Thời gian nghệ thuật trong di cảo thơ của chế lan viên

Là những ngời thuộc thế hệ đến sau ngỡng mộ và cảm phuc tài thơ của ôngchúng tôi mong muốn tìm tòi, thể nghiệm những nhận thức của mình về sựnghiệp thơ của Chế Lan Viên; Chúng tôi mạnh d

Trờng Đại Học Vinh Khoa: ngữ văn -*** -



Khoá luận tốt nghiệp đại học

Thời gian nghệ thuật trong

“Di cảo thơ”

của Chế Lan Viên

chuyên ngành: văn học Việt Nam hiện đại

Giáo viên hớng dẫn: Ngô Thái Lễ

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Nhiễu

Lớp : 43B1 - Ngữ Văn

Vinh, Tháng 05/2006 Lời cảm ơn

Khoá luận tốt nghiệp đã hoàn thành Tôi xin chân thành cảm ơn thầy NgôThái Lễ – ngời đã trực tiếp hớng dẫn tôi rất tận tình, chu đáo từ lúc tôi nhận đềtài cho đến khi khoá luận hoàn thành

Tôi xin chân thành cảm ơn ban Chủ nhiệm khoa văn, tổ chuyên ngành vănhọc Việt Nam hiện đại đã tạo điều kiện và thời gian thuận lợi giúp tôi trong quátrình thực hiện đề tài này.

Tuy nhiên do hạn chế về nguồn t liệu cũng nh khả năng tìm hiểu, nghiêncứu về bản thân nên khoá luận sẽ không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót.Kính mong sự chỉ dẫn, góp ý xây dựng của quý thầy cô và các bạn để khoá luận

1.2 Thời gian là yếu tố không thể thiếu trong nghệ thuật thi ca. 3.

1.3 Thời gian nghệ thuật đợc cảm nhận nh một điểm nhìn bao quát

trong Di cảo thơ“Di cảo thơ” ” 4.

1.1 Vị trí thơ Chế Lan Viên trong nền văn học Việt Nam hiện đại 12.

1.2 Ba tập Di cảo thơ “Di cảo thơ” ” 15 Chơng II: Thời gian nghệ thuật trong thơ và nỗi

ám ảnh về thời gian trong ý thức nhà thơ qua ba

2.1 Giới thuyết khái niệm thời gian nghệ thuật. 17.

2.2 Thời gian nghệ thuật trong thơ. 18.

2.3 Chế Lan Viên với cái nhìn nghệ thuật trong thơ. 20.

2.4 Thời gian nghệ thuật trong thơ Chế Lan Viên và trong Di cảo“Di cảo thơ”

thơ ” 22.

2.4.1 Thời gian nghệ thuật trong thơ Chế Lan Viên. 22.

2.4.2 Thời gian nghệ thuật trong Di cảo thơ“Di cảo thơ” ”. 24.

Chơng III Biểu hiện thời gian nghệ thuật trong Di cảo Thơ“Di cảo thơ” ”

29.

3.1 ý thức về sự vận động của thời gian 29.

3.2 Các chiếu của thời gian. 44.

3.3 Cách ứng xử của Chế Lan Viên về thời gian. 67.

3.3.1 ý thức trách nhiệm với đời với thơ. 68.

3.3.2 Thái độ với cái chết. 72.

3.4 Dấu ấn của một cá tính sáng tạo trong biểu hiện về thời gian. 76.

Chế Lan Viên trực tiếp sống và làm thơ ngay trên mảnh đất có nhiều biến

động giữ dội của lịch sử dân tộc, sáng tác của ông tiêu biểu cho thời đại mình

đang sống Mỗi một chặng đờng lịch sử Chế Lan Viên lại đánh dấu một đỉnhcao trong sự nghiệp thơ của mình Thời kỳ trớc cách mạng tháng tám với tập thơ

“Di cảo thơ”Điêu tàn” (1937) ông đã gây nên một “Di cảo thơ”Niềm kinh dị” (Hoài Thanh) trên thi

đàn; Thời kỳ 1945-1985 hàng loạt tập thơ ra đời “Di cảo thơ”ánh sáng và phù sa” (1960),

“Di cảo thơ”Hoa ngày thờng, Chim báo bão” (1967), “Di cảo thơ”Những bài thơ đánh giặc” (1972) …

đã đánh dấu một bớc chuyển về t tởng tình cảm trớc những vấn đề bức thiết củathời đại đặc biệt, đến thời kỳ đổi mới các tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ I, II, III” lần lợt xuấthiện năm 1992, 1993, 1996 đã gây xôn xao d luận trên văn đàn, khẳng đình mộthồn thơ cha bao giờ chịu hạ cánh trớc bất cứ một trở lực của cuộc sống Ba tập

“Di cảo thơ”Di cảo thơ” có một vị trí đặc biệt đợc nhiều ngời quan tâm nghiên cứu

Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Chế Lan Viên gắn liền với sự vận động

và chuyển đổi của lịch sử dân tộc Việt Nam Trên những chặng đờng lịch sử lớnlao ấy Chế Lan Viên đã lần lợt đi từ “Di cảo thơ”Niềm kinh dị” này đến “Di cảo thơ”Niềm kinh dị”khác ông đã để lại cho thế hệ độc giả hôm nay và mai sau một khối lợng tácphẩm đồ sộ với một phong cách thơ đa dạng và giàu cảm xúc Mặt khác ông còn

đóng góp một phần không nhỏ vào việc làm phong phú hồn thơ dân tộc

Với một phong cách thơ đa dạng Chế Lan Viên còn để lại hàng nghìn trang

“Di cảo thơ”Di cảo” mà trong đó có nhiều tác phẩm gây tiếng vang lớn, in đậm dấu ấn cánhân - dấu ấn của một tài năng đầy cá tính sắc sảo trong nền văn học hiện đạiViệt Nam

Từ lúc sinh thời đến lúc sắp đi vào “Di cảo thơ”Xứ không màu” từng ngày từng giờ rợt

đuổi với dòng “Di cảo thơ” thời gian nớc xiết” của cuộc đời mình, sự nghiệp thơ của ôngcũng cha bao giờ chịu hạ cánh :

Thôi ta khỏi đếm từng màu hoa một

Ta còn có nó đâu Không phải hoa khuất mà ta khuất

Ta đi vào xứ hoa không màu

(Các mua hoa – Di cảo I)Trong quá trình sáng tác thơ, Chế Lan Viên đi theo một hớng rất riêng,không giống ai Thơ ông chứa đựng những “Di cảo thơ”Nội lực phi thờng” về sức sáng tạo,

đó là “Di cảo thơ”Những tảng băng ngầm” có lúc đọc lên ta không dễ nhận ngay ra cái haycái đẹp mà đôi khi cũng cảm thấy thơ ông đầy mâu thuẫn, phức tạp nhng chính

điều đó chúng tôi thấy những trang thơ của ông có sức hấp dẫn kỳ lạ

Cuộc đời và sự nghiệp thơ Chế Lan Viên vẫn là vấn đề hấp dẫn cho không ítngời đọc và các nhà lí luận, phê bình, nghiên cứu văn học đã có nhiều bài báo,tạp chí tuyển tập, công trình nghiên cứu phê bình, tiểu luận, luận án, luận vănviết về sự nghiệp sáng tác của ông với tất cả niềm say mê và ngỡng mộ Tiêubiểu nh những công trình lớn mang tầm cỡ khoa học của Phan C Đệ, Hà Minh

Đức, Mã Giang Lân, Nguyễn Bá Thành … đó là những công trình hữu hiệu giúpchúng ta khám phá thêm thơ Chế Lan Viên Nhng đặc biệt gần đây có một sốcông trình nghiên cứu của Đoàn Trọng Huy “Di cảo thơ”Thời gian nghệ thuật thơ Chế Lan

Viên” … và của Nguyễn Bá Thành, Trần Thanh Đạm, Nguyễn Thái Sơn, PhạmQuang Trung, Võ Tấn Cờng, Vũ Quần Phơng, … Tập trung nghiên cứu về 3 tập

“Di cảo thơ”Di cảo thơ” … và qua các bài nghiên cứu ta thấy nét nổi bật đặc sắc “Di cảo thơ”Di cảothơ” là thời gian nghệ thuật đã đợc cảm nhận nh một điểm nhìn bao quát

Là những ngời thuộc thế hệ đến sau ngỡng mộ và cảm phuc tài thơ của ôngchúng tôi mong muốn tìm tòi, thể nghiệm những nhận thức của mình về sựnghiệp thơ của Chế Lan Viên; Chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài “Di cảo thơ”thời gian nghệthuật trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên” để nghiên cứu, tìm hiểu, hi vọnggóp phần nhỏ giúp bạn đọc yêu mến ông hiểu về sự nghiệp thơ của ông hơn.Tuy nhiên để khai thác đề tài này là điều không đơn giản, đòi hỏi cần phải cóthời gian và sự đầu t đích đáng

1.2 Thời gian là yếu tố không thể thiếu trong nghệ thuật thi ca:

Thời gian là một yếu tố đi liền với không gian Thời gian là một phạm trùtriết học Mọi sự vật, hiện tợng trong cuộc sống kể cả con ngời cũng đều tồn tại,vận động và phát triển trong không gian và thời gian nhất định Không có mộtvật chất nào tồn tại ngoài thời gian, phi thời gian Mọi vật chất đều có thời giantồn tại riêng Nghệ thuật là một dạng đặc thù, do đó nó cũng tồn tại theo kiểuthời gian đặc thù của nó Thời gian tự nhiên tồn tại một cách tuyến tính còntrong nghệ thuật thời gian đã đợc khúc xạ qua lăng kính chủ quan của tác giảnên thời gian trong tác phẩm nghệ thuật tồn tại nh nhà văn muốn có, nó khôngtheo quy luật khách quan của tự nhiên nữa Trong tác phẩm thời gian có thể làmột đời ngời, thậm chí là nhiều đời ngời, có khi tác giả đã đi ngợc thời gianhoặc chuyển động vô hớng trong thời gian Thời gian nghệ thuật là thời gian củathế giới hình tợng vì thế nó là hình tợng thời gian

Thời gian trở thành một đối tợng rất quan trọng trong nghệ thuật, có rấtnhiều công trình nghiên cứu về thời gian Trong cuốn “Di cảo thơ”Thi pháp thơ Tố Hữu”của giáo s Trần Đình Sử đã nêu ra một khái niệm mà đợc đông đảo bạn đọc thừanhận “Di cảo thơ”Thời gian nghệ thuật không phải chỉ là quan điểm của tác giả về thời gian

ma là một hình tợng thời gian sinh động, gợi cảm, là sự cảm thụ, ý thức về thờigian đựơc dùng là hình thức nghệ thuật để phản ánh hiện thực tổ chức tácphẩm”

ý thức về thời gian là ý thức về sự tồn tại của con ngời, phát hiện thời giangiúp ngời ta nhận thức sâu hơn về cuộc sống

Nh vậy, sự cảm thụ về thời gian chiếm vị trí to lớn trong thời gian nghệ thuật,cũng là phần rất quan trọng chi phối thế giới quan của nhà văn, nhà thơ

Thời gian trong văn học đợc dùng làm phơng tiện nghệ thuật để phản ánh đờisống, thể hiện chủ nghĩa t tởng Vì thế mà nó đã rất quan trọng trong việc tạonên giá trị tác phẩm.

Việc chọn đề tài “Di cảo thơ”thời gian nghệ thuật trong ba tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của ChếLan Viên” góp phần làm sáng tỏ giá trị của tác phẩm thơ ông

1.3 Thời gian nghệ thuật đợc cảm nhận nh một điểm nhìn bao quát Di“Di cảo thơ”

cảo thơ ”

Cảm nhận về thời gian là một điều không mới nếu không nói rằng quá quenthuộc Duy chỉ có điều sự nhận thức và ý thức về sự tồn tại của thời gian mộtcách sâu sắc, trở thành một đề tài sáng tác, trở thành nỗi ám ảnh day dứt trong ýthức của nhà thơ thì không phải bất cứ ai cũng làm đợc, cũng có thể xảy ra nhChế Lan Viên cảm nhận về thời gian trong thơ ông không chỉ thể hiện quanniệm về cuộc đời, ý thức về sự tồn tại hữu hạn của bản thân trớc cái vô hạn củathời gian mà còn cảm nhận một cách sâu sắc, một cái nhìn tinh tế, mạnh mẽ,mãnh liệt trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” dờng nh luôn có một nỗi ám ảnh về thời gian, vềcái quỹ của thời gian, để sống và để viết nó cứ hao với một cách đáng sợ từnggiờ từng phút, từng giây Điều đó đã ảnh hởng, đã chi phối thời gian đến thế giớiquan của ông, đến cách ứng xử của ông trớc cuộc đời, trong mọi mối quan hệvới cuộc sống Trong giai đoạn éo le nhất của cuộc đời, Chế Lan Viên đã gọi là

“Di cảo thơ”hành trình đi đến lò thiêu” tức là lúc nhà thơ đi dần đến cái chết, đối mặt vớicái chết Thời gian trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” không chỉ là cảm xúc là thi hứng mà còn

là nhân tố kiến trúc của tác phẩm nghệ thuật “Di cảo thơ”Nhìn đời bằng con mắt thời gian”(Đỗ Lai Thuý) … Đối với Chế Lan Viên ta cũng có thể nói nh thế đợc Thờigian đã trở thành: “Di cảo thơ”Trọng tài thời gian” … Thời gian trở thành “Di cảo thơ”Kim chỉ nam”cho mọi hành động trong cuộc sống của Chế Lan Viên

2 Lịch sử vấn đề.

Chế Lan Viên thành công trên cả thơ lẫn văn xuôi, đợc in và xuất bản tronghơn một nửa thế kỷ Nhng không phải chỉ có vậy những gì ta biết ta đọc của ôngmới chỉ là phần trong số thơ Chế Lan Viên đã viết Sau khi nhà thơ mất, ngaynhững ngời ruột thịt trong gia đình ông cũng bất ngờ bởi số lợng thơ Di cảo đồ

sộ mà khi còn sống hình nh ông vẫn giữ kín Mấy trăm bài di cảo, đã hoàn chỉnhhoặc đang ở dạng phác thảo, đợc ông viết trong nhiều năm, khi Chế Lan Viêncòn khoẻ mạnh chỉ có trên dới hai chục bài đợc ông viết khi nhà thơ biết mình bịtrọng bệnh.Sau khi nhà thơ mất 1989 ngời bạn đời Vũ Thị Thờng đã góp nhặt vàtuyển chọn và đợc nhà xuất bản Thuận Hoà ấn hành trong ba tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ”trong ba năm 1992, 1993, 1996 Riêng tập hai đã đợc hội nhà văn trao giải th-ởng và tác phẩm thơ xuất sắc nhất năm 1994 “Di cảo thơ”Di cảo thơ” ra đời giúp chúng ta

hiểu hơn về một hồn thơ Chế Lan Viên, một tài năng nghệ thuật thế kỷ XX –một tài năng đã đạt đợc đỉnh cao ở mọi giai đoạn, đã cống hiến trọn đời cho sựnghiệp thơ ca Về chất lợng nghệ thuật của “Di cảo thơ”Di cảo thơ” Nguyễn Thái Sơn đãviết rất đúng rằng : “Di cảo thơ”Có những tình cảm, những nỗi niềm, những giá trị nhân văn

và nghệ thuật mà chỉ đến khi đọc thơ “Di cảo thơ”Di cảo” của ông ta mới nhận ra” Nhnhiều nhà văn, nhà thơ khác, khi qua đời Chế Lan Viên có những sáng tác cha

đợc công bố gọi là “Di cảo thơ”Di cảo” Chúng cha đợc công bố vì lí do:

- Ngời viết cha có điều kiện hoàn thiện

- Ngời viết còn do dự vì ý nghĩa khách quan của sáng tác

- Ngời viết coi đó là những sáng tác cho riêng mình hoặc những ngời gầngũi mình

Với “Di cảo thơ”Di cảo thơ” giúp chúng ta hiểu thêm những phơng diện khác trongcon ngời nhà thơ “Di cảo thơ”Di cảo thơ” đợc công bố đã gây một tiếng vang lớn trên làngthơ Việt Nam, và gây sự chú ý đến các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Saukhi “Di cảo thơ”Di cảo thơ” công bố đã có rất nhiều bài viết xoay quanh ba tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ”tiêu biểu:

1 Đoàn Trọng Thuỷ có bài: “Di cảo thơ”Đọc những trang để lại thêm hiểu một hồn thơ

“Di cảo thơ”Di cảo”” (Văn nghệ số 11, 13 – 3 - 1993)

2 Trần Thanh Đạm: “Di cảo thơ”Những vần thơ triết lý của Chế Lan Viên qua nhữngtrang “Di cảo thơ”Di cảo” (Văn nghệ số 36, 4 - 9 - 1993)

Đây là những bài viết in chung trong “Di cảo thơ”Những vần thơ “Di cảo thơ”Di cảo” in trong cuốn

“Di cảo thơ”Chế Lan Viên về tác gia – tác phẩm (1993)

Ngoài ra còn có những bài viết khác

3 Nguyễn Bá Thành: “Di cảo thơ”Đọc hai tập di cảo thơ” (Tạp chí văn nghệ quân đội,4- 1994)

4 Phạm Quang Trung: “Di cảo thơ”Đọc Chế Lan Viên và Di cảo thơ” (Tạp chí vănnghệ số 43, 5 – 1995)

5 Võ Tấn Cờng: “Di cảo thơ”Di cảo thơ Chế Lan Viên” (Di chúc – thơ về cuộc đời vànghệ thuật Tạp chí của Việt, số 12, 9- 1995)

6 Nguyễn Quốc Khánh: “Di cảo thơ”Di cảo thơ Chế Lan Viên hành trình tìm lại chínhmình” (Tạp chí văn học, số 5, 1999)

7 Vũ Quần Phơng: “Di cảo thơ”Chế Lan Viên trong Di cảo thơ” (Tài năng trẻ, 8 –1999)

8 Nguyễn Lộc: “Di cảo thơ”Chế Lan Viên và những tìm tòi trong nghệ thuật thơ”

9 Phạm Hổ: “Di cảo thơ”Con đờng và tầm vóc thơ Chế Lan Viên”

10 Đoàn Trọng Thủy: “Di cảo thơ”khuynh hớng vận động Chế Lan Viên sau 1975”

11 Trần Mạnh Hảo: “Di cảo thơ”Ngời làm vờn vĩnh cửu”.

12 Huỳnh Văn Hoa: “Di cảo thơ”Chế Lan Viên với cái nhìn nghệ thuật trong thơ”

13 Hoài Anh: “Di cảo thơ”Chế Lan Viên – Một bản lĩnh, một tâm hồn thơ phong phú,

đa dạng và bí ẩn

14 Đoàn Trọng Thuỷ: “Di cảo thơ”Thời gian nghệ thuật thơ Chế Lan Viên” (ý thực

ng-ời cẩm bút trong thơ Chế Lan Viên)

15 Ngô Thái Lễ - Đại học Vinh: “Di cảo thơ”Báo cáo tham gia hội nghị khoa học:Xoay quanh tác giả Chế Lan Viên và ba tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ” đã có hàng trăm bàiviết Đây cũng là cơ sở giúp chúng tôi hoàn thành tốt bài khoá luận “Di cảo thơ”Cảm nhận

về thời của Chế Lan Viên qua “Di cảo thơ”Di cảo thơ””

Trong những bài viết trên mỗi tác giả đã có một đánh giá nhận xét rất đángchú ý về vấn đề này Tiêu biểu ý kiến của tác giả: Huynh Văn Hoa, Vũ QuầnPhơng, Nguyễn Bá Thành, Đoàn Trọng Huy

Tác giả Huỳnh Văn Hoa đã cho rằng: “Di cảo thơ”Chế Lan Viên đã đắp cho mình mộtcon đờng riêng, không lẫn với bất cứ ai Đây là điều không dễ trong sáng tạonghệ thuật… ông nhìn cuộc đời từ nhiều phía … ở cái nhìn chiều sâu thời gian

là yếu tố quan trọng: Bề dọc thời gian; sông thời gian, chuyến xe thời gian, thờigian xuôi chảy, thời gian nớc xiết … nh cái trục cho sự xuất hiện và sự chiếmlĩnh, nghĩ suy về hiện thực, về cuộc đời”

“Di cảo thơ” … Ai ở đời mà không nghĩ về lẽ sống và cái chết Nghĩ về nó cũng làmột cách tìm ra lẽ sống riêng Chế Lan Viên tự dặn mình: “Di cảo thơ”Đừng tuyệt vọng”,

“Di cảo thơ”Đừng buồn”, … mà hãy:

- Viết đi ! Viết đi ! Viết ! Viết Thời gian nớc xiết.

(Thời gian nớc xiết)

- Cày đi ! Bừa đi ! Gieo đi !

Sao còn phải chần chừ !

(Nghề của ta)

- Tác giả Đoàn Trọng Huy: “Di cảo thơ” Là một ngời quan niệm sáng tác rõ rệt từ khicầm bút, Chế Lan Viên có cảm thụ nhạy bén về không gian cũng nh thời gian.Cảm thụ về thời gian là cả một quá trình Từ cảm thụ về thời gian gắn liền với ýthức mới về ý nghĩa cuộc đời, Chế Lan Viên đã xây dựng một hình tợng thờigian sinh động đầy gợi cảm, giàu suy t”

“Di cảo thơ”… Chế Lan Viên có quan niệm về thời gian rất độc đáo Thời gian mangtính chất tiêu cực là đặc trng cơ bản của trong thơ Chế Lan Viên “Di cảo thơ”Thời gian củahạnh phúc đã mất, thời gian của huỷ diệt đang chờ” ?

Sau 1975 “Di cảo thơ” Nhà thơ nhận thức lại sâu sắc vấn đề con ngời và thời gian

Chế Lan Viên thấm thía hơn lúc nào hết ý nghĩa thời gian đời ngời trong nhữngnăm cuối đời” (Diễn đàn văn nghệ Việt Nam 10, 11, 12 – 1992).

Thời gian nghệ thuật đậm đặc tâm trạng cảm xúc và suy t triết luận tronghàng loạt bài thơ những năm 80 “Di cảo thơ”Đề tử; Lý do yêu, cành mai trên gác, thời giannớc xiết, tuổi già làm thơ tứ tuyệt, mùa hoa, lá sen, ngời mai sau, thời gian xuôichảy, các mùa hoa, khách lấy hàng, mua quà, …”

… “Di cảo thơ”Chế Lan Viên là ngời có cảm quan lịch sử mạnh mẽ lịch sử xuyên thấmcách nhìn thời gian” … “Di cảo thơ”quá khứ hiện tại tơng lai luôn đợc đối chiếu cặp đôi,cặp ba, có khi đợc xen kẽ đan lồng Chế Lan Viên rất chú trọng khắc hoạ ngàyhôm qua trong thơ với biết mến yêu trân trọng”

… “Di cảo thơ”Chế Lan Viên muốn yêu đời mà phải thù ghét thời gian nay ông yêu mếnthời gian nồng cháy, nh mến yêu cuộc đời màu nhiệm”

- Vũ Quần Phơng: … “Di cảo thơ” Mỗi bài thơ nh một lời nói cuối trớc vành móng ngựa của thời gian, không bi quan, không lạc quan mà là chiêm nghiệm”…

- Nguyễn Bá Thành: “Di cảo thơ”Cảm xúc của Chế Lan Viên về “Di cảo thơ”thời gian sống” là địnhhớng lớn nhất cuốn hút t duy thơ của ông những năm cuối đời …” Nguyễn BáThành đã đa ra một số khái niệm: “Di cảo thơ”Hành động viết”, “Di cảo thơ”thời gian sống” trong việckhẳng định sự tồn tại ý thức về thời gian trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên

“Di cảo thơ”Hành động viết ở đây là sự chống chọi với “Di cảo thơ”Thời gian nớc xiết” với bệnh tật

và buồn đau …”

Còn Võ Tấn Cờng thì cho rằng “Di cảo thơ”hành trình của sự sống đối với nhà thơ vừa làtĩnh tại vừa là sự bất an để chạy đua với cái chết … Nhà thơ Chế Lan Viên đã đivào h vô, nhng niềm tin mãnh liệt của ông về sự tồn tại và sức mạnh của thơ cavẫn sống mãi trong chúng ta”

Trong lời bàn của mình Võ Tấn Cờng đã cho ta thấy thời gian sống tồn tạitrong ý thức của nhà thơ chứa đựng nhiều mâu thuẫn dằng xé, một cuộc đấutranh nội tâm, tự chiến đấu và chiến thắng ? Và niềm tin mãnh liệt vào sự tồn tại

và sức mạnh của thơ ca mà Võ Tấn Cờng đã nhắc tới, phải chăng là ý thức về

“Di cảo thơ”cái bến thời gian” mà Chế Lan Viên hay nói đến trong thơ ông cái điểm dừngbất tử của một cuộc hành trình đầy gian nan, và thử thách ấy …

Trên đây là một số ý kiến mà tôi đã thu lợm trích dẫn từ các bài viết của cáctác giả (… ) về “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của cố nhà thơ Chế Lan Viên Đây chỉ là những ýkiến có thể phục vụ cho luận văn “Di cảo thơ”thời gian nghệ thuật trong di cảo thơ của ChếLan Viên” mà cá nhân tôi thực hiện trong khoá luận tốt nghiệp này Hầu hết các

ý kiến trên mới chỉ dừng lại ở những ý kiến nhận định chung chung chứ cha có ýkiến nào đi sâu nghiên cứu một cách trực tiếp và đầy đủ về vấn đề này Mặc dù

đã có nhiều bài viết nh của Huỳnh Văn Hoa, Đoàn Trong Huy chúng tôi nhận

thấy đã có sự quan tâm nhất định và đã dành cho vấn đề nhiều phát hiện khá sâusắc Tác giả Đoàn Trọng Huy khẳng định: “Di cảo thơ”Chế Lan Viên thấm thía hơn lúcnào hết ý nghĩa thời gian đời ngời trong những khái niệm “Di cảo thơ”cảm thụ thời gian”,

“Di cảo thơ”thời gian cụ thể đời ngời”, “Di cảo thơ”thời gian vật chất” và nhấn mạnh càng gần cuối đờiChế Lan Viên nh càng dành cho thời gian nhiều triết luận sâu sắc Và đặc biệt

Đoàn Trọng Huy còn nhấn mạnh chất triết luận truyền thống trong thơ ca ChếLan Viên vẫn bàn bạc trong những sáng tác giai đoạn trứơc khi nhà thơ ra đi.Dẫn ra những ý kiến trên đây của một số nhà nghiên cứu, chúng tôi không có

ý thống kê lại mọi ý kiến của tất cả những bài viết của các nhà phê bình quantâm đến “Di cảo thơ”Di cảo thơ” Mặt khác vì nhiều lí do khách quan lẫn chủ quan khiếncho tôi còn bỏ sót nhiều ý kiến quý báu của vấn đề Song tôi cũng sẽ cố gắng hếtsức để hoàn thành tốt khoá luận, đây là một vấn đề không dễ, trên thực tế cũng

đã có một vài bài viết về vấn đề này, mà cũng đã có bài thành công Để tránh sựlặp lại trong nghiên cứu tôi sẽ tìm cách tiếp cận đề tài ở một góc độ riêng để đạt

đợc hiệu quả cao nhất Song xuất phát từ tình hình của các tác giả đi trớc lấy đólàm cơ sở để tham khảo, đồng thời từ tình cảm yêu mến trân trọng nhà thơ ChếLan Viên, từ cảm nhận trực tiếp về tác phẩm, tôi xin mạnh dạn thực hiện luậnvăn với đề tài “Di cảo thơ”thời gian nghệ thuật trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên”

3 Mục tiêu và giới hạn của đề tài:

Trong suốt quá trình sáng tác thơ của Chế Lan Viên, ý thức về thời gian đợcbiểu hiện nh một trục chính đợc xâu chuỗi một cách tinh vi Riêng trong ba tập

“Di cảo thơ”Di cảo thơ” cảm giác về thời gian đợc thể hiện rõ rệt và nổi bật hơn cả Từnhững bài thơ sau tập “Di cảo thơ”Điêu Tàn” (Tập thơ “Di cảo thơ”không tên”) những bài đăng rải ráctrên các báo từ 1937-1947 (Tập trung nhiều trong “Di cảo thơ”Di cảo I” và “Di cảo thơ”Di cảo II”) đếnnhững bài thơ sau này đã hoàn chỉnh, đã đăng ở dạng phác thảo … Đều thể hiệnnhững biểu hiện về thời gian một cách sâu sắc mang tính triết luận Xuất phát từ

đó tôi mạnh dạn thực hiện luận văn theo đề tài “Di cảo thơ”Thời gian nghệ thuật trong dicảo thơ của Chế Lan Viên” Song vì dung lợng cho phép của một luận văn tốtnghiệp và vì trình độ có hạn nên tôi không đủ điều kiện để đi sâu nghiên cứu tấtcả những biểu hiện thời gian qua “Di cảo thơ”Di cảo thơ” mà tôi chỉ có thể đi sâu tìm hiểuvấn đề “Di cảo thơ”thời gian nghệ thuật” trong những bài thơ sáng tác vào những năm1986; 1987; 1988 là những năm tháng cuối cùng của nhà thơ ở cõi thế, ý thứcsâu sắc về cái quý thời gian đang hao vơi với từng khoảnh khắc khi ông đối mặtvới “Di cảo thơ”cái chết đợc báo trớc”

Qua việc tìm hiểu “Di cảo thơ”thời gian nghệ thuật trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” ta sẽ thấy đợcphong cách tho của Chế Lan Viên giai đoạn sau này cả về t tởng lẫn hình thức

nghệ thuật… Thời gian quả là đã đi vào tri giác nhà thơ và tạo thành một nétriêng trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” Vả lại xét về hoàn cảnh riêng của nhà thơ trong nhữngnăm tháng khi ông cùng lúc phải chịu đựng những lo âu, đau đớn về chủ quanlẫn khách quan Và chúng ta sẽ thấy thời gian càng hằn nỗi trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ”

nh một dấu ấn rõ rệt Đó là mục tiêu chính mà luận văn hớng tới

4 Phơng pháp nghiên cứu.

4.1 Phơng pháp khảo sát thống kê phân loại:

Tiến hành luận văn chúng tôi bắt đầu từ việc thống kê những biểu hiện củathời gian nghệ thuật trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” nh khái niệm thời gian đợc phát biểuthành lời Và từ đó sẽ đi đến những kết luận bổ ích

4.2 Phơng pháp tiếp cận thống kê:

Trứơc sau, Chế Lan Viên là ngời có cảm nhân nhạy bén và sâu sắc về thờigian Cảm nhận đó, ý niệm đó, nhận thức đó đợc biểu hiện dới nhiều dạng thứcphơng pháp mang tính đa dạng, mang tính sáng tạo riêng của nhà thơ Trong “Di cảo thơ”Dicảo thơ” nó cũng trở thành hệ thống hoàn chỉnh mà chúng ta cần tiếp cận khámphá để đợc những tiếp cận sơ bộ về thế giới quan, nhân sinh quan của một tácgiả hàng đầu thơ ca Việt Nam hiện đại, một cây bút tài hoa, bút lực dồi dào, trítuệ uyên bác mà có phần khá phức tạp Do đó tôi sử dụng phơng pháp này nhằmkhái quát sơ bộ cảm nhận về thời gian trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên

4.3 Phơng pháp phân tích miêu tả:

Đây là phơng pháp chính mà tôi sử dụng trong luận văn này, từ việc thống kêphân loại, chúng tôi sẽ tiến hành phân tích miêu tả từng tiểu loại nhằm chứngminh cụ thể để từ đó rút ra những kết luận khái quát

4.4 Phơng pháp so sánh:

Đặt sự cảm nhận về thời gian qua “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên trong mối quan hệ với sự cảm nhần về thời gian ở các giai đoạn trớc của Chế Lan Viên nóiriêng và cả một giai đoạn văn học nói chung Đây là một việc làm thú vị, song vì

điều kiện thời gian và trình độ có hạn nên không sử dụng phơng pháp này nh ýmuốn

4.5 Thi pháp.

Thời gian nghệ thuật là một khái niệm thuộc về thi pháp luận văn của chúngtôi tìm hiểu về thời gian nghệ thuật nh nghĩa vốn có của nó Thời gian đợc miêutả, đợc phản ánh, đợc thể hiện trong thơ, chính là thời gian mang tính quan niệmtrong trí giác chủ quan của nhà thơ, cho nên nó cũng là công cụ nghệ thuật Mặtkhác, tên đề tài còn bao hàm dụng ý tìm hiểu thời gian với t cách là ý thức nghệthuật trong sáng tác thơ ca Tuy nhiên phơng pháp này chỉ sử dụng ở mức tốithiểu dùng ở các khái niệm thời gian

4.6 Cấu trúc luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu và kết luận, th mục tham khảo còn có phần nộidung, gồm có 3 chơng:

Chơng I: Chế Lan Viên và “Di cảo thơ”Di cảo thơ”

Chơng II: Thời gian nghệ thuật trong thơ và nỗi ám ảnh về thời gian trong ýthức của nhà thơ qua ba tập Di cảo

Chơng III: Biểu hiện thời gian nghệ thuật trong ba tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ”

Phần nội dung.

Chơng I: Chế Lan Viên và Di cảo thơ

1.1 Vị trí thơ Chế Lan Viên trong nền văn học Việt Nam hiện đại:

Lịch sử văn học Việt Nam đã từng xuất hiện ít nhất là một đỉnh cao chót vót,cao đến mức mấy chục thế hệ các nhà thơ Việt Nam chạy tiếp sức đến hụt hơivẫn không tiếp cận đợc ấy là Nguyễn Du, ấy là “Di cảo thơ”Đoạn Trờng Tân Thanh”.Thơ Chế Lan Viên, với độ sâu tầm cao, tầm xa đã đạt đợc, cũng là một đỉnhcao khắc nghiệt đối với những ai muốn vuơn tới

Chế Lan Viên là một gơng mặt tiêu biểu của thơ ca Việt Nam, ngời đợc đông

đảo bạn đọc công nhận là cây đại thụ của nền văn học Việt Nam thế kỷ XX.Trong tiến trình thơ ca hiện đại Việt Nam hiếm có một nhà thơ nào chiếm lĩnh

đợc cả ba đỉnh cao ở ba thời kỳ tiêu biểu nhất nh nhà thơ Chế Lan Viên – có

đ-ợc vị trí đó bởi ông có một phong cách thơ rất độc đáo, rất khác lạ với đồngnghiệp cùng thời

Đỉnh cao thơ ca của Chế Lan Viên đợc kết dính bởi những hòn đá tảng, làcác sáng tác về thơ lẫn văn xuôi đợc in và xuất bản trong nửa thế kỷ Nhngkhông chỉ có vậy Những gì ta biết, ta đọc ở ông chỉ mới là phần nhỏ trong sốthơ Chế Lan Viên đã viết Sau khi nhà thơ mất, ngay cả những ngời thân tronggia đình ông cũng sửng sốt về số lợng thơ ông còn cha công bố (…).

Cuộc đời thơ của Chế Lan Viên trải dài theo tiến trình phát triển của lịch sửvăn học dân tộc, ông là ngời sống và sáng tác vắt qua cái mốc lịch sử của cáchmạng tháng tám- 1945 Nằm trong một giai đoạn văn học dân tộc có những bớctiến triển theo yêu cầu, phù hợp với thực tiễn cuộc sống đáp ứng yêu cầu thời

đại, nhà thơ Chế Lan Viên có những đóng góp đáng kể góp phần cách tân nềnthơ dân tộc, tạo nên diện mạo mới cho thơ ca trong giai đoạn 15 năm tr ớc cáchmạng đến việc xây dựng nền văn học mới sau cách mạng

Trớc cách mạng Chế Lan Viên là nhà thơ nổi tiếng và tiêu biểu cua phongtrào “Di cảo thơ”thơ mới” suốt thời trẻ ông lại sống gắn bó với mảnh đất đợc coi là trungtâm của Vơng quốc Chiêm Thành xa, những dấu tích của một quốc gia phongkiến từng có thời huy hoàng nay đã tàn vong, có thể bắt gặp ở mọi nơi là biểu t-ợng tiêu biểu nhất là Thác Chàm, những công trình kiến trúc độc đáo và vữngchắc … Những điều đó gợi nên ở tâm hồn trẻ tuổi vốn giàu trí tởng tợng, một sự

đồng cảm sâu sắc với số phận của đất nớc Chiêm Thành Từ tâm trạng buồn đaucủa thế hệ thanh niên sống trong cảnh mất nớc đơng thời Tất cả những điều đó

đã đi vào thơ ông trong giai đoạn trớc cách mạng tháng tám 1945 với tập thơmỏng manh “Di cảo thơ”Điêu Tàn”

Sau cách mạng Chế Lan Viên nhiệt thành đến với cách mạng hoà quyện tâmhồn thơ của mình vào cuộc sống của nhân dân và của thời đại mới Đây là thời

kỳ sôi động nhất của lịch sử văn học: “Di cảo thơ”tất cả mọi lĩnh vực của đời sống đều diễn

ra trong điều kiện không bình thờng của chiến tranh” … chống Pháp và chống

Mỹ… quá trình “Di cảo thơ”nhận đờng” diễn ra gay gắt của các nhà thơ mới nói chung vàChế Lan Viên nói riêng gắn với từng bớc, từng giai đoạn phát triển của hiện t-ợng cách mạng Thay đổi tính chất t tởng là một điều khó khăn bởi “Di cảo thơ”Giang sơn

dễ đổi, bản tính khó chừa” từ chỗ: “Di cảo thơ”Ta là ai ? Nh ngọn gió siêu hình” (Hai câuhỏi – ánh sáng và phù sa), đến khi gặp ánh sáng của Đảng thì nhà thơ đã biếtrằng:

Ta là ai ? Khẽ xoay chiều ngọn bấc.

Bàn tay ngời chắp lại triệu chồi xanh.

(Hai câu hỏi - ánh sáng và phù sa)

Sau cách mạng, Chế Lan Viên đã cho ra đời tập thơ “Di cảo thơ”Gửi các anh” đánh dấumột mốc bản lề của hai giai đoạn nhng phải đến “Di cảo thơ”ánh sáng và phù sa” Chế LanViên mới thực sự nổi bật với phong cách mới ông đã:

Trong thung lũng đau thơng vẫn tìm ra vũ khí.

Phá cô đơn ta hoà hợp với ng“Di cảo thơ” ” “Di cảo thơ” ời ”

(Khi đã có hớng rồi – ánh sáng và phù sa).Lúc này Chế Lan Viên đã thực sự vuợt qua những “Di cảo thơ”nỗi đau riêng để hoà nhậpvới niềm vui chung” đã thực sự “Di cảo thơ”từ chân trời của một ngời đến chân trời của mọingời” Nhà thơ đã hoàn toàn hoà nhập với cuộc sống, với thực tại, với nhân dân,với Đảng Chế Lan Viên lúc này đã kết hợp đựơc xúc cảm thơ và ý tởng, đã biếthài hoà cái đẹp của bên ngoài và của tâm hồn để chế tác nên thơ Do vậy, tàinăng nghệ thuật thơ của ông có thêm điều kiện để phát huy ảnh hởng của thơ

ông đối với công chúng trong và ngoài nứơc đều đợc nâng cao ông trở thànhtrụ cột của nền văn học mới trên nhiều phơng diện: sáng tác, khảo cứu, phê bìnhvăn học … chỉ tính riêng tác phẩm, trong hơn 50 năm sáng tác ông đã cống hiếnvào nền thơ chung của dân tộc 14 tập thơ, trong đó có những tập thơ đạt giải th-ởng lớn của hội nhà văn dân tộc Việt Nam ghi nhận công lao to lớn của ông,thành công ấy không phải bất cứ nhà thơ nào cũng có đựơc Chế Lan Viên đã đ-

ợc đa lên vị trí hàng đầu những nhà thơ tiêu biểu của thơ ca Việt Nam sau 1945

Đến thời kỳ sau 1975 Chế Lan Viên là đại biểu u tú cho dòng văn học cáchmạng sau 1975 với các tập thơ: “Di cảo thơ”Hài theo mùa” (1977); “Di cảo thơ”Hoa trên đá” (1984);

“Di cảo thơ”Ta gửi cho mình” (1986) và đặc biệt là những bài thơ in trong ba tập “Di cảo thơ”Di cảothơ” (1992, 1993, 1996), ông lại thể hiện thêm sự phong phú trong phong cáchnghệ thuật của mình Tuy nhiên ông vẫn viết về cuộc chiến tranh chống Mỹ nh-

ng chủ yếu là lắng sâu vào nỗi suy t về cuộc đời, thế sự con ngời Với mộtphong cách thơ ngày càng mang đậm tính chất triết luận, hình thức câu thơ vănxuôi, trí tởng tợng phong phú, cảm xúc mãnh liệt, và sau này Chế Lan Viên vẫnnhất quán một hồn thơ triết luận nhng chất trữ tình đã hoà quyện đậm nét hơn.Thơ ông ở giai đoạn này mang chiều sâu một nhân cách ngày càng tha thiết vớicuộc đời với nghệ thuật Do đó thơ Chế Lan Viên sau 1975 mang vẻ đẹp thẩm

mỹ mới, thơ ông giai đoạn này mang đại diện cho dàn đồng ca về thế sự của thơ

ca Việt Nam sau 1975 Bằng một tâm hồn trác tuyệt Chế Lan Viên đã đóng góp

đợc một diện tích không nhỏ, làm cho “Di cảo thơ”trái đất rộng thêm ra” với những cốnghiến trên của ông, ông xứng đáng là một cây đại thụ trong nền văn học nớc nhà

1.2 Ba tập Di cảo thơ “Di cảo thơ” ”

Những gì ta biết, ta đọc của ông chỉ mới là một phần nhỏ trong số thơ ChếLan Viên đã viết Sau khi nhà thơ mất, ngay những ngời ruột thịt trong gia đình

ông cũng bất ngờ bởi số lợng thơ Di cảo đồ sộ mà khi còn sống hình nh ông vẫngiữ kín Mấy trăm bài thơ Di cảo đã hoàn chỉnh hoặc còn ở dạng phác thảo đợc

ông viết trong nhiều năm, khi Chế Lan Viên còn khoẻ mạnh Chỉ có trên dới 20bài đợc viết khi nhà thơ biết mình bị trọng bệnh Những bài thơ này đợc viếttrong các cuốn tập, trong sổ tay và ở cả những mảnh giấy rời khổ nhỏ Ông viếtvội đến mức có những chữ phải khó khăn lắm mới luận ra đợc Tất cả những bài

“Di cảo thơ”Di cảo thơ” đó đã đợc ngời bạn đời, bạn văn thân thiết Vũ Thị Thờng góp nhặttuyển chọn và đợc nhà xuất bản Thuận Hoà ấn hành thành ba tập: Tập 1 –1992; Tập 2 – 1993; Tập 3 – 1996 Ba tập với 567 bài thơ ở dạng hoàn chỉnh

và phác thảo, mà phần lớn đợc sáng tác trong hai năm 1987 – 1988 (287 bài)

Đây là những năm cuối đời những năm nhà thơ phải đối diện trực tiếp với thờigian gấp gáp của một cõi trần thế Ba tập “Di cảo thơ”Di cảo” ra đời tạo nên một d luận sôinổi Tuy nhiên sự xuất hiện của “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên đã tạo ra một sựthật là “Di cảo thơ”Di cảo thơ” đã tạo nên giá trị tổng thể vợt trội của tập thơ trong năm

1993 nói lên tính nhất quán trong toàn bộ sự nghiệp thơ ca của nhà thơ lớn ChếLan Viên; “Di cảo thơ”Do đó cần đựơc đánh dấu bằng giải thởng quốc gia” (Trích “Di cảo thơ”Thôngbáo về giải thởng hội nhà văn Việt Nam 1994” của ban chấp hành hội nhà vănViệt Nam ngày 25 – 9 – 1994)

Đọc các tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ” chúng ta nh đợc biết thêm một thế giới khác nữacủa Chế Lan Viên Đây chính là thơ bổ sung thế giới bổ sung vào đời thơ ChếLan Viên Chúng ta sẽ còn tốn nhiều bút mực về các thi phẩm này Thời gianvừa qua, giới thơ, giới phê bình cha dành cho nó, một sự quan tâm xứng đáng

Có nhiều băn khoăn vì sao một khối lợng thơ “Di cảo thơ”Di cảo” đồ sộ nh vậy màkhông đợc in ra lúc nhà thơ còn sống Điều này chúng tôi đã nhất trí với ý kiếncủa Phạm Quang Trung cho rằng do 3 nguyên nhân sau:

- Ngời viết cha có điều kiện hoàn thiện

- Ngời viết còn do dự vì ý nghĩa khách quan của sáng tác

- Ngời viết coi đó là những sáng tác của riêng mình, hoặc những ngời gầngũi với riêng mình

“Di cảo thơ”Di cảo thơ” xét cho cùng vẫn nằm trong mạch thống nhất của đời thơ hồnthơ Chế Lan Viên Tuy nhiên, “Di cảo thơ”có những tình cảm, những nỗi niềm, những giátrị nhân văn và nghệ thuật mà chỉ khi đọc “Di cảo thơ”Di cảo” của ông ta mới nhận ra”Nguyễn Thái Sơn

“Di cảo thơ”Di cảo thơ” có 32 bài đợc viết trong thời kì 1937 – 1947 Một số bài bắccầu qua hai giai đoạn trớc và sau 1975, tập rỗng phần nhiều là những bài sáng

tác vào những năm cuối đời 1986 – 1987 với 1988 Đây là những năm mà ChếLan Viên nghĩ nhiều đến cái chết, ông nh tìm thấy cái chêt và chạy đua với nó.Quả vậy trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” phần lớn là ông viết cho riêng mình Tuy nhiên, vềkết cấu bài có thể chia hoàn chỉnh, đôi câu, đôi đoạn còn non lép hoặc trùngchất liệu với các bài khác nhng chủ đề, ý tứ đã rõ và chúng nh có riêng mộtgiọng thơ, một cách nói, cái cách nói nh đang chuyện trò, đang lập luận, bình dị,bình dân Hình ảnh ngôn ngữ nh còn mang bụi bặm phố phờng, tơi roi rói màusắc thật của đời, phập phồng hơi thở cuộc sống.

Dĩ nhiên, đã làm thơ tức là có nhu cầu bộc lộ t tởng và tình cảm với ngờikhác Vậy xét cho cùng tiếng thơ của ông cất lên tởng chỉ cho mình nhng thựcchất cũng là những thông điệp của nhà thơ gửi đến cho độc giả Tiếng thơ của

ông trong Di cảo là những tiếng lòng trung thành và chân thực đến mức muốn

“Di cảo thơ”lộn trái tâm hồn mình” ra cùng bạn đọc Vì vậy là một sinh viên có điều kiệnhọc tập và nghiên cứu về tác giả Chế Lan Viên, khi cầm trên tay ba tập “Di cảo thơ”Di cảothơ” tôi không khỏi ngỡ ngàng và xúc động sâu sắc, và tôi đã mạnh dạn chọn đềtài nghiên cứu là “Di cảo thơ”Thời gian nghệ thuật trong Di cảo thơ của Chế Lan Viên”

Chơng II:

Thời gian nghệ thuật trong thơ và nỗi ám ảnh về thời gian trong ý thức của nhà thơ qua ba tập

“Di cảo thơ”.

2.1 Giới thuyết khái niệm về Thời gian nghệ thuật.

Hình thức nội tại của hình tợng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó.Cũng nh không gian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn học nghệ thuậtbao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thời gian và cái đợctrần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian đợc biết qua thời gian trần thuật

Sự phối hợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành Thời gian nghệ thuật khác vớithời gian khách quan đợc đo bằng đồng hồ và lịch, thời gian nghệ thuật có thể

đảo ngợc, quay về quá khứ, có thể bay tới tơng lai xa xôi; có thể dồn nén mộtkhoảng thời gian dài trong chốc lát, lại có thể kéo dài cái chốc lát thành vô tận

Thời gian nghệ thuật đợc đo bằng nhiều thớc đo khác nhau, bằng sự lặp lại đều

đặn của các hiện tợng đời sống đợc ý thức: sự sống, cái chết, gặp gỡ chia tay,mùa này, mùa khác… tạo nên nhịp điệu trong tác phẩm Nh vậy thời gian nghệthuật gắn liền với tổ chức bên trong của hình tơng nghệ thuật Khi nào ngòi bútnghệ sỹ chạy theo diễn biến sự kiện thì thời gian trôi nhanh, khi nào dừng lạimiêu tả chi tiết thì thời gian chậm lại

Thời gian nghệ thuật thể hiện sự tự cảm thấy của con ngời trong thế giới, cóthời gian nghệ thuật không tách rời với chuỗi biến cố cốt truyện nh cổ tích, cóthời gian nghệ thuật xây dựng trên dòng tâm trạng và ý thức nh tiểu thuyết, cótác phẩm dừng lại chủ yếu trong quá khứ, khép kín trong tơng lai, có thời giannghệ thuật “Di cảo thơ”trôi” trong các diễn biến sinh hoạt, có thời gian nghệ thuật gắn vớicác vận động của thời đại lịch sử, lại có thời gian nghệ thuật có tính “Di cảo thơ”vĩnh cửu”

đứng ngoài thời gian nh thần thoại Thời gian nghệ thuật phản ánh sự cảm thụthời gian của con ngời trong từng thời kì lịch sử, từng giai đoạn phát triển, nócũng thể hiện sự cảm thụ độc đáo của tác giả về phơng thức tồn tại của con ngờitrong thế giới Trong thế giới nghệ thuật, thời gian nghệ thuật xuất hiện nh một

hệ quy chiếu có tính tiêu đề đợc dấu kín để miêu tả đời sống trong tác phẩm,cho thấy đặc điểm t duy của tác giả gắn với phơng thức, phơng tiện thể hiện,mỗi thể loại văn học có kiểu thời gian nghệ thuật riêng

Phạm trù thời gian nghệ thuật cung cấp một cơ sở để phân tích cấu trúc bêntrong của hình tợng văn học, cũng nh nghiên cứu loại hình các hiện tợng nghệthuật trong lịch sử

Theo quan niệm của Ăngghen thì thời gian là hình thức tồn tại của vật chất

“Di cảo thơ”Những hình thức cơ bản của mọi tồn tại là không gian và thời gian, tồn tạingoài thời gian cũng vô lý nh tồn tại ngoài không gian”

Khái niệm thời gian là một phạm trù triết học Thời gian cùng với không gian

là hình thức tồn tại của vật chất, không có gì tồn tại ngoài không gian và thờigian Và nó là thời gian khách quan có một tịnh chất rất đặc biệt đó là quy luậtchỉ sự vận động theo một chiều: quá khứ – hiện tại – tơng lai Con ngời đãnhận thức đợc tính chất đặc biệt đó của thời gian từ rất xa xa Nhng trong vănhọc thì thời gian nó lại đợc tái tạo lại mang tính chất chủ quan của tác giả, thờigian trong văn học nó đợc diễn ra theo mạch cảm xúc của tác giả, đó là thời giantâm lý Cho nên chiều của nó không phải là một chiều của tuyến tính mà nó là

đa chiều Từ hiện tại nhìn về quá khứ và tơng lai đợc diễn ra dới t duy của tácgiả

2.2 Thời gian nghệ thuật trong thơ:

Văn học nghệ thuật với tính đặc thù của nó, từ bao đời đã trở thành nghệthuật thời gian Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể nghiệm đợc trongtác phẩm nghệ thuật với độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với chiềuthời gian là hiện tại, quá khứ hay tơng lai Thời gian nghệ thuật là hình tợngnghệ thuật, sản phẩm sáng tạo của tác giả bằng các phơng tiện nghệ thuật nhằmlàm cho ngời đọc cảm nhận đợc sự hồi hộp đợi chờ, hoặc thanh thản vô t hay

đắm chìm vào quá khứ Ngời nghệ sỹ có thể chọn điểm bắt đầu và kết thúc, cóthể nhanh hay chậm, có thể kể xuôi hay kể ngợc, có thể chọn điểm nhìn từ quákhứ, hiện tại, tơng lai, có thể chọn một khoảnh khắc hay một cuộc đời Thờigian thể hiện ý thức sáng tạo của nghệ thuật và là đối tợng, là chủ thể, là công

cụ miêu tả, là sự ý thức và cảm giác về sự vận động và thay đổi của thế giớitrong các hình thức đa dạng của thời gian Vì vậy mà thiếu đi sự cảm thụ, tởng t-ợng của ngời đọc thì thời gian nghệ thuật không xuất hiện Thời gian trong vănhọc nó có thể kéo dài hay làm dừng lại một giây phút để ngời ta cảm thấy mốiliên hệ của thực tại xảy ra trong một khoảnh khắc, nghệ thuật có thể dồn néntrăm năm, nghìn năm vào một giờ để cho thấy các vận động chậm chạp mà đờingời không cảm thấy đợc Nghệ thuật có thể đa ta vào chuỗi các sự biến đổi dồndập, để ta thấy cái nhịp bão táp đổi thay của cuộc đời, nó lại có thể làm thời gian

đồng hiện, cho ta thấy cùng một lúc cái hôm qua, và ngày mai trong ngày hômnay

Nh vậy, thời gian tồn tại theo quy luật riêng nhng khi đi vào tri giác của conngời nó lại hết sức chủ quan Tuỳ theo quan niệm của mỗi thời đại, mỗi chủ thể

mà cảm nhận về thời gian sẽ khác nhau Ví dụ quan niệm triết học cổ Phơng

Đông với cảm nhận thời gian tuần hoàn, là rất khác với triết học hiện sinh PhơngTây ở cái nhìn phi lý, hỗn tạp về thời gian, lại khác triết học duy vật biện chứngvới quan niệm thời gian vận động trong mối quan hệ qua lại giữa ba chiều: quákhứ – hiện tại – tơng lai

Cảm giác thời gian, sự cảm nhận thời gian không phải chỉ là cảm giác mới

mẻ của con ngời và văn học hiện đại Có sự nhận thức, ý thức đợc về sự tồn tạicủa thời gian thì sẽ có đợc cảm giác thời gian Song để trở thành đề tài sáng tác,trở thành nỗi ám ảnh dai dẳng trong ý thức của nhà thơ thì không phải bất cứnhà thơ nào cũng xảy ra Cảm giác thời gian, đó là thời gian khách quan đã đợc

ý thức, thời gian mang dấu ấn tâm trạng, có tính độc đáo, tính không lặp lại Nókhông chỉ thể hiện quan niệm của nhà thơ về thời gian, mà còn thể hiện quanniệm về cuộc đời, ý thức về bản thân Có đợc sự nhận thức, ý thức về sự tồn tạicủa thời gian thì sẽ có đợc cảm giác về thời gian Song để trở thành đề tài sáng

tác, sự ám ảnh trong sáng tạo, trong ý thức của nhà thơ thì không phải nhà thơnào cũng có đợc nh Chế Lan Viên.

2.3 Chế Lan Viên với cái nhìn nghệ thuật trong thơ:

Chế Lan Viên là nhà thơ mà tài năng phát triển rất sớm, từ tác phẩm đầu tayviết lúc cha đầy 18 tuổi đến những tác phẩm sau này Chế Lan Viên đều hớng vềnhững vấn đề rất lớn của đời sống con ngời mang ý nghĩa triết học sâu xa hoặcnhững đề tài liên quan đến vận mệnh của một ngời, một dân tộc

Chế Lan Viên chinh phục ngời đọc bằng một trí tuệ thông minh, bằng mộtcái nhìn sắc sảo Thế giới thơ ông là một thế giới đa dạng, muôn màu, nhiềubiến hoá Nhà thơ biết tìm tòi và giữ cho mình một phong cách, biết chỗ đi vàchỗ đến của nghệ thuật Hơn nửa thế kỷ làm thơ, Chế Lan Viên đã đắp cho mìnhmột con đờng riêng, không lẫn với bất cứ ai Đây là điều không dễ trong sángtạo nghệ thuật ông đến với ngời đọc bằng nẻo đi riêng, độc đáo và đầy cá tính.Cái đẹp của thơ ông đợc chế tác từ những rung cảm tế nhị, kết hợp với chiều sâucủa sự suy nghĩ

Để hiểu Chế Lan Viên không gì hơn là tìm hiểu xem cái nghệ thuật của ôngtrong việc chiếm lĩnh và chiêm nghiệm hiện thực Mỗi nghệ sỹ đều có cái nhìnriêng về cuộc sống, cái nhìn đó chính là t duy nghệ thuật, quy định việc lựachọn, đánh giá các thi liệu đợc lựa chọn sử dụng Chế Lan Viên cũng thế saunhiều năm sáng tác, ông đã bộc lộ quan niệm của mình về cách nhìn:

- Phát giác sự việc ở bề cha thấy.

ở cái bề sâu, ở cái bề sau, ở cái bề xa.

(Những bài thơ đánh giặc)

Nhìn cuộc đời từ phía dới, phía trên, phía sau, phía trớc:

- Cái kết tinh của một vần thơ và muối bể.

Muối lắng ở ô nề và thơ đọng ở bề sâu.

(Đối thoại mới)

- Trang giấy, ngọn đèn và anh … Tất cả phải lấy mình ra che chở.

Từ sâu thẳm đời mình, sâu thẳm tận cùng sâu.

(Bộ ba “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 1)

- Nghệ sỹ là ngời nào biết gián cánh họ với ta bằng tác phẩm.

Đem tất cả cái Bên Trong tạo thành hình thức Bên Ngoài.

(Tạo hoá tạo hình, “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 2)

Đối với Chế Lan Viên, sự vật chỉ có thể phát hiện đợc toàn bộ bản chất, nếu

nó đợc nhìn từ bề sâu, từ bên dới, từ phía sau, từ bên trong “Di cảo thơ”Khai quật các tầngsâu ăn vào mùi hơng trầm tích” là cái nhìn quán xuyến trong thơ Chế Lan Viên

Thơ ông không nghiêng về miêu tả bề mặt hiện tợng, hay giải thích hiện thực.Mọi đề tài đợc ông chiếu sáng từ chiều sâu qua những phía đối lập nhân quả.

ông phân tích và bình luận trực tiếp những hình ảnh đợc sử dụng chất liệu hiệnthực nơi thơ ông trong nhiều trờng hợp đợc sử dụng nh để bồi đắp, chứng minhcho tứ thơ, cho mạch suy tởng hơn là lấy nó làm điểm tựa cảm xúc Ngay nhữngtrờng hợp tứ thơ bắt nguồn từ điểm cụ thể của cuộc sống, có xu hớng vuơn lên

để bắt kịp vào nhiều liên tởng, nghĩ suy về con ngời, về cuộc đời “Di cảo thơ”Chuỗi thơanh Trỗi”, “Di cảo thơ”Thống kê ở ga Yên Viên”, “Di cảo thơ”Gió mùa Đông Bắc” … “Di cảo thơ”Tháp Bayonbốn mặt” là những ví dụ tiêu biểu

Thơ Chế Lan Viên vận động, biến đổi qua nhiều giai đoạn nhng vẫn địnhhình những nét riêng thể hiện rõ cá tính sáng tạo, chất trí tuệ, vẻ đẹp triết lýtrong thơ Chế Lan Viên, là một nét đẹp đặc sắc nhất mà ông đã góp cho nền thơhiện đại Nhiều nhà nghiên cứu đã gặp nhau ở nhận xét này: “Di cảo thơ”Đọc thơ Chế LanViên chúng ta thờng gặp những câu thơ có tính chất châm ngôn, tính chất triếtlí” (Nguyễn Lộc) “Di cảo thơ”Trong thời sự của mình, Chế Lan Viên kết hợp đợc óc kháiquát và óc phân tích” (Nguyễn Xuân Nam)

Chế Lan Viên là nhà thơ biết khai thác triệt để năng lợng trí tụê trong sángtạo thơ, một lĩnh vực gắn với thế giới cảm xúc Điều này khiến cho thơ ông luônvơn qua cái cụ thể – cảm tính để mở ra những chiều sâu, đạt đến những tầmcao mới Ông quan niệm: “Di cảo thơ”Thơ không chỉ đa ru mà còn thức tỉnh và cho đến saunày, khi đã cao tuổi, ao ớc của ông vẫn là những chiếc lá thơm hái lúc về già,những chiếc lá cà hơng t tởng”

Thơ Chế Lan Viên, chất trí tuệ quả là chiếm một vai trò lớn Ngay đầu đềnhiều bài thơ Chế Lan Viên cũng đã thể hiện vai trò của t tởng: “Di cảo thơ”Nghĩ về thơ”,

“Di cảo thơ”Nghĩ về nghề, nghĩ …” “Di cảo thơ”ý nghĩ mùa xuân”, “Di cảo thơ”Suy nghĩ 1966”, “Di cảo thơ”Nghĩ suy 68”

…

Cùng với cảm xúc và nhiều khi đóng vai trò lớn hơn cả cảm xúc, nhất lànhững bài thơ dài, t duy và trí tuệ hiện diện ở mọi cấp độ thơ: từ cách cấu từ,triển khai ý thơ, cấu trúc bài thơ cho đến câu chữ

Sử dụng phép đối lập - tơng phản là một thao tác quen thuộc trong t duy thơChế Lan Viên Đối tợng thẩm mỹ không chỉ đợc nhìn, đợc cảm, mà còn đợc lậttrở, xem xét các khía cạnh, đặt nó trong các mối tơng quan, các nhà phê bình

đều chú đến đặc điểm phong cách này của Chế Lan Viên: “Di cảo thơ”Hình thức cơ bảnphổ biến trong t duy nghệ thuật của Chế Lan Viên là sự đối lập Đối lập trongChế Lan Viên đã nắm bắt một quy luật quan trọng của cuộc sống cũng nh sự th-ởng thức nghệ thuật” (Nguyễn Văn Hạnh)

Chất triết lý đợc thể hiện uyển chuyển và tự nhiên trong thơ Chế Lan Viên.Trong những bài thơ dài mang tính chính luận, thơ hớng về nhiều triết lý có ýnghĩa nhân bản, sống còn “Di cảo thơ”Diệt Mỹ là cao cả của tình yêu”, “Di cảo thơ”khẩu súng trờngcủa ta ơi, khẩu súng rất thân tình”, “Di cảo thơ”Cái hầm chông nhân đạo” Suy ngẫm về lẽ

đời, triết lý trong thơ ông lại trở về với những chủ đề sinh tồn vĩnh cửu của thờigian: Tình yêu và sự sống, cô đơn và hoà hợp, sống chết, niềm vui, nỗi buồn củakiếp ngời

Trong phong cách nghệ thuật của Chế Lan Viên thời gian là một yếu tố quantrọng “Di cảo thơ”Bể thời gian”, “Di cảo thơ”Sông thời gian”, “Di cảo thơ”Chuyến xe thời gian”, “Di cảo thơ”Thời gian xuôichảy”, “Di cảo thơ”Thời gian nớc xiết” … nh cái trục cho sự xuất hiện về sự chiếm lĩnh,nghĩ suy về hiện thực, về cuộc đời Điều này khác với thơ Tố Hữu do cái nhìnvật thể, nhà thơ thờng chọn số không gian nhất định để xây dựng t tởng thơ củamình Từ cái nhìn ấy, Chế Lan Viên cấu tạo hình tợng thơ theo hớng đa chiều,

đa tuyến nhiều tầng, nhiều nghĩa, trùng điệp, đan chéo, đối lập, bổ sung, đầybiến hoá

2.4 Thời gian nghệ thuật thơ Chế Lan Viên và trong Di cảo thơ :“Di cảo thơ” ”

2.4.1 Thời gian nghệ thuật thơ Chế Lan Viên:

Là ngời quan niệm sáng tác rõ rệt từ khi cầm bút, Chế Lan Viên có cảm thụnhạy bén về không gian cũng nh về thời gian Cảm thụ thời gian là một quátrình Từ cảm thụ thời gian gắn liền với ý thức mới về ý nghĩa cuộc đời Chế LanViên đã xây dựng một hình tợng thời gian sinh động, đầy gợi cảm, giàu suy t.Thơ trớc 1945, mà đỉnh cao là thơ mới với sự thức tỉnh cá nhân mạnh mẽ,chứa đựng hầu hết thời gian đời ngời Thời gian ấy có tính khép kín, tách biệtvới thời gian lịch sử xã hội Tuy mang những sắc thái khác nhau nhng thực chất

đó là thời gian tâm trạng trôi chảy trong cảm xúc cá nhân

Có một khuynh hớng thoát li đi vào quá vãng xa xăm, nói cách khác, đi tìmthời gian đã mất Thế Lữ mơ màng “Di cảo thơ”Trăm năm theo dõi áng mây trôi” XuânDiệu đã từng thi vị quá khứ, từng “Di cảo thơ”Mơ xa” Đó đều là cách phủ nhận hiện tại.Trong con mắt nhiều nhà thơ, thời gian không ủng hộ ai, không mang nhân

tố tích cực mà ngợc lại Xuân Diệu nghĩ nhiều đến sự tàn phá của thời gian đếntác hại của ngọn gió thời gian “Di cảo thơ”Không ngớt thổi” mang đến cái già và cái chết.Nhng gần nh có nét đối lập với Chế Lan Viên, cảm quan thời gian không siêuthực mà trái lại rất trần thế Qua hai câu:

Mau với chứ, vội vàng lên với chứ

Em ơi em, tình non sắp già rồi

đã thấy ở đây đòi hỏi hạnh phúc trong hiện thực, thoáng có màu sắc của chủnghĩa hiện sinh Câu thơ “Di cảo thơ”Tốc độ” thể hiện nhịp sống gấp gáp trong khao kháthởng thụ.

Chế Lan Viên có quan niệm thời gian độc đáo Thời gian mang bản chấttiêu cực là đặc trng cơ bản trong thơ Chế Lan Viên: “Di cảo thơ”Thời gian của hạnh phúc

đã mất, thời gian của huỷ diệt đang chờ”

Từ sau 1945 cách mạng đã đổi đời thơ và đảo ngợc cảm nhận thời gian củanhà thơ Xuất hiện dần một thời gian nghệ thuật mới trong thơ đó là thời gianhiện thực Thời gian sự kiện Thời gian lịch sử xuất hiện mang kích thớc vĩ mô,

đặc biệt trong thời chống Mỹ Thời gian đã đi những bớc cực lớn “Di cảo thơ”xa”, “Di cảo thơ”nay”,

“Di cảo thơ”đời tôi”, “Di cảo thơ”mời lăm năm”, “Di cảo thơ”Trận đánh thế kỷ”, “Di cảo thơ”Tiếng hát 4000 năm”, “Di cảo thơ”Vạnngày chói lọi mặt trời diệt Mỹ”…Thời gian lịch sử tích tụ nh tác nhân tích cực làhình tợng đặc trng, thắm đợm cảm quan lịch sử mới của nghệ sỹ Thời gian cánhân đợc thể hiện gắn liền với thời gian lích sử xã hội, mang thời gian lịch sử xãhội, không còn sự tách rời, biệt lập nh xa kia

Con ngời sống với cộng đồng Đời sống cá nhân nằm trong sự nghiệp củanhân dân, đất nớc Bản thân Chế Lan Viên, nhà thơ thấm thía sự thật ấy và trảinghiệm sâu sắc cuộc chiến đấu “Di cảo thơ”Phá vỡ cô đơn” để đạt tới “Di cảo thơ”Ta hoà nhập với ng -ời” chặng đờng sau 1975, nhà thơ nhận thức lại sâu sắc vấn đề con ngời và thờigian Chế Lan Viên thấm thía hơn lúc nào hết ý nghĩa thời gian đời ngời trongnhững năm cuối đời

Thời gian nghệ thuật đậm đặc tâm trạng, cảm xúc triết luận trong hàng loạtbài thơ nhiều năm 1980: “Di cảo thơ”Đề từ”, “Di cảo thơ”Lý do yêu”, “Di cảo thơ”Cành mai trên gác”, “Di cảo thơ”Thời giannớc xiết”, “Di cảo thơ”Tuổi già làm thơ tứ tuyệt”, “Di cảo thơ”Mùa hoa”, “Di cảo thơ”Lá sen”, “Di cảo thơ”Ngời mai sau”,

“Di cảo thơ”Thời gian xuôi chảy”, “Di cảo thơ”Các mùa hoa” …

2.4.2 Thời gian nghệ thuật trong Di cảo thơ :“Di cảo thơ” ”

Sự cảm thụ thời gian gắn liền với ý thức về ý nghĩa của cuộc đời, với quanniệm về thế giới và lịch sử, với ớc mơ lí tởng và năng lực hoạt động của con ng-

ời Một cuộc đời có thể trôi nhanh nh giấc mộng, một phút chờ đợi có thể dài

nh trăm năm, có thể say sa quên năm tháng, có ngời mãi mãi thiếu thời gian.Nhìn chung, ý thức về thời gian là ý thức về sự tồn tại của con ngời, phát hiện

về thời gian giúp ngời ta nhận thức sâu hơn về cuộc sống Điều này ta dễ dàngnhận ra ở trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên Thời gian ở “Di cảo thơ”Di cảo thơ” chẳngnhững đợc sử dụng nh một công cụ nghệ thuật mà còn đợc nhận thức nh một đốitợng để phản ánh, nh một đề tài riêng biệt Chế Lan Viên đã thể hiện trong “Di cảo thơ”Dicảo thơ” một cái nhìn, một cảm nhận về thời gian rất mãnh liệt, tinh tế và sâusắc, nh một ám ảnh không nguôi Nó hằn lên trong ý thức của nhà thơ nh một

lực lợng đầy sức mạnh Có thể làm cuộc đời kết thúc mà cũng có thể làm vũ trụsinh sôi Nói thời gian trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” là dòng thời gian lỡng tính vừa tíchcực vừa tiêu cực; Nó biểu hiện trong thơ Chế Lan Viên rất nhiều dáng vẻ, nhiềusắc thái vô cùng phong phú và sinh động Nhà thơ phát biểu cảm nhận của mình

về thời gian hoặc trực tiếp hoặc trình bày gián tiếp

Trong quá trình tìm đọc, tham khảo, chúng tôi đã thống kê trong “Di cảo thơ”Di cảothơ” tần số xuất hiện các từ chỉ sự biểu hiện của khái niệm thời gian là rất cao.Tôi tạm chia ra thành hai dạng thức: Biểu hiện trực tiếp và biểu hiện gián tiếp.Biểu hiện trực tiếp là chính nó, chúng tôi đã thống kê trong cả ba tập “Di cảo thơ”Di cảothơ” đã xuất hiện hơn 60 lần từ “Di cảo thơ”Thời gian” xuất hiện trở đi trở lại Tuy nhiên nó

đợc gợi lên với nhiều dáng vẻ khác nhau, tuỳ theo từng hoàn cảnh cụ thể, tâmtrạng cụ thể của chủ thể trữ tình Khi nó là “Di cảo thơ”Sóng thời gian”, lúc nó là “Di cảo thơ”Bể thờigian”, lúc nó là “Di cảo thơ”Bến thời gian”, “Di cảo thơ”Thạch nhũ thời gian”, “Di cảo thơ”Dòng thời gian”, “Di cảo thơ”Thờigian xa”, “Di cảo thơ”Trọng tài thời gian”, hoặc thậm chí là “Di cảo thơ”Giặc dữ thời gian” … Cáckhái niệm này trở đi trở lại nhiều lần trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tạo cho ngời đọc một ấntợng khó quên về sự có mặt, sự tồn tại rất có ý nghĩa về thời gian trong ý thứccủa nhà thơ

Hơn thế nữa, thời gian còn xuất hiện trong trạng thái vận động liên tục Từ

“Di cảo thơ”Thời gian” khi xuất hiện thờng kèm với những động từ mạnh “Di cảo thơ”Thời gian chạy”,

“Di cảo thơ”Thời gian ùa”, “Di cảo thơ”Thời gian tất bật”, “Di cảo thơ”Thời gian nớc xiết”, “Di cảo thơ”Thời gian xuôi chảy”,

“Di cảo thơ”Thời gian dơng cánh rộng”, “Di cảo thơ”Thời gian chảy xiết”, “Di cảo thơ”Thời gian thổi bay”, “Di cảo thơ”Thờigian nghiến”, “Di cảo thơ”Thời gian rửa trôi”, “Di cảo thơ”Thời gian gặm, thời gian xoá nhoà”, “Di cảo thơ”Thờigian thuận hoá”, dữ dằn và khắc nghiệt là thời gian dồn anh đến chân tờng “Di cảo thơ”Thờigian giết” …

Có thể nhận thấy: trong cảm nhận của chủ thể trữ tình dòng thời gian “Di cảo thơ”đằng

đẵng”, “Di cảo thơ”trăm năm” ấy vô cùng khắc nghiệt, khắc nghiệt đến “Di cảo thơ”không chịu nổi”khiến cho anh phải “Di cảo thơ”gõ vào thời gian” “Di cảo thơ”đánh cờ với thời gian” Thời gian lúc là

“Di cảo thơ”Trọng tài” lúc là “Di cảo thơ”Giặc dữ” lúc là một cái gì cụ thể, rất gần, lúc lại rất xa thậmchí “Di cảo thơ”Vô thuỷ, vô chung, vô cùng”

Qua sự thống kê các kiểu xuất hiện của từ “Di cảo thơ”Thời gian” trên chúng ta có thểthấy ý thức của nhà thơ về thời gian rất mạnh mẽ, phức tạp, đa dạng, nhiều sắcthái Thời gian có mặt trong tồn tại khách quan đã đi vào ý thức chủ quan củanhà thơ nh sinh thể vô cùng đa dạng có mối liên quan chặt chẽ, tác động rất lớntới phơng châm ứng xử đến quan điểm chung của nhà thơ, có thể nói Chế LanViên nh đã tìm thấy sự phù hợp, mối tơng quan chặt chẽ giữa thời gian và cái tôicá nhân của mình, cả giai đoạn thơ trớc sau cách mạng, cái “Di cảo thơ”tôi” phức tạp, tinh

vi, vô cùng đa dạng và giàu cảm xúc trớc thơ và đời

Ngoài ra tần số xuất hiện của các từ ngữ khác chỉ khái niệm thời gian mộtcách trực tiếp cũng khá nhiều, khá dày đặc, chúng tôi thấy xuất hiện các từ

“Di cảo thơ”năm tháng”, “Di cảo thơ”tháng ngày”, “Di cảo thơ”tháng năm”, “Di cảo thơ”muôn thuở”, “Di cảo thơ”nghìn thuở”, “Di cảo thơ”cõi ờng sinh”, “Di cảo thơ”bất diệt”, “Di cảo thơ”bất trở” hoặc có khi cụ thể hơn “Di cảo thơ”một cuộc đời”, “Di cảo thơ”nửa thếkỹ”, “Di cảo thơ”ba trăm năm trớc”, “Di cảo thơ”tuổi sáu t”, “Di cảo thơ”ba vạn sáu nghìn đêm” hoặc có khi thờigian hiện hữu trong thơ chỉ là một “Di cảo thơ”đêm”, “Di cảo thơ”ngày”, “Di cảo thơ”sáng”, “Di cảo thơ”chiều”, “Di cảo thơ”tối”, “Di cảo thơ”banmai”, “Di cảo thơ”hoàng hôn” hoặc thậm chí là một “Di cảo thơ”phút”, “Di cảo thơ”giờ khắc”, “Di cảo thơ”khoảnh khắc”.Tóm lại, chỉ dừng lại ở việc thống kê các khái niệm chỉ thời gian, chúng tôicũng nhận thấy một điều hết sức thú vị là: sự có mặt, sự tồn tại thời gian trong ýthức nhà thơ vô cùng sinh động, phong phú và rất có ý nghĩa Dờng nh có sứcmạnh chi phối mọi quan niệm về cuộc đời, về lịch sử, về “Di cảo thơ”thời gian” sống củanhà thơ

tr-Tuy nhiên tất cả chỉ mới là những dạng biểu hiện trực tiếp của khái niệm thờigian mà chúng tôi có thể khảo sát, thống kê đợc tơng đối đầy đủ Riêng cácdạng biểu hiện gián tiếp của thời gian thì chúng tôi không có điều kiện để thống

kê đợc đầy đủ bằng biểu hiện trực tiếp bởi một điều dễ hiểu và dễ thông cảm,nếu nh dạng biểu hiện trực tiếp của thời gian trong “Di cảo thơ”Di cảo” đã phong phú vàphức tạp nh vậy, thì những biểu hiện gián tiếp của nó lại càng đa dạng và khólòng thống kê cho hết đợc Vì vậy mà tôi xin đa ra một số dẫn chứng tiêu biểu ởphần phân tích miêu tả Và thiết tởng việc thống kê trên đây có thể giúp chúng

ta đi đến kết luận sơ bộ về sự cảm nhận thời gian trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” Chế LanViên

Thời gian đợc ý thức trong chủ quan của nhà thơ là một thời gian có phạm virất rộng, đồng thời lại bó hẹp trong phạm vi cá nhân thời gian đời ngời Nói nhthế có nghĩa là trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” ta vẫn bắt gặp ở một số bài thơ: Thời gian lịch

sử của cả một đất nớc, dân tộc Song chủ yếu ý thức về thời gian ở đây là mộttâm trạng cá nhân cụ thể Đó là sự ý thức, sự cảm nhận của nghệ sỹ tài hoa, trítuệ, đầy trách nhiệm với đời, với mình Hơn nữa sự ý thức đó lại càng đợc hồithúc dục dã trong một nhu cầu khiển thiết vội vã của một ngời sắp phải đi xa, ýthức này tồn tại trong chủ quan của nhà thơ nh một nỗi ám ảnh đeo bám daidẳng trong từng suy nghĩ, việc làm của ông ở mọi lúc, mọi nơi nhất là nhữngbài thơ ở giai đoạn sau này, khi nhà thơ giáp mặt với “Di cảo thơ”cái chết đã đợc tiên lợng”,

ý thức đó ngày càng trở nên rõ rệt, mãnh liệt, mạnh mẽ hơn lúc nào hết Dờng

nh nhà thơ tranh thủ từng giây, từng phút, thậm chí từng khoảnh khắc “Di cảo thơ”giữa haichớp mắt” để sống và viết tất yếu một ý thức về thời gian khắc nghiệt, khít khao

nh thế, sẽ đa đến một phơng châm ứng xử riêng biệt, in đậm dấu ấn của tâmtrạng, nghĩ suy của nhà thơ, trớc đời, trớc ngời, trớc thơ và trớc ngày rời khỏi

cõi thế Dễ hiểu vì sao có một cái nhìn đa diện, đa chiều thấu suốt sâu sắc vàtinh tế trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ”, và tất cả dẫn đến một sự phản ứng một phơng châmsống trong thế giới quan và nhân sinh quan của nhà thơ Đặc biệt trong hoàncảnh riêng của ý thức thời gian ở “Di cảo thơ”Di cảo thơ” Chế Lan Viên có nhiều điều cầnphải bàn Đây là sự nhận thức, là sự cảm nhận thời gian của một thế giới thơ vàoloại hàng đầu nền thơ ca Việt Nam hiện đại, một trí tuệ uyên bác, một phongcách thơ tài ba một nhân cách đáng kính trọng Và nổi bật hơn cả là tâm huyếtmột đời Chế Lan Viên dành cho đời, cho thơ, cho nghề Ba tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ”

đã thể hiện một cách rõ nét cái thời gian ông đối diện với cái chết, thời giansống gấp gáp, sống vội vã của ông Do đó mà chúng ta cảm nhận cái thời gian

đó của ông qua ba tập “Di cảo thơ”Di cảo”, không tránh khỏi sự bùi ngùi xúc động Qua batập “Di cảo thơ”Di cảo” khi nhìn về chất lợng nghệ thuật thi ca, Nguyễn Thái Sơn đã viết

đúng rằng: “Di cảo thơ”Có những tình cảm, những nỗi niềm, những giá trị nhân văn vànghệ thuật mà chỉ đến khi đọc thơ “Di cảo thơ”Di cảo” của ông ta mới nhận ra” Qua di cảothơ sẽ giúp ta có dịp hiểu thêm, hiểu rõ những phơng diện khác trong con ngờinhà thơ Nếu so với thơ - tác phẩm đã in với Di cảo thơ thì qua Di cảo thơ tanhận ra: diện mạo thơ, chân dung thơ Chế Lan Viên trớc đây sắc sảo đến mấy,thần sắc đến mấy cũng chỉ mới ở trên một mặt phẳng; còn thơ cha in và thơ insau khi ông mất đã tạo nên một diện mạo có chiều kích khác Đó là “Di cảo thơ”Phù điêu”,

là “Di cảo thơ”tợng tròn”, là “Di cảo thơ”tợng đài”

Tuy nhiên, chúng ta sẽ tìm hiểu thời gian nghệ thuật trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên theo một hớng cho phép, phù hợp và cân đối hài hoà với những sáng tác trớc đây của ông

Chơng III Biểu hiện thời gian nghệ thuật trong “Di cảo thơ”.

3.1 ý thức về sự vận động của thời gian.

Cuộc sống luôn vận động, luôn nằm trong dòng chảy tuyến tính của thời gian Nhng khi thời gian đã trở thành một đối tợng của nghệ thuật, dới lăng kínhchủ quan của các nhà văn thì thời gian không nh nó vốn có nữa mà trở thành một đối tợng nh các nhà văn muốn có Trớc khi đi vào ý thức về sự vận động củathời gian trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ”, chúng tôi xin nói qua về ý thức thời gian vận động trong một số những quan niệm khác nhau về thời gian

Không phải đến văn học hiện đại, đến tác giả Chế Lan Viên, thời gian mới đivào tri giác, nhận thức của con ngời Mà từ thời Trung Cổ quan niệm của con ngời về thời gian là “Di cảo thơ”thời gian vũ trụ tuần hoàn, một thời gian vĩnh viễn đợc tính bằng vạn năm, vạn đời, nghìn thu Kim Cổ” (Trần Đình Sử – thi pháp thơ Tố Hữu)

Chính vì thế mà ta có thể nói rằng, trong văn học Cổ thời gian không đợc nhìn nhận nh một sự tồn tại khách quan có quá trình hình thành, biến đổi và phát triển Ngời ta chỉ thấy thời gian trong cảnh tang thơng, biến ảo trong thời tiết bốn mùa, trong nỗi niềm hoài cổ Nói nh vậy, tức là văn học thời trung đại không tạo ra đợc cảm giác về thời gian vận động

Thời hiện đại, khi triết học hiện sinh Phơng Tây có một cái nhìn phi lý về thời gian và cuộc đời thì lúc này thời gian không đợc nhìn, không đựơc cảm nhận trong sự vận động của quy luật khách quan, mà chỉ là mớ hỗn lỗn chứa đầy

sự phi lý, không thể lý giải nổi

Chủ nghĩa Mac – Lênin quan niệm thời gian vận động phát triển trong tơng quan ba chiều: quá khứ – hiện tại – tơng lai (dĩ nhiên ranh giới giữa các chiếu

chỉ là tơng đối) con ngời làm chủ là con ngời nắm vững đợc quy luật, phục vụ xãhội và cuộc sống bản thân.

Là nhà thơ nằm trong dòng văn học hiện đại, Chế Lan Viên không thể nằm ngoài luồng t tởng quan niệm về thời gian của thời đại đợc Điều đó đã thể hiện

rõ trong những sáng tác của ông, đặc biệt là trong ba tập “Di cảo thơ”Di cảo thơ”

“Di cảo thơ”Di cảo thơ” của Chế Lan Viên đã khắc hoạ đợc dòng thời gian vận động mang nhịp sống của cuộc đời, nhất là trong những năm tháng cuối đời, nó tập trung rõ nhất ở cảm nhận về thời gian của cá nhân, thời gian đời ngời Chế Lan Viên đã có một cái nhìn về thời gian mang cảm quan mới với những biểu hiện

đa dạng, phong phú, linh hoạt, năng động, giàu tâm trạng, khát vọng và suy tởngtriết lý Trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” chủ thể trữ tình đã luôn cảm nhận, nhận thức đợc rất

rõ dòng chảy của thời gian ý thức về thời gian hiện hữu trong hầu hết các bài thơ ở giai đoạn cuối đời Thời gian đợc cảm nhận trong dòng chảy trôi vận động:

Sóng thời gian trôi chảy bến ngày xanh

(Khúc ca chiều)Hoặc:

Tháng ngày đang chảy xuôi

(Giặc cỏ - Di cảo III)

Thời gian đến, thời gian đi hoảng hốt

(Mỗi lần hoa - cảo III)Cách cảm nhận thời gian luôn trong sự vận động, đổi thay Tóm lại, không phải đến nhà thơ Chế Lan Viên mới có quan niệm nh vậy, mà trớc Chế Lan Viênhàng ngàn năm Lý Bạch đã nói trong một bài thơ “Di cảo thơ”Mời rợu” vì dòng Hoàng Hà

nh thời gian một đi không trở lại “Di cảo thơ”Quân duy kiến Hoàng Hà chi thuỷ thiện thợng

lu Bồng lai đáo tẩu bất phục hồi” (Tơng Tiến Tửu)

Thời gian không chỉ vận động trôi chảy bình thờng mà có lúc “Di cảo thơ”Thời gian ồ ồ nớc xiết” (Ngày trống không - Di cảo III) Khiến cho nhà thơ phải “Di cảo thơ”hoảng hốt”.Trong một bài thơ khác nhà thơ nhìn nh một chuyến xe: “Di cảo thơ”Xe vẫn chạy, nghìn

đời chỉ vắng anh thôi”

Có thể nói, ý tứ coi thời gian nh dòng nớc chảy trôi vô định là từ mà nhà thơ Chế Lan Viên đã vận dụng đợc từ thơ cổ Nói nh thế không có nghĩa đó là một

sự rập khuôn không sáng tạo Nếu so sánh dòng Hoàng Hà rất chung chung mang tính ớc lệ kia thì những “Di cảo thơ”sóng”, “Di cảo thơ”sông”, những “Di cảo thơ”bể”, những “Di cảo thơ”mạch chảy

của thời gian trong thơ Chế Lan Viên sinh động phong phú và cụ thể hơn nhiều Nhanh nhạy, năng động là một đặc điểm khác của cảm nhận thời gian Chế Lan Viên.

Thông thờng cảm nhận về thời gian bao giờ cũng bắt đầu từ việc ngắm nhìnngoại cảnh có cảm giác ngoại cảnh đa đến cảm nhận về thời gian, trong ý thức của nhà thơ, thờng là những khung cảnh trầm lặng, nhạt nhoà bởi đêm tối, bóng tối tràn lan Bao trùm cả thế giới và thấm đẫm trong hồn thi nhân dấu ấn của một khoảnh khắc thời gian thê hơng và buồn bã: đêm tối trở thành “Di cảo thơ”đêm phù du” trong cảm nhận của nhà thơ Đối với Chế Lan Viên, tất cả sẽ chìm vào bóngtối, dù đó là một bản nhạc hay, hay một gian hoa giấy rực hồng

ấy là mùa hoa giấy rực hồng sáp vào đêm

Nh lần cuối môi hôn và cháy đỏ

Uy nghi, uy nghi giàn hoa đi vào bóng tối

Hoà âm vang dội

(Nhạc 2 - “Di cảo thơ”Di cảo thơ”III)

Đối với nhà thơ thời gian “Di cảo thơ”vô thuỷ, vô chung” Ngay cả mùa thu, mùa mà nhà thơ a thích nhất cũng cảm nhận qua hình ảnh tháp Điêu Tàn ảm đạm, thê h-

ơng:

Ai tởng tới ! còn đâu ai tởng tới

Tháp Điêu Tàn trong lúc gió thu về

(Thu về - “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập II)

Từ đó chủ thể trữ tình từ trong sâu thẳm ý thức, đã xem cuộc đời nh một tối mơ dài ảo não:

Thuyền hồn đã ngừng trôi trên bể mộng

Ngời trong mơ phút chốc biến theo đêm

Và nhà thơ cho mình là:

Ta cũng là ngời trong giấc mộng

Mà cuộc đời là một tối mơ dài

(Mơ - “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập II)

và chính sự cảm nhận ấy đã đa đến cho thi sỹ tre tuổi một lối sống:

Nửa kiếp quay cuồng, vài ba dấu bụi

Thôi đắn đo chi, đời run hoan lạc.

Nay gió cát, mai lại về gió cát.

Ta là ai ? Ngời thấy đó là ai.

(Ta là ai - “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập II)

Một câu hỏi nhức nhối muốn dõi sâu cái nhìn thời gian để kiếm tìm cái ta bản thể trong cõi siêu hình cát bụi, khi mà nhà thơ đã “Di cảo thơ”biết trớc” rất rõ rằng thời gian rồi sẽ trôi đi và tàn phá tất cả với một tốc độ không quá lớn, nhng hậu quả của nó thì thật kinh hoàng “Di cảo thơ”Thời gian sẽ giết chết những gì ngời sinh trởng” (Ngày của chúa - “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập III) hoặc “Di cảo thơ”Vết thơng không có đáy/ nhng rồi

đời lấp ngay” (Chờ anh ra đơì, “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập III) Nhng cái hậu quả biểu hiện lớn nhất nằm kia sừng sững, nó chính là cái tháp Điêu Tàn dới trăng mờ rệu rã, tháp Châm Đá về gĩ vãng mờ xa

Trớc sau Chế Lan Viên vẫn là ngời bám rất sát vào dòng chảy sôi động của thời gian, của cuộc sống Trong ý thức của nhà thơ có một điều không thể nguôi quên đó la: Thời gian đang vận động, thời gian đang trôi đi Nhìn chung những bài thơ viết ở giai đoạn sau của bộ ba “Di cảo thơ”Di cảo” chiếm số lợng và dung lợng lớn hơn ở giai đoạn trớc Sự biểu hiện của ý thức về dòng chảy của thời gian cũng rõrệt, phong phú hơn có thể nhận thấy về tần số xuất hiện của các từ chỉ thời gian cũng cao hơn trớc (Dù là trực tiếp hay gián tiếp) ý thức về thời gian trở đi trở lại

nh một nỗi ám ảnh trong những bài thơ ở giai đoạn này Chúng ta bắt gặp ở “Di cảo thơ”Di cảo thơ” có những bài thơ trực tiếp trình bày quan niệm của tác giả về thời gian:

Thời gian thạch nhũ Thời gian và nớc lũ Thời gian triệu năm cho Uranium phóng xạ hóa ra chì

Thời gian nớc xiết

(Thời gian nớc xiết - “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập I)

Thời gian đợc nói đến ở đây là dòng thời gian khách quan chảy, vận động theo quy luật tự nhiên - thời gian triệu năm, thời gian thạch nhũ Đó là một dòng chảy dữ dội, mãnh liệt “Di cảo thơ”thời gian ồ ồ nớc xiết” có sức cuốn trôi, dời đổi cả tạo vật, vũ trụ trong một tốc độ đáng sợ

Dòng thời gian ấy là dòng thời gian chảy trôi, vận động theo một hớng, thuận chiều theo quy luật khách quan Vì vậy có một lúc trong nỗi nhớ khắc

khoải khôn nguôi về quá khứ, về kỷ niệm tuổi thơ xa, về mái nhà cha mẹ Nhà thơ vẫn phải thừa nhận dù trong ngậm ngùi:

Thời gian không thể hoá thành dòng sông cháy ngợc

(Một thời - những năm 87, 88 - Di cảo II)

Và cũng chính dòng thời gian ấy, đợc gọi lên trong thơ với nhiều tên gọi khác nhau, mang những giáng vẻ khác nhau, song tất cả đều rất sinh động trong bài thơ “Di cảo thơ”Quả bàng vàng”, nó đợc nhà thơ gọi là “Di cảo thơ”Con sông thời gian lặng yên và tất bật” hoặc trong bài “Di cảo thơ”Mặt rỡ” thời gian lại đợc nhà thơ gọi bằng: “Di cảo thơ”…bến thời gian” Hình ảnh đó đủ diễn tả dòng chảy âm thầm và mạnh mẽ của thời gian Cũng với hình ảnh “Di cảo thơ”trái bàng vàng” và cũng qua hình ảnh “Di cảo thơ”trái bàng chín rụng”

đó, nhà thơ đã đa ra một ý niệmvề thời gian hết sc sâu sắc: Cứ lặng thầm từng

b-ớc chân đi, mà thời gian băng qua tạo vật, vũ trụ một cách “Di cảo thơ”tất bật”, “Di cảo thơ”ồ ồ nb-ớc xiết” và để lại những dấu ấn không thể xoá nhoà

Còn ở trong bài: “Di cảo thơ”Ngày nào việc ấy” (“Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 3) thời gian lại đợc nhà thơ gọi tên bằng những danh từ đa dạng, phong phú hơn nhiều

ồ ồ cũng thời gian

Mà ri rỉ triệu năm im lìm thạch nhũ cũng thời gian

Dòng thời gian vận động thật mạnh mẽ, đã đợc hiện lên vô cùng sinh động Hoặc nó là dòng “Di cảo thơ”Vạn kỷ, vô thuỷ, vô chung, vô cùng” lãnh đạm thờ ơ với tất cả:

Thời gian sẽ giết chết tất cả những gì ngời sinh trởng

(Ngày của chúa – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 3)

Hoặc:

Vết thơng không có đáy Nhng rồi đời lấp ngay

(Chờ anh ra đi – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 3)

Tức là sự huỷ diệt của nó có thể thắng vợt cả chúa trời, thợng đế, hoặc nó có thể lấp chìm tất cả những “Di cảo thơ”vết thơng” mà tởng rằng không bao giờ lấp láp, phai nhoà đuợc Đó là sức mạnh vô cùng của thời gian Hoặc thời gian – nó có thể

là một dòng chảy hiền lành, mang tính chất tích cực, giúp “Di cảo thơ”thuần hoá những dòng phún thạch”, “Di cảo thơ”những núi lửa đã tắt ba triệu năm trớc” (Hoả Dệm Sơn) và cũng có khi giữa dòng thời gian đang “Di cảo thơ”ồ ồ nớc xiết” lại “Di cảo thơ”Cờ vàng lẫn trống thúc”

(Ngày trống không), hoặc có khi thời gian sẽ làm “Di cảo thơ”Thanh lọc nỗi đau”, “Di cảo thơ”làm lành vết thơng” để “Di cảo thơ”trong vắt trong veo một tiếng đàn bầu” (Đàn bầu) hoặc làm cho trai hình thành viên ngọc, làm gió đọng nên trầm …

Qua một số bài thơ trên ta cũng đã thấy trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” dới lăng kính chủ quan của nhà thơ thời gian khách quan đã đợc cảm nhận vô cùng sâu sắc, rõ rệt,

đa dạng, đầy đủ mọi sắc thái, dáng vẻ,… Song cảm nhận chung nhất về thời gian trong ý thức của nhà thơ chủ yếu vẫn là một dòng chảy động, theo quy luật của tự nhiên vốn có Đó là quan niệm thiết thực và đúng đăn theo quan điểm củatriết học duy vật biện chứng – thời gian khách quan: Một đi không trở lại bao giờ:

Thời gian không thể hoá thành dòng sông chảy ngợc

(Một thời – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 2)

Thời gian đang chảy xuôi

(Giặc cỏ – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 3)Hoặc thời gian nh một chuyến xe luôn vận động:

Xe vẫn chạy nghìn đời chỉ vắng anh thôi

Hoặc nh trong bài “Di cảo thơ”Đuổi nhau” nhà thơ nói về sự vận động của thời gian rất hình tợng và cụ thể:

Ngày và đêm nh đôi trai gái ấy

Đánh vành xe mặt trăng, vành xe mặt trời chúng đuổi theo nhau.

Trong trí tởng tợng của nhà thơ, ngày và đêm có thể xem nh một “Di cảo thơ”đơn vị” chỉthời gian đã đợc cảm nhận thật sinh động và cụ thể Cái tuần tự ngày – đêm luôn gắn với mặt trăng, mặt trời đã đợc nhà thơ thổi vào linh hồn ngời qua hình

ảnh so sánh “Di cảo thơ”Đôi trai gái” – rõ ràng nhà thơ đã ý thức rất sâu sắc về thời gian Dòng thời gian trôi đi nh thể chơi đùa mà rất có thể làm tiêu huỷ cái quỹ thời gian đời ngời ít ỏi “Di cảo thơ”Khi đã kiệt sức rồi chúng còn muôn thuở đuổi theo nhau” giữa dòng thời gian khách quan “Di cảo thơ”muôn thuở”, “Di cảo thơ”vô cùng”, “Di cảo thơ”vô hạn” ấy, thời gian của đời ngời mới ngắn ngủi làm sao:

Tởng đi ngàn năm không cùng Thế mà chốc lát ta đã trớc nấm mồ đào sẵn

(Xe tang qua nhà - “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập III)Chế Lan Viên nhìn thời gian trôi nh một chuyến xe:

Chuyến xe sau không còn anh nữa

Xe vẫn chạy nghìn đời chỉ vắng anh thôi

(Chuyến xe – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập II) Trong cảm nhận của nhà thơ, thời gian là vô cùng Cái khoảng “Di cảo thơ”trăm năm”,

“Di cảo thơ”ba vạn sáu ngàn ngày” của một con ngời thật chật hẹp làm sao Thời gian nh một đại dơng lớn mênh mông mà con ngời nh một con cá bơi lẻ loi và bé nhỏ …

“Di cảo thơ”Ngời bơi trong dòng thời gian nh cá” (Vẽ cá), rồi nhà thơ còn hình dung đời ngời đi qua thời gian khách quan còn giống nh một chuyến xe “Di cảo thơ”những chuyến

xe không có khứ hồi” (Chuyến xe)

Chính vì nhận thức đợc quy luật đó, nên trong ý thc nhà thơ thời gian dù vô hình vẫn đợc cảm nhận và tri giác hết sức rõ rệt:

Cái Individu anh có ba chiều không gian, một chiều nớc chảy Tất cả những gì mất đi là mất trong chiếu ấy

.

… Cái chiếu h huyễn ấy

Nó mới thật là anh đấy ! Thời gian.

(Và chiếu th từ)

Cái chiếu “Di cảo thơ”h huyễn” hết sức trừu tợng ấy lại đợc cụ thể hoá và trở nên rất dễ cảm nhận trong sự chiêm nghiệm còn - mất của đời ngời Chỉ “Di cảo thơ”một chiều” thời gian ấy xem ra hết sức trừu tợng, khó nắm bắt lại là yếu tố quan trọng, quyết

định tất cả Có lẽ vì vậy mà nhân vật trữ tình trong “Di cảo thơ”Di cảo thơ” luôn ý thức sâu sắc về khoảng thời gian hữu hạn đời ngời Nh trong “Di cảo thơ”Lệ Ngọc” tác giả viết:

Số ngày cho anh trên trái đất có nhiều đâu

Hoặc: Hàng triệu năm anh đi qua trái đất có một lần

(Hàn Mạc Tử)

Hoặc là: Triệu năm anh đi qua thế gian này một chuyến

(Ký ức vầng dơng)

Và trong bài: “Di cảo thơ”Cây và ngời” tác giả viết thật cụ thể:

Giữa ba vạn sáu ngàn ngày chóng mặt Anh ở đây chốc lát

Vui buồn khoảnh khắc.

Rồi anh ra đi.

Đời nguời chỉ là “Di cảo thơ”chốc lát” trớc thời gian vô hạn, đối với thời gian thì 100 năm chỉ là “Di cảo thơ”chốc lát”, “Di cảo thơ”khoảnh khắc” mà thôi

Nh vậy đặt trong mạch chảy chung của thời gian khách quan, đời ngời hữu hạn và một đi không trở lại Vì vậy, tất cả những miền đất, con đờng mà ông đã

đi qua tất cả đều in dấu thời gian, ông đều ý thức rõ quy luật một đi không trở lại ấy, dù ngậm ngùi luyến tiếc bao nhiêu:

Ôi hành trình bao nơi ta qua rồi không trở lại

Ta đi hút về phía này

Nó đi về phía khác

… Chả bao giờ trở lại.

(Không bao giờ)

Suốt cả bài thơ khá dài, những từ “Di cảo thơ”không bao giờ” cứ trở đi trở lại, lặp đi lặp lại nh một điệp khúc, nh một dấu ấn trong ý thức của nhà thơ về tính “Di cảo thơ”không lặplại”, “Di cảo thơ”không đảo ngợc” của dòng thời gian “Di cảo thơ”Thời gian không thể hoá thành dòng sông chảy ngợc” bao giờ ở những bài thơ khác, ta bắt gặp khá nhiều tâm trạng kiểu nh vậy:

Cây dơng vàng mùa Thu Nga một lần anh thấy Cây Palma Cuba và có nõn Paris cũng chỉ một lần.

Tuyết ra sân bay một lần ấy rồi vĩnh viễn.

Trái đất, ăn một miếng ấy rồi, không ăn nữa, nghìn năm

đi qua” ấy:

Một bóng ngựa hồng không quay trở lại.

Một tiếng còi tàu khuất phía xa xa.

Một chấm chim bay làm trời mất hút.

Bay đi rồi – ta biết đấy là ta

(Cái đi qua)

Cái cảm nhận thời gian một đi không trở lại luôn thờng trực trong lòng nhà thơ, thời gian luôn “Di cảo thơ”trôi chảy” vận động không ngừng

Từ sự đổi thay xa – nay: “Di cảo thơ”Dòng suối ngày xa nay thành bể cả” hoặc: “Di cảo thơ”Tôi hiểu năm mỗi thời một khác” (Kỷ niệm Nguyễn Du) hoặc trong bài: “Di cảo thơ”Tôn giáo mới” nhà thơ viết:

Các tôn giáo bây giờ đợc việc hơn xa.

Thần thánh tham dự các vụ giết ngời dữ dằn hơn hôm qua

Rồi đến sự đổi thay từ năm nay sang năm khác:

Sắp năm khác rồi Cây bàng lá đỏ.

Cây bàng năm trớc đó.

Tháng ngày khác rồi.

(Bàng năm khác – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 3)

Đổi thay từng mùa theo thời gian vận động:

Mùa hè đi rồi khó cản.

Cái bình thời gian trút xuống.

Giờ là mùa thu

… Rồi nó cũng đi qua.

Kìa đông đã về xa

(Mùa qua – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 1)

Cảm nhận về sự trôi chảy của thời gian thật sinh động, cụ thể, nhà thơ nhìn thời gian nh một sinh vật sống đang di chuyển từng năm, từng mùa, từng ngày một:

Hôm nay lợn ỷ gà chuồng.

Mà ngày mai là lợn âm dơng.

Hôm qua là chú bé Gióng.

Hôm nay roi, ngựa sắt.

(Định nghĩa dân tộc – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 3).Hoặc: Mỗi ngày lên giây đồng hồ anh lại

Cho nó đúng với vòng quay thời đại.

Với tiếng gà hạt sơng lúc ấy.

Chẳng giống gì ngày qua.

(Nghề của chúng ta – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 1).Vẫn chiếc đồng hồ ấy, vẫn tiếng chuông reo báo thức ấy, vẫn tiếng gà ấy, vẫn hạt sơng sớm ấy, song thời gian đã đi qua rồi Ngày hôm nay chẳng giống gìngày hôm qua Cũng có khi, khoảnh khắc ngắn ngủi hôm nay và ngày mai lại cóthể gây nên một sự đổi thay kinh khủng:

Hồn ta ơi hôm nay ngơi thanh bình mà ngày mai ngơi giông bão.

(Đọc kiểu – một ngày kia)

Và ngay cả đến kỷ niệm cũng xô đuổi, chồng chéo, phủ rêu lên nhau:

Kỷ niệm ngày hôm nay xoá ngày qua.

Kỷ niệm ngày qua phủ rêu lên ngày trớc.

Ai nói ngày mai không thành kỷ niệm.

Và ngày mai lại xoá nhoà tất cả.

(Kỷ niệm – “Di cảo thơ”Di cảo thơ” tập 2)

Sự đổi thay trong dòng chảy của thời gian không chỉ đợc nhà thơ cảm nhận ở từng thời đại, ở từng năm, từng mùa, từng ngày mà cả từng phút, từng giây, từngkhoảnh khắc “Di cảo thơ”cứ mỗi phút đời anh thay đáp số” còn Xuân Diệu thì: “Di cảo thơ”từ anh phúttrớc sang anh phút này” hoặc:

Phút nào cũng có thể hoá ra đất ra chì tức khắc Gió thổi mây bay bất trắc.

Lúc nào mà không tử biệt sinh ly.