấtphong phú, chan hoà, thật thà, mến khách, cần cù trong lao

động, dũng cảm trong chiến đấu Trải qua hàng nghìn nămdựng nớc và giữ nớc họ đều góp phần không nhỏ bảo vệ quê h-

ơng

Sau khi chiếm đợc Sơn La, thực dân Pháp giữ nguyên bộmáy chính quyền phong kiến địa phơng, duy trì các hìnhthức bóc lột phong kiến, điển hình là “cuông”, “nhốc" (tên gọinhững ngời dân trong bản làm không công cho bọn phongkiến) [5, 10] Chúng ra sức củng cố lại bộ máy thống trị và biếnthủ lĩnh các châu, mờng thành các quan chức ăn lơng làm taysai cho chúng

Với chính sách chia để trị và gây thù hằn dân tộc để dễ

bề cai trị, thực dân Pháp ra sức khoét sâu mâu thuẫn giữacác dân tộc, nhằm chia rẽ, gây thù hằn giữa ngời Kinh với cácdân tộc ít ngời nhằm ngăn chặn ảnh hởng cách mạng của Đảnglên vùng đất này Vì thế, tuy Đảng ra đời từ năm 1930 nhng sựgiác ngộ cách mạng của nhân dân Sơn La vẫn vô cùng hạn chế

Thực dân Pháp duy trì nền kinh tế tự nhiên, công cụ sảnxuất thô sơ, tình trạng du canh du c còn phổ biến, lại thêmthuế khoá nặng nề, vô lý và phu phen tạp dịch, làm cho đờisống nhân dân khổ cực, tăm tối Cơ sở hạ tầng hầu nh cha cógì đáng kể ngoài một máy phát điện cỡ nhỏ, một nhà máy nớc,một bệnh viện, chủ yếu phục vụ cho bọn thống trị ngời Pháp vàbọn tay sai [5, 11-13]

Cùng với chính sách áp bức về kinh tế, chính trị, thực dânPháp còn triệt để thực hiện chính sách ngu dân, chia để trị.Cả Sơn La có hai trờng tiểu học, bốn trờng bán cấp ở huyệnchủ yếu phục vụ con em giai cấp thống trị, vậy nên 99% dân

số mù chữ Độc ác hơn, chúng còn khuyến khích các tập tục lạchậu, mê tín dị đoan, thuốc phiện, rợu, nhằm mê hoặc nhândân cam chịu thân phận nô lệ Dới ách thống trị của chúng,nhân dân đói khổ đã vùng lên đấu tranh Các cuộc đấu tranhliên tiếp nổ ra, dù đều thất bại và bị đàn áp dã man nhngnhững phong trào ấy đã xây đắp truyền thống đấu tranhquật khởi của nhân dân Sơn La, giúp họ sẵn sàng đứng lênkhi có ánh sáng của Đảng soi đờng

1.2 Quá trình xây dựng và chính sách cai trị của thực dân Pháp tại nhà tù Sơn La

1.2.1 Quá trình xây dựng nhà tù Sơn La của thực dân Pháp

Dới con mắt của thực dân Pháp, Sơn La là một nơi có khảnăng đáp ứng những tiêu chuẩn của một nhà tù Chúng chorằng, với đặc thù của một tỉnh miền núi, giao thông đi lại khókhăn, xa trung tâm kinh tế văn hoá, hơn nữa trình độ dântrí ở đây còn thấp kém, chủ yếu là ngời dân tộc, ngời tù sẽ bịcách ly và cắt đứt mọi quan hệ với gia đình, xã hội, với phongtrào cách mạng và quần chúng nhân dân nên không thể hoạt

động đợc

Vào thời điểm bấy giờ, dân c Sơn La sống rất tha thớt,cũng nh các nhà tù khác đợc Pháp xây dựng ở những khu vựcmiền núi hay vùng sâu, vùng xa nh Buôn Mê Thuột, Chợ Chu, LaoBảo, Hà Giang… đều nằm trong âm mu thâm độc của thựcdân Pháp ở đó chúng có thể thi hành những biện pháp tànbạo nhất, dã man nhất, dù ngời tù có đấu tranh mạnh mẽ đến

đâu cũng khó có thể gây ảnh hởng ra bên ngoài - điều màchúng từng không kiểm soát đợc đối với những nhà tù nh KhámLớn Sài Gòn, nhà tù Hoả Lò.

Thực dân Pháp đã lợi dụng khí hậu, bệnh tật, đặc biệt làbệnh sốt rét, là một thứ vũ khí làm suy yếu dần sinh lực, giếtdần, giết mòn tù nhân Âm mu độc ác này lộ rõ trong bức thcủa tên mật thám Xanh-Pu-Lôp, từng làm Công sứ Sơn La, gửicho thống sứ Bắc Kỳ vào năm 1932: “Xin Ngài cứ tiếp tục gửichính trị phạm lên Sơn La, bọn này nếu ở Hoà Lò là nhữnghạng hung hăng khó trị, thì rồi đây lên tới Sơn La, chỉ trongvòng sáu tháng thôi, vi trùng sốt rét sẽ làm cho chúng suy nhợc

và trở nên hiền hoà” [6, 6] Ngoài ra, chúng còn doạ dẫm tùnhân: “Nếu ở Hoà Lò, các anh lo đối phó với chính phủ, thì lêntới Sơn La các anh phải đối phó với sốt rét” [6, 6] Lúc bấy giờ,nhà tù Sơn La đợc ví nh “chiếc quan tài nắp mở, chỉ chờ tùnhân tắt thở đem chôn” [6, 6]

Âm mu của thực dân Pháp đã phản ánh rất rõ thủ đoạncủa chúng, qua đó ta thấy ở đâu bọn thực dân phản động

đều thâm độc, tàn bạo Dã tâm của chúng khi xây dựng nhà

tù là làm công cụ thống trị, đàn áp phong trào cách mạng, thểhiện trong việc chúng lựa chọn địa điểm để che giấu tội áccủa mình, không chỉ ở Sơn La mà hàng loạt các nhà tù kháccũng không nằm ngoài mục đích đó Nhà tù Côn Đảo là một ví

dụ điển hình - thực dân Pháp từng đe doạ tù nhân: “Ra ngoàibiển mà hét cho sóng biển nghe”, hay “Ra Côn Đảo mà đấutranh với cá mập” [1, 41]

Mặt khác thực dân Pháp lợi dụng trình độ dân trí thấpcủa nhân dân địa phơng để chia rẽ, gây hằn thù dân tộc, lợidụng sự bất đồng ngôn ngữ, phong tục tập quán giữa tù chínhtrị với ngời dân để gây mâu thuẫn Chúng rêu rao, tuyên

truyền xuyên tạc rằng tù cộng sản là những tên giết ngời cớp của

đa từ dới xuôi lên giam cầm Chúng treo giải thởng rất cao chonhững ai bắt đợc tù cộng sản, nếu lấy đợc đầu tù cộng sản đợcthởng hai mơi đồng bạc trắng, hoặc năm tạ muối Vậy nên,Công sứ thờng doạ dẫm: “Đừng tìm cách trốn, thổ dân sẽ đem

đầu các anh về để đổi lấy muối” [6, 7]

Với những tính toán đó, ngay sau khi chuyển tỉnh lỵ từ PáGiang bên bờ sông Đà về Sơn La, đổi tên tỉnh Vạn Bú thànhtỉnh Sơn La năm 1904, thực dân Pháp đã thiết lập bộ máy caitrị của chúng tại vùng Tây Bắc Sự ra đời của đơn vị hànhchính tỉnh Sơn La cũng thể hiện rõ vị trí chiến lợc quan trọng

về chính trị - kinh tế - xã hội - quốc phòng - an ninh của vùng

đất này; đó là kết quả của sự hội tụ và phát triển của các yếu

tố tự nhiên, chính trị, xã hội và con ngời nơi đây Đồng thời vớiviệc xây dựng toà xứ, nhà giám binh, trại lính, công sở, thựcdân Pháp đã ráo riết chuẩn bị xây dựng một nhà tù trên mảnh

đất này Thiết kế mặt bằng đầu tiên của nhà tù Sơn La đợc sởkiến trúc thuộc Nha công chính Bắc Kỳ hoàn chỉnh vào tháng

10 năm 1907 Đầu 1908, dới sự đốc thúc của tên công sứGioăng-Mông-Pê-Ra, nhà tù Sơn La đợc gấp rút xây dựng vàhoàn thành vào cuối năm đó

Vị trí nhà tù: Với tính chất ban đầu là nhà tù hàng tỉnhnên thiết kế xây dựng chỉ có 500m2, nhà tù xây dựng khá kiên

cố, tờng đợc xây dựng bằng đá với gạch, mái lợp tôn, không cótrần, giờng nằm cho tù nhân cũng đợc xây bằng mặt đá láng

xi măng, mép ngoài của sàn đợc gắn hệ thống cùm sắt dọctheo chiều dài của sàn Trong mỗi phòng giam đều có hệthống nhà vệ sinh nổi đợc xây theo lối tự hoại nhng không đợcdùng đúng nh thiết kế, lại không đợc vệ sinh thờng xuyên nênvới khí hậu khắc nghiệt, những đợt gió Lào của vùng Tây Bắc

gây nên những cái nóng nh thiêu nh đốt, những đợt sơngmuối tạo ra cái lạnh giá, rét thấu xơng thịt vào mùa đông, cộngvới môi trờng ô nhiễm ở mỗi phòng giam đã làm bệnh tật phátsinh và lây lan rất nhanh chóng trong tù nhân, gây nên nhữngcăn bệnh nh: phù thũng, kiết lỵ, thơng hàn, bệnh sốt rét hoànhhành dữ dội thực dân Pháp coi đó là một thứ vũ khí làm suykiệt dần sinh lực và giết dần, giết mòn tù nhân.

Có thể thấy rằng, mục đích ban đầu của nhà tù Sơn La,chủ yếu để giam giữ tù thờng phạm, nhằm đảm bảo an ninhtrật tự của tỉnh, vì thế nhà tù chỉ là nơi giam giữ đơn sơ Tạikhoá họp thờng kỳ vào giữa năm 1916, Hội đồng Chính phủ

Đông Dơng khi đề cập vấn đề nhà tù ở Bắc Kỳ đã quyết địnhcủng cố vững chắc một số nhà tù trong đó có nhà tù Sơn La

để có thể giam giữ các tù phạm nguy hiểm Sau quyết địnhnày đề lao Sơn La đợc củng cố Việc cai quản tù do lực lợngquân đội bản xứ đóng ở Sơn La đảm nhiệm [16, 62]

Năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đã lãnh đạophong trào đấu tranh của nhân dân ta chống lại chế độ bạotàn của bọn thực dân, phong kiến giành lại độc lập cho dântộc Phong trào đấu tranh nổ ra rộng khắp, từ thành thị đếnnông thôn mà đỉnh cao là phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh1930-1931 Hoảng sợ trớc phong trào đấu tranh của nhân dân

do Đảng ta lãnh đạo, thực dân Pháp và tay sai đã thẳng taykhủng bố và đàn áp một cách dã man, tàn bạo Hàng nghìn

đảng viên và quần chúng trung kiên của Đảng đã bị bắt, bị tratấn và bị tù đày Thực dân Pháp đã gấp rút xây dựng và mởrộng hàng loạt các nhà tù, trại giam trong cả nớc để uy hiếp tinhthần đấu tranh của quần chúng nhân dân, trong đó có nhà tùSơn La

Do vị trí lợi hại của nhà tù Sơn La, nên đến năm 1930 thựcdân Pháp đã cho mở diện tích nhà tù gấp ba lần diện tích cũ(từ 500m2 lên đến 1500m2) Cuối những năm 1930, sau caotrào Xô Viết - Nghệ Tĩnh, thực dân Pháp bắt đầu đa nhữngchiến sĩ cộng sản lên giam giữ tại đây và đổi tên nhà tù Sơn

La thành Ngục Sơn La (Prison đổi thành Pentencier) cho đúngvới bản chất của nó, mục đích chủ yếu là đày ải tù chính trị

Nh vậy “từ một nhà tù hàng tỉnh, chủ yếu giam tù thờng phạm,nhà tù Sơn La trở thành trung tâm giam cầm đày ải nhữngchiến sĩ cộng sản và những ngời Việt Nam yêu nớc ở khu vựcphía Bắc Việt Nam" [6, 8]

Nhà tù Sơn La đợc mở rộng, tờng bao quanh nhà tù cũng

đ-ợc xây dựng kiên cố, chắc chắn cùng hệ thống nhà giam mới,gồm 5 nhà giam chính, 3 chòi canh ở 3 góc nhà tù và một chòicanh trung tâm giáp nhà giám binh Pháp Phía dới chòi canhtrung tâm là hệ thống các buồng gồm: xay lúa, nhà thuốc, nhàkho, nhà bếp và khu bàn giấy Đặc biệt trong lần mở rộng thứhai này, thực dân Pháp cho xây một hệ thống xà lim ngầmnằm sâu dới đất bên trên xà lim là khu nhà bếp đun nấu đểche dấu tội ác của mình Hệ thống xà lim ngầm nằm dới hầmsâu 3m, gồm 5 phòng giam cá nhân và 2 phòng giam tập thể

ở hai đầu Mỗi phòng giam đợc thiết kế theo kiểu có một bệláng xi măng vừa ngắn vừa hẹp, để tù nhân nằm, cuối bệ cógắn một cùm sắt Mỗi xà lim chỉ có một lỗ thông hơi, khi cánhcửa sắt đóng lại thì xà lim cá nhân trở thành một cái hộp kín,

tù nhân phải nằm co nên cũng khó phân biệt thời gian giữa

đêm, ngày Cùng sự khắc nghiệt của khí hậu - ngày nóng,

đêm lạnh, thực dân Pháp cha cần dùng đến những đòn tra tấncủa chúng thì khí hậu Sơn La cũng đủ làm tù nhân suy kiệtvì bệnh tật

Năm 1940, nhà tù Sơn La đợc mở thêm một trại giam lớn

để giam thêm tù nhân và đa thêm tù nhân nữ lên Sơn La nhng

âm mu đa nữ tù nhân lên Sơn La không trở thành hiện thực,vì vậy trong suốt quá trình tồn tại, nhà tù Sơn La không có tùnhân nữ.

Nh vậy, qua ba lần xây dựng và mở rộng, nhà tù Sơn La

có tổng diện tích là 2.170m2

Tháng 7/1941, thống sứ Bắc kỳ ra lệnh cho Nha côngchính lập kế hoạch xây dựng một nhà giam lớn với diện tích3.900m2 với mục đích giam thêm 500 đến 800 tù chính trị

Địa điểm đợc chọn xây dựng khu nhà tù mới đợc xây dựng bêncạnh khu nhà tù cũ Đây sẽ là một nhà tù mới đợc sử dụng đồngthời với nhà tù cũ, lực lợng thi công sẽ là tù nhân, vừa không phảitrả tiền công lại bóc lột đợc sức lao động của anh em tù phạm.Theo tính toán của thực dân Pháp, mọi thứ nh: cát, vôi, gỗ, gạch

sẽ đợc sản xuất tại chỗ bằng cách tự lực và lấy ở đại phơng đểchúng không phải trả tiền bất cứ một khoản nào Chúng ớctính: “việc cung cấp vật liệu ở địa phơng và thi công cáccông trình hoàn toàn do công sức của tù nhân sẽ cần khoảng

ba vạn ngày công” [6, 9]

Thực hiện kế hoạch đó, thực dân Pháp đã sử dụng nhâncông là toàn bộ lực lợng tù nhân ở Sơn La với những thủ đoạntàn bạo vào việc xây dựng nhà giam mới này Theo dõi và nắmbắt đợc dã tâm ấy, Chi bộ Đảng ở nhà tù Sơn La đã lãnh đạo tùnhân bằng mọi cách phá tan âm mu đó Hình thức đấu tranhchủ yếu là lãn công, làm ẩu, không đảm bảo đúng yêu cầu kĩthuật và chất lợng công trình Cuối năm 1941, toàn bộ móngnhà với diện tích 3.900m2 và hệ thống tờng bao quanh đã đợcxây xong Nhng đến muà ma năm 1942, do thi công không

đảm bảo, toàn bộ công trình trên đã bị sụp đổ Từ đó cho

đến tháng 3/1945, nhà tù Sơn La không có gì thay đổi vềkiến trúc [6, 9-10]

Có thể thấy, quá trình xây dựng và mở rộng nhà tù Sơn

La của thực dân Pháp đã phản ánh âm mu và thủ đoạn củachúng trong việc đày đoạ về thể xác và tinh thần của những

chiến sĩ cộng sản Thực dân Pháp tởng rằng, ngục tù và đày

ải, đói rét và bệnh tật sẽ làm lung lay ý chí chiến đấu củanhững ngời tù chính trị, nhng chúng đã không ngờ rằng chínhtrong hoàn cảnh gông cùm ấy đã thôi thúc họ vùng lên đấutranh chống lại chính sách cai trị tàn bạo và dã tâm của kẻ thù,biến những ngày dài tăm tối thành những cuộc đấu tranh vớithắng lợi huy hoàng

1.2.2 Chính sách cai trị của thực dân Pháp tại nhà tù Sơn La

Trong dã tâm của kẻ đi xâm lợc, chúng luôn tìm mọi cách

để đày đoạ tù nhân Việc đa tù chính trị lên một vùng sơn cớchẻo lánh “đêm hiu hắt lạnh, ngày mù mịt sơng” không ngoàimục đích đó Thực chất việc bị giam cầm ở nhà tù Sơn La làmột hình thức đày ải những ngời tù chính trị, tuy mức độkhốc liệt, tàn bạo trong việc đối xử hay tra tấn tù nhân không

đến mức nh ở những nhà tù khác nh Hoả Lò, Côn Đảo

Hầu hết những ngời tù từng bị giam cầm ở đây, đặcbiệt sau khi có Chi bộ Đảng đều có nhận định việc bị giamcầm ở nhà tù Sơn La là một việc may mắn hơn so với bị giamcầm ở những nhà tù khác “Việc giam cầm ở nhà tù Sơn La sẽthoát đợc cảnh chết chóc" [15, 2] Tuy nhiên không phải vì thế

mà ngời tù ở đây nhận đợc nhiều sự u ái hơn từ thực dân Pháp

mà đó là thành quả của một quá trình đấu tranh quyết liệt,gian khó

Ngay từ lúc chuyển tù nhân từ các nhà tù lớn đến Sơn La,

đặc biệt từ Hoả Lò lên Sơn La cũng là cả một quá trình giankhổ, một hành trình đầy vất vả đối với tù nhân Sau nhữngngày bị giam giữ, tra tấn tại các nhà tù Hoả Lò, những ngời tù

đợc thực dân Pháp chọn lựa hầu hết những “tù nhân nguyhiểm" Thông thờng thực dân Pháp không báo trớc lịch trình

để nhằm bng bít d luận Ngày lên đờng chúng cho xe tải bịtkín chạy đến Hoà Bình theo trục đờng số 41 (quốc lộ 6 ngàynay) là con đờng độc đạo từ Hà Nội lên Sơn La, chặng đờng

từ Hoà Bình đến Sơn La là một hành trình dài, đầy tháchthức đối với những chiến sĩ cộng sản, phải mất 13 ngày đi bộvới hơn 200km đờng rừng trong t thế của ngời bị gông cùm,khống chế, đeo những dây xích nặng nề và những chuỗidây thừng dài nối các tù nhân với nhau, cứ nh vậy cuộc hànhtrình nh dài hơn, đồ đạc mang theo phải bỏ lại giữa đờng,dày dép cũng không còn tác dụng vì đờng rừng ghồ ghề, khúckhuỷu Mỗi ngày tù nhân đi đợc khoảng 20 đến 25 cây số, ởnhững chỗ dừng chân, nhân dân địa phơng làm lán cho tùchính trị nghỉ ngơi và ăn uống Chuyến đi bao giờ cũng chịu

sự quản lí chặt chẽ của hệ thống lính tráng và một tên sĩ quanngời Pháp, hành trình cũng trở nên vất vả hơn với những yêucầu vô lý, hạch sách của lính áp giải Trong cuộc hành trình dài

đó, những chiến sĩ cách mạng không hề cảm thấy lẻ loi, cô

độc vì bên cạnh họ không chỉ có đồng đội đợc tổ chức theo

kỷ luật, thống nhất mà họ còn nhận đợc sự sẻ chia và quan tâmcủa đồng bào những nơi mà đoàn tù đi qua Điều đó vừakhích lệ những bớc chân của những chiến sĩ Cộng sản vừathể hiện sự bất lực của kẻ thù Bằng tinh thần lạc quan cáchmạng, họ đã vợt lên tất cả để giữ vững t thế của ngời chiến sĩcách mạng, chiến thắng thái độ và cách đối xử tàn bạo của kẻthù, chiến thắng ma nắng đờng dài, bệnh tật và mọi thứ đau

đớn trong cơ thể còn đang nhức nhối, để khi đến đợc chặngcuối là nhà tù Sơn La họ đã “tiến vào thị xã Sơn La không phảivới một dáng vẻ tiều tuỵ mà mang khí thế của một đội quâncách mạng đang chiến thắng” [7, 45]

Chế độ ăn uống của tù nhân do thống sứ Bắc Kỳ quy

định đã rất ngặt nghèo lại bị bọn giám ngục tìm cách cắtxén Bữa ăn mỗi ngời đợc một nắm cơm nếp lẫn trấu sạn vớimuối trắng, đôi khi mới có bát canh rau già nấu suông NgàyTết mỗi ngời đợc thêm vài miếng thịt lợn chấm muối, không cóbát đũa anh em phải ăn bốc Đến nớc lã cũng rất hạn chế, mỗi

buổi sáng tù nhân đợc phát một bơ sữa bò nớc lã vừa để uống,vừa để rửa.

Mỗi năm, mỗi ngời tù đợc phát một bộ quần áo bằng vải thô,một chiếc chiếu, một chăn sợi mỏng dính, không đủ chốngchọi với rét buốt, giá lạnh của miền rừng núi ăn mặc đã cựckhổ, nơi giam cầm tồi tệ, thực dân Pháp còn trút lên đầu anh

Bú, đờng xa, đèo cao, dốc đứng, suối sâu, tù nhân phải đi ba

đến bốn ngày đờng, ngoài ra họ còn phải làm đờng, nunggạch, đốt vôi Công việc nặng nhọc thờng xuyên xảy ra tai nạn,sức khoẻ giảm sút nhanh chóng, nhiều ngời mắc bệnh sốt rét

ác tính, thơng hàn, đái ra máu, kiết lỵ, phù thũng, ghẻ lở Thuốc men thiếu thốn, ăn ở cực khổ, nhiều ngời đã không sốngnổi Trong những năm 1930 - 1936 hàng trăm tù chính trị đã

bị bệnh tật giết hại gửi thân lại khu Gốc ổi

Riêng năm 1933, trong tám tháng đã có hơn 60 ngời chết,trong đó có nhiều chiến sĩ u tú của Đảng nh các đồng chíSáng, Tuệ, Hiến, Tích Nhiều ngời trong số họ mới hôm quacòn tuyên truyền, vận động anh em tổ chức đấu tranh thìhôm sau đã không còn trên cõi đời Những căn bện quái ác nhsốt rét ác tính, sốt rét đái ra máu, thối ruột đã cớp đi tínhmạng bao nhiêu con ngời Những cái chết thơng tâm nh vậycũng không làm những tên chúa ngục ở đây mủi lòng màchúng coi đó là những chiến công và càng ra sức đày ải, giếthại tù nhân [19, 14]

Để thực hiện dã tâm đó chúng đã cử những tên chúangục khét tiếng hung ác nh chánh sếp Xanh-Pu-Lôp, Cut-Xô,bên cạnh đó còn nhiều tên tay sai hung ác nh chánh xếp Ga-Rô-

Bi, nh tên lính Xoa-Xang-Ken (số 75), tên đội nhất Se-Đơ -Nong(số 111) luôn đánh đập tù nhân bất cứ lúc nào [19, 15]

Cha dừng ở đó, bản chất tham lam độc ác của thực dânPháp còn thể hiện ở sự nô dịch và đoạ đày nhân dân địaphơng Nhân dân Sơn La bấy giờ đời sống hết sức cơ cực,phải chịu hai tầng áp bức, bóc lột: bọn quan lại phong kiến địaphơng và thực dân xâm lợc Nhân dân đói quanh năm, bệnhdịch hoành hành, số ngời chết vì đói, vì bệnh tật ngày cànggia tăng Họ phải cống nạp sản phẩm thu hoạch cho bọn thốngtrị, không những không đợc trả công mà đôi khi họ bị đánh

đập hoặc bỏ tù Cũng vì nghèo nàn, đói khổ cùng chính sách

mị dân, chia để trị những tên chúa ngục đã tìm cách muachuộc họ, làm “đội quân” bao vây nhà tù và ngăn cản việctuyên truyền của tù chính trị

Từng ấy những dẫn chứng cha đủ để miêu tả hết đợc sự

hà khắc trong chính sách cai trị của thực dân Pháp nói chung

và chế độ tù đày của chúng ở Sơn La nói riêng nhng qua đó tacũng hiểu phần nào sự nham hiểm thâm độc trong chínhsách cai trị của chúng và sự khổ ải của những ngời tù chính trị

bị giam cầm ở đây Có hình dung hết đợc sự hà khắc củanhà tù Sơn La trong những năm 1930-1945 mới càng thấm thía

về sức sống và sức sáng tạo của cách mạng, địch muốn bópchết cách mạng thì những chiến sĩ cộng sản đã biến nơi nàythành trờng học cách mạng thực sự, địch muốn chia rẽ phongtrào cách mạng với quần chúng thì chính những ngời mặc áomang số tù đó đã gieo mầm cách mạng cho vùng đất Tây Bắcnày Đó là điều mà kẻ thù không thể kiểm soát và dự tính nổi,song lịch sử đã ghi lại tất cả và những chiến tích đó đến naycòn hiện hữu

1.3 Sự ra đời của chi bộ nhà tù Sơn La

1.3.1 Hội đồng thống nhất - Tổ chức tiền thân của Chi bộ nhà tù Sơn La

Năm 1930, nhà tù Sơn La trở thành một trong những trungtâm giam giữ tù chính trị lớn nhất miền Bắc Việt Nam Mu đồcủa thực dân Pháp đã rõ ràng Tuy nhiên, thực dân Pháp đãtính toán sai lầm trong cảnh tù đày nơi “lam sơn chớng khí”,

“rừng thiêng nớc độc”, hạt giống cách mạng đợc nảy mầm, trởthành vũ khí chống lại kẻ thù Bằng thế giới quan, phơng phápcách mạng và những bài học kinh nghiệm đợc trang bị trongquá trình hoạt động họ đã biết vận dụng một cách sáng tạo, tổchức mọi mặt đời sống trong tù, đối phó lại những chính sách

hà khắc, đối mặt với cuộc sống gian khổ và quan trọng hơn

họ đã đem đợc ánh sáng cách mạng đến với nhiều ngời và chovùng đất này Sự ra đời của Chi bộ nhà tù Sơn La là cả một quá

trình, trải qua một thời gian dài với tổ chức tiền thân là Hội

đồng thống nhất.

Trong 9 năm (1930-1939), thực dân Pháp đã đày 7 đoàn

tù chính trị gồm 466 ngời lên nhà ngục Sơn La, trong đó phải

kể đến tên tuổi của một số đồng chí tiêu biểu từng giữ nhiềutrọng trách trong bộ máy của Trung ơng Đảng, Xứ uỷ, thành uỷ,tỉnh uỷ nh Trịnh Đình Cửu, Đỗ Ngọc Du, Khuất Duy Tiến, Tr-ờng Chinh, Lê Duẩn [19, 17] mà thực dân Pháp xếp vào loại tù

đặc biệt nguy hiểm Trong khoảng 4 năm đầu trong thànhphần tù nhân còn nhiều phức tạp gồm tù cộng sản, tù Quốc Dân

đảng, tù thờng phạm mỗi ngời một hớng sống, không có tinhthần tập thể, đôi khi lại có những mâu thuẫn về quan điểmlập trờng nên không có sự hoà đồng thậm chí chống phá lẫnnhau, cộng với bị đày đoạ về mặt thể xác lẫn tinh thần, đóirét, bệnh tật vậy nên số ngời chết ngày một nhiều Theo thống

kê những năm 1930-1936 hàng trăm tù chính trị đã bị giết hại

và phải gửi thân lại nghĩa địa Gốc ổi, trong đó có nhiều cán

bộ u tú của Đảng nh đồng chí Trần Văn Lan, Phạm Văn Ngọ [19, 19]

Tin tù chính trị ở Sơn la bị chết nhiều dồn dập đợc đa

về Hà Nội và các thành phố, các tỉnh trong cả nớc, gây nênmột làn sóng căm phẫn trong quần chúng nhân dân Thời giannày, phong trào đấu tranh của nhân dân tiến bộ Pháp lên rấtcao Đây là thời kỳ chính phủ của Đảng Xã hội cấp tiến lên cầmquyền ở Pháp, đã cử một phái đoàn sang điều tra tình hình

ở Đông Dơng Trong phái đoàn này có bà Ăng-đrê-Vi-ô-litx lànhà báo tiến bộ, bà đã nhận đợc nhiều nguồn t liệu sống có giátrị, đợc nghe và nhìn thấy những tội ác dã man của thực dânPháp đối với nhân dân Việt Nam và nhân dân Đông Dơng.Khi về nớc, bà đã xuất bản cuốn “Đông Dơng kêu cứu”, lu hànhcả trong và ngoài nớc Pháp Cuốn sách đã tạo nên một phongtrào phản đối thực dân Pháp ở Đông Dơng của nhân dân tiến

bộ Pháp và nhân dân trên thế giới đối với tội ác dã man của đếquốc Pháp tại Đông Dơng [19, 19]

Để đoàn kết anh em chống chế độ tù đày dã man, các

đồng chí: Nguyễn Lơng Bằng, Trờng Chinh đã bí mật lãnh đạoanh em tù chính trị để đa ra chủ trơng: thăm dò anh em tùQuốc Dân đảng, nêu vấn đề đoàn kết, tổ chức đời sống, gác

bỏ những thành kiến về đảng phái lập một Uỷ ban để chỉ

đạo sinh hoạt trong ngục, từ giữ vệ sinh chung trong và ngoàitrại, đối phó với gác ngục và cai lính, giao dịch với nhân dân

địa phơng đến việc chăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau khi ốm đau

Bằng sự tuyên truyền, thuyết phục của những ngời cộngsản, dần dần anh em tù Quốc Dân đảng đã nhất trí với chủ tr-

ơng do anh em tù cộng sản đề ra Một Uỷ ban thống nhất của

tù chính trị đã đợc lập ra gọi là Hội đồng thống nhất, gồm 5

ngời: 2 chủ tịch, 2 uỷ viên và 1 tổng th ký, trong đó đồng chíTrờng Chinh và đồng chí Trần Thanh Quang (tù Quốc Dân

Đảng) đợc bầu làm chủ tịch, hai ủy viên là Nguyễn Văn Năng vàHai Ngạt, Tổng th ký là Đặng Việt Châu Hội đồng đã thànhlập các ban và chỉ định ngời phụ trách, Ban trật tự trong, Bantrật tự ngoài, Ban nhà bếp, Ban hợp tác xã, Tổ nhà thuốc Các

ban, tổ hoạt động theo quyền hạn và trách nhiệm do Hội

đồng thống nhất nhà tù quy định và đợc tự chủ trong hoạt

động của mình Những ngời cộng sản chủ trơng không hoạt

động công khai, không ra sách báo nh ở Hoả Lò Việc phâncông đảm nhận những chức vụ trọng trách phải đảm bảonguyên tắc bí mật để kẻ thù không phát hiện đợc Mọi ngời

đều tuân theo những nguyên tắc do Hội đồng đề ra và lấy ýkiến rộng rãi trong anh em, đảm bảo nguyên tắc dân chủtrong sinh hoạt [19, 21-22]

Có thể nói, sự ra đời của Hội đồng thống nhất là một

thắng lợi lớn của tù chính trị Sơn La về mặt tổ chức và chỉ

đạo đấu tranh hợp pháp của anh em, nó cũng thể hiện tinhthần thống nhất, đòan kết của anh em tù chính trị, góp phầnlàm giảm những tổn thất về lực lợng so với trớc đây

Trong điều kiện hết sức khó khăn, bị khống chế về mọi

mặt, Hội đồng thống nhất đã đề ra đợc những quy định

đối với anh em tù nhân, nhằm mục đích giáo dục tất cả tùnhân giữ vững tinh thần, phẩm chất ngời tù cộng sản trong bất

cứ hoàn cảnh nào, tổ chức khắc phục đời sống và đấu tranh

đòi những quyền lợi chính đáng cho anh em

 Về sinh hoạt trong trại:

1 Không đợc cãi nhau to tiếng, phát khùng, văng tục Ai viphạm anh em nhắc nhở, nếu ban trật tự đến can thiệp màkhông nghe thì phạt quét nhà một ngày

2 Không đợc lăng nhục, đánh nhau, chửi nhau Ai vi phạmthì ban trật tự phạt quét nhà từ 1 đến 3 ngày

3 Không đợc vứt rác hay nhổ xuống nền nhà, lối đi Ai viphạm thì bị phạt từ 1 đến 3 ngày quét nhà hay giặt quần áocho anh em ốm

4 Quá 9 giờ tối không đợc làm ồn nh nói to, đánh đàn (trừtập thể diễn kịch) Ai vi phạm quy định, trởng ban trật tự sẽcảnh cáo, không sửa chữa thì sẽ có hình phạt nghiêm khắchơn

5 Nớc dùng phải đúng mức quy định, do trật tự phát, nếu

tự đi lấy cũng phải thực hiện đúng quy định

6 Suất ăn chia cho từng mâm hoặc cho từng ngời, trờnghợp đi làm về muộn sẽ do nhà bếp chia Anh em nhà bếp cónhiệm vụ và hởng quyền lợi nếu thực hiện tốt vai trò củamình

 Về đi làm ngoài

7 Nếu vi phạm điều 1, 2 trong khi đi làm thì bị phạt

nặng hơn, do Hội đồng thống nhất quyết định.

8 Không đợc mua rẻ bán đắt của đồng bào, phải theo giábình thờng mà mua, những thứ có thể mua đợc với giá rẻ thìphải chia đều nhau và u tiên cho những anh em ốm

9 Không đợc trêu ghẹo phụ nữ, lợi dụng xin xỏ hay lấycắp của đồng bào Ai vi phạm thì bị cảnh cáo, phạt từ 1 đến

3 ngày quét nhà và phục vụ anh em ốm

10 Đi làm ngoài phải theo đúng mức sếp ngục giao màanh em chấp nhận đợc, nếu trong quá trình làm vì mệt không

đảm bảo số lợng thì phải báo với trật tự trởng

 Khai bệnh và xin thuốc

11 Có bệnh mới đợc khai và xin thuốc, ốm thật thì tổ y

tế can thiệp với sếp ngục cho ở nhà, bệnh nhẹ thì cho uốngthuốc, bệnh nặng thì tổ y tế đề nghị cho y sĩ vào khám vàcho thuốc

 Thái độ vơí sếp ngục, giám thị, lính coi và

thầy thuốc.

12 Lễ độ, lịch thiệp nhng không quỵ luỵ, không đợctâng bốc để họ coi thờng mình nh gọi sếp ngục hay thầythuốc là “quan” Nếu có việc phải trình bày với sếp ngục haygiám binh thì phải nhờ trật tự trởng hay anh em biết tiếngPháp nói giúp [19, 22-24]

Đây là những qui định chủ yếu trong sinh hoạt Nhữngyêu cầu trên phù hợp với điều kiện của những ngời bị giamcầm, có thể chấp nhận đợc nên mọi ngời rất đồng tình

Ngục tù vốn là nơi tăm tối, hôi hám, bẩn thỉu, dễ làm ngời

tù bị suy kiệt, thậm chí nhụt ý chí chiến đấu do ảnh hởng củamôi trờng sống, tuy vậy trong cảnh giam cầm đó những ngời tùchính trị ở nhà tù Sơn La đã biết vận dụng những kinh nghiệm

đấu tranh của mình để tổ chức một cuộc sống quy củ hơn,những quy định trên hoàn toàn hợp lý, khoa học Những kinhnghiệm đấu tranh đã giúp họ cải thiện phần nào cuộc sốngcủa mình, đòi lại đợc những quyền lợi chính đáng, đây là

điều mà ta hiếm thấy ở những nhà tù khác trong khoảng thờigian này

Những ngời tù chính trị bị đa lên Sơn La đã ý thức đợcviệc “phải sống để trở về với Đảng” [20, 1] và vai trò của việc

đấu tranh đòi cải thiện lại cuộc sống, nhằm đảm bảo sức khoẻchống chọi với sự khắc nghiệt của cảnh tù đày Cụ thể, họ đã

đấu tranh đòi sếp ngục làm trần để giảm nóng bức trongngục vào mùa hè, anh em đã đấu lý, nêu giải pháp làm trầnbằng tre đan do anh em tự kiếm và làm lấy đợc chấp nhận dosếp ngục thấy tiết kiệm và do sự đấu tranh hợp lý của tù chínhtrị Ngoài ra anh em đã đấu tranh thay ăn cơm nếp bằng cơm

tẻ, vừa tiết kiệm lại có gạo d để bán cho công chức nên yêu cầu

đó đã đợc thực hiện, có gạo tẻ vừa dễ ăn lại đảm bảo sức khoẻnên số lợng tù ốm giảm đi rõ rệt Những yêu cầu trên bớc đầu

đợc giải quyết, anh em tiếp tục đa những yêu cầu khác nh đòi

đóng xe chở nớc nhằm bớt sức lao động cho anh em hay tuyệtthực để yêu cầu sếp ngục thả anh Nguyễn Lơng Bằng và một

số anh em khác bị giam trong hầm tối đã buộc chúng phải lùi

b-ớc, nhợng bộ

Những cuộc đấu tranh trên cho thấy tinh thần tập thể và

vai trò những ngời đứng đầu trong Hội đồng thống nhất.

Họ đã biết cách thức để tập hợp lực lợng và đề ra hình thức

đấu tranh hợp lý để thu đợc kết quả Sáng suốt hơn cả là họ

đã kiên quyết đấu tranh để đòi quyền kiểm soát nhà bếp,nhà thuốc và tổ chức sản xuất hàng thủ công, bởi nắm đợc

khâu quan trọng này mới có khả năng tổ chức anh em trongcuộc đấu tranh chống lại tù đày khắc nghiệt và âm mu của kẻthù.

 Về sinh hoạt chính trị

Để trang bị lý luận cho anh em, đồng chí Trờng Chinh đãviết cuốn: “Chống chủ nghĩa cải lơng” và mở các lớp học lýluận, góp phần nâng cao trình độ lý luận cho tù chính trị.Nhiều lớp huấn luyện ngắn ngày cho những đồng chí án nhẹ

và những lớp học văn hoá, học ngoại ngữ cũng đợc tổ chức.Ngoài chơng trình học tập, ban huấn luyện còn tổ chức nóichuyện về những ngày lịch sử trọng đại nh ngày thành lập

Đảng, ngày Công xã Pari, ngày Quốc tế Lao động, ngày Cáchmạng Tháng Mời Nga, ngày Xô Viết Nghệ Tĩnh, Quảng Châucông xã để bồi dỡng tinh thần cách mạng cho anh em [19, 26]

Để góp phần cải thiện đời sống cho anh em và lập quỹ

cứu tế phục vụ anh em trong những lúc ốm đau, Hội đồng

thống nhất đã chủ trơng thành lập “Tổ sản xuất và tiêu thụ

sản phẩm" Xuất phát từ nhận thức đây là một thị trờng dễtiêu thụ những mặt hàng cần thiết trong đời sống hàng ngày

nh rổ, rá, đũa, chổi, nồi, thìa, xoong những đồ trang sứcnh: nhẫn, vòng đeo tay, dây chuyền hay đồ trang trí nh hoagiấy Nguyên liệu để sản xuất những mặt hàng này là nhữngthứ sẵn có, dễ kiếm Sản phẩm làm ra rất đợc đồng bào achuộng Tổ sản xuất và tiêu thụ sản phẩm trong tù đã góp phầnlớn vào việc cải thiện đời sống Tổ đã có những quy địnhchặt chẽ đối với những ngời sản xuất theo mức khác nhau củatừng mặt hàng Ví dụ ai tìm đợc nguyên liệu làm rổ, rá thì h-ởng 10% giá trị sản phẩm bán ra, ngời sản xuất đợc hởng 40

đến 45%, ngời tiêu thụ sản phẩm đợc hởng 10% [19, 26]

Sự ra đời của tổ sản xuất và tiêu thụ sản phẩm ngaytrong nhà ngục và những quy định của nó chứng tỏ rằng anh

em trong tù đã vợt qua một phần sự ràng buộc của chế độ tù

đày khắc nghiệt, chăm lo cho sức khoẻ để chuẩn bị chonhững cuộc chiến đấu sắp tới.

Cuộc sống tù đày cũng tạo thêm tình yêu thơng đồng

đội, đùm bọc lẫn nhau của tù chính trị Cũng cần thấy rằng, dohình thức giam cầm, đày ải của nhà tù Sơn La khác các nhà tùkhác nh Hoả Lò, Khám lớn Sài Gòn nên việc tiếp xúc và sinhhoạt tập thể vẫn có nhiều thuận lợi hơn Đây cũng là một lợi thếcủa tù chính trị ở Sơn La song điều đó không phủ nhận vaitrò của những ngời đã đề ra những hình thức đấu tranh hiệuquả, phù hợp với cảnh tù đày

Cuộc sống tù đày giữa vùng rừng núi hoang vu đã tạo cho tùnhân một nét sinh hoạt văn hoá tinh thần độc đáo, thay bằngnhững âm thanh ảm đạm, buồn bã là âm thanh vui nhộn củanhững buổi hoà nhạc chiều cuối tuần, những điệu hát quenthuộc của nhiều miền quê do anh em tù nhân thực hiện Cảkhung cảnh núi rừng hoang vắng cũng đợc thắp sáng, rộn rãhơn của ánh đèn sân khấu và không khí của những vở kịch

do anh em tù nhân thực hiện, biểu diễn ngay trong nhà tù Nộidung của những vở kịch thờng nhằm vào các đề tài chốngngoại xâm trong lịch sử dân tộc để giáo dục, khêu gợi lòng yêunớc, thơng nòi, truyền thống dân tộc Giá trị của buổi biểudiễn không chỉ đánh giá ở mặt nội dung, giá trị nghệ thuật,diễn xuất của các diễn viên mang áo tù mà nó còn là thành quảcủa những nỗ lực, những cố gắng phi thờng của những conngời đang bị kìm kẹp, kiểm soát trong nhà tù của kẻ đi xâmlợc Buổi biểu diễn đợc cả công chức, binh lính đến xem trởthành một cơ hội để các chiến sĩ cộng sản tuyên truyền, giáodục ảnh hởng của những ngời tù cộng sản càng lan rộng trongquần chúng, binh lính và công chức

Vào thời điểm này, những diễn biến của tình hình trênthế giới đã tác động trực tiếp đến cách mạng Việt Nam Tháng

7 năm 1935, Đại hội VII của Quốc tế cộng sản đã đợc triệu tập

Đại hội đã vạch rõ kẻ thù trớc mắt của nhân dân thế giới lúc này

không phải chủ nghĩa đế quốc nói chung mà là chủ nghĩaphát xít Nhiệm vụ trớc mắt của giai cấp công nhân và nhândân lao động thế giới là đấu tranh chống lại chủ nghĩa phátxít, chống chiến tranh, giành dân chủ và hoà bình.

Đối với phong trào cách mạng Đông Dơng, Đại hội đã giúp

Đảng ta xác định phơng hớng và mục tiêu đấu tranh cụ thểcủa cách mạng, sát hợp với tình hình trong nớc và thế giới đacách mạng tiến lên một cao trào mới sau giai đoạn suy thoáicủng cố lực lợng

Tháng 1 năm 1936, Mặt trận nhân dân Pháp đã đề ra

c-ơng lĩnh đấu tranh đòi thả hết tù chính trị, giải tán và tớc hết

vũ khí của bọn phát xít và thi hành nhiều chính sách tiến bộkhác đặc biệt là việc thành lập phái đoàn của Quốc hội Phápsang điều tra tình hình các thuộc địa trong đó có Đông D-

ơng Những sự kiện đó đã mở ra một thời kỳ mới cho phongtrào đấu tranh của nhân dân Đông Dơng nói chung và nhândân Việt nam nói riêng Hè 1936, Hội nghị ban chấp hànhTrung ơng Đảng chủ trơng thành lập mặt trận nhân dân phản

đế Đông Dơng, thúc đẩy mạnh mẽ phong trào đấu tranh dớinhiều hình thức: công khai, hợp pháp, nửa công khai, nửa hợppháp Nhiều tờ báo tiến bộ nh “Tin tức”, “Đời nay” đã đấutranh trực diện, đòi tự do, dân chủ, đòi ân xá, thả tù chínhtrị Cùng làn sóng đấu tranh của nhân dân tiến bộ Pháp vàthế giới, thực dân Pháp đã từng bớc nhợng bộ ở Đông Dơng,hàng nghìn tù chính trị đã thoát khỏi nhà tù đế quốc, nhiềucán bộ đợc trả tự do trở về hoạt động với cách mạng

Trong gần một năm chúng đã đa hai đợt tù chính trị về

Hà Nội với khoảng 100 tù, những tù chính trị mà chúng cho lànguy hiểm nh Nguyễn Lơng Bằng, Phạm Quang Lịch và một sốanh em tù Quốc Dân đảng nh: Trần Văn Quang, Nguyễn VănNgọt, Mai Đắc Bân, chúng vẫn tiếp tục giam giữ Những ng-

ời trở về đã nhanh chóng bắt liên lạc với cơ sở, hoạt động cáchmạng sôi nổi từ những bài học đợc trang bị từ nhà tù Sơn La,

tiêu biểu là các đồng chí nh: Trần Huy Liệu, Xuân Thuỷ,Nguyễn Văn Phúc, Trần Đức Thịnh, Trần Đức Sắc [19, 30].

Nh vậy trong gần một thập kỷ, thực dân Pháp đã đày lênnhà tù Sơn La 7 đoàn tù chính trị với gần 500 tù Mục đích củachúng là xiết chặt chế độ nhà lao, đẩy những ngời tù vàocảnh khổ ải Nham hiểm và xảo quyệt hơn nữa, chúng tăng c-ờng chế độ lao động khổ sai cộng với khẩu phần ăn ít ỏi, bịcắt xén, “hai biện pháp ấy kết hợp chặt chẽ với nhau nh condao hai lỡi cứa vào thể xác và tinh thần của anh em ngày nàyqua ngày khác Không một ai chết ngay nhng ai cũng cảm thấy

rõ sự suy nhợc sức khoẻ giống nh một thứ axít cứ gặm nhấm vàlàm thủng tấm kim loại" [7, 59] Tuy vậy nhng những chiến sĩcách mạng với tinh thần tự giác đã bí mật liên hệ với nhau để

tổ chức, chỉ đạo phong trào đấu tranh trong và ngoài nhà tù

Hội đồng thống nhất đã làm việc với tinh thần xây dựng và

cách mạng triệt để với ý chí tấn công vào kẻ thù Cuộc sống của

tù chính trị ở Sơn La đã không hề uổng phí, dù họ phải rời xaphong trào cách mạng đang sục sôi khí thế nhng họ đã rèn rũa,tôi luyện mình trong môi trờng đầy thử thách Để từ đó bằngtinh thần và thái độ lạc quan cách mạng của tù chính trị đã làmcho kẻ thù phải thất vọng về những mu toan trong việc xâydựng nhà tù

Nhà tù Sơn La - địa ngục trần gian - trở thành trờng họccủa những chiến sĩ cộng sản và những ngời yêu nớc Nơi thểhiện đầy đủ phẩm chất, tài năng, trí tuệ của các chiến sĩcách mạng Nơi mà chính kẻ thù cũng phải thừa nhận rằng: Họchiến đấu, hy sinh cho lý tởng độc lập, tự do thì không có bạolực nào có thể khuất phục đợc họ

Vì vậy, thời kỳ 1930-1939 là thời kỳ chuẩn bị, thời kỳ thainghén cho sự ra đời của Chi bộ Đảng với tổ chức tiền thân là

Hội đồng thồng nhất, dù còn đơn giản song rất chặt chẽ về

mặt tổ chức và chỉ đạo đấu tranh, đã đáp ứng đợc yêu cầucủa hoàn cảnh lúc bấy giờ Khi tình hình ngày một phức tạp,

để đa cuộc đấu tranh đến thắng lợi cuối cùng đòi hỏi phải cómột tổ chức đấu tranh tiến bộ, chặt chẽ, quy củ hơn trớcnhững thủ đoạn của kẻ thù.

lên Sơn La 1941, hay cuộc đấu tranh với tên toàn quyền

Pats-ki-ê đòi một số chế độ cho tù nhân Các cuộc đấu tranh trêntuy giành những thắng lợi nhất định nhng nó vẫn mang tính

tự phát và việc tổ chức cha thực sự khoa học, tuy nhiên ta cũngphải thừa nhận rằng ý thức tổ chức kỷ luật của những ngời tùchính trị là rất tốt, đó là một trong những thế mạnh của tabuộc kẻ thù phải nhợng bộ

Năm 1939 khi chiến tranh thế giới II bùng nổ, thực dânPháp càng củng cố và xây dựng nhà tù Sơn La Chúng liên tiếpcho xây dựng và mở rộng nhà tù trong những năm 1940 -

1941, nhng chúng đã không thực hiện đợc Trong thời gian này,chúng đa tù chính trị ở miền Bắc Việt Nam lên Sơn La ngàymột đông Chỉ trong 3 năm chúng đã đa 7 đoàn tù chính trịlên Sơn La trong đó đa phần là đảng viên và quần chúngtrung kiên của Đảng Những ngời chiến sĩ cộng sản bị giamcầm nhận thức đợc rằng: Cần gấp rút thành lập một Chi bộ

Đảng Cộng sản để tập hợp lực lợng đối phó với âm mu và thủ

đoạn của kẻ thù, tránh những tổn thất trong quá trình đấutranh

Xuất phát từ yêu cầu nói trên, cuối tháng 12 năm 1939, các

đảng viên trong nhà tù đã bí mật triệu tập hội nghị để thảoluận việc thành lập Chi bộ lâm thời gồm mời đồng chí, đó làcác đồng chí: Nguyễn Lơng Bằng, Văn Tiến Dũng, Hoàng ĐìnhDong, Nguyễn Văn Phúc, Trần Huy Liệu, Tô Hiệu, Trần ĐứcQuảng, Nguyễn Văn Kim, Ngô Xuân Loan, Bùi Đình Đống Hộinghị đã cử đồng chí Nguyễn Lơng Bằng làm Bí th Chi bộ lâmthời Do yêu cầu công tác lãnh đạo ngày càng cao đối với nhà tù,tháng 2 năm 1940 Chi bộ lâm thời đợc chuyển thành Chi bộchính thức, Chi bộ đã nhất trí bầu đồng chí Trần Huy Liệulàm bí th Chi bộ và đồng chí Tô Hiệu làm chi uỷ viên [6, 14].Tháng 5 năm 1940, chi uỷ triệu tập Đại hội Chi bộ để thảoluận, quyết định các chủ trơng công tác và bầu đồng chí TôHiệu làm Bí th Chi bộ, Đại hội đề ra 5 công tác lớn:

- Chi bộ lãnh đạo toàn diện hoạt động của nhà tù

- Tăng cờng công tác tuyên truyền, giáo dục và rèn luyện

đạo đức cách mạng cho đảng viên và cho quần chúng

- Đào tạo và bồi dỡng cán bộ, huấn luyện đảng viên về lýluận Mác - Lênin và phơng pháp đấu tranh cách mạngtrong nhà tù

- Xây dựng và phát triển các tổ chức quần chúng cáchmạng bên trong và bên ngoài nhà tù

- Tìm mọi cách bắt liên lạc với Xứ uỷ và Trung ơng Đảng đểxin ý kiến chỉ đạo của cấp trên đối với Chi bộ nhà tù [6,15]

Đó là những chủ trơng công tác đúng đắn phù hợp với hoạt

động của Chi bộ nhà tù, theo nguyên tắc tập trung, dân chủ và

bí mật, vừa triển khai công tác lãnh đạo, vừa bảo toàn lực lợngtránh sự khủng bố của kẻ thù Mặc dù, số lợng đảng viên ĐảngCộng sản bị giam cầm ở đây với, có nhiều đồng chí giữ

những chức vụ cao trong tổ chức Đảng ở nhiều cấp, nhiềunghành khác nhau nhng do nguyên tắc tuyệt đối bí mật củaChi bộ nhà tù nên việc kết nạp và hoạt động trong Chi bộ là cảmột quá trình rèn luyện và phấn đấu dới sự theo dõi, sát saocủa Chi bộ Chính vì vậy trong suốt quá trình tồn tại củamình, số đảng viên đợc kết nạp rất hạn chế, năm 1943, trongtổng số 250 tù nhân, số lợng đảng viên trong Chi bộ chỉ cóhơn 20 ngời Điều đó vừa thể hiện tính nghiêm túc trong quátrình hoạt động đồng thời đảm bảo sự tồn tại và hoạt độngcủa Chi bộ Cũng vì lý do đó nên một yêu cầu đối với tất cả

đảng viên lúc bấy giờ là có lý lịch rõ ràng, luôn giữ đợc khítiết của ngời cộng sản, đợc anh em trong nhà tù tín nhiệm.Trong quá trình kết nạp đó, quần chúng trung kiên - nhất lànhững thanh niên hăng hái và có ý thức đấu tranh sau khi vợtqua đợc những thử thách sẽ đợc đứng vào hàng ngũ của tổ

“trung kiên” - chỗ dựa tin cậy của Chi bộ, đồng thời là đối

t-ợng kết nạp đảng viên mới Đảng viên hết sức quan tâm, giúp

đỡ, bồi dỡng lập trờng lý tởng, ý chí chiến đấu cho quầnchúng, đợc quần chúng tin yêu, mến phục Mỗi quần chúngtrung kiên đều đợc Chi bộ giao nhiệm vụ để thử thách rènluyện trong quá trình đấu tranh

Chi bộ trong nhà tù đã lần lợt bầu ra các ban chi uỷ và các

bí th: Bí th đầu tiên của Chi bộ là đồng chí Nguyễn LơngBằng, sau đó là đồng chí Tô Hiệu - nhiệm kỳ (1940-1941) vàlàm cố vấn từ năm 1941 đến 1944, lên thay đồng chí Tô Hiệu

là đồng chí Nguyễn Khắc Xứng (tức Lê Thanh Nghị), cuối cùng

là đồng chí Nguyễn Trọng Cảnh (tức Trần Quốc Hoàn)

Trong quá trình hoạt động tuy gặp rất nhiều những khókhăn do sự kiểm soát của bọn chúa ngục, sự dò la tin tức củabọn mật thám chỉ điểm, sự chống phá phong trào của các

thành phần tù phức tạp, song sự liên lạc giữa các đảng viêntrong nhà tù vẫn đợc đảm bảo Những nghị quyết của chi bộ,chủ trơng của Chi uỷ vẫn đợc quán triệt và thực hiện một cáchnghiêm túc và đầy đủ, có kết quả Hầu hết các đảng viên

đều gơng mẫu, tính đảng cao Bên cạnh những đồng chítừng là bí th Chi bộ còn phải kể đến một số đồng chí hoạt

động tích cực và có vai trò quan trọng nh: đồng chí Ngô Minh

Loan, Nguyễn Văn Trân, Trần Quang Đẩu, Ngô Ngọc Du, Lu Đức

Hiểu, Trần Đăng Ninh

Dới sự lãnh đạo của Chi bộ, Đại hội đại biểu tù nhân thảo luậnsôi nổi, thông qua quy chế chung về tổ chức nhà tù bầu ra cáccơ quan tự quản của tù chính trị Đại hội quyết định thành lập

Uỷ ban Nhà tù (còn gọi là Uỷ ban Hàng Trại) đặt dới sự lãnh đạo

của Chi bộ Đó là cơ quan cao nhất điều hành hoạt động của tùnhân giữa hai kỳ đại hội, có nhiệm vụ và quyền hạn để tổchức, thực hiện các nghị quyết của Đại hội, chỉ đạo ban cơ sở,

đồng thời làm chức năng đối ngoại Các ban cơ sở gồm có: Ban

trật tự trong, Ban trật tự ngoài, Ban khinh tế, Ban cứu tế, Ban tuyên truyền, Ban huấn luyện, Phòng y tế, Ban khánh tiết, Ban văn hoá, Ban dân vận, Ban binh vận, Ban tù vận, và Tổ hồng thập tự (nằm trong ban cứu tế) Từ năm 1942, tập thể tù chính

trị Sơn La đã hoàn chỉnh về cơ cấu tổ chức của mình

Uỷ ban Nhà tù do Đại hội bầu ra cứ 3 tháng tiến hành Đại hộimột lần, Việc tổ chức một Đại hội diễn ra hoàn toàn bí mật,ngay cả đối với nhiều thành viên trong tù, những ai có nhiệm vụtrong Đại hội đợc Chi bộ khéo léo bố trí để có thể tham giavào Đại hội một cách bí mật, thuận lợi Qua hoạt động này tacàng thấy đợc vai trò và sự linh hoạt của Chi bộ ngay dới sựquản lý và giám sát của kẻ thù

Các ban chuyên môn do uỷ ban cử ra, các ban hoạt độngtheo chức năng và nhiệm vụ sau đây:

Ban trật tự trong: Có nhiệm vụ sắp xếp sinh hoạt, duy trì

kỷ luật trong nội bộ tù chính trị, điều động anh em đi làm lao

động, quán xuyến trật tự nội vụ nhà tù

Ban trật t ngoài: Có nhiệm vụ tổ chức và chỉ đạo anh em

khi làm việc ở ngoài nhà tù, duy trì trật tự khi đi, khi về, trựctiếp đối phó với bọn cai tù và binh lính canh gác trong khi lao

động, giữ mối quan hệ đoàn kết giữa tù chính trị với đồngbào địa phơng Ban này do Trần Đình Long làm trởng ban

Ban kinh tế: Có nhiệm vụ tổ chức cho anh em tăng gia

sản xuất thực phẩm và hàng thủ công để cải thiện đời sống;quản lý ăn uống cho tù nhân, điều hành và phân phối quỹkinh doanh của nhà tù Ban này do đồng chí Đặng Kim Gianglàm trởng ban

Ban cứu tế: Do đồng chí Ngô Xuân Loan làm trởng ban

có nhiệm vụ chăm lo cho sức khoẻ của anh em trong tù, quản lý

và phân phối quỹ cứu tế, giúp đỡ các đồng chí ốm yếu dobệnh tật hoặc lao động quá sức, thực hiện các tiêu chuẩn quy

định đối với ngời ốm

Ban huấn luyện: Do đồng chí Tô Hiệu làm trởng ban có

nhiệm vụ biên soạn giáo trình chính trị, tổ chức các lớp họcngắn hạn cho anh em để nâng cao trình độ lý luận

Ban văn hoá: Lo việc bổ túc văn hoá cho các đồng chí

trình độ văn hoá còn thấp, nhất là đối với những môn nh toán,

lý, hoá, văn học, sử học Tổ chức các lớp học ngoại ngữ nhtiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Thái

Ban tuyên truyền, báo chí: Do đồng chí Xuân Thuỷ phụ

trách, tổ chức việc nói chuyện thời sự trong nớc và thế giới, biêntập, xuất bản tờ báo “Suối reo” - tiếng nói của tù chính trị

Tổ hồng thập tự (trực thuộc ban cứu tế): Chăm sóc

cho ngời ốm.

Phòng y tế: Chăm lo thuốc men, chạy chữa cho ngời ốm,

đào tạo y tá, hộ lý

Ban khánh tiết: Thờng đợc tổ chức vào các ngày lễ, ngày

Tết, có nhiệm vụ biên soạn các vở kịch và tổ chức biểu diễnvăn nghệ, phục vụ các buổi liên hoan tập thể [19, 38-39]

Bên cạnh việc tổ chức các cơ quan tự quản của nhà tù, chi

uỷ còn bố trí một số đảng viên và quần chúng trung kiên đilàm bồi bếp, lao công cho các quan chức Pháp ở toà sứ, đểnắm tình hình, thông báo những tin tức cần thiết cho chi uỷkịp thời xử lý các tình huống cấp bách Việc bố trí một vài

đảng viên làm việc trong văn phòng nhà tù là việc rất có lợitrong việc sắp xếp các đảng viên phân tán theo các đoàn tù

về Hoà Bình, Hoả Lò, Côn Đảo hoặc tiếp tục ở lại nhà ngụcSơn La để lãnh đạo đấu tranh

Trong điều kiện bị kẻ thù kiểm soát gắt gao mà Chi bộ đãxây dựng đợc một hệ thống tổ chức và hoạt động chặt chẽ

nh vậy là điều đáng ghi nhận Vì thế, lúc bấy giờ ở nhà tùSơn La tồn tại hai hệ thống chính quyền quản lý đó là: hệthống quản lý hà khắc, tàn bạo của chính quyền thực dân và

hệ thống tự quản của tù chính trị - một chế độ quản lý dânchủ, kỷ luật và tự giác

Sự ra đời của Chi bộ đánh dấu một bớc ngoặt mới trongcuộc đấu tranh của tù chính trị ở Sơn La, đánh dấu một giai

đoạn đấu tranh có tổ chức quy củ, chặt chẽ của Chi bộ Đảng

và giành đợc những thắng lợi ngày càng to lớn Song ý nghĩacủa nó cha dừng ở đó mà quan trọng hơn là Chi bộ Đảng nhà tùSơn La là Chi bộ Đảng đầu tiên của địa phơng Vì thế, nó có

ý nghĩa vô cùng quan trọng không chỉ với tù chính trị ở nhà tù

Sơn La mà nó còn có ý nghĩa đối với một tỉnh miền núi cònnhiều khó khăn trong việc tạo dựng cơ sở cách mạng trong giai

đoạn này, đặt nền móng đầu tiên cho sự ra đời và phát triểncủa Đảng bộ tỉnh Sơn La sau này

Chơng 2:

Quá trình hoạt động của Chi bộ Nhà tù Sơn La

từ năm 1939 đến năm 1945

2.1 Quá trình hoạt động của Chi bộ nhà tù Sơn La

2.1.1 Chi bộ nhà tù tổ chức đấu tranh chống chế

độ tù đày hà khắc

Tháng 12 năm 1939, Chi bộ lâm thời nhà tù Sơn La ra đời

đã trở thành một nguồn cổ vũ lớn đối với phong trào đấu tranhcủa tù chính trị Sơn La, bởi đó là chỗ dựa vững chắc, là niềmtin của biết bao con ngời, sống, chiến đấu vì lý tởng, họ đãchọn cho mình một hớng đi đúng đắn nên sự ra đời của Chi

bộ nh một sự chỉ đờng giúp họ đi đến cái đích cuối cùng Bởivậy, đảng viên và quần chúng hết sức phấn khởi, tự giác,nghiêm túc thực hiện nhng chủ trơng do Chi bộ đề ra

Không thể đánh đồng những thủ đoạn của kẻ thù ở nhữngnhà tù đế quốc là giống nhau, không thể nói nhà tù Côn Đảo,Hoả Lò hay Khám Lớn Sài Gòn, kẻ thù tàn bạo, độc ác hơn nhà tùSơn La và ngợc lại Nhng qua những chính sách áp bức và thốngtrị của chúng, ta có thể thấy tất cả bọn chúng đều nhamhiểm, bằng mọi cách để tiêu diệt thể xác và ý chí chiến đấucủa những ngời chiến sĩ cách mạng

Mang tố chất của ngời hoạt động cách mạng, những ngờicộng sản sớm nhận thức đợc rằng: ở tù là tiếp tục cuộc đấu tranhcòn đang dang dở ở bên ngoài chứ không phải là chấm dứt cuộc

đời hoạt động cách mạng Bởi họ hiểu rằng đấu tranh trong nhà

tù là một bộ phận quan trọng, không thể thiếu và tách rời sựnghiệp cách mạng của Đảng trong hoàn cảnh lúc bấy giờ Mục