Một số giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường trung học cơ sở trên địa bàn quận 10, thành phố hồ chí minh

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ QUẢN LÝ ĐỔIMỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS 09 1.2.4 Quản lý nhà trường và quản lý quá trình dạy học 17 1.2.6 Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN VIỆT QUANG

MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ ĐỔI MỚI

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 10 -

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

(LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC)

- MÃ SỐ: 60.14.01.14

- NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS-TS ĐINH XUÂN KHOA

Nghệ An - 2012

LỜI CÁM ƠN

Bản thân xin chân thành cảm ơn:

- Hội đồng khoa học trường Đại học Vinh,

- Khoa đào tạo Sau Đại học trường Đại học Vinh,

- Các giảng viên, các nhà sư phạm, các nhà khoa học cùng quý Thầy, Cô

đã tận tình giảng dạy và hướng dẫn, giúp đỡ trong quá trình học tập, nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn: UBND Thành phố Hồ Chí Minh, Sở Giáo dục vàĐào tạo TP.HCM, các đồng chí cán bộ quản lý và giáo viên các trường THCStrên địa bàn Quận 10, TP.HCM, các cơ quan ban ngành liên quan và gia đình,bạn bè, đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ, tham gia đóng góp ý kiến, cung cấp

tư liệu, số liệu, tạo điều kiện thuận lợi cho bản thân trong quá trình học tập vàhoàn thành luận văn

Đặc biệt, bản thân xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới

PGS.TS Đinh Xuân Khoa (Hiệu trưởng trường Đại học Vinh), đã tận tâm

bồi dưỡng kiến thức, năng lực tư duy, phương pháp nghiên cứu và trực tiếphướng dẫn giúp đỡ hoàn thành luận văn này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình thực hiện, nhưng luận vănkhông tránh khỏi những thiếu sót Bản thân rất mong nhận được ý kiến góp ýchân thành của các chuyên gia, quý Thầy - Cô, các bạn đồng nghiệp để luận vănđược hoàn thiện hơn !

Xin chân thành cảm ơn!

Nghệ An, tháng 7 năm 2012

NGƯỜI VIẾT

KÝ HIỆU VIẾT TẮT

BGH Ban giám hiệu

Bộ GD & ĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ QUẢN LÝ ĐỔI

MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS 09

1.2.4 Quản lý nhà trường và quản lý quá trình dạy học 17

1.2.6 Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học 22

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS 22

1.3.1 Đặc điểm của hoạt động dạy học trong các trường THCS 22

1.3.2 Yêu cầu của việc đổi mới PPDH trong các trường THCS 25

1.4

Nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo

hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong

1.4.1 Đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận 27

thức của HS

1.4.2 Phát triển nhiều yếu tố đảm bảo chất lượng dạy học theođịnh hướng 31

1.4.3 Công tác quản lý chỉ đạo việc đổi mới phương pháp dạyhọc 34

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC QUẢN LÝ ĐỔI

MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS

TRÊN ĐỊA BÀN QUẬN 10 - TP.HCM 38

2.1 Khái quát về Giáo dục - Đào tạo trên địa bàn Quận 10 -TP.HCM 38

2.2 Thực trạng đổi mới phương pháp dạy học ở các trường

2.2.1 Nhận thức của CBQL và giáo viên về đổi mới phương phápdạy học 40

2.2.2 Các phương pháp dạy học được sử dụng trong các trườngTHCS trên địa bàn Quận 10 - TP.HCM 44

2.2.3 Thực trạng việc quản lý đổi mới PPDH 54

2.2.4 Đánh giá chung về thực trạng đổi mới phương pháp dạy

học của các trường THCS trên địa bàn Quận 10, TP.HCM 60

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ ĐỔI MỚI

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG THCS TRÊN

ĐỊA BÀN QUẬN 10 - TP.HCM

64

3.2.1 Hình thành quy trình quản lý đổi mới phương pháp dạy họctrong trường THCS 66

3.2.2 Giải pháp quản lý việc xây dựng kế hoạch đổi mới PPDH 68

3.2.3 Giải pháp quản lý việc tổ chức thực hiện kế hoạch đổi mới PPDH 69

3.2.4 Giải pháp quản lý việc kiểm tra, đánh giá kế hoạch đổi mớiPPDH 72

3.2.5 Xây dựng công cụ kiểm tra, đánh giá tiết dạy đổi mớiPPDH 73

3.2.6 Quản lý việc đào tạo bồi dưỡng năng lực đổi mới PPDHcho GV 76

3.3 Đánh giá về tính khả thi của các giải pháp 78

3.3.1 Về quy trình các bước quản lý đổi mới PPDH 78

3.3.2 Về độ tin cậy của phiếu đánh giá dự giờ 80

3.4 Các điều kiện cần có để đảm bảo việc thực hiện các giảipháp được đề xuất 83

tố cơ bản của sự phát triển nhanh và bền vững” Để giáo dục và đào tạo có thểphát huy được vai trò và đáp ứng được nhu cầu phát triển của xã hội, Đảng vàNhà nước ta đã xác định các giải pháp để phát triển giáo dục và đào tạo Mộttrong những giải pháp đó là: “Đổi mới mục tiêu đào tạo, đổi mới phương phápdạy và học …”

Đại hội IX của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định mục tiêu tổng quátcủa chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2001-2010 là: “Đưa đất nước ta ra khỏitình trạng kém phát triển, nâng cao rõ rệt đời sống vật chất, văn hóa, tinh thầncủa nhân dân, tạo nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nướccông nghiệp theo hướng hiện đại hóa … Con đường công nghiệp hóa - hiện đạihóa của nước ta cần và có thể rút ngắn thời gian so với các nước đi trước, vừa cónhững bước tuần tự, vừa có những bước nhảy vọt …”

Để đạt được mục tiêu nêu trên, giáo dục và đào tạo, khoa học - công nghệ

có vai trò quyết định, là quốc sách hàng đầu

Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộngsản Việt Nam (Khóa VIII) cũng đã đề ra những yêu cầu mới đối với hệ thốnggiáo dục như sau:

“Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những conngười và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xãhội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc;thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; giữ gìn và phát huy các giá trịvăn hóa của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; phát huytiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huytính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tưduy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổchức và kỷ luật, có sức khỏe, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hộivừa “hồng” vừa “chuyên” như lời căn dặn của Bác Hồ”

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH trình lên Đạihội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định:Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồidưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa

và con người Việt Nam Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoahọc và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu

tư phát triển Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo nhu cầuphát triển của xã hội; nâng cao chất lượng theo yêu cầu chuẩn hóa, hiện đại hóa,

xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, phục vụ đắc lực sự nghiệp xâydựng và bảo vệ Tổ quốc”

Theo tinh thần cương lĩnh này, cùng với những thay đổi về nội dung, cần cónhững đổi mới căn bản về phương pháp dạy học Thực tế sự đổi mới phươngpháp dạy học ở nhà trường nói chung, trường Trung học cơ sở nói riêng trongthời gian qua vẫn chưa thực sự có hiệu quả, chưa thực sự đáp ứng được nhữngyêu cầu do nhu cầu phát triển nội tại của giáo dục đặt ra.

1.2 Đổi mới giáo dục đang diễn ra trên qui mô toàn cầu Trong bối cảnh đó,đứng trước nhiều cơ hội và thách thức mới, nền giáo dục Việt Nam đã và đangtạo nên những thay đổi sâu sắc từ quan niệm về chất lượng giáo dục, xây dựngnhân cách người học đến cách tổ chức quá trình và hệ thống giáo dục Nhàtrường từ chỗ khép kín dần chuyển sang nhà trường mở, thực hiện đối thoại với

xã hội, gắn bó chặt chẽ với nghiên cứu khoa học - công nghệ và ứng dụng.Người thầy thay vì chỉ truyền đạt tri thức một chiều, nay trở thành người tổchức, điều khiển, cố vấn và cung cấp cho người học phương pháp thu thập thôngtin một cách có hệ thống, có tư duy phân tích tổng hợp

Đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường phổ thông đã được đề cậptrong chủ trương (Nghị quyết của Đảng), trong Pháp luật của Nhà nước (Luậtgiáo dục) Tuy nhiên, sự đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường nói chung,trường THCS nói riêng vẫn chưa thực sự có hiệu quả, chưa thực sự đáp ứngđược những yêu cầu do nhu cầu phát triển nội tại của giáo dục đặt ra

Như vậy, đứng trước những mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo con người xâydựng xã hội công nghiệp hóa, hiện đại hóa với thực trạng lạc hậu của phươngpháp dạy học đã làm nảy sinh và thúc đẩy một cuộc vận động đổi mới phương

phương pháp dạy học trong nhà trường nói chung và trường THCS nói riêng còngặp rất nhiều khó khăn Có nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan của sựchậm trễ, kém hiệu quả của quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở nhàtrường phổ thông (trong đó có trường THCS) và có nhiều ý kiến khác nhau đãtập trung phân tích những nguyên nhân này Đó là một phức hợp các nguyênnhân Một trong những nguyên nhân được nói đến ở đây là sự chỉ đạo của cáccấp quản lý, đặc biệt là cấp quản lý trực tiếp (Ban giám hiệu) ở các nhà trường

về vấn đề này còn nhiều hạn chế và bất cập

1.3 Quận 10 là một quận lớn của Thành phố Hồ Chí Minh với mật độ dân

số đông, kinh tế - xã hội của quận phát triển rất nhanh trong những năm qua.Trên địa bàn quận có nhiều tầng lớp dân cư sinh sống Thực hiện Luật giáo dục

và kế hoạch phổ cập giáo dục THCS của ngành Giáo dục Thành phố, trẻ emtrong độ tuổi đều được đến trường Tỷ lệ nhập học THCS tăng nhanh hàng năm.Hiện nay trên địa bàn quận 10 có 12 trường (8 trường THCS công lập và 4trường trung học tư thục nhiều cấp học) với trên 16.811 học sinh Trong nhiềunăm qua, các trường THCS của quận đã kiên trì phấn đấu cho mục tiêu chấtlượng giáo dục toàn diện Hoạt động dạy học của các trường có nhiều sự thayđổi theo xu hướng đổi mới dạy học nói chung của quốc gia, của thành phố vớinhiều nội dung cụ thể, thiết thực trong đó có nội dung đổi mới phương pháp dạyhọc

Quá trình đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS của Quận

10 trong thời gian qua đã thu được nhiều thành tích đáng kể, tuy nhiên trong quátrình đổi mới phương pháp dạy học trong các trường cũng bộc lộ nhiều vấn đềcần giải quyết như: tính đồng bộ trong đổi mới phương pháp dạy học (nhiều yếu

tố liên quan đến phương pháp dạy học do đó không chỉ thuần túy quan tâm đến

riêng phương pháp khi muốn đổi mới nó), thái độ của giáo viên và học sinh khitiếp cận với các phương pháp dạy học mới, điều kiện đảm bảo cho đổi mớiphương pháp dạy học … Những vấn đề nêu trên đều trực tiếp hoặc gián tiếp cóliên quan đến công tác lãnh đạo, chỉ đạo của đội ngũ cán bộ quản lý của nhàtrường Nói cách khác, công tác chỉ đạo của Ban giám hiệu nhà trường có ảnhhưởng lớn đến qui mô và hiệu quả quá trình đổi mới phương pháp dạy học hiệnnay trong các trường THCS trên địa bàn quận 10,thành phố Hồ Chí Minh.

1.4 Bản thân đã công tác tại quận 10, thành phố Hồ Chí Minh từ 1990

-2012 (22 năm), trong đó có 3 năm đứng lớp giảng dạy, 14 năm làm Phó Hiệutrưởng chuyên môn, 5 năm làm Hiệu trưởng Do đó bản thân nắm khá rõ tìnhhình hoạt động của ngành Giáo dục quận 10

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề nghiên cứu có nộidung vận dụng lý luận quản lý hoạt động dạy học trong nhà trường vào giảiquyết một vấn đề cụ thể trong nội dung hoạt động này Vì vậy chúng tôi tậptrung nghiên cứu đề tài:

“Một số giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS trên địa bàn Quận 10 Thành phố Hồ Chí Minh”

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất một số giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trườngTHCS của Quận 10 nhằm hiện thực hóa chủ trương đổi mới phương pháp dạyhọc của ngành và nâng cao chất lượng giáo dục cho các trường THCS trên địabàn Quận 10, thành phố Hồ Chí Minh

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Công tác quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THCS

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Một số giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học các trườngTHCS trên địa bàn Quận 10 - Thành phố Hồ Chí Minh

4 Giả thuyết nghiên cứu

Những giải pháp được đề xuất có tính khoa học, khả thi phù hợp với thựctiễn Nếu được thực hiện, sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục THCS trênđịa bàn quận 10, thành phố Hồ Chí Minh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xây dựng cơ sở lý luận của vấn đề đổi mới và quản lý đổi mới PPDH.5.2 Điều tra thực trạng quản lý đổi mới PPDH ở các trường THCS trên địabàn quận 10, thành phố Hồ Chí Minh

5.3 Đề xuất một số giải pháp quản lý đổi mới PPDH ở các trường THCStrên địa bàn quận 10, thành phố Hồ Chí Minh

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa tư liệu để xâydựng khung lý thuyết và các luận cứ lý thuyết cho vấn đề nghiên cứu

6.2.1 Phương pháp quan sát

Dự giờ của giáo viên, quan sát các hoạt động chỉ đạo của Ban giám hiệutrường THCS trong công tác đổi mới phương pháp dạy học

6.2.2 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Tổng kết kinh nghiệm chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học trong giaiđoạn vừa qua của các trường THCS Quận 10 thành phố Hồ Chí Minh

6.2.3 Phương pháp điều tra

Sử dụng bảng hỏi nhằm thu thập thông tin về nguyên nhân của thực trạngđổi mới phương pháp dạy học, thực trạng chỉ đạo đổi mới phương pháp dạyhọc của các trường trong giai đoạn vừa qua Phương pháp này còn được sửdụng để đánh giá về tính khả thi của các biện pháp được đề xuất

6.2.4 Phương pháp chuyên gia

Được sử dụng để trưng cầu ý kiến của các chuyên gia trong việc đề xuấtcác giải pháp chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCStrên địa bàn Quận 10 thành phố Hồ Chí Minh

Đề tài được triển khai nghiên cứu trên 12 trường THCS (công lập lẫn tưthục) thuộc địa bàn quận 10, thành phố Hồ Chí Minh Các phương pháp nghiêncứu được thực hiện với:

* GV thuộc các bộ môn: 120 người

* CBQL: 36 người

7.2 Về nội dung

Đề tài giới hạn là nghiên cứu các giải pháp chỉ đạo của cán bộ quản lý cáctrường đối với việc đổi mới PPDH

8 Cấu trúc luận văn

Luận văn được trình bày gồm phần mở đầu, ba chương và phần kết luận

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

“Hơn 10 năm qua mặc dù có nhiều khó khăn sự nghiệp giáo dục đã có nhữngtiến bộ và phát triển nhưng cũng có một số mặt quan trọng giảm sút so vớitrước” Một trong những yếu kém, giảm sút so với trước là phương pháp dạyhọc Vì vậy, Nghị quyết TW 4 cũng đã nhấn mạnh: “Đổi mới phương pháp dạyhọc ở tất cả các cấp học, bậc học, kết hợp tốt học với hành, học tập với lao độngsản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn liền nhà trường với xã hội,

áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh nănglực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”

Trong những năm gần đây, tất cả các loại hình trường học ở nước ta đanghướng vào việc thực hiện:

+ Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 của Ban chấp hành Trung ương ĐảngCộng sản Việt Nam (Khóa VIII, 24/12/1996) về việc “Đổi mới mạnh mẽphương pháp Giáo dục - Đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyệnthành nếp tư duy sáng tạo của người học” Từng bước áp dụng các phương pháptiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện vàthời gian tự học Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên vàrộng khắp trong toàn dân, nhất là thanh niên Tại điều 4 và điều 36 của LuậtGiáo dục qui định phương pháp giáo dục phải “… phát huy tính tích cực, tựgiác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòngsay mê học tập và ý chí vươn lên”

+ Chỉ thị số 15/1999 CT/ Bộ GD&ĐT, ngày 20 tháng 4 năm 1999 của Bộtrưởng Bộ GD&ĐT về việc: “Đẩy mạnh đổi mới phương pháp giảng dạy và họctập trong trường sư phạm” nhằm tác động đồng thời vào hai đối tượng: ngườidạy và người học Mục đích của cuộc vận động này là tích cực hóa hoạt độnghọc tập, phát huy tính chủ động, sáng tạo và năng lực tự học, tự nghiên cứu củangười học Người dạy giữ vai trò chỉ đạo trong việc tổ chức, điểu khiển, địnhhướng quá trình dạy học Người học giữ vai trò chủ động trong quá trình học tập

và tham gia nghiên cứu khoa học Đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập lànhiệm vụ quan trọng của từng trường, của mỗi người dạy và mỗi người học

+ Thực hiện Nghị quyết TW 2 (Khóa VIII), Nghị quyết Đại hội Đảng lầnthứ IX và Chiến lực phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 đã tập trung chủyếu đến việc đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục Chuyển từ việctruyền đạt tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủđộng tư duy trong quá trình truy cập tri thức, dặn dò người học phương pháp tựhọc, tự thu nhận thông tin một cách hệ thống và có tư duy phân tích, tổng hợp,phát triển được năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động, tính chủđộng của HS đổi mới trong quá trình học tập, hoạt động tự quản trong nhàtrường và tham gia các hoạt động xã hội.

+ Thực hiện nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI và Chiến lược phát triểngiáo dục giai đoạn 2012-2020 đã tập trung vào 11 nhóm giải pháp Trong đó,giải pháp 5 là đổi mới PPDH, kiểm tra đánh giá kết quả học tập, kiểm định vàđánh giá các cơ sở giáo dục Thực hiện cuộc vận động toàn ngành đổi mớiPPDH theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của ngườihọc, biến quá trình học tập thành quá trình tự học có hướng dẫn và quản lý củagiáo viên Xây dựng lại những tài liệu đổi mới PPDH và đánh giá kết quả họctập của các GV từ mầm non đến giáo dục nghề nghiệp và đại học, đẩy mạnh ứngdụng công nghệ thông tin trong dạy và học Tăng cường thanh tra và đổi mớiPPDH và đánh giá Đảm bảo đến năm 2020 có 100% GV được đánh giá là ápdụng có hiệu quả các PPDH mới

1.2 Một số khái niệm cơ bản

1.2.1 Giáo dục trung học cơ sở

Giáo dục THCS nhằm giúp HS củng cố và phát triển những kết quả củagiáo dục tiểu học; có học vấn phổ thông ở trình độ cơ sở và những hiểu biếtban đầu về kĩ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học THPT, trung cấp, học nghềhoặc đi vào cuộc sống lao động

1.2.2 Học sinh trung học cơ sở

 Tuổi thiếu niên là giai đoạn phát triển của trẻ từ 11 - 15 tuổi, các emđược vào học ở trường trung học cơ sở (từ lớp 6 - 9) Lứa tuổi này có một vị tríđặc biệt và tầm quan trọng trong thời kỳ phát triển của trẻ em

 Đây là lứa tuổi có bước nhảy vọt về thể chất lẫn tinh thần, các em đangtách dần khỏi thời thơ ấu để tiến sang giai đoạn phát triển cao hơn (ngườitrưởng thành) tạo nên nội dung cơ bản và sự khác biệt trong mọi mặt phát triển:thể chất, trí tuệ, tình cảm, đạo đức… của thời kỳ này

 Ở lứa tuổi thiếu niên có sự tồn tại song song “vừa tính trẻ con, vừa tínhngười lớn”, điều này phụ thuộc vào sự phát triển mạnh mẽ về cơ thể, sự phátdục, điều kiện sống, hoạt động… của các em

1.2.3 Quản lý và quản lý giáo dục

* Quản lý

Sự phân công lao động, sự xuất hiện của các tổ chức đã hình thành nênhoạt động quản lý Do mong muốn đạt được hiệu quả hoạt động cao, năng suấtcông việc cao hơn mà con người phải có sự liên kết, phối hợp hoạt động cùngnhau và điều này tất yếu sẽ dẫn đến hoạt động quản lý

Theo nghĩa Hán, thuật ngữ quản lý gồm hai quá trình tích hợp nhau làquá trình coi sóc, giữ gìn duy trì hệ ở trạng thái ổn định (quản) Quá trình thứhai là quá trình sửa sang, sắp xếp, đổi mới hệ, đưa hệ vào trạng thái phát triển(lý) Do vậy, nếu nhà quản lý chỉ lo việc quản thì tổ chức dễ trì trệ, còn nếu chỉ

lo lý thì sự phát triển của tổ chức sẽ không bền vững Điều này cho thấy sự cầnthiết phải đảm bảo sự thống nhất của cả hai quá trình quản và lý khi tác độngđến tổ chức Nói cách khác, trong quản phải có lý, trong lý phải có quản để hệthống (tổ chức) ở trạng thái cân bằng động nhờ đó mà vận động phù hợp vớiquy luật khách quan, thích ứng và có hiệu quả trong môi trường tương tác giữacác nhân tố bên trong và bên ngoài Mọi hoạt động của con người trong đờisống xã hội đều cần đến quản lý Quản lý vừa là một khoa học vừa là một nghệthuật trong việc điều khiển tổ chức với tư cách là một hệ thống xã hội ở cả tầm

vi mô và vĩ mô

Có nhiều định nghĩa khác nhau về quản lý Có thể nêu một số định nghĩatiêu biểu sau:

- Quản lý là tác động có định hướng, có chủ định của chủ thể quản lý đếnkhách thể quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạtđược mục đích của tổ chức

- Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng của chủ thểquản lý lên khách thể quản lý về các mặt chính trị, văn hóa, xã hội, kinh tế …bằng một hệ thống các luật lệ, các chính sách nguyên tắc, các phương pháp vàbiện pháp cụ thể nhằm tạo ra môi trường và điều kiện cho sự phát triển của đốitượng

- Quản lý là thiết kế và duy trì một môi trường mà trong đó các cá nhânlàm việc với nhau trong các nhóm có thể hoàn thành các nhiệm vụ và các mụctiêu đã định

- Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụngcác hoạt động (chức năng) kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra

Từ những định nghĩa nêu trên có thể nhận thấy, mặc dù có những cáchdiễn đạt khác nhau về quản lý, nhưng những đặc trưng chính của quản lý đềuđược các tác giả đề cập bao gồm:

- Quản lý tồn tại với tư cách là một hệ thống gồm nhiều yếu tố cấu thành.Các yếu tố cơ bản của hệ thống quản lý là: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý,mục tiêu quản lý và cơ chế quản lý Yếu tố mục tiêu quản lý có ý nghĩa rất

quan trọng Mục tiêu có thể do chủ thể quản lý xác định hoặc có thể do xã hộiđặt ra, hoặc do có sự cam kết, thỏa thuận giữa chủ thể và đối tượng quản lý từ

đó mà làm nảy sinh quan hệ giữa chủ thể và đối tượng quản lý

- Bản chất của hoạt động quản lý là cách thức tác động (tổ chức, điềukhiển, chỉ huy) hợp quy luật của chủ thể quản lý đối với đối tượng quản lýtrong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành đạt hiệu quả mong muốn vàđạt mục tiêu đề ra

Cũng như với quản lý, quản lý giáo dục cũng có những cách hiểu khácnhau:

- Quản lý giáo dục là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý tới kháchthể quản lý nhằm đưa hoạt động sư phạm của hệ thống giáo dục đạt tới kết quảmong muốn một cách có hiệu quả nhất

- Quản lý giáo dục là quá trình tác động có ý thức, được định hướng củachủ thể quản lý lên các thành tố của hoạt động giáo dục nhằm thực hiện mụctiêu của giáo dục một cách có hiệu quả

Tuy có nhiều cách hiểu khác nhau nhưng tựu trung có thể hiểu quản lýgiáo dục là quá trình vận dụng những nguyên lý, phương pháp, khái niệm củakhoa học quản lý vào một lĩnh vực hoạt động cụ thể, một ngành chuyên biệt,

đó là ngành giáo dục Hệ thống quản lý giáo dục bao gồm các thành tố:

- Chủ thể quản lý giáo dục: Là hệ thống quản lý giáo dục các cấp từTrung ương đến địa phương

- Đối tượng quản lý giáo dục: bao gồm nhiều loại khác nhau như điềukiện cơ sở vật chất, nguồn lực của giáo dục (Vật); Quá trình giáo dục (Việc);Con người tham gia hoạt động giáo dục

- Cơ chế quản lý giáo dục: Những quy định có tác dụng điều tiết mốiquan hệ giữa chủ thể và đối tượng quản lý Cơ chế quản lý là phương thức vậnđộng của hệ thống quản lý Cơ chế quản lý bao gồm cơ chế hình thức và cơ chếphi hình thức Cơ chế hình thức là những quy định đã thành văn của tổ chứcnhư pháp luật, chính sách, có tác dụng duy trì và vận hành mối quan hệ giữachủ thể và khách thể do Bộ Giáo dục và Đào tạo và các cơ quan chức năng cóthẩm quyền được Bộ ủy quyền ban hành Cơ chế phi hình thức là những quyđịnh không thành văn nhưng được sử dụng nhằm duy trì quan hệ giữa chủ thể

và khách thể quản lý được mọi thành viên trong hệ thống quản lý thừa nhận vàtôn trọng

- Mục tiêu của quản lý giáo dục: Những kết quả dự kiến trong tương laicủa giáo dục mà hoạt động quản lý hướng đến và hoàn toàn có khả năng đạtđược Quản lý giáo dục trong giai đoạn hiện nay là nhằm làm cho giáo dụcthực hiện được mục tiêu “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân

hành, tự chủ, năng động và sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêunước, yêu chủ nghĩa xã hội” (Trích Nghị quyết TW 2, Khóa VIII).

Quản lý nói chung, quản lý giáo dục nói riêng có vai trò đặc biệt quantrọng với sự tiến bộ và phát triển xã hội, phát triển giáo dục Quản lý giáo dục

là yếu tố quan trọng để tạo nội lực cho ngành trong điều kiện đất nước cònnghèo

1.2.4 Quản lý nhà trường và quản lý quá trình dạy học

* Quản lý nhà trường

Nhà trường là cơ quan giáo dục chuyên biệt thực hiện chức năng giáodục của nhà nước, của cộng đồng và của xã hội Nhà trường có nhiệm vụ đàotạo thế hệ trẻ trở thành những con người phát triển toàn diện về thể chất và tinhthần, những người có ích cho xã hội Vì lẽ đó, nhà trường là một tổ chức cótính nhân văn cao Toàn bộ hoạt động của nhà trường đều hướng đến mục tiêuđào tạo, mà mục tiêu này thấm đượm tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa

Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trongphạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lýgiáo dục để đạt tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục,với thế hệ trẻ và với từng học sinh.

Quản lý nhà trường thực chất là quản lý giáo dục trên tất cả các mặt, cáckhía cạnh khác nhau có liên quan đến hoạt động giáo dục trong phạm vi nhàtrường Đó là một hệ thống những hoạt động có mục đích, có kế hoạch, hợpquy luật khách quan của chủ thể giáo dục nhằm làm cho nhà trường vận hànhtheo nguyên lý giáo dục nhờ đó mà đạt đến mục tiêu giáo dục đặt ra cho ngànhgiáo dục trong từng giai đoạn phát triển của đất nước Tiêu điểm của giáo dụctrong phạm vi nhà trường là hoạt động dạy học và giáo dục

Quản lý nhà trường bao gồm:

- Quản lý chương trình dạy học và giáo dục của nhà trường

- Quản lý học sinh và các hoạt động của học sinh

- Quản lý giáo viên và phát triển nghề nghiệp của người dạy học

- Quản lý thiết bị, cơ sở vật chất và những điều kiện khác đảm bảo chohoạt động của nhà trường đạt được mục tiêu đã đặt ra

* Quản lý quá trình dạy học

Hoạt động trung tâm của nhà trường là hoạt động sư phạm của thầy vàhoạt động học tập rèn luyện của trò Những hoạt động này chủ yếu diễn ratrong quá trình dạy học Vì lẽ đó, quản lý quá trình dạy học là một trong nhữngnội dung quản lý cơ bản của quản lý nhà trường Đây là một công việc rất khó

khăn, phức tạp, đòi hỏi người hiệu trưởng phải am hiểu nghề quản lý, am hiểunhà trường do mình quản lý, từ đó mới có thể đưa ra những hướng đi đúng đắngiúp đội ngũ giáo viên và học sinh thực hiện tốt các nhiệm vụ, mục tiêu củamình.

Quản lý quá trình dạy học còn là quản lý quá trình chấp hành những quyđịnh, quy chế về giảng dạy của giáo viên và hoạt động học tập của học sinh.Quản lý tốt nội dung này sẽ giúp cho hoạt động của cả thầy và trò được thựchiện một cách nghiêm túc nhờ đó mà đạt được chất lượng, hiệu quả

Trong giáo dục, khái niệm này được hiểu là thường xuyên đưa cái mớivào giáo dục để tạo ra sự phát triển, nâng cao hiệu quả đào tạo mà vẫn giữđược thế ổn định

* Phương pháp

Thuật ngữ “phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là methodos, theonghĩa thông thường dùng để chỉ những cách thức, thủ đoạn nhất định, được chủthể hành động sử dụng để thực hiện mục đích đã vạch ra Còn theo nghĩa chặtchẽ và khoa học, phương pháp là hệ thống những nguyên tắc được rút ra từ trithức về các quy luật khách quan để điều chỉnh hoạt động nhận thức và thựctiễn nhằm thực hiện mục đích nhất định

Phương pháp là phạm trù gắn liền với hoạt động có ý thức của conngười, phản ánh hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người Do

đó phương pháp là một trong những yếu tố quyết định thành công hay thất bạitrong hoạt động nhận thức và cải tạo hiện thực Trên cơ sở những điều kiệnkhách quan đã có, phương pháp càng đúng đắn thì kết quả đạt được càng cao

Như vậy, phương pháp dạy học là những cách thức hoạt động và ứng xửcủa thầy để gây nên những hoạt động và giao lưu cần thiết của trò trong quátrình dạy học nhằm đạt được các mục đích dạy học Hay ta có thể hiểu phươngpháp dạy học là cách thức hoạt động của giáo viên trong việc chỉ đạo tổ chứccác hoạt động của người học nhằm giúp họ tự giác, chủ động đạt được các mụctiêu dạy học

Nói cách khác, phương pháp dạy học là một hệ thống những hành động

có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt độngnhận thức và hoạt động thực hành của học sinh để đảm bảo cho họ lĩnh hội nộidung dạy học và nhờ đó mà đạt được mục đích dạy học

* Đổi mới phương pháp dạy học

Có nhiều cách hiểu khác nhau về phương pháp dạy học Trong mỗi cáchhiểu nhấn mạnh một vài khía cạnh nào đó, phản ánh sự phát triển nhận thức vềbản chất của phương pháp dạy học ở một thời kỳ xác định.

Trong bối cảnh hiện nay, toàn ngành giáo dục đang nỗ lực đổi mớiphương pháp dạy học theo hướng “phát huy tính tích cực tự giác, chủ động,sáng tạo của học sinh”

Do phương pháp dạy học là thành tố có mối quan hệ với nhiều thành tốkhác của quá trình dạy học cho nên đổi mới phương pháp dạy học phải đượchiểu ở nhiều cấp độ khác nhau và phải được thực hiện một cách đồng bộ với sựđổi mới những thành tố khác của quá trình dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học trước hết là do yêu cầu của đổi mới mụctiêu giáo dục,mục tiêu dạy học trong nhà trường Sau nữa, những đổi mới vềnội dung dạy học buộc phải có những thay đổi về phương pháp dạy học Trongnhững mối quan hệ nêu trên, quan hệ giữa mục tiêu và phương pháp là quan hệ

cơ bản Nói cách khác, chính sự đổi mới về mục tiêu dạy học và giáo dục mà

có những thay đổi về nội dung và phương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng của đổi mới về mục tiêugiáo dục hiện nay về bản chất là sự đổi mới cách thức tổ chức dạy học theoquan điểm lấy hoạt động của người học làm trung tâm Đổi mới sao cho ngườihọc thực sự trở thành chủ thể tích cực, tự giác trong hoạt động của chính mình

hoạt động học Đây là cấp độ khái quát của đổi mới phương pháp dạy học đổi mới ở cấp độ quan điểm tư tưởng

-Đổi mới phương pháp dạy học còn được hiểu là đổi mới chiến lược tổchức quá trình dạy học theo định hướng mới của quan điểm chỉ đạo quá trìnhdạy học Theo đó nhiều chiến lược dạy học khác nhau sẽ được thực thi làm choquá trình dạy học trong nhà trường ngày càng trở nên sinh động, vai trò củangười học ngày càng được đề cao Đây là cấp độ chiến lược của đổi mớiphương pháp dạy học

Đổi mới phương pháp dạy học còn là đổi mới kỹ thuật thực hiện cácphương pháp dạy học hiện đang sử dụng trong nhà trường hoặc sử dụng nhữngphương pháp dạy học hiện chưa được sử dụng trong từng nhà trường cụ thể.Đây là đổi mới phương pháp dạy học ở cấp độ phương pháp và kỹ thuật cụ thể.

Tóm lại: Đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới cách thức làm việccủa giáo viên và học sinh nhằm đáp ứng các yêu cầu của đổi mới mục tiêu dạyhọc và giáo dục trong nhà trường

Đổi mới phương pháp dạy học được hiểu và thực thi ở những cấp độkhác nhau

1.2.6 Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học

Giải pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCSbao gồm:

 Chỉ đạo việc xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học

 Chỉ đạo việc tổ chức thực hiện đổi mới phương pháp dạy học

 Chỉ đạo việc kiểm tra, đánh giá đổi mới phương pháp dạy học

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS

1.3.1 Đặc điểm của hoạt động dạy học trong các trường THCS

Trong chiến lược phát triển giáo dục của nước ta đến năm 2020, giáo dụcphổ thông trong đó có cấp THCS được định hướng phát triển như sau:

- Thực hiện giáo dục toàn diện: đức dục, trí dục, thể dục, mỹ dục, laođộng kỹ thuật ở tất cả các bậc học phổ thông, trong đó có bậc học THCS hếtsức coi trọng giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, khả năng tư duy sáng tạo vànăng lực thực hành

- Ở các thành phố, đô thị, các vùng kinh tế trọng điểm và những nơi cóđiều kiện cần phải thực hiện phổ cập THCS (Tính chung cả nước có khoảng60% trẻ em ở độ tuổi 11 - 15 là học sinh THCS).

- Mở rộng và nâng cao chất lượng dạy kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp,ngoại ngữ, tin học ở trường THCS Nâng cao năng lực tự học và thực hành chohọc sinh

Luật Giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã xác định hệthống giáo dục quốc dân bao gồm những cấp và bậc học cụ thể được cấu trúcvới nhau một cách liên thông và được thực hiện một cách mềm dẻo bởi cácphương thức và loại hình trường khác nhau Cấp THCS là cấp học thuộc bậctrung học trong hệ thống giáo dục của nước ta Đây là cấp học đóng vai tròtrung gian giữa bậc tiểu học và cấp trung học phổ thông - một cấp học mà từđây tất cả các học sinh hoặc sẽ tiếp tục học lên cao hoặc sẽ trực tiếp bước vàocuộc sống lao động Vì lẽ đó, đây là một cấp học có ý nghĩa rất quan trọng đốivới mỗi học sinh phổ thông

Theo tinh thần của Luật Giáo dục, mục tiêu và đặc điểm của cấp THCSđược xác định như sau:

* Hoạt động dạy học ở bậc THCS góp phần thực hiện mục tiêu giáo dụctrung học Cụ thể là:

+ Giúp học sinh hình thành được cơ sở học vấn phổ thông Từ đó màhình thành cho thanh thiếu niên trong độ tuổi có một trình độ văn hóa phổthông của dân tộc

+ Chuẩn bị cho một bộ phận học sinh sau khi ra trường trực tiếp thamgia lao động và học nghề kỹ thuật theo những con đường khác nhau

+ Đảm bảo cho học sinh những điều kiện thuận lợi vào học các trườngTHPT phù hợp với năng lực và nguyện vọng của mình

* Hoạt động dạy học ở bậc THCS tạo điều kiện cho học sinh nghiên cứu

cơ sở của những khoa học với sự phong phú và đa dạng của các bộ môn, vớikhối lượng nội dung lớn hơn, phức tạp hơn, sâu hơn ở hệ thống bậc tiểu học

Các thành phần của nội dung dạy học ở trường THCS được thiết kếnhằm đáp ứng yêu cầu giáo dục toàn diện, đảm bảo mối quan hệ giáo dục phổthông, giáo dục kỹ thuật tổng hợp, giáo dục hướng nghiệp và tăng cường giáodục nhân văn chuẩn bị cho học sinh THCS trở thành người công dân, người laođộng năng động, sáng tạo, tham gia tích cực vào các hoạt động trong xã hộiđang không ngừng đổi mới và phát triển

* Hoạt động dạy học theo từng môn học được sự chỉ đạo, hướng dẫn trựctiếp của giáo viên bộ môn tương ứng Nhờ vậy, học sinh được tiếp xúc, giaolưu và cùng tham gia hoạt động với nhiều giáo viên, với những cách dạy,những phong cách giao tiếp khác nhau Điều đó góp phần mở rộng nhãn quan,tầm hiểu biết của học sinh

* Lứa tuổi học sinh THCS là lứa tuổi thiếu niên Đó là lứa tuổi cóchuyển biến đột ngột, độc đáo từ tình trạng trẻ em sang tình trạng người lớn.Điều này có liên quan đến việc xây dựng lại một cách cơ bản các quá trình, cáchoạt động tâm lý của học sinh Vì vậy, đòi hỏi những biến đổi có tính chấtquyết định trong các hình thức quan hệ qua lại, trong cách tổ chức hoạt động,trong sự lãnh đạo mọi mặt của người lớn, trong đó đặc biệt là của giáo viên Do

đó, nếu áp dụng những hình thức, phương pháp dạy học ở bậc tiểu học đối vớilứa tuổi thiếu niên ở bậc học THCS sẽ dẫn đến việc trẻ phản kháng, chống đốilại dưới nhiều hình thức khác nhau

1.3.2 Yêu cầu của việc đổi mới PPDH trong các trường THCS

Luật Giáo dục đã xác định các yêu cầu về phương pháp và nội dung dạyhọc ở bậc THCS Về phương pháp dạy học và giáo dục, Luật Giáo dục khẳngđịnh:

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác,chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn

học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vàothực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho họcsinh”.

Đổi mới giáo dục nói chung và đổi mới phương pháp dạy học nói riêng

là quy luật phát triển tất yếu của thời đại, của mỗi quốc gia trên bước đườngphát triển xã hội của giáo dục và chính bản thân người làm công tác giáo dụctrong điều kiện mới Đồng thời trong quá trình đổi mới phải đảm bảo đượcnhững yêu cầu như:

+ Đổi mới không phải là thay cái cũ bằng cái mới Nó là sự kế thừa và sửdụng một cách có chọn lọc và sáng tạo hệ thống phương pháp giáo dục truyềnthống hiện còn có giá trị, tích cực trong việc hình thành tri thức, rèn luyện kỹnăng kinh nghiệm và phát triển thái độ tích cực đối với người học

+ Đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi phải kiên quyết loại bỏ phươngpháp dạy học lạc hậu, truyền thụ một chiều, biến học sinh thành người thụđộng trong học tập, mất dần khả năng sáng tạo vốn có của người học

+ Phải quyết tâm, mạnh dạn chiếm lĩnh những thành tựu mới của khoahọc, kỹ thuật công nghệ, tin học …, có khả năng ứng dụng trong quá trình dạyhọc nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học

+ Đổi mới phương pháp dạy học phải được tổ chức một cách có hệthống, có khoa học, đồng bộ, có điều kiện khả thi, nhưng không cầu toàn thụđộng, phải mạnh dạn vừa làm vừa rút kinh nghiệm

+ Đổi mới phương pháp dạy học phải thực sự góp phần nâng cao chấtlượng dạy học

Yêu cầu cụ thể của việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huytính tự giác, chủ động, tích cực của học sinh nghĩa là:

+ Giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá những khía cạnh của nội dung bàihọc.

+ Giúp học sinh biết cách sử dụng các dụng cụ học tập và phương tiện

kỹ thuật để tìm hiểu bài học

+ Giúp học sinh phát hiện vấn đề và giải quyết bằng phương án tối ưutrong các bài tập củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo

+ Giúp học sinh rèn luyện và thể hiện hành vi, thái độ, phát huy nănglực, sở trường

+ Giúp học sinh xây dựng niềm tin và hứng thú tìm tòi, nghiên cứunhững vấn đề của khoa học và đời sống

1.4 Nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học

Tiếp cận hệ thống trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học chophép xác định một cách khái quát những định hướng chung nhất có vai trò chỉđạo đổi mới phương pháp dạy học trong các trường THCS hiện nay như sau:

1.4.1 Đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS

- Đặt sự đổi mới phương pháp dạy học (P) trong mối quan hệ biện chứngvới sự đổi mới mục tiêu (M), nội dung (N) trong chương trình học tập cùng với

sự tương tác của giáo viên, học sinh

Mối quan hệ của các thành tố này có thể được thể hiện như hình dướiđây:

+ Phân hóa vừa sức cố gắng của từng đối tượng

+ Tăng cường dạy cách tự học, tự hoàn thiện mình cho học sinh

Mục tiêu

Học sinh Giáo viên

- Đổi mới phương pháp dạy học phải được thực hiện đồng bộ với đầu tư

và sử dụng tối ưu các điều kiện cốt yếu phục vụ cho hoạt động dạy và học

Các điều kiện tối ưu cần quan tâm là:

+ Tiềm lực của đội ngũ giáo viên

+ Cơ sở vật chất, thiết bị, kỹ thuật trường học

+ Môi trường giáo dục tích cực

- Đổi mới phương pháp dạy học phải đồng bộ với đổi mới cách tổ chức,quản lý để tối ưu hóa quá trình dạy học

- Đổi mới phương pháp dạy học phải đồng bộ với đổi mới cách kiểm tra,đánh giá kết quả học tập của học sinh trong trường học và toàn bộ hệ thốnggiáo dục và đào tạo để thực sự góp phần nâng cao chất lượng giáo dục

Nhìn chung, muốn đổi mới phương pháp dạy học có hiệu quả, phải thựchiện một cách có hệ thống, đồng bộ các thành tố của quá trình dạy học cũngnhư toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân trong thời đại mới

- Sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học trong quá trình đổi mớiphương pháp dạy học

Định hướng này xuất phát từ các lý do sau:

Thứ nhất, theo lý thuyết về nội dung dạy học có 4 thành phần sau:

+ Hệ thống những tri thức về tự nhiên, xã hội, tư duy, kỹ thuật và vềnhững cách thức hành động

+ Hệ thống những kỹ năng, kỹ xảo, hoạt động nhận thức, hoạt động thựchành

+ Hệ thống những kinh nghiệm về thái độ đối với thế giới, đối với conngười

+ Hệ thống những kinh nghiệm hoạt động sáng tạo

Bốn thành phần nội dung dạy học có mối liên hệ chặt chẽ, đan kết vớinhau Ngay thành phần thứ nhất của nội dung dạy học cũng bao gồm loại trithức có kinh nghiệm, tri thức lý thuyết, tri thức thực hành, tri thức thiết kế sángtạo, tri thức về phương pháp nghiên cứu, phương pháp học tập.

Vì vậy, tương ứng với mỗi thành phần nội dung dạy học đó, mỗi loại nộidung có phương pháp dạy học tương ứng Hơn nữa, những thành phần nộidung liên kết với nhau nên không thể không sử dụng phối hợp các phươngpháp dạy học khác nhau Những phương pháp đó vừa phản ánh mặt bên ngoài

và mặt bên trong của nó

Thứ hai, phương pháp dạy học là tổng hợp những cách thức tác động lẫn

nhau giữa giáo viên và học sinh với những mục đích, nhiệm vụ dạy học

Mục đích, nhiệm vụ dạy học tuy khác nhau nhưng liên hệ mật thiết vớinhau Việc sử dụng phương tiện dạy học đa dạng và kết hợp với nhau tạo nên

sự tác động giữa giáo viên và học sinh hết sức phong phú Chính điều đó đòihỏi giải quyết các phương tiện dạy học phải phối kết hợp với nhau

Thứ ba, mỗi phương pháp dạy học ứng với nguồn nhận thức như: ngôn

từ, phương tiện trực quan, hoạt động thực tiễn, nhưng trong thực tế để nhậnthức sâu sắc bản chất của hiện tượng, sự vật phải sử dụng phối hợp các nguồnnhận thức đó, nghĩa là có chức năng riêng của mình để nhận thức từng mặt củahiện thực khách quan Vì vậy, để nắm toàn diện và sâu sắc sự vật, hiện tượng,không thể sử dụng tách rời các phương pháp dạy học mà phài có sự phối hợpchúng trong quá trình dạy học

Thứ tư, mỗi phương pháp dạy học có những thế mạnh và hạn chế riêng

của nó, thực sự thì không có những phương pháp sư phạm xấu, mà chỉ cónhững phương pháp được thích nghi ít hay nhiều với những chủ thể học tập màthôi Vì vậy, chúng ta phải sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học nhằm

sử dụng những ưu điểm của phương pháp này và hạn chế những nhược điểmcủa phương pháp khác

Từ sự trình bày về hệ thống các phương pháp dạy học ở trên, ta có thểnhận thấy: một hệ thống phức tạp về nhiều phương diện, nhiều cấp độ do mụcđích dạy học, do thành phần nội dung dạy học và do cách lĩnh hội nội dungkhông đồng nhất; hơn nữa các phương pháp dạy học được thực hiện bằngnhiều phương tiện khác nhau như: ngôn từ, trực quan, thực hành và sự kết hợpkhác nhau của những phương tiện đó Mỗi phương pháp lại có thể xây dựngtheo cấu trúc logic khác nhau như: quy nạp, suy diễn Đồng thời mỗi phươngpháp cũng phản ánh tính chất hoạt động lẫn nhau giữa giáo viên và học sinh -trực tiếp hoặc gián tiếp và tính chất hoạt động nhận thức của học sinh.

Trong quá trình dạy học đòi hỏi người giáo viên phải vận dụng tất cả cácphương pháp dạy học Vấn đề là ở chỗ kết hợp các phương pháp đó như thếnào và tỷ lệ những phương pháp đòi hỏi hoạt động nhận thức tính tích cực củahọc sinh ra sao để đảm bảo tính vừa sức đối với học sinh Điều đó phụ thuộcvào trình độ chuyên môn và nghệ thuật sư phạm của người thầy

Trong thực tiễn dạy học đã cho thấy, bất kỳ một tiết dạy nào cũng có sựphối kết hợp của một vài phương pháp dạy học khác nhau Hơn nữa, cácphương pháp đều thâm nhập vào nhau để thể hiện một tác động giữa giáo viên

và học sinh Còn nếu khi vận dụng một phương pháp dạy học ở một thời điểmnào đó, có nghĩa là phương pháp đó chiếm ưu thế nhằm giải quyết một nhiệm

vụ dạy học cụ thể nào đó, tuyệt nhiên không có nghĩa là chỉ sử dụng mộtphương pháp mà không kết hợp những phương pháp dạy học khác

Giáo viên là người phối hợp các phương pháp dạy học nên hiệu quả củahoạt động dạy học phụ thuộc một phần quan trọng vào sự phối hợp đó Để đảmbảo tính tối ưu trong việc lựa chọn, kết hợp các phương pháp dạy học, chúng tacần quán triệt những tiêu chuẩn sau:

+ Sự phù hợp các phương pháp với nguyên tắc dạy học

+ Sự phù hợp các phương pháp với nhiệm vụ dạy học cụ thể

+ Sự phù hợp các phương pháp với nội dung của một mục, một tiết họccủa môn học cụ thể

+ Sự phù hợp các phương pháp với khả năng học tập của học sinh, vớiđặc điểm của tập thể lớp.

+ Sự phù hợp các phương pháp với những điểu kiện phương tiện và thờigian dành cho học tập

1.4.2 Phát triển những yếu tố đảm bảo chất lượng dạy học theo định hướng

* Về trang thiết bị dạy học

Phương tiện dạy học là yếu tố cấu trúc của quá trình dạy học bởi mốiquan hệ mật thiết của nó với phương pháp dạy học Dưới góc độ của tư duy,phương tiện dạy học là công cụ không thể thiếu để thực hiện tư duy, ngay cảvới tư duy trừu tượng Ở giai đoạn này, những hình ảnh trực quan cảm tính baogiờ cũng là thành phần và tiền đề bắt buộc của tư duy Tư duy dù đạt đến mức

độ cao như thế nào ít nhiều nó cũng cần đến trực quan cảm tính, cần đến hìnhảnh Ở giai đoạn kết thúc hoặc nghiên cứu hiện tượng hoặc sự vật cần phải chỉcho học sinh sự vận dụng trong thực tiễn của nó, điều đó cũng sẽ không đạtđược nếu thiếu sử dụng phương tiện dạy học

Đối với người học sinh, phương tiện dạy học là công cụ nhờ nó mà họnhận thức được thế giới xung quanh Việc sử dụng những phương tiện dạy họcgiúp họ có thông tin đầy đủ và sâu sắc hơn về đối tượng hoặc hiện tượng đangnghiên cứu Và chính bằng cách đó mà tạo điều kiện nâng cao chất lượng dạyhọc, giúp làm thỏa mãn và làm phát triển hứng thú của người học, làm cho tàiliệu học tập trở nên vừa sức hơn đối với họ

Phương tiện dạy học hết sức đa dạng, thành phần của các loại phươngtiện dạy học phụ thuộc vào trình độ khoa học kỹ thuật Trong nhà trường chúng

ta thường được trang bị những phương tiện ít có tính kỹ thuật, 30 năm gần đây

do sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật đã xuất hiện những phương tiện dạy học cótính kỹ thuật cao

*Về kiểm tra đánh giá

Kiểm tra, đánh giá không chỉ là một khâu của quá trình dạy học mà còntồn tại với tư cách là một phương pháp dạy học Vì vậy, đổi mới phương phápdạy học cần thiết phải đổi mới kiểm tra đánh giá trong dạy học.

Việc kiểm tra đánh giá là một khâu cuối cùng rất quan trọng của quátrình giáo dục Tuy nhiên, từ trước đến nay, trong quá trình giáo dục và đàotạo, chúng ta chưa thực sự coi trọng công tác này, đặc biệt là vấn đề phươngpháp, kỹ thuật kiểm tra, đánh giá

Trước đây, quan niệm về đánh giá còn phiến diện, coi giáo viên giữ vaitrò độc quyền trong việc đánh giá và học sinh là đối tượng của việc đánh giá.Ngày nay vai trò của người học được nhìn nhận lại Họ là chủ thể tích cực, chủđộng trong hoạt động học Vì vậy, người học phải tham gia vào quá trình đánhgiá, để thông qua đó tự đánh giá điều chỉnh hoạt động học của bản thân, trên cơ

sở đó nhân cách được hình thành và phát triển Đặc biệt cần phải rèn cho họcsinh phương pháp tự học, chuẩn bị cho họ khả năng tự học suốt đời, đó là mụctiêu của giáo dục Ngày nay ta cần phải quan tâm vấn đề này ngay từ bậc họctiểu học cho đến các bậc học trên Do đó, giáo dục cần phải hướng dẫn ngườihọc hình thành kỹ năng tự kiểm tra hoặc đánh giá, tự điều chỉnh bản thân

Mục tiêu đào tạo con người hiện nay trong giáo dục trước hết là tính tíchcực, năng động, sáng tạo để giúp họ có thể thích ứng với cuộc sống lao động

Vì vậy, mục tiêu kiểm tra, đánh giá không chỉ dừng lại ở mức độ yêu cầu là táihiện kiến thức hay rèn luyện các kỹ năng đã học mà phải khuyến khích được tưduy năng động, sáng tạo, biết phát hiện về sự chuyển biến thái độ, về xu hướnghành vi của người học trước những vấn đề cuộc sống gia đình và cộng đồng đểcho họ có khả năng phát hiện giải quyết vấn đề trong những tình huống củathực tế, do vậy mục tiêu của đánh giá cần phải nhằm vào mục đích không chỉ làtái hiện kỹ năng mà phải quan tâm nhiều phương pháp và kỹ thuật đánh giáthích hợp

Với sự trợ giúp của nhiều phương tiện kỹ thuật hiện đại, ngày nay, côngtác kiểm tra đánh giá sẽ chuyển sang một màu sắc mới Phương pháp kiểm tra

phương pháp kiểm tra đánh giá hiện đại vào trong nhà trường Điều đó sẽ làmcho việc đánh giá của giáo viên bớt đi sự nặng nhọc và giáo viên sẽ có nhiềuthông tin hơn để từ đó linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy có kết quả.

Ngày nay với nhiều thành tựu lý thuyết hiện đại thì việc kiểm tra đánhgiá ngày một khoa học hơn Cụ thể gồm các phương pháp và kỹ thuật đánh giánhư sau:

6) Phương pháp trình diễn của học sinh

Mỗi phương pháp đánh giá có những ưu điểm và hạn chế nhất định,người giáo viên phải biết vận dụng cho linh hoạt ở từng môn dạy khác nhau vàtừng hình thức kiểm tra, mỗi phương pháp có kỹ thuật đánh giá, đòi hỏi phảinghiêm ngặt tuân theo và đảm bảo các chức năng, các yêu cầu của kiểm trađánh giá Một trong những hình thức kiểm tra viết hiện đang được sử dụngngày càng nhiều đó là hình thức trắc nghiệm Đặc biệt là kết hợp các hình thứckiểm tra, thi tự luận với cách kiểm tra, đánh giá bằng trắc nghiệm khách quan(Test) Để nâng cao tính khách quan trong kiểm tra đánh giá kết quả học tậpcủa học sinh, đã có rất nhiều loại trắc nghiệm khách quan như sau:

1) Trắc nghiệm câu đa phương án (hay câu lựa chọn)

Công tác quản lý chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học phải đảm bảocác bước sau:

Bước 1: Chuẩn bị

- Thành lập ban chỉ đạo, xây dựng chương trình hành động

- Tác động nhận thức, tạo tâm thế và những điều kiện vật chất cho đổimới phương pháp dạy học

- Khảo sát đội ngũ giáo viên về nhận thức nguồn lực chuyên môn và điềukiện để đổi mới phương pháp dạy học

- Phân tích nguyên nhân tồn tại những phương pháp dạy học lỗi thời,những nhân tố tích cực làm hạt nhân cho đổi mới phương pháp dạy học

- Dự thảo kế hoạch hành động, tổ chức hội thảo, tọa đàm về kế hoạchhành động trong tập thể sư phạm để thống nhất chương trình, kế hoạch, ý chí

và hành động

Bước 2: Chỉ đạo điểm

- Thống nhất về chuẩn đánh giá tiết dạy theo tinh thần đổi mới

- Thống nhất về cách thiết kế bài học theo tinh thần đổi mới

- Chọn đối tượng thử nghiệm

- Tổ chức dạy thử nghiệm

- Dự giờ, kiểm tra đánh giá, xác định kết quả

- Sơ kết, rút ra bài học kinh nghiệm để nhân rộng đại trà

Bước 3: Chỉ đạo nhân rộng đại trà