Vấn đề giải phóng cá nhân trong sáng tác của khái hưng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------ MAI THỊ THANH DUNG VẤN ĐỀ GIẢI PHÓNG CÁ NHÂN TRONG SÁNG TÁC CỦA KHÁI HƯNG LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC... V

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

MAI THỊ THANH DUNG

VẤN ĐỀ GIẢI PHÓNG CÁ NHÂN TRONG SÁNG

TÁC CỦA KHÁI HƯNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-MAI THỊ THANH DUNG

VẤN ĐỀ GIẢI PHÓNG CÁ NHÂN TRONG SÁNG TÁC

CỦA KHÁI HƯNG

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số : 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Quang Long

Hà Nội - 2014

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết sơn sâu sắc đến thầy giáo, PGS.TS Phạm Quang Long, người đã hướng dẫn tôi tận tình, chu đáo trong quá trình thực hiện luận văn Sự chỉ bảo tận tâm của thầy đã mang lại cho tôi

hệ thống các phương pháp, kiến thức cũng như kỹ năng hết sức quý báu để

có thể hoàn thiện đề tài một cách tốt nhất

Đồng thời, tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Nhà trường, quý thầy giáo, cô giáo ở Phòng Đào tạo Sau đại học và thầy giáo, cô giáo khoa Văn học, trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, đặc biệt là các thầy cô giáo bộ môn Lý luận văn học, khoa Văn học – những người mà trong thời gian qua đã dạy dỗ, truyền thụ kiến thức khoa học, giúp tôi từng bước trưởng thành

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn những người thân, gia đình và bạn bè – những người đã hỗ trợ, tạo điều kiện để tôi có thể học tập đạt kết quả tốt và thực hiện thành công luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 16 tháng 12 năm 2014

Học viên

Mai Thị Thanh Dung

4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn do tôi thực hiện Những kết quả từ những tác giả trước mà tôi sử dụng trong luận văn đều được trích dẫn rõ ràng, cụ thể Không có bất kỳ sự không trung thực nào trong các kết quả nghiên cứu

Nếu có gì sai trái, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, ngày 16 tháng 12 năm 2014

Học viên

Mai Thị Thanh Dung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 9

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

5 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 1: TỰ LỰC VĂN ĐOÀN VỚI VẤN ĐỀ GIẢI PHÓNG CÁ

NHÂN Error! Bookmark not defined.

1.1 Giải phóng cá nhân - đòi hỏi của thời đại Error! Bookmark not defined.

1.1.1 Lược qua về vấn đề con người trong văn học trung đạiError! Bookmark not defined.

1.1.2 Xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX và vấn đề con người cá nhânError! Bookmark not defined.

1.2 Vấn đề giải phóng cá nhân trong sáng tác của Tự lực văn đoànError! Bookmark not defined.

1.2.1 Tự lực văn đoàn lấy vấn đề giải phóng cá nhân là tôn chỉ sáng tácError! Bookmark not defined.

1.2.2 Tiểu thuyết luận đề trong sáng tác của hai tác giả tiêu biểu - Nhất

Linh và Khái Hưng Error! Bookmark not defined.

1.2.3 Đánh giá chung về đóng góp và hạn chế của Tự lực văn đoàn trong

vấn đề giải phóng cá nhân Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ GIẢI PHÓNG CÁ NHÂN TRONG SÁNG TÁC

CỦA KHÁI HƯNG Error! Bookmark not defined.

2.1 Quan niệm của Khái Hưng về vấn đề con ngườiError! Bookmark not defined.

2.1.2 Khái quát vấn đề con người trong tiểu thuyết luận đề của Khái HưngError! Bookmark not defined.

2.1.2 Một số kiểu nhân vật tiêu biểu thể hiện quan điểm về vấn đề cá nhân

trong sáng tác của Khái Hưng Error! Bookmark not defined.

2.2 Vấn đề giải phóng con người trong sáng tác của Khái HưngError! Bookmark not defined.

2.2.1 Vấn đề cá nhân lần đầu tiên trở thành biểu tượng về con ngườiError! Bookmark not defined.

2.2.2 Hình ảnh con người cá nhân trong xã hội mới theo quan niệm Khái

Hưng Error! Bookmark not defined.

6

2.3 Những đóng góp và hạn chế chung về mặt nội dung trong sáng tác

của Khái Hưng Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Về mặt đóng góp Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Hạn chế của Khái Hưng Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐÓNG GÓP VỀ MẶT NGHỆ THUẬT CỦA

KHÁI HƯNG VỀ VẤN ĐỀ GIẢI PHÓNG CON NGƯỜIError! Bookmark not defined.

1 Hiện đại hóa cốt truyện Error! Bookmark not defined.

1.1 Cốt truyện có sự linh hoạt, đa dạng và luôn thay đổiError! Bookmark not defined.

1.2 Cốt truyện và việc thể hiện tâm lý nhân vậtError! Bookmark not defined.

1.3 Cốt truyện kết thúc theo lối mở, không có hậuError! Bookmark not defined.

1.4 Cốt truyện có sự dung hòa giữa Á và Âu Error! Bookmark not defined.

3.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Miêu tả tâm lý nhân vật thông qua ngôn ngữ đối thoạiError! Bookmark not defined 3.2.2 Miêu tả tâm lý thông qua đời sống nội tâmError! Bookmark not defined.

3 Hiện đại hóa các yếu tố nghệ thuật khác Error! Bookmark not defined.

3.1 Ngôn ngữ gắn với tính cách của các kiểu nhân vậtError! Bookmark not defined.

3.2 Giọng điệu phong phú, xuất hiện nhiều giọng điệu khác nhauError! Bookmark not defined 3.3 Không gian trong sáng tác của Khái HưngError! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vấn đề giải phóng cá nhân, giải phóng con người là một trong những vấn đề lớn của văn học nói chung và văn học Việt Nam nói riêng Mỗi một thời kỳ khác nhau lại có quan niệm về giải phóng cá nhân, con người khác nhau Nhìn vào sự vận động của tư duy văn học có thể thấy, chỉ khi nhà văn có khả năng tự ý thức một cách đầy đủ và phản ánh được ý thức đó thì văn học mới thể hiện được sự trưởng thành của mình

Văn học trung đại đã xây dựng một số hình tượng về con người nhưng chủ yếu lấy con người nghĩa vụ, bổn phận là chính Văn học trung đại cũng nói đến con người, số phận con người nhưng mới chỉ dừng lại ở những hiện tượng đơn lẻ, mang tính đột biến Con người thường biểu thị cho một khát vọng, một khía cạnh nào đó

Đầu thế kỷ XX, Việt Nam có nhiều cơ hội tiếp xúc với nền văn hóa phương Tây Một nền văn học mới và những quan điểm thẩm mỹ mới đòi hỏi người nghệ sĩ phải cách tân, đổi mới để phù hợp với xu hướng chung của thời đại Trước những yêu cầu trên, các nhóm văn chương đã xuất hiện,

tiêu biểu nhất phải kể đến Tự lực văn đoàn Sự ra đời của Tự lực văn đoàn

đã giải quyết một số vấn đề quan trọng của văn học thời kỳ này GS Hoàng Xuân Hãn từng đưa ra nhận xét: “Tự lực văn đoàn không phải là nhóm duy

nhất là nhóm quan trọng nhất và là nhóm cải cách đầu tiên trong văn học”

[37, 551]

Khi Tự lực văn đoàn xuất hiện, những nhu cầu giải phóng con người

đã thực sự có vai trò rõ rệt hơn Đối với Tự lực văn đoàn, cá nhân là một

trong những vấn đề lớn nhất, được quan tâm nhiều nhất Đây có thể coi là

nội dung xuyên suốt hầu hết các tác phẩm của Tự lực văn đoàn Bên cạnh

đó, lần đầu tiên hình tượng cá nhân còn được khai thác gắn liền với số

8

phận, những tác động và ảnh hưởng của xã hội Chủ đề này cho đến nay vẫn còn được quan tâm và tiếp tục phát triển

Phạm Thế Ngũ trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên tập 3,

văn học hiện đại (1862 - 1945) do Quốc học tùng thư xuất bản 1962 tại Sài

Gòn đã dành gần 100 trang sách giới thiệu về quá trình ra đời và phát triển

của Tự lực văn đoàn Giáo sư Trương Chính cũng từng đánh giá: “Tự lực

văn đoàn có một vai trò rất lớn trong sự phát triển của văn học ta những

năm ba mươi” [37, 31] Nhìn chung, các nhà văn trong nhóm Tự lực văn

đoàn đã thổi một luồng gió mới trong văn học dân tộc trong giai đoạn đầu thế kỷ XX Trong đó phải kể đến Khái Hưng Ông là một trong những cây

bút chủ soái của Tự lực văn đoàn và đã cho ra đời những tác phẩm có giá trị nhân văn sâu sắc Có thể nói, các sáng tác của Khái Hưng như Hồn

bướm mơ tiên (1933), Nửa chừng xuân (1934), Tiêu sơn tráng sĩ (1934), Gia đình (1936), Thoát ly (1937), Thừa tự (1938)… đã được nhắc đi nhắc

lại nhiều lần trong các bài viết đánh giá Đây đều là những tác phẩm nêu ra được vấn đề về con người, giá trị của con người cũng như khát vọng được giải phóng cá nhân trong xã hội Tìm hiểu về tác phẩm của Khái Hưng, chúng ta có thể nhận thấy những giá trị của con người khi đặt họ trong nhiều mối quan hệ khác nhau như quan hệ bè bạn, gia đình, xã hội Con người có khát khao được giải phóng, quyền được tôn trọng, tự do hôn nhân, yêu đương, sống với lý tưởng Họ phủ nhận giá trị luân thường trong Nho giáo Cá nhân trong quan niệm của Khái Hưng là những nhân cách, những con người được tự do sống, lựa chọn lý tưởng, quan niệm nghề nghiệp, tình yêu… Quan trọng nhất là cá nhân dưới góc nhìn của Khái Hưng là một biểu tượng cho con người của thời đại mới Hầu hết các nhân vật tích cực của Khái Hưng đều đại diện cho quan điểm đòi giải phóng cá nhân và đề cao vai trò cá nhân trong xã hội Con người với tư cách là một cá nhân được

xem là chủ thể đại diện cho những giá trị canh tân, tự do sống, lựa chọn lý tưởng, quan niệm nghề nghiệp, tình yêu

Dương Quảng Hàm viết: “Về đường xã hội, các nhà thuộc văn đoàn

ấy muốn phá bỏ hủ tục để cải cách xã hội theo các quan niệm mới Bởi thế, các nhà văn ấy thường viết những phong tục tiểu thuyết hoặc luận đề tiểu thuyết để chỉ trích các phong tục, tập quán cũ mà giãi bày những lý tưởng mới về cuộc sinh hoạt trong gia đình hoặc trong xã hội” [34, 445]

Thông qua những nội dung cơ bản như trên, chúng tôi chọn đề tài “Vấn

đề giải phóng cá nhân trong sáng tác của Khái Hưng” với mong muốn tìm

hiểu sâu thêm những giá trị mới mẻ trong sáng tác của Khái Hưng Từ đó khái quát những đóng góp về mặt nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật của ông về vấn đề giải phóng cá nhân Đồng thời đánh giá về vị trí của ông

trong văn chương của thế hệ Tự lực văn đoàn và văn học Việt Nam Tuy

vấn đề cá nhân không phải là vấn đề mới mẻ trong văn học, nhưng ở mỗi thời kỳ khác nhau, các nhà văn, nhà thơ lại tiếp cận theo hướng khác nhau Chính vì vậy, chúng ta cần có cái nhìn cụ thể trong từng sáng tác, nhằm phát hiện ra những giá trị nhân văn cao cả đại diện cho một giai đoạn văn học dân tộc

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nhìn chung ngay từ lúc mới thành lập, Tự lực văn đoàn đã gây được

tiếng vang trong giới văn nghệ sĩ Có rất nhiều bài báo và chuyên luận, bài

viết tìm hiểu về Tự lực văn đoàn Có một số ý kiến và bài nghiên cứu về nhóm Tự lực văn đoàn như sau:

Trước hết có thể kể đến một số bài nghiên cứu về Tự lực văn đoàn,

tiểu thuyết hiện đại cũng như khảo sát, đánh giá các tác phẩm của Khái

Hưng như những sự kiện, hiện tượng tiêu biểu: Về Tự lực văn đoàn, Bàn về

10

luận về thẩm mĩ học của tiểu thuyết, Xây dựng tác phẩm tiểu thuyết, Nghĩ

về một thái độ trí thức của Nguyễn Văn Trung; Bảng lược đồ văn học Việt Nam, Phê bình văn học Việt Nam thế hệ 32 - 45 của Thanh Lãng; Lược

sử văn nghệ Việt Nam - Nhà văn tiền chiến 1932 - 1945 của Thế Phong…

Trước năm 1945 đã xuất hiện các công trình Dưới mắt tôi (1939),

của Trương Chính Trong đó, ông đã dành nhiều trang để đánh giá những tác phẩm tiểu thuyết tiêu biểu của Khái Hưng, Nhất Linh đang “làm mưa làm gió” trên văn đàn thời đó với thái độ tôn trọng, ghi nhận sự tiến bộ, mới mẻ

Hà Minh Đức cho rằng, Tự lực văn đoàn với những tiền đề về văn

hoá xã hội mới đã tạo nên những giá trị mới cho văn học, mở ra hướng đi mới Trần Đình Hượu khẳng định: “Sự đóng góp của Tự lực văn đoàn vào

sự thắng lợi của văn học mới (thơ, kịch, tiểu thuyết), trong những năm hai mươi, ba mươi là lớn, chủ động, tích cực Về mặt đó các nhà văn hoạt động độc lập hay các nhóm văn học khác không thành công được như vậy,

không cống hiến được nhiều như vậy” [37, 44]

Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu tiểu biểu như Lược thảo

lịch sử văn học do nhóm tác giả Lê Quý Đôn viết (1957), Văn học Việt Nam 1930 - 1945 của Phan Cự Đệ và Bạch Năng Thi (1961), Sơ thảo văn học Việt Nam (1964) của Viện văn học (1964), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại của Phan Cự Đệ (viết chung với Hà Minh Đức năm 1974 -

1975)…Nhìn chung mỗi tác giả đã đưa ra những ý kiến trái chiều, nhưng phần lớn đề thiên về đánh giá phê bình sức sáng tạo cũng như nội dung của tác phẩm

Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan trong bộ Nhà văn Việt Nam hiện đại (1942) cũng đã dành hơn một trăm trang đánh giá về Tự lực văn đoàn,

đồng thời thừa nhận tài năng của các nhà văn, ông gọi Nhất Linh là “tiểu

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

I Các tác phẩm của Khái Hƣng đƣợc trích dẫn trong luận văn

1 Khái Hưng (1992), Băn khoăn, Nxb Đại học và GDCN, Hà Nội

2 Khái Hưng (1999), Đẹp, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập 2,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

3 Khái Hưng (1941), Cắm trại, Nxb Đời nay

4 Khái Hưng (1966), Câu chuyện văn chương, Lời nguyền, Nxb

Phượng Hoàng, Tp Hồ Chí Minh

5 Nhất Linh (1991), Đoạn tuyệt, Nxb Đại học và GDCN, Hà Nội

6 Khái Hưng (1999), Gia đình, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập

2, Nxb Giáo dục, Hà Nội

7 Khái Hưng (1934), Giới thiệu Vàng và máu của Thế Lữ, trích

theo Văn học, S.G, (số 191), tr 6

8 Khái Hưng (1967), Hạnh, Nxb Văn nghệ, Sài Gòn

9 Khái Hưng (1999), Hồn bướm mơ tiên, Văn chương Tự Lực văn

đoàn, tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Khái Hưng (1999), Nửa chừng xuân, Văn chương Tự Lực văn

đoàn, tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội

11 Khái Hưng (1998), Thoát ly, Văn xuôi lãng mạn Việt Nam

(1930 -1945), tập 1, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

12 Khái Hưng (1999), Thừa tự, Văn chương Tự Lực văn đoàn, tập

2, Nxb Giáo dục, Hà Nội

13 Khái Hưng (1988), Tiêu sơn tráng sĩ, Nxb Đại học và GDCN,

Hà Nội

14 Khái Hưng (1952), Trống mái, Nxb Phượng Giang, Sài Gòn

15 Khái Hưng (1934), Văn bác học và văn bình dân, Phong hóa số

118, ngày 5 tháng 10

12

16 Khái Hưng (1937), Văn chương, phê bình - Một mình trong đêm

tối, Ngày nay, (số 89), ngày 12 tháng 12

II Các tài liệu tham khảo khác

17 Tào Văn Ân (2000), Vấn đề chủ nghĩa lãng mạn trong văn học

Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945, Luận án tiến sĩ Ngữ Văn, T.p

Hồ Chí Minh

18 Trương Chính (1990), Nhìn lại vấn đề giải phóng phụ nữ trong

tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, Tạp chí văn học số 5, tr.3-9

19 Trương Chính (1957), Khái Hưng, Lược thảo lịch sử văn học

Việt Nam, (Tập 3), Nxb Xây dựng, Hà Nội

20 Trương Chính (1988), Vấn đề đánh giá Tự Lực văn đoàn, Tạp

chí Văn học số 3+ 4, tr.21- 30

21 Nguyễn Huệ Chi (1977), Thơ văn Lý Trần tập 1, Nxb Khoa học

Hà Nội

22 Đỗ Đức Dục (1990), Góp phần đánh giá văn học lãng mạn Việt

Nam giai đoạn 1930-1945, Tạp chí Văn hóa - Nghệ thuật số 1

23 Vũ Thị Khánh Dần (1997), Nhìn nhận về tiểu thuyết Nhất Linh

hơn nửa thế kỉ qua, Tạp chí văn học số 3

24 Nguyễn Đức Đàn (1963), Mấy ý kiến về Nhất Linh và Khái

Hưng - hai nhà văn tiêu biểu trong Tự Lực văn đoàn, Tạp chí

văn học số 1, tr.7- 28

25 Đặng Anh Đào (2002), Sự phát triển nghệ thuật tự sự ởViệt

Nam: Một vài hiện tượng đáng lưu ý, Tạp chí văn học số 2

26 Phan Cự Đệ (2002), Văn học lãng mạn Việt Nam 1930 - 1945,

Nxb Văn học, Hà Nội

27 Phan Cự Đệ - Nguyễn Hoành Khung - Trần Đình Hượu - Lê

Chí Dũng - Hà Văn Đức (1997), Văn học Việt Nam 1900 - 1945,

Nxb Giáo dục, Hà nội