Thơ trữ tình bích khê (qua hai tập tinh huyết và tinh hoa)

tác của Bích Khê, cũng là những tác phẩm có giá trị sâu sắc không thể thay thế trong quá trình vận động phát triển của Thơ mới, thể hiện một sự cách tân độc đáo về quan niệm thẩm mĩ và n

kho¸ luËn tèt nghiÖp

Vinh 2007

Gi¸o viªn híng dÉn khoa häc: ths Lª ThÞ Hå Quang Sinh viªn thùc hiÖn: V¬ng H¶i Anh Líp : 44 A1

Mục lục trang Mở đầu 2

1 Lí do chọn đề tài 2

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tợng nghiên cứu 8

5 Phơng pháp nghiên cứu 8

6 Cấu trúc khoá luận 8

Chơng 1: Nhìn chung về cuộc đời Bích Khê và những giá trị nghệ thuật của thơ ông 9

1.1 Cuộc đời, con ngời 9

1.2 Nhìn chung về giá trị nghệ thuật của thơ Bích Khê 11

Chơng 2: Quan niệm nghệ thuật trong thơ Bích Khê 18

2.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật 18

2.2 Quan niệm của Bích Khê về thi nhân 20

2.3 Quan niệm của Bích Khê về cái Đẹp 27

2.4 Quan niệm của Bích Khê về thơ ca 41

Chơng 3: Phơng thức thể hiện trong thơ Bích Khê 50

3.1 Hệ thống hình tợng 51

3.2 Biểu tợng 73

3.3 Nhạc tính 83

3.4 Ngôn từ 91

Kết luận 95

Tài liệu tham khảo 97

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Ra đời từ những năm 30 của thế kỉ XX, chịu ảnh hởng sâu sắc của t

lớn nhất đầu thế kỉ này, đã đa thơ trữ tình Việt Nam nhanh chóng chuyển từ phạm trù trung đại sang phạm trù hiện đại Lần đầu tiên trong lịch sử thơ ca dân tộc, cái tôi cá nhân cá thể xuất hiện, đợc khẳng định mạnh mẽ nh một bản lĩnh tích cực trong đời sống và nh một chủ thể sáng tạo độc đáo trong nghệ thuật Đúng nh nhận xét của Hoài Thanh: "Cha bao giờ ngời ta thấy xuất hiện cùng một lúc một hồn thơ rộng mở nh Thế Lữ, mơ màng nh Lu Trọng L, hùng tráng nh Huy Thông, trong sáng nh Nguyễn Nhợc Pháp, ảo não nh Huy Cận, quê mùa nh Nguyễn Bính, kì dị

sự đa dạng ấy của Thơ mới, Bích Khê là một phong cách sáng tác riêng biệt và mới lạ

tác của Bích Khê, cũng là những tác phẩm có giá trị sâu sắc không thể thay thế trong quá trình vận động phát triển của Thơ mới, thể hiện một sự cách tân độc đáo

về quan niệm thẩm mĩ và những phơng thức biểu hiện thơ ca của thi nhân

1.3 Thơ trữ tình Bích Khê là một hiện tợng lạ trong Thơ mới Ngay cùng thời với thi nhân cũng rất ít ngời hiểu đợc thơ ông Sau đó vì nhiều lí do khác nhau thơ Bích Khê bị cấm kị, lãng quên, rơi vào những thăng trầm đáng tiếc Các ý kiến

đánh giá không hề thống nhất, thậm chí đối lập, trái ngợc nhau Có xu hớng đề cao thì đề cao tuyệt đối, có xu hớng phủ nhận thì cũng phủ nhận hết trơn Và nhìn chung trớc đây, những ý kiến phê phán, không đồng tình này lại chiếm u thế Vì vậy giá trị nghệ thuật của thơ Bích Khê đã không đợc biết đến nhiều, không đợc hiểu đúng và cha đợc khám phá một cách đầy đủ Nghiên cứu thơ trữ tình Bích Khê trong tính tổng thể với sự nhìn nhận, đánh giá khách quan, nhân đó thấy đợc vị trí cũng nh những đóng góp của nhà thơ trong phong trào Thơ mới nói riêng, trong nền thơ ca hiện đại nói chung là điều cần thiết Lựa chọn đề tài này chúng tôi hi vọng khám phá và góp phần trả lại những giá trị văn chơng đích thực mà trong một hoàn

cảnh lịch sử cụ thể đã bị lãng quên Mặt khác đây cũng là cơ hội để chúng tôi có

điều kiện tìm hiểu sâu hơn về một phong cách sáng tạo hết sức độc đáo, từ đó thấy

đợc những giá trị nhiều mặt của thơ mới và xu hớng vận động phát triển của thơ Việt Nam trong một giai đoạn cụ thể

2 Lịch sử vấn đề

Hơn nửa thế kỉ đã qua kể từ ngày Thơ mới ra đời, các cuộc tranh luận ồn ào

và kéo dài đã lắng xuống Các giá trị nội dung nghệ thuật của Thơ mới đợc nghiên cứu từ rất sớm, về cơ bản đã đợc nhìn nhận đánh giá khá thống nhất, đúng đắn Nh-

ng bên cạnh những giá trị đã tơng đối ổn định ấy vẫn còn rất nhiều vấn đề, nhiều tác giả còn phải đợc tiếp tục nghiên cứu để trả lại đúng vị trí văn chơng cho họ Thơ Bích Khê nằm trong số đó

Chính ý thức duy tân sáng tạo mạnh mẽ, ý thức cố tìm tòi cho thơ mình một phơng thức thể hiện mới lạ, kết hợp với sự ảnh hởng sâu sắc của các trờng phái thi

ca hiện đại Âu Tây nên từ những tác phẩm đầu tay khi bớc chân vào làng Thơ mới, thơ Bích Khê đã gây đợc sự chú ý Những sáng tác của ông mang đến một luồng gió mới, nhiều phần xa lạ với cảm quan thẩm mĩ của hầu hết độc giả lúc bấy giờ Cùng thời rất ít ngời hiểu thơ Bích Khê Những ý kiến đánh giá về thơ ông gần nh trái ngợc nhau Tiêu biểu nhất là nhận xét của Hàn Mặc Tử và Hoài Thanh Hàn

định, ngợi ca thơ Bích Khê bằng những lời lẽ nồng nhiệt nhất: "Một bông hoa lạ nở

Bích Khê nh đoá hoa thần dị ấy" [21, 102] Trong bài viết này ông đã phân chất thơ Bích Khê thành ba dòng khác nhau: thơ Tợng trng, thơ Huyền diệu và thơ Truỵ lạc

ở mỗi khía cạnh ấy Hàn Mặc Tử đã đi vào khám phá sự sáng tạo và đóng góp nổi bật của thi nhân trên cả hai mặt nội dung và hình thức biểu đạt Tuy nhiên những nhận xét này cũng chỉ mới dừng lại ở một tập Tinh huyết cụ thể và hơn nữa, ngời ta vẫn dễ nghĩ rằng đó là do sự thiên vị bạn bè giữa Hàn Mặc Tử và Bích Khê Nhà phê bình nổi tiếng sắc sảo Hoài Thanh lúc bấy giờ cũng không hề phủ nhận giá trị nghệ thuật thơ Bích Khê, thậm chí đã dành cho nó những lời xng tụng cao nhất:

"Tôi đã gặp trong Tinh huyết những câu thơ hay vào bậc nhất trong thơ Việt Nam"

dung lợng rất ngắn trong tơng quan với các bài viết về những tác giả khác Và những nhận xét trong đó Hoài Thanh còn phải mợn lời của Hàn Mặc Tử rất nhiều Nhìn chung nhà phê bình vẫn hết sức thận trọng, dè dặt khi nói về Bích Khê và thơ

ông, đó không chỉ là cảm giác trớc một bài thơ cụ thể: "Nhng tôi cha thể nói nhiều

bài thơ đã nói hết cùng tôi những nỗi niềm riêng của nó", mà Hoài Thanh còn nhấn mạnh: "Thơ Bích Khê đọc đôi ba lần cũng nh cha đọc" [28, 227] Sự đánh giá của Hoài Thanh đã cho chúng ta thấy thơ của Bích Khê chứa đựng sự phá cách đến táo bạo, vợt ra khỏi cảm quan thẩm mĩ của phần đa độc giả lúc bấy giờ, khiến cho họ chỉ biết "kính nhi viễn chi"

Những năm sau cách mạng, Bích Khê rơi vào một nghi án chính trị Tác phẩm của ông bị phê phán mạnh mẽ, bị coi là phản động, tiêu cực, có lợi cho địch Ngót 15 năm sau khi Bích Khê tạ thế (17/1/1946) tên tuổi cũng nh sự nghiệp văn chơng của ông trôi vào dĩ vãng Mãi đến những năm 60, làng thi văn mới bắt đầu nhớ lại Bích Khê Và do đặc thù của hoàn cảnh xã hội, thơ Bích Khê đợc sống dậy

thi nghiệp Bích Khê đăng trên tạp chí Văn hoá á châu số 22, tháng 1/1960 Đinh

Cờng đợc coi là ngời mở đầu cho giai đoạn nghiên cứu mới này Sau đó Đinh Hùng viết tiếp một loạt bài ca ngợi thi tài của Bích Khê trên các báo chí ở Sài Gòn và cho

tập san văn học nghệ thuật có uy tín đợc xuất bản ở đô thị miền Nam trớc 1975 đã cho ra một số báo đặc biệt để tởng niệm Bích Khê: số 64 ra ngày 15/8/1966 Tạp

Bích Khê có khuynh hớng chính trị không?, Nhân nhớ Bích Khê và thơ Bích Khê bàn về thơ tợng trng (Tam ích), Ngời em Bích Khê (Lê Thị Ngọc Sơng), Thu Xà và phần mộ Bích Khê, Nhạc và hoạ trong thơ Bích Khê (Đinh Cờng), Bích Khê - thi

sĩ thần linh (Hàn Mặc Tử), Lời bạt "Tinh huyết" (Hoàng Trọng Miên) Trong đó có

những bài viết từ trớc đợc in lại Các bài viết này đã làm cho nhiều ngời chú ý đến Bích Khê, tuy nhiên vấn đề thơ Bích Khê mới chỉ đợc giới thiệu một cách chung

chung, các tác giả chủ yếu còn đi vào cuộc đời, con ngời và sự nghiệp văn học của

ông trên những nét khái quát nhất Thơ Bích Khê chỉ thực sự bắt đầu sống dậy từ các bài viết sau đó Đáng chú ý là bài giới thiệu phân tích của Nguyễn Tấn Long

khoảng thơ và thời gian (Phạm Hoàng Việt), Tinh huyết của Bích Khê (Lê Huy

chuyên đề về Bích Khê ra ngày 20/11/1974 Các tác giả này đã đi vào phân tích những giá trị cụ thể trong thơ thi nhân Bài viết của Nguyễn Tấn Long đã đánh giá khá cao Bích Khê từ phơng diện cách tân về quan niệm nghệ thuật, đI vào một số nét tiêu biểu về phơng thức biểu hiện độc đáo trong thơ ông nhng nhìn chung còn

thấy ở Bích Khê một tài năng xây dựng biểu tợng rất độc đáo, ám gợi: những biểu tợng đa nghĩa Đối lập với các ý kiến thiên về ngợi ca, ghi nhận sự đóng góp của

Cự Đệ) lại tiêu biểu cho xu hớng đánh giá thứ hai: phủ nhận hoàn toàn giá trị thơ Bích Khê, cho rằng thơ ông khó hiểu, rơi vào suy đồi truỵ lạc, đáng lên án (đặc biệt

là những bài thơ viết về đề tài dâm), nhiều bài nặng tính chất kĩ thuật chỉ mang tính hình thức, kín mít, hoàn toàn xa lạ với đại chúng Thơ Bích Khê là một trong những cái mốc đánh dấu sự bế tắc, xuống dốc của Thơ mới Những đánh giá thuộc xu h-ớng thứ hai này có phần thiên kiến và còn mang nặng tính chất xã hội học, bị chi

Khê thực sự cha đợc đánh giá đúng mức

Bích Khê đợc nhìn lại một cách khách quan, công bằng hơn Năm 1988, khi sở

nhân đã có dịp đến với ngời đọc tơng đối đầy đủ Đặc biệt trong lời tựa cho tập thơ này, Chế Lan Viên đã giới thiệu rất kĩ càng từ những nét đặc sắc nổi bật: sự duy tân

đổi mới trong câu chữ, trong lối tạo hình, trong nhạc tính, đến việc cắt nghĩa nguồn gốc của những hớng tìm tòi, cách tân ấy trong thơ Bích Khê Nhà thơ cùng thời và

Bích Khê, ghi nhận ở ông một tài năng thơ mới lạ và một vị trí không thể thay thế trong quá trình vận động phát triển của Thơ mới nói riêng, thơ ca dân tộc nói chung Đó là vị trí của "một đỉnh núi lạ", của một nhà thơ "vừa làm thơ vừa đẩy lịch

sử thơ ca duy tân thêm một bớc" [21, 133] Tuy nhiên bên cạnh đó Chế Lan Viên vẫn dè dặt "sợ e bây giờ ngời ta cũng cha quen anh dễ dáng đâu" [21,133] Sự thật lời nhận xét ấy đến bây giờ vẫn còn giá trị thực tế Bài phân tích khá cặn kẽ, hợp lí của Chế Lan Viên đánh dấu một bớc tiến trong lịch sử nghiên cứu thơ trữ tình Bích Khê Những công trình nghiên cứu có giá trị khác tiếp tục ra đời: Bích Khê - khuôn mặt độc đáo trong phong trào Thơ mới (Lê Hồng Khánh, 1990), Bích Khê - sự thức nhận ngôn từ (Đỗ Lai Thuý, 1992), Bích Khê (Lê Đình Kỵ), Bích Khê - con chim

Bích Khê một lần nữa đợc đi vào khám phá trên trên cả bề rộng lẫn bề sâu Trong

đó quan trọng nhất là bài nghiên cứu của Đỗ Lai Thuý Bài viết này đã cho ngời

đọc một hớng tiếp cận thơ Bích Khê từ góc độ thi pháp học khá độc đáo, tiếp cận từ nghệ thuật ngôn từ với những phơng diện tiêu biểu: nghệ thuật ẩn dụ, biểu tợng, nhạc tính và cách sử dụng một hệ thống vật liệu ngôn ngữmang tính cứng rắn, có

Khê từ măt hình thức biểu hiện, từ đó thấy đợc một gơng mặt riêng không hề lặp lại của thi nhân trong phong trào Thơ mới

có sự chi phối của quan điểm xã hội học dung tục, sự bất cập về phơng pháp nghiên

trình bày tại Hội thảo Thơ Bích Khê đợc đánh giá, khám phá từ nhiều góc độ khác nhau: trong ảnh hởng từ Baudelaire, trong ảnh hởng của thơ Đờng và thơ tợng trng, trong trờng thơ Loạn, trong quá trình vận động phát triển của phong trào Thơ

Khê và giai đoạn phát triển thứ hai của Thơ mới (Lại Nguyên Ân), Bích Khê -"thi

sĩ thần linh" - "thơ loã thể" (Phạm Xuân Nguyên), Ngôn ngữ thân thể trong thơ Bích Khê (Trần Đình Sử) Trong đó Lê Hoài Nam bằng cái nhìn khái quát nhất đã…miêu tả và đa đến cho ngời đọc một cái nhìn khá toàn diện về các chặng sáng tác của Bích Khê, qua đó rút ra những đóng góp mới của ông về quan niệm nghệ thuật cũng nh phơng thức biểu đạt Tuy nhiên do giới hạn của một bài tham luận nên tác giả này còn dừng lại nhiều ở miêu tả và mới chỉ đi vào một số biểu hiện nổi bật nhất Bài viết của Phạm Xuân Nguyên cho ngời đọc thấy một khía cạnh độc đáo của thơ Bích Khê - viết nhiều về nhục thể, đặc biệt là thân thể ngời phụ nữ Trần

Đình Sử tiếp tục đi sâu vào khám phá nhãn quan nhục cảm trong thơ Bích Khê từ phơng diện ngôn ngữ thân thể Cũng trong Hội thảo này, Lại Nguyên Ân đã đánh giá rất cao giá trị thúc đẩy Thơ mới phát triển sang một giai đoạn khác của thơ Bích

Thơ mới thì có thể tóm gọn trong hai giai đoạn Nổi bật trong giai đoạn đầu về khuynh hớng nghệ thuật là thơ trữ tình lãng mãn duy lí, giai đoạn sau là sự xuất hiện những đặc điểm tiền hiện đại chủ nghĩa hoặc hiện đại chủ nghĩa nh tợng trng,

giai đoạn phát triển này, nghĩa là có vai trò đầy nhanh Thơ mới, thơ trữ tình dân tộc sang phạm trù hiện đại Từ đó có thể nói Hội thảo đã đa đến một cái nhìn khá toàn diện và khẳng định khá công bằng giá trị nghệ thuật của thơ Bích Khê Thơ Bích Khê tiếp tục trở thành trung tâm của nhiều cuộc bàn cãi, thu hút đợc nhiều cây bút tìm tòi nghiên cứu Nh vậy mặc dù khăng trầm nhng thơ Bích Khê đã đợc nghiên cứu từ rất sớm và cùng với thời gian việc nghiên cứu này đã thu đợc khá nhiều thành tựu Tuy nhiên, với số tài liệu chúng tôi cập nhất đợc, cha có công trình nào nhìn thật sự nhìn nhận thơ Bích Khê một cách trọn vẹn, hệ thống Các bài nghiên cứu nhìn chung mới dừng lại ở từng khía cạnh, phơng diện ruiêng lẻ, hoặc ở từng

Lựa chọn đề tài nghiên cứu này, chúng tôi không có tham vọng sẽ tìm hiểu

đợc hết giá trị nghệ thuật cũng nh những biểu hiện phong phú của quan niệm nghệ

đề tài nghiên cứu này, chúng tôi không có tham vọng sẽ tìm hiểu đợc hết giá trị cũng nh những biểu hiện phong phú của quan niệm nghệ thuật, những cách tân tìm tòi về hình thức thể hiện trong thơ Bích Khê Trong phạm vi một khoá luận, với sự tiếp thu có chọn lọc thành tựu của các công trình nghiên cứu trớc, chúng tôi chỉ cố gắng đa ra một cách tiếp cận tơng đối hệ thống và từ hớng tiếp cận đó đi vào tìm hiểu giá trị của thơ ông trên một số phơng diện tiêu biểu Nghĩa là bớc đầu nghiên cứu thơ trong tính hệ thống Chúng tôi hy vọng sẽ đa đến cho ngời đọc một cái nhìn khá đầy đủ về thơ Bích Khê, cũng nh vị trí và đóng góp của ông trong phong trào Thơ mới nói riêng, trong nền thơ hiện đại nói chung, từ đó góp phần lý giải những vấn đề còn gây nhiều tranh cãi

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Tìm hiểu những nét cơ bản về cuộc đời, con ngời, sự nghiệp sáng tác của Bích Khê và những đóng góp nghệ thuật của ông cho phong trào Thơ mới cũng nh cho sự phát triển của thơ Việt Nam hiện đại nói chung

3.2 Tìm hiểu những quan niệm nghệ thuật độc đáo của Bích Khê Cụ thể: Quan niệm về thi nhân, quan niệm về cái Đẹp, quan niệm về thơ ca

3.3 Tìm hiểu một số phơng thức thể hiện nổi bật trong thơ Bích Khê Cụ thể: cách tổ chức hình tợng, biểu tợng, nhạc thính, ngôn từ

4 Đối tợng nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của khoá luận này là thơ trữ tình Bích Khê Cụ thể: hai tập Tinh huyết và Tinh hoa gồm 75 bài thơ rút từ Thơ mới 1932-1945, tác giả và tác phẩm do Lại Nguyên Ân biên soạn (2004), nhà xuất bản Hội nhà văn

5 Phơng pháp nghiên cứu

Trong khoá luận này chúng tôi sử dụng chủ yếu là phơng pháp phân tích hình thức, ngoài ra còn có sự bổ trợ của phơng pháp phân tích hệ thống, phơng

pháp xã hội học Các thao tác chúng tôi sử dụng chủ yếu là phân tích - tổng hợp, khảo sát - thống kê, so sánh - đối chiếu

6 Cấu trúc khoá luận

Tơng ứng với nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, ngoài phần Mở đầu, phần Kết thúc

và mục Tài liệu tham khảo, nội dung khoá luận đợc triển khai trong 3 chơng:

Chơng 1: Nhìn chung về cuộc đời Bích Khê và những giá trị nghệ thuật của

thơ ông Chơng 2: Quan niệm nghệ thuật trong thơ Bích Khê

Chơng 3: Phơng thức thể hiện trong thơ Bích Khê

Chơng 1

Nhìn chung về cuộc đời Bích Khê và những giá trị nghệ

thuật của thơ ông 1.1 Cuộc đời, con ngời

Bích Khê tên thật là Lê Quang Lơng, sinh ngày 24/03/1916 tại quê ngoại là làng Phớc Lộc, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi Ông sống chủ yếu ở quê nội là thị trấn Thu Xà

Bích Khê xuất thân trong một gia đình nho học, nổi tiếng thông minh từ nhỏ Mời hai tuổi làm thơ Đờng luật, bắt đầu gặt hái đợc những thành công Mời sáu tuổi học xong trung học ở Huế, Bích Khê ra Hà Nội học Ban tú tài triết học tại một trờng t Vì muốn giúp đỡ một ngời bạn cùng lớp khỏi thất học, Bích Khê đành bỏ học nửa chừng Cuộc đời sau đó của ông gặp khá nhiều giông bão và bất hạnh Ông từng dạy học t ở Phan Thiết và Huế để kiếm kế sinh nhai nhng những ngày tháng làm “giáo khổ trờng t ” này cũng hết sức lận đận Nghiệt ngã hơn, 22 tuổi, khi đang căng tràn sức sống và hoài bão, khi cuộc sống mới thực sự bắt đầu, Bích Khê biết mình mắc một trong tứ chứng nan y lúc bấy giờ: bệnh lao phổi Bất chấp mọi cố gắng chạy chữa của gia đình, vi trùng bệnh phổi vẫn không ngừng hành hạ ông Sự xót xa về tình đời đen bạc lại thêm nỗi đau đớn về thân bệnh, ám ảnh về cái chết nên Bích Khê thờng xuyên rơi vào trạng thái đau buồn Cũng nh Hàn Mặc Tử, ông

là kẻ đứng chông chênh giữa hai bờ sống chết Cái chết hiện hình trong những cơn

ho, cơn đau, trong thể trạng héo mòn Trạng thái ấy khiến Bích Khê luôn nhìn thế giới và nghệ thuật ở hai chiều phân cực: Hạnh phúc và đau khổ, thiên đờng và địa ngục, sinh thành và huỷ diệt Bản thân nhà nhà thơ cũng sống trong trạng thái đi

về giữa hy vọng và tuyệt vọng, khao khát và chán chờng Và để mong làm dịu bớt

đi nỗi đau nhân thế, nỗi đau bệnh tật ấy thi nhân đã tìm đến với thiên nhiên Ông có một khoảng thời gian dài sống giữa thiên nhiên vui thú hải hồ; ngày tháng ngắm cảnh núi ấn sông Trà hoặc cũng có lúc bồng bềnh trên mặt nớc nay ghé Phú Thọ, mai Cổ Luỹ Sa Kỳ hởng thụ cảnh gió mát trăng trong Thiên nhiên từ đây trở thành ngời bạn, niềm an ủi, cũng là nguồn thi tứ dạt dào cho tâm hồi nhà thơ

Mặc dù cuộc đời gặp nhiều bất hạnh Bích Khê vẫn không hề buông xuôi, hay trở nên khinh bạc Ông hay thơng ngời, sống rất giàu tình cảm, có hiếu với cha mẹ, thaỏ thuận với anh chị, luôn giúp đỡ những ngời nghèo khổ Con ngời ấy dễ vui mà cũng dễ mủi lòng Ông yêu tha thiết cuộc sống tơi đẹp, vui sớng khi đợc hởng thụ

vẻ đẹp của thiên nhiên, khao khát đợc sống mãi trong tình yêu thơng tràn ngập

xung quanh, xúc động mảnh liệt khi một ngời bạn thân đến thăm, hồi hộp hân hoan trớc sự kiện đất nớc khởi nghĩa Nhng cũng vì thế Bích khê rất nhạy cảm với sự xa cách, với cái chế Những giọt nớc mắt ấy nhiều lần bật ra thành tiếng trớc mọi ngời

và cũng thờng xuyên chảy lặng lẽ trong tâm hồn đa cảm của thi nhân Con ngời nổi tiếng e lệ, hiền lành mà rất giàu lòng tự ái ấy cũng luôn có một nghị lực thật phi th-ờng Ông không ngừng tìm mọi cách để đấu tranh với vi trùng bệnh phổi, dùng hết sức mình để hy vọng Và khi đã nhận thức đợc sự thực không thể thay đổi, Bích Khê cố tìm mọi cách để hởng thụ tất cả những gì mà ông cho là nguồn sống, dồn tâm thực hiện những hoài bão ớc mơ Có thể nói, ông đã “điên cuồng” sống, “điên cuồng” chống trả số phận bằng sáng tạo nghệ thuật hiểu theo nghĩa dồn hết tâm sức

và trí lực cho sáng tác Bắt đầu bớc chân vào làm Thơ mới từ những năm 1937 -

1938, Bích Khê đã khao khát tiến tới một cuộc duy tân táo bạo nhất cho thơ ca mình Vào những năm cuối đời, mặc dù luôn bị bệnh tật hành hạ nhng ông vẫn dồn tất cả cho thơ, là những ngày ông sáng tác nhiều nhất Con ngời của những tính cách đối lập nhng rất thống nhất đó luôn cố gắng làm chủ trong mọi tình thế, dù là khó khăn nhất

Bích Khê cũng giống Hàn Mặc Tử, dù chịu số ohận nghiệt ngã vẫn yêu say

đắm và may mắn hơn lại đợc đền đáp tình yêu Nhắc đến Bích Khê ta nhớ đến những Song Châu, Bích Thuỷ, Ngọc Kiều Từ mối tình đầu trong sáng e lệ cùng với cô học trò Song Châu có đôi mắt say sa, làn da trắng mịn, dáng điệu mảnh khảnh yêu kiều đến những mối tình sau này, với tất cả Bích Khê đều chân thành tha thiết Trong đó mối tình nhiều hạnh phúc lắm đắng cay và sâu nặng hơn cả có lẽ là mối tình giữa Bích Khê và Ngọc Kiều Tuy nhiên tất cả đêù dang dở Điều đáng nói

là nguyên nhân chủ yếu là do Bích Khê Dờng nh nhà thơ muốn giữ mãi vẻ đẹp của mối tình đầy mộng ảo để khao khát, để ngỡng vọng hơn là tiến tới thực tế của một cuộc hôn nhân Những mối tình không thành nhng bóng dáng những ngời đàn bà đã

đi qua đời thi nhân thì in dấu và trở thành mạch cảm hứng trong sáng tác của ông Niềm hạnh phúc trọn vẹn không thể tìm thấy trong thực tế lại đợc khúc xạ vào thơ thành những giấc mộng tình yêu

1.2 Nhìn chung về những giá trị nghệ thuật của thơ Bích Khê

1.2.1 Bích Khê bắt đầu làm thơ từ năm 12 tuổi Ban đầu ông sáng tác theo thể thơ cũ nhng đến những năm 1936 - 1937, đặc biệt là 1938 thì chuyển hẳn sang lối Thơ mới Với một quãng đời quá ngắn ngủi và đầy bất hạnh (1916-1946) thi nhân để lại một sự nghiệp văn chơng không đồ sộ nhng có thể đủ để tự hào bởi những dòng thơ sống mãi trong lòng nhân thế

1936) Tinh huyết (1939), Tinh hoa (1938 - 1944), Đẹp (1939), tác phẩm tự truyện Lột truồng Sinh thời thơ của Bích Khê đăng trên các báo Tiếng Dân, Phụ nữ Tân Văn, Tiểu thuyết thứ Năm, Ngời mới với bút danh Lê Mộng Thu, Bích Khê và

khác thì phải chịu một khoảng thời gian nằm trong im lặng khá lâu mới đến đợc với công chúng, lúc đến đợc với công chúng thì trong t cách là những di cảo

Mấy dòng thơ cũ là tập thơ gồm những sáng tác trong khoảng thời gian

1931- 1936, chủ yếu theo thể thơ Đờng luật và ca trù Nhiều bài đã đạt đến trình độ già dặn, đợc độc giả cũ rất hoan nghênh Ta có thể để đến một số bài thơ tiêu biểu nh: Nguyễn Huệ, Nghe chuông, Bán sầu, Bán thơ Song dù viết theo lối cũ thì

những bài thơ sáng tác trong giai đoạn này về bản chất không hề giống với những bài thơ Đờng luật, ca trù thời trung đại, nó không có hơi hớng “văn dĩ tải đạo”, hay mang tính chất cứng nhắc, gò bó trong niêm luật chặt chẽ

Năm 1937, khi đợc Mộng Cầm (cháu gọi Bích Khê bằng cậu ruột) đa cho

hãi mà than rằng : “Hàn Mặc Tử là một thiên tài và đã đi trớc ta xa quá” Từ đó, không do dự, ông từ giã con sông dù sao cũng êm ả của thơ cũ để nhảy vào dòng

ơng Tây cuối XIX đầu XX Ông đợc đánh goá là nhà thơ sáng tác theo khuynh ớng tợng trng tiêu biểu nhất trong phong trào Thơ mới Dòng thơ của Bích Khê, nh

phong cách thơ mới lạ này

1.2.2 Nhắc đến sự nghiệp sáng tác của Bích Khê, trên hết chúng ta không thể không nhắc đến hai tập thơ quan trọng, giàu giá trị nhất, kết tinh gần nh tất cả

là linh hồn của thơ trữ tình Bích Khê, thể hiện tập trung nhất tài năng sáng tạo độc

đáo của ông

Tinh huyết đợc sáng tác trong thời gian không đầy nửa năm (3 tháng), là câu

trả lời cho những dòng th khiêu khích mỉa mai của Hàn Mặc Tử, kết quả của sự tập trung tinh lực vào sáng tạo của Bích Khê: “Một tập thơ viết bằng máu, huyết, tinh tuỷ và châu lệ và tất cả say sa đắm đuối của một hồn thi sĩ” [21,102] Tập th có giá trị nh một cột mốc đánh dấu vị trí không thể thay thế của ông trong phong trào Thơ mới và trong tiến trình phát triển của thơ Việt Nam hiện đại Tập thơ gồm 4 phần:

Nhạc và lệ (tặng Hàn Mặc Tử), Đẹp và Dâm (tặng Trọng Miên), Cuồng và ánh

đã đi vào những nội dung đề tài đầy mới mẻ, táo bạo, đa đến những rung cảm đẹp

mà cũng thật lạ lẫm, kỳ dị ở ngời đọc Ông không chỉ say sa viết về một thế giới của sự tơng giao, đầy hơng sắc, âm thanh mà còn đi tìm cái Đẹp ở những lãnh địa hoàn toàn xa lạ với thơ văn truyền thống: ở cái ác, cái cuồng, cái Dâm Tập thơ cũng thể hiện một sự sáng tạo độc đáo của thi nhân về hình thức biểu hiện, với hệ

dụng ngôn từ rất mới mẻ Khi viết lời tựa cho tập thơ này Hàn Mặc Tử đã đánh giá rất cao: “Một bông hoa lạ nở hơng, một thứ hơng quý trọng thơm đủ mọi mùi phớc

226] Trong tập thơ đầu tay khi đặt chân vào lãnh địa Thơ mới này Bích Khê đã thể hiện một sự nỗ lực theo hớng “cập nhật” một số đặc tính của văn hoá thi ca Âu Tây

đơng thời vào thơ Việt Nam [10], rõ nhất là những biểu hiện tợng trng, siêu thực

của Bích Khê và giai đoạn phát triển thứ hai của Thơ mới, Lại Nguyên Ân đã chỉ

t-ợng trng Pháp: xem trọng vai trò của trực giác và vô thức trong sáng tạo nghệ thuật Lối sáng tác của khá nhiều bài là lối sáng tác tợng trng, thờng dựa vào liên tởng, cuồng tởng, ám thị, trực giác, thờng thể hiện những cảm quan phi thực tại, siêu thực tại và hiển hiện ra trong những dòng thơ đầy nhạc tính” [10] Những bài thơ xuất sắc của tập thơ phần nhiều cũng là những bài sáng tác theo thể mới: thể bát ngôn

Hoa ) Những sáng tạo và cách tân mới mẻ ấy đã làm kinh ngạc cả giới phê bình

cũng nh giới độc giả lúc bấy giờ

Đời thơ Bích Khê, khi nêu lên những đặc điểm nổi bật của tập thơ này, Quách Tấn

huyết là khóm thợc dợc mọc bên bờ ao vắng vẻ, hoa nhiều nhng lá lảy cũng nhiều,

còn Tinh hoa là chậu hoa hồng có bàn tay chăm sóc, nở thạnh nhng không rờm rà”,

“Tinh huyết thi tứ dạt dào, Tinh hoa bút pháp già dặn”, “với Tinh huyết Bích Khê

Hành Sơn, Tiếng đàn ma ) Tuy nhiên, sự trở về á Đông, trở về những lối thơ

truyền thống với âm hởng quen thuộc của thơ Bích Khê ở đây là sự trở về của một con ngời đã hoàn toàn khác, mang những cách nghĩ, điệu cảm của thời đại, hay nói

ph-ơng và đem những cái mới mình thu thập đợc làm phân bón cho vờn thơ cũ của mình” [19, 93] Chính cái sâu lắng, cái chín chắn cả về tâm hồn lẫn nghệ thuật thể

phong cách thơ Bích Khê Và nh vậy, khi tìm hiểu thơ trữ tình Bích Khê chúng ta nhất thiết phải xuất phát từ hai tập thơ này

1.2.3 Trớc khi đến với Thơ mới, Bích Khê đã khá thành công ở thơ cũ, nhiều bài thơ đợc các bậc túc nho rất tán thởng Vì vậy đóng góp của Bích Khê ở bộ phận thơ cũ có thể là một đề tài thảo luận riêng Tuy nhiên, ở đây chúng tôi muốn bàn luận, đánh giá về những giá trị nghệ thuật của dòng Thơ mới trong sáng tác của

hoa.

Bích Khê gia nhập làng Thơ mới khá muộn Lúc này phong trào Thơ mới đã

ra đời và phát triển đợc 7 năm Thời kì đấu tranh giành chỗ đứng, “đại náo làng thơ Việt Nam” (1935) đã qua, sự phát triển lên đến đỉnh điểm (1936) và phong trào đã hình thành đợc một lối thơ khá ổn định với các khuôn mặt quen thuộc nh: Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Lu Trọng L, Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử cùng khuynh hớng lãng mạn Giai đoạn thứ hai - giai đoạn của sự kiếm tìm cái mới để cách tân chính mình đã mở ra Nhiều trờng phái, nhiều khuynh hớng sáng tác khác nhau xuất hiện Trong những cách thử nghiệm tìm đờng chọn lối, thơ tợng trng là một xu hớng, một lối đi hấp dẫn khá nhiều nhà thơ Sáng tác của các thi nhân Trờng thơ Loạn thể hiện tính khuynh hớng tợng trng nhiều nhất

Trờng thơ Loạn là một cách nói đã khá quen thuộc, đợc rất nhiều ngời dùng

với hàm nghĩa chỉ về một nhóm thơ hình thành từ nhóm thơ Bình Định Thuật ngữ này cũng xuất phát từ lời nói của Hàn Mặc Tử sau khi chúc mừng sự ra đời tập thơ

Điêu tàn (Chế Lan Viên) tại ngôi nhà 20 Khải Định - Quy Nhơn với ý: lâu này

ờng thơ - trờng thơ Điên loạn Bắt đầu nhóm thơ này chỉ gồm 3 nhân vật (Hàn Mặc

Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan), sau này có thêm một số tác giả nữa Trong khoá luận

là để nói về nhóm thơ gần gũi nhau trong khuynh hớng sáng tác, trong quan niệm nghệ thuật này mà còn là để nhấn mạnh tính chất “điên loạn” lạ lẫm, khá cách trong sáng tác của họ

Trớc những vận động đầy phức tạp và phong phú của Thơ mới nh thế, Bích Khê tìm cách khẳng định mình Trong số các nhà Thơ mới đơng thời, Bích Khê chịu ảnh hởng nhiều của Hàn Mặc Tử Do sự gần nhau trong khuynh hớng sáng tác, trong quan niệm nghệ thuật nên Bích Khê cũng là một thành viên tiêu biểu của tr-ờng thơ Loạn Sáng tác của các thành viên trong trờng thơ này chứa nhiều điều mà ngời bình thờng không thể hiểu nổi, còn những ngời có chút hiểu biết văn chơng thì chỉ cảm thấy chứ không cắt nghĩa đợc Nó tạo nên một dòng thơ lạ lẫm, kì dị, khiến nhiều ngời phải giật mình sửng sốt Khuynh hớng sáng tác của họ đã vợt qua lãng

tr-ờng thơ Loạn, Phạm Phú Phong đã nhận xét: “toà thơ của họ vút cao chót vót nối

tầng cao nhất của thiên đờng với tận cùng địa ngục, từ đó tạo ra một thứ ánh sáng huyền hoặc, buộc ngời ta phải ngớc nhìn, vừa trầm trồ chiêm ngỡng vừa hốt hoảng hoang mang” [10] Bích Khê cũng nh Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Yến Lan đã ngần ngại, thậm chí say mê đa thơ mình khám phá những đề tài mới mẻ mà trong quan niệm truyền thống vốn bị coi là cấm kị, nhơ nhuốc, tội lỗi, không thể đi vào thơ ca , để mong tìm đến những bến bờ xa lạ của cảm giác Chẳng hạn nh khám phá

vẻ đẹp thân xác con ngời, đặc biệt là thân thể ngời phụ nữ, viết về cõi địa ngục rùng rợn với những bóng ma, sọ ngời, xơng cốt, với hồn, máu, tinh tuỷ Trong sáng tác của những nhà thơ này, hình thức câu thơ, cách diễn đạt, cách cấu tứ hình ảnh, giọng điệu, ngôn từ, cú pháp, tiết tấu đợc đổi mới, bị xê dịch, xô đẩy, biến hoá, thể hiện những sự cách tân rất độc đáo, “liều lĩnh” so với đơng thời Có thể nói những giá trị nghệ thuật mới mẻ trong sáng tác của những nhà thơ thuộc trơng thơ Loạn đã đóng một vai trò rất lớn trong sự vận động phát triển của Thơ mới, đẩy

Chính ý thức nỗ lực đổi mới mạnh mẽ, những quan niệm nghệ thuật độc đáo, mới lạ, những tìm tòi sáng tạo về hình thức thể hiện là đóng góp to lớn của Bích Khê, và cũng là cơ sở để tạo nên giá trị nghệ thuật không thể không nhắc đến của thơ ông khi nói về Thơ mới, về quá trình hiện đại hoá thơ ca dân tộc.

Tuy nhiên vì quá mới, quá lạ so với cảm quan nghệ thuật chung của độc giả nên không chỉ cùng thời Bích Khê mà đến tận hôm nay, thơ của ông vẫn còn gây nhiều phân vân đối với các nhà phê bình nghiên cứu cũng nh đông đảo bạn đọc Các ý kiến đánh giá về thơ Bích Khê không hề thống nhất nếu không nói là có những ý kiến rất trái ngợc nhau Suốt nửa thế kỷ qua trong lịch sử thơ văn hiện đại, Bích Khê đã không đợc biết đến nhiều, không đợc hiểu đúng và không đợc đánh giá hết giá trị còn là vì ông bị một hàm oan chính trị Những bài nghiên cứu về thơ Bích Khê nh ở phần lịch sử vấn đề chúng tôi đã trình bày, khái quát có hai hớng chính: Một hớng thiên về phủ nhận giá trị, coi đó chỉ là những biểu hiện suy đồi, truỵ lạc, những tìm tòi hình thức mang tính kỹ thuật, khó hiểu, kín mít; một hớng lại nghiêng về ngợi ca khẳng định Điều đáng chú ý là nếu nh hớng thứ nhất chiếm

u thế chủ yếu trong giai đoạn 1945 - 1975 thì từ những năm đổi mới trở lại đây khi hiện tợng thơ Bích Khê đợc nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan, công bằng hơn thì hớng thứ hai lại thu hút đợc sự đồng tình của nhiều ngời hơn Điều này cho thấy thơ Bích Khê đã vợt qua những thăng trầm, vợt qua cái đáng sợ nhất là sức đào thải của thời gian để dần dần khẳng định lại giá trị độc đáo, giành lại những vị trí

không thể thay thế trong thơ ca dân tộc Thời gian dờng nh đã làm sáng dần lên những giá trị đã bị khuất lấp ở nhiều lý do trong nhiều hoàn cảnh

thấy một sự mới mẻ, phá cách về quan niệm nghệ cũng nh phơng thức thể hiện Trong quan điểm nghệ thuật, cụ thể quan niệm về thi nhân, về cái đẹp, về thơ ca, Bích Khê đã có một sự “phản ứng”, “thách thức” với quan niệm truyền thống Nhà thơ đã đa ra những nhận thức rất độc đáo, có phần xa lạ so với những cách hiểu thông thờng lúc đó, thậm chí so với cả ngay bây giờ Xét đến cùng đó là một quan niệm nghệ thuật vị nghệ thuật, nhng những biểu hiện của nó đã đợc đẩy lên đến mức độ cao hơn, vợt xa những quan niệm của các nhà lãng mạn cùng thời Bích Khê quan niệm cái đẹp có mặt mọi nơi trong cuộc sống, kể cả ở những lĩnh vực phi cảm, phi mỹ nhất Từ đó chủ trơng ngời thi sĩ là ngời phải có năng lực, sứ mệnh khám phá ra cái đẹp ấy, đặc biệt là cái đẹp kỳ dị Thơ ca phải mang tính chất thuần tuý, tợng trng, tự bản thân nó đã là tất cả Phơng thức thể hiện trong thơ ông cũng

có một sự khác biệt, ghi dấu một sự tìm tòi, sáng tạo rất riêng Đi vào thế giới thơ Bích Khê là đi vào thế giới của biểu tợng, của âm nhạc, của sự biến hoá ngôn từ Nhng biểu tợng, âm nhạc trong thơ ông cũng không hề giống với các biểu tợng và nhạc tính trong sáng tác của các nhà thơ lãng mạn Nó đa nghĩa, ám ngợi và có khả năng đẩy ngời đọc đến những liên tởng, những cảm xúc xa lạ, nhng cũng sâu sắc nhất Các con chữ cũng cựa quậy mang linh hồn và nh muốn tự thể hiện Bớc vào cõi thơ Bích Khê ngời đọc thực sự ngỡ ngàng, sửng sốt, bất chợt nhận ra những giá trị mới lạ, vừa sợ hãi, dè dặt lại vừa bị kích thích trí tò mò đến ham mê

Nh vậy từ thực tế giá trị nghệ thuật của thơ ông, chúng ta có thể khẳng định,

dù đến muộn, khi phong trào Thơ mới đã bắt đầu phân hoá, có những bế tắc, thi nhân vẫn tìm đợc cái mới để ghi dấu phong cách độc đáo của mình Tuy trên hành trình tìm kiếm, khám phá cái mới không phải lúc nào cũng thành công nhng với những giá trị nghệ thuật sáng chói mà ông đạt đợc, Bích Khê rất xứng đáng đợc xếp vào diện "những nhà thơ vừa làm thơ vừa đẩy lịch sử thơ ca duy tân thêm một bớc" [19, 220] Thơ trữ tình của ông, đặc biệt là hai tập Tinh huyết, Tinh hoa xứng đáng

là một trong những cột mốc đánh dấu sự chuyển hớng trong quá trình vận động,

phát triển của Thơ mới 1932 - 1945, góp phần rút ngắn khoảng cách giữa thơ dân tộc và thơ ca hiện đại thế giới Những đóng góp, những giá trị nghệ thuật đặc sắc ấy của thơ Bích Khê sẽ đợc chúng tôi tìm hiểu, phân tích sâu hơn trong các chơng sau của khoá luận

Chơng 2

Quan niệm nghệ thuật trong thơ Bích Khê

2.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật

2.1.1 Sáng tạo nghệ thuật là một hình thái hoạt động tinh thần đặc biệt Mỗi nghệ sỹ chân chính khi cầm bút bao giờ cũng có một quan niệm về công việc của mình, ngay cả khi quan niệm ấy có đợc phát biểu trực tiếp có ý thức hay không Quan niệm ấy bao trùm cả sự nghiệp sáng tác, chi phối về căn bản toàn bộ thế giới nghệ thuật của nhà văn

Văn học phản ánh cuộc sống nhng cuộc sống đợc phản ánh trong tác phẩm không mang tính sao chép, rập khuôn nh ngoài đời mà đợc khúc xạ qua lăng kính chủ quan của ngời nghệ sỹ Chính vì vậy, dù cùng sống trong một thời đại, cùng hít

thở chung một bầu dỡng khí tinh thần nhng sáng tác của các nhà văn nhiều khi hết sức khác nhau Ngay cả khi viết về cùng một đề tài, mỗi nhà văn cũng có cách xử lí riêng mang dấu ấn t tởng và phản ánh tài năng của mỗi ngời Làm nên sự khác biệt

ấy, xét đến cùng, là do sự khác biệt trong quan niệm nghệ thuật của mỗi tác giả

Trớc hết chúng tôi xin phân biệt hai khái niệm dễ nhầm lẫn: “quan điểm” và

niệm là nhận thức nh thế nào đó về một vấn đề, một sự kiện”, còn “quan điểm là

điểm xuất phát qui định hớng suy nghĩ, cách xem xét và hiểu các hiện tợng, các vấn

đề” [24, 799] Đây là hai khái niệm có nội hàm khác nhau nhng có quan hệ với nhau rất chặt chẽ và khăng khít Quan niệm là bản thân sự xem xét, cách đánh giá

quy định quan niệm và quan niệm phản ánh quan điểm Quan điểm nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật chính là điểm nhìn và cách nhìn về một đối tợng của nhà văn

nghĩa: “quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con ngời vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” [9, 229] Theo cách hiểu này, quan niệm nghệ thuật là cái nhìn của nghệ thuật, có tính nghệ thuật về thế giới; nó thể hiện ở điểm nhìn nghệ thuật, chủ

đề cảm nhận đời sống, kiểu nhân vật và cách xử lí biến cố

hàm nghĩa là những t tởng, nhận thức của nhà văn về đời sống đợc thể hiện trong sáng tác nghệ thuật

hoặc gián tiếp, thông qua những tuyên ngôn nghệ thuật dới dạng chính luận hoặc qua những sáng tác của nghệ sỹ Quan niệm nghệ thuật đối với nghệ sỹ là kim chỉ nam cho quá trình sáng tạo, còn đối với ngời đọc, nó là chiếc chìa khoá để mở vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm Quan niệm nghệ thuật của nhà văn bị quy định bởi truyền thống và thời đại nhà văn sống, nhng quan trọng nhất là vai trò năng

động sáng tạo của nghệ sỹ Nó thờng đợc hình thành trên hai cơ sở chính: thứ nhất

là những trải nghiệm đời sống, những kinh nghiệm cảm xúc khi anh ta “va đập”

với thế giới; thứ hai là những tác phẩm, lí thuyết, quan niệm nghệ thuật đã từng gây ấn tợng mạnh mẽ và gần gũi với nhận thức của anh ta Quan niệm nghệ thuật chân chính không phải đợc hình thành từ trớc một cách tiên nghiệm, có sẵn, dĩ thành bất biến mà luôn đợc kiểm nghiệm, điều chỉnh trong suốt quá trình sáng tác của nghệ sỹ Vì vậy quan niệm nghệ thuật luôn tồn tại dới dạng hệ thống

quan niệm nghệ thuật của nhà thơ Bởi nh trên đã nói nó chính là kim chỉ nam cho

độc giả khi đi vào thế giới nghệ thuật “rộng rinh không bờ bến” (chữ dùng của Hàn Mặc Tử) của thơ ông

Nếu Hàn Mặc Tử đã ít nhiều trực tiếp phát biểu ra quan niệm nghệ thuật của mình qua các lời tựa cho các tập thơ, các bài văn xuôi, tiểu luận thì Bích Khê, trong suốt cuộc đời ngắn ngủi chỉ biết say mê, cần mẫn sáng tác Qua các tác phẩm kết tinh cả tinh hoa, tinh huyết ấy ngời đọc nhận ra một quan niệm nghệ thuật xuyên suốt, chi phối; một cách cắt nghĩa, một cách nhận thức rất riêng của nhà thơ về nghệ thuật, về con ngời và thế giới Bích Khê đã đi từ thơ Đờng đến Thơ mới Nhng

nữ Tân Văn không hề có hơi hớng quan niệm “văn dĩ tải đạo” Ngợc lại còn có

những bài “Bán sầu”, “Bán thơ” thể hiện xu hớng quan niệm rất mới mẻ về nghệ thuật: văn chơng trớc hết phụng sự cho các trạng thái tinh thần của chủ thể và cho chính nó Do đó, khi bớc sang lãnh địa của Thơ mới, nhà thơ nhanh chóng hình thành một quan niệm nghệ thuật độc đáo và mang tính cách tân cao, thể hiện tập

(1944)

Nh ở phần trên đã nói, chúng tôi xác định hàm nghĩa của khái niệm quan niệm nghệ thuật đợc sử dụng trong khoá luận này là cách nhìn nhận nghệ thuật,

định hớng nghệ thuật và thái độ thẩm mĩ của nhà văn trớc cuộc sống Nói một cách

cụ thể hơn, đó là quan niệm về nghệ thuật và cái Đẹp của thi nhân thể hiện trong tác phẩm Từ đó chúng tôi đi vào 3 vấn đề chính: quan niệm của Bích Khê về thi nhân, về cái Đẹp và về thơ ca

2.2 Quan niệm của Bích Khê về thi nhân

Là thành viên của Trờng thơ Loạn, Bích Khê cũng đa ra một quan niệm về nhà thơ hết sức mới lạ Nếu Hàn Mặc Tử xem thi sĩ là "ngời khách lạ đi giữa nguồn trong trẻo" [3, 119], là ngời Điên, kẻ mang thiên mệnh thi ca thì trong quan niệm của Bích Khê, thi sĩ là những thiên tài, tinh hoa đặc biệt của loài ngời; mang trong mình những khả năng khác thờng, siêu phàm Đó là sự kết hợp của giữa thi sĩ “thần linh” và thi sĩ “vẻ đẹp của khiêu dâm”

2.2.1 Thi sĩ thần linh– “ ”

Đây là danh hiệu ngời bạn thân thiết Hàn Mặc Tử tặng Bích Khê khi viết lời

niệm về nhà thơ của Bích Khê

“Thần linh” là khái niệm chỉ thần, lực lợng siêu nhiên nói chung Thi sĩ

“thần linh” trong quan niệm Bích Khê phải đợc hiểu là việc đề cao ngời nghệ sỹ, cũng là đòi hỏi, yêu cầu ở ngời nghệ sỹ một năng lực khác thờng, có thể “nắm đợc một nạm hào quang, lùa không gian vào vạt áo, dồn kinh cầu nguyện về phơng

là một thiên tài, có thể “bắt cái vô hình trở thành hữu hình, khiến cái chết trở nên sống, cho vật câm không còn là vật câm nữa”[21, 110]:

Đây ngời thơ lùa báu giữa lòng thơng Miệng nh đàn nói ra thành điệu nhạc Mắt có phép trào ra hơng khoái lạc Tay hoa tay liền nở chữ phơng phi

(Một cõi trời)

hoa, của hơng, của nhạc, của âm thanh màu sắc, ánh sáng mà còn nhìn thấy đợc sự chuyển động, tơng giao đầy huyền diệu, tinh tế; đã luyện đợc cho mình cái nhìn

“thấu thị”, “chọc thủng” rào cản giữa thế giới hữu hình và thế giới siêu nhiên vô hình để sáng tạo nên một cõi thơ linh thiêng huyền bí ở đó ta bắt gặp “toàn âm thanh đơng ngả ngớn, muôn thứ xạ hơng bay lẳng lơ trong lồng nhạc, hằng hà sa số

Ô ! Nắng vàng thơm rung rinh điệu nhạc

Những cánh hồng đơm những cánh hồng đơm Nhẹ nhàng, nhịp nhàng thở đều trong sơng Màu trắng không gian nh gờn gợn sóng

Từ ở phơng mô nhạn mang thơ về

(Nhạc)

rất mộng, cảm nhận đợc mọi cái Đẹp thiêng liêng, tinh khiết thanh cao của đất trời

và lòng ngời mà còn cần phải có năng lực "chiết xuất" cái Đẹp, cái thơm tho, khoái lạc từ ngay những cảnh trí, sự vật rất tầm thờng, hơn nữa tội lỗi, nhuốc nhơ, rùng rợn; phải tìm đợc hồn thơ, nguồn thơ từ chính những cái, những cõi tởng nh không

hồn thơ chếnh choáng”; có thể đi vào địa ngục để “tìm ý vị cao sang”.

niệm: thi sĩ là "những bông hoa rất quý và rất hiếm, sinh ra với một sứ mạng rất thiêng liêng" [3, 139] là hởng thụ những vẻ đẹp của trăng, hoa, hơng, nhạc, những công trình châu báu do đức chúa trời tạo ra để ngợi ca và đa đến cho "ngời đời u mê phần nhiều không biết tận hởng"" những nguồn khoái lạc đê mê nhng rất thơm tho, rất tinh sạch ”[3, 139] ấy, thì Bích Khê cũng lí giải thiên chức của nhà thơ là ngời

có sứ mệnh đi tìm kiếm cái Đẹp, sáng tạo cái Đẹp cho cuộc đời:

Tôi đi tìm đẹp trên sân khấu

Đẹp bỏ cô đi cởi lớp tuồng

Để yêu cô với hồn thi sĩ

Để thấy hồn thơ dào dạt tuôn

(Cùng cô đào hát bộ)

Ngời nghệ sỹ lòng buồn hơn cổ độ

Khóc ngây thơ mà tóc bạc không hay Lòng chết đi nhng máu vẫn cuồng say

(Cô gái ngây thơ)

Muôn dặm sông Ngân, con mộng lớn

Ô! Là đài điện ánh trân châu

Có ngời thi sĩ nhặt hoa rụng Những cánh đau thơng sắp mặt lầu

(Mộng)

Khẳng định chức năng, sứ mệnh sáng tạo cái Đẹp thực ra cũng là quan niệm của các nhà thơ lãng mạn cùng thời Trong phong trào Thơ mới, khi cái tôi cá nhân cá thể xuất hiện, đứng ở trung tâm của cảm hứng giãi bày, thổ lộ, thì ý thức về nghề, về thi sĩ đợc thể hiện rất sâu sắc ở các nhà thơ Các tác giả Thơ mới không ngại ngần, thẳng thắn tuyên bố những quan niệm độc đáo của mình về thi nhân - chủ thể sáng tạo:

Tôi chỉ là một khách tình si Ham vẻ đẹp có muôn hình, muôn thể Mợn lấy bút nàng Ly Tao tôi vẽ Mợn cây đàn ngàn phím tô ca (Cây đàn muôn điệu - Thế Lữ)

Hay

Là thi sĩ nghĩa là ru với gió Mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây (Cảm xúc - Xuân Diệu)

Quan niệm về thi sĩ của Thế Lữ, Xuân Diệu dờng nh đã mang những đặc

điểm chung trong nhận thức của các nhà Thơ mới về điều này Theo họ, thi sĩ là những ngời lãng mạn, mộng mơ, giàu tình cảm, là ngời sống chân thật với mọi nỗi niềm rung động, không bị ràng buộc bởi sợi dây nghĩa vụ nào, chỉ say mê đi tìm, ca ngợi và sáng tạo ra cái đẹp Đó là mục đích cao nhất, cũng là duy nhất

Nh vậy quan niệm thi sĩ của các nhà thơ lãng mạn đã có sự thay đổi quan trọng so với quan niệm của các tác giả trung đại trớc đây Nhng quan niệm ấy đến Bích Khê, cùng trờng thơ Loạn đã đợc đẩy lên đến mức xa hơn Mẫu hình thi sĩ của

thờng, siêu phàm, những thi sĩ - "thần linh" muốn xác lập một thế giới mới trong thơ ca, muốn tạo nên một thế giới nên thơ hơn nhng cũng kinh dị hơn

với cuộc đời:

Ôi ! Say khớt mới dào muôn ý tứ

Ôi ! Điên rồ mới ngớp ánh chiêm bao

Ôi ! Dâm cuồng mới biết giá trăng sao

(Trái tim)

tinh của lòng ham sống cao độ ấy

ngời ta bật ra thơ Sự căng thẳng của ý chí, sự dồi dào của cảm xúc đã dẫn nhà thơ

đến mục tiêu sáng tạo cao nhất: thơ - bằng con đờng gần nh trực giác, bản năng Nhà thơ trong quan niệm của Bích Khê, vì vậy, không chỉ là chủ thể sáng tạo sinh

ra thơ mà còn chính là thơ nữa Hay nói cách khác, thi nhân là hiện thân của thơ

thơ ấy” ở đó có sự đồng nhất gần nh tuyệt đối giữa thi nhân và thơ:

Ngời có biết lòng ta đơng chết điếng Mửa dòng thơ tràn lan nh sóng biển

(Châu) Thần tôi đời mô mới hết Thơ tôi đời mô hết đau

(Châu)

đề cao hết mực vai trò của thi sĩ, yêu cầu ở họ năng lực thần linh, siêu phàm, đòi hỏi họ phải sống toàn tâm toàn ý trớc cuộc đời để thực hiện sứ mệnh thi ca: kiếm tìm và sáng tạo cái Đẹp cho cuộc đời! Tuy nhiên, tính chất độc đáo, mới lạ, phân biệt Bích Khê với các nhà thơ Trờng thơ Loạn trong quan niệm về thi nhân của Bích Khê có thể nói đợc thể hiện một cách tập trung, đặc sắc ở khía cạnh: thi sĩ – "vẻ

đẹp của khiêu dâm"

2.2.2 Thi sĩ vẻ đẹp của khiêu dâm– “ ”

đặc điểm, một phẩm chất độc đáo của thi sĩ trong quan niệm của ông

Thi sĩ - "vẻ đẹp của khiêu dâm" là một khía cạnh biểu hiện cụ thể trong quan niệm về thi nhân của Bích Khê và nó có một mối quan hệ hết sức mật thiết, chặt chẽ với quan niệm thi sĩ - "thần linh" nói trên Dờng nh đây cũng chính là biểu hiện

rõ nhất sự độc đáo, mới lạ trong nhận thức về nhà thơ của Bích Khê

nhân là ngời điên, ngời mơ, ngời say, “là Tiên, là Ma, là Quỷ, là Tinh, là Yêu Nó thoát hiện tại Nó xáo trộn dĩ vãng Nó ôm trùm tơng lai Ngời ta không hiểu đợc

nó vì nó nói những cái vô nghĩa, tuy rằng những cái vô nghĩa hợp lí” (Chế Lan Viên

nghệ sỹ, ngời nghệ sỹ khác hẳn con ngời thờng Nhng nếu nh cái phi thờng, siêu phàm ở ngời nghệ sỹ trong quan niệm Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên thiên nhiều về khuynh hớng đi vào khám phá cái kinh dị thì trong quan niệm của Bích Khê lại thiên về khuynh hớng khám phá, ca ngợi cái Đẹp – Dâm, cái Đẹp nhục thể: ngời thi nhân- “vẻ đẹp của khiêu dâm”

ham muốn nhục dục quá độ, không chính đáng” [24, 245], không phải là “gây kích thích sự ham muốn về xác thịt” [24, 501], mà đợc hiểu là gợi tình, gây những khoái lạc ân ái chính đáng Khoái lạc trần thế ấy là một nhu cầu bản năng, một thuộc tính của con ngời “Khiêu dâm” là khơi gợi cái khoái lạc tinh thần đó, nghĩa là làm tràn sóng cảm xúc sang ngời đọc khiến ngời đọc cũng phải ngất ngây trong dòng nhiệt hứng Và nhà thơ trong quan niệm của Bích Khê là ngời hởng thụ, cảm nhận, thể hiện khoái cảm, hay cao hơn nữa là miêu tả những khoái cảm đó một cách vừa chân thật vừa thanh sạch trên đôi cánh của nghệ thuật, từ đó có khả năng kích thích ngời

đọc, khêu gợi ở ngời đọc những khát khao, ham muốn bản năng nhất, trần tục nhất nhng cũng thánh thiện nhất

ca ngợi nhục cảm, ca ngợi vẻ đẹp thể chất, thân thể của con ngời, nhất là ngời phụ

sự đã dựng lên những pho tợng tuyệt mĩ, trẻ trung, tròn đầy, thơm mát, có sức mời mọc, khêu gợi, kích thích mãnh liệt nhng cũng rất tinh khôi, thanh sạch Thi nhân

-ng nhữ-ng vẻ đẹp ấy đi vào tác phẩm đã đợc khoác nhữ-ng ý vị nên thơ của hơ-ng, của nhạc, của trăng, của tuyết; nó đã mất đi vẻ trần truồng dâm đãng khiến ngời đọc không hề cảm thấy gớm ghiếc nhục dục mà ngợc lại rung cảm đến tận cùng hồn phách "Nhãn quan nhục thể" này còn chi phối cách nhìn cuộc sống, sự vật, thiên

t-ợng trng) d… ới con mắt của thi nhân cũng thành ra thân thể của ngời đàn bà Viết

mọc/ Ngọt lịm đến linh hồn" Đọc xong bài thơ độc giả vẫn ngỡ ngàng, không hiểu

trớc mắt mình là quả măng cụt hay vẻ đẹp thân thể giai nhân? Dờng nh cả hai Với

mời mọc các con chữ có khả năng biến ảo, chuyển hoá bất ngờ Cũng nh… thế, ngọn núi mùa xuân dới cái nhìn nhục thể của Bích Khê hiện lên đầy sức gợi, đầy

Bích Khê mang một tinh thần cách tân mãnh liệt, nó là sự “xé rào", “phản ứng” lại với quan niệm truyền thống Quan niệm đạo đức và thẩm mĩ truyền thống của ngời phơng Đông trong đó có Việt Nam không chấp nhận sự xuất hiện công khai của dục tính Những ham muốn bản năng, thân xác bị coi là một tội lỗi Trong không khí “trang nghiêm”, đúng mực của văn học trung đại có lẽ chỉ có nữ sĩ họ Hồ dám

Xuân Hơng cũng chỉ xa xôi, lấp lửng mà thôi Đến Thơ mới, cảm xúc nhục thể mới

“lên tiếng” nh một thứ xúc cảm nhân bản của con ngời:

- ái ân bờ cỏ ôm chân trúc Sau trúc, ô kìa ! Xiêm áo ai ?

(Vẻ đẹp thoáng qua Thế Lữ)–

- Hãy sát đôi đầu! Hãy kề đôi ngực Hãy trộn nhau đôi mái tóc ngắn dài

(Xa cách Xuân Diệu)–

- Hai xác thịt lẫn vào nhau mê mải Chút ngây thơ còn lại cũng vừa chôn

(Tối tân hôn Vũ Hoàng Ch– ơng)

khác, đa cảm xúc, cảm giác nhục thể vào thơ mới chỉ mang tính chất bộc phát, chỉ

nh một trạng thái đột khởi chứ không có hoặc không trở thành một quan niệm nhBích Khê Vì vậy, ông không phải là ngời duy nhất đa yếu tố nhục cảm vào thơ nh-

ng có lẽ, chỉ đến Bích Khê, cái Dâm mới đợc coi là một phạm trù thẩm mĩ và ngời thi nhân – “vẻ đẹp của khiêu dâm” mới đợc phát biểu nh một quan niệm nghệ thuật có tính chất bền vững, tồn tại xuyên suốt quá trình sáng tác Và cùng với quan niệm thi sĩ – “thần linh”, nó đã tạo nên một quan niệm về nhà thơ hết sức táo bạo

và thể hiện rõ tính cách tân trong thơ Bích Khê

2.3 Quan niệm của Bích Khê về cái Đẹp

2.3.1 Xét đến cùng, cốt lõi của một quan niệm nghệ thuật là quan niệm về cái Đẹp Bởi quan niệm về cái Đẹp là quan niệm về cái chuẩn mực thẩm mĩ Cái chuẩn mực này sẽ chi phối, quyết định cái chuẩn mực của thi ca và sáng tạo nghệ thuật cả về nội dung lẫn hình thức

Theo cách hiểu thông thờng, “Cái Đẹp là cái có khả năng đem đến cho con ngời một khoái cảm, thích thú, một niềm xúc động khi nhìn thấy hoặc thởng thức” [24, 306] Nhìn chung trong cuộc sống, cái Đẹp là cái chân thực, có sức sống, hài hoà giữa nội dung và hình thức, thống nhất đợc các mặt đối lập đa dạng của sự vật Cái Đẹp là một phạm trù giá trị Một sự vật đợc coi là đẹp hay xấu phụ thuộc vào không chỉ những phẩm chất nó vốn có mà còn phụ thuộc vào quan hệ của chúng với con ngời, với sự đánh giá căn cứ vào những thớc đo do thực tiễn xã hội trong từng thời kì lịch sử đề ra Quan niệm cái Đẹp cũng thờng mang dấu ấn cá nhân, nó

có nội dung khác nhau ở những ngời có địa vị và quyền lợi xã hội khác nhau

có cảm quan phong phú, nhạy bén về cái Đẹp Quan niệm về cái Đẹp chi phối sáng tạo của anh ta Và tạo ra cái Đẹp cũng là một trong những mục tiêu chủ yếu ngời nghệ sỹ đặt ra ngay từ đầu Nghệ sỹ thờng góp nhặt, thâu tóm cái Đẹp khắp nơi để

tạo ra cái đẹp cho tác phẩm của mình Về điều này, trong sách Mĩ học đại cơng”, tác giả Đỗ Văn Khang khẳng định: “Cái Đẹp trong nghệ thuật là sản phẩm đặc biệt

do ngời nghệ sỹ sáng tạo ra ở đây ngời nghệ sỹ không đơn thuần truyền đạt mà còn

vốn cha đợc ý thức rõ ràng, vốn mang tính khát vọng căng thẳng đang yêu cầu đợc giải đáp” và “với t cách là thành quả sáng tạo có định hớng của ngời nghệ sỹ, bao giờ cái Đẹp cũng là một tín hiệu thẩm mĩ đặc biệt”

Thơ trữ tình Bích Khê là những “đoá hoa lạ”(chữ dùng của Đinh Hùng),

“thần dị”(Hàn Mặc Tử ) thi sĩ dâng tặng cho đời Cũng giống với các thành viên của trờng thơ Loạn, Bích Khê đã đa ra một quan niệm nghệ thuật rất độc đáo, mới lạ về cái Đẹp và cách tiếp cận nó Đó là cái Đẹp ở hai thái cực: cái Đẹp- thanh cao (theo quan niệm truyền thống) và cái Đẹp kinh dị (phá cách) Nhng dù thanh cao hay kinh dị, ở cực này hay cực kia thì cái Đẹp cũng phải có “tính chất gây đê mê, khoái lạc”[21, 103] Sau đây chúng tôi sẽ phân tích cụ thể hơn về vấn đề này

2.3.2 Cái Đẹp thanh cao

Cái Đẹp thanh cao trong thơ Bích Khê là một vẻ đẹp tinh khiết, nguyên sơ thuần tuý, tuyệt đối trong tự nhiên và con ngời cả về hình thể và tâm hồn Đó là vẻ

đẹp của trăng, hoa, hơng, nhạc Khám phá vẻ đẹp thánh thiện, cao quý này là một cách để Bích Khê chiếm lĩnh thế giới và tạo ra vẻ đẹp thanh cao cho thơ ông Có lẽ Hàn Mặc Tử rất hiểu và đồng cảm với quan niệm này của thi nhân nên trong lời tựa tập Tinh huyết, ông đã nhấn mạnh: “Thơ sẽ ham thích hết sức những gì thanh cao

nh hơng thơm nhơn đức của vì á thánh”[21, 103] Quan niệm cái Đẹp thanh cao này chi phối và đợc biểu hiện trên nhiều phơng diện nghệ thuật thơ Bích Khê, chẳng hạn trong cách xây dựng hình tợng thế giới, hình tợng con ngời, cách sử

ta bị choáng ngợp trong một thế giới đầy hơng thơm, màu sắc:

Đây bát ngát và thơm nh sữa lúa Nhựa đơng lên: sức mạnh của lòng thơng Mùi tô hợp quyện trong tơ trăng lụa

Đây dạ lan hơng, đây đỉnh trầm hơng

Hồn xạ hơng phơ phất ở trong sơng (Mộng cầm ca)

Hơng thơm thanh khiết của sữa lúa, của dạ lan hơng, của đỉnh trầm hơng hoà quyện, lan toả trong khắp một không gian nhuốm đầy màu “tơ trăng lụa” Hồn thi nhân lạc bớc vào cõi thơ mộng ấy cũng không thoát khỏi trạng thái đê mê, và dờng

mang một vẻ đẹp huyền hồ, khó nắm bắt Ta tìm thấy trong thơ ông những khúc nhạc, những bức tranh thật kì ảo, huyền diệu từ chính cuộc sống này:

Nàng ơi, tay đêm đơng giăng mền Trăng đan qua cành muôn tơ êm Mây nhung pha màu thu trên trời Sơng lam phơi màu thu muôn nơi ( Tỳ bà)

Hay:

Lam nhung ô! màu lng chừng trời Xanh nhung ô! màu phơi nơi nơi Vàng phai nằm im ôm non gầy Chim Yên eo mình nơng sơng cây (Hoàng hoa)

sông Trà này: “Thi sĩ Bích Khê là ngời có đôi mắt rất mơ, rất mộng, rất ảo, nhìn vào thực tế thì sự thực sẽ trở thành chiêm bao, nhìn vào chiêm bao lại thấy xô sang

địa hạt huyền diệu ”[21, 104] Đôi mắt mơ mộng nhạy cảm ấy đã phát hiện, mĩ hoá bao vẻ đẹp thanh cao từ thiên nhiên và con ngời Hình ảnh con ngời đi vào thơ

ông với một vẻ đẹp thật nguyên sơ, thuần khiết, là điểm hội tụ tất cả vẻ đẹp của đất trời:

Nàng là tuyết hay da nàng điểm tuyết Nàng là hơng hay nhan sắc lên hơng Mắt ngời châu rung ánh sáng nghê thờng

Lệ tích lại sắp tuôn hàng đũa ngọc

Đêm u huyền ngủ mơ trên mái tóc Vài chút trăng say đọng ở lan môi

(Tranh loã thể)

Khám phá cái Đẹp thanh cao, thơ Bích Khê tiếp tục làm phong phú, giàu có thêm cho những biểu hiện của cái Đẹp theo quan niệm truyền thống Tuy nhiên,

đọc Tinh hoa và Tinh huyết độc giả có thể thấy rất rõ một điều: một trong những

cảm hứng lớn, cũng là một trong những nét độc đáo tạo nên diện mạo thơ của Bích Khê là khám phá, chiếm lĩnh cái Đẹp kinh dị Đó là một quan niệm về cái Đẹp mang tính phá cách mạnh mẽ, gây sửng sốt

2.3.3 Cái Đẹp kinh dị

Từ một góc nhìn nhất định, chúng tôi thấy cái Đẹp trong thơ Bích Khê còn

là những kết hợp đầy nghịch lí: Đẹp - Dâm, Đẹp - Cuồng, Đẹp - ác, một quan niệm

Đẹp "bất chấp" chuẩn mực thẩm mĩ và đạo đức truyền thống Bích Khê cũng nh những nhà thơ thuộc trờng thơ Loạn đã mở ra các kênh mới cho cái Đẹp, tìm thấy cái Đẹp ở những lĩnh vực tởng nh xa lạ với nó nhất Nó là sự "xé rào", "phản ứng",

là sự không chấp nhận đóng khung cái Đẹp nh trong quan niệm đạo đức truyền thống Điều này cũng rất phù hợp với một thực tế: cái Đẹp có mặt khắp nơi trong cuộc sống, điều quan trọng là có một cái nhìn mang tính phát hiện

Quan niệm mĩ học này của Bích Khê chịu ảnh hởng chủ yếu từ Baudelaire

- ông tổ của trờng phái tợng trng baudelaire từng quan niệm: “Hỡi cái Đẹp, con quái vật khủng khiếp và chất phác ngây thơ, dù ngơi đến từ phơng trời cao hay địa ngục Điều đó có hề chi nếu con mắt, nụ cời và bàn chân ngơi mở cho ta cánh cửa của vô tận mà ta mến yêu và cha hằng biết đến” (Baudelaire-toàn tập) quan niệm khác lạ, độc đáo này đã thu hút, ảnh hởng tới sáng tác của rất nhiều nhà Thơ mới Việt Nam, đặc biệt là các thành viên của Trờng thơ Loạn; trong đó có thể xem Bích Khê là ngời chịu ảnh hởng sâu sắc nhất Bởi thi sĩ là ngời ngay từ khi bớc vào làng Thơ mới đã muốn đi đến cùng một cuộc duy tân táo bạo đối với thi ca Sự khao khát sáng tạo, khám phá cái mới lạ, cái phá cách của Bích Khê đã bắt gặp quan

Theo quan niệm thông thờng, "dâm" là có tính ham muốn thú nhục dục quá

độ hoặc không chính đáng Vì vậy, "thơ dâm" là chỉ loại thơ viết về nhục thể và các hoạt động xác thịt của con ngời mà kích thích ở ngời đọc những ham muốn dục vọng không chính đáng Tuy nhiên trong sáng tác của Bích Khê, những khái niệm này dờng nh đợc hiểu theo cách khác "Thơ dâm" của ông đợc hiểu theo nghĩa là sự say đắm ngợi ca nhục thể của con ngời, phơi bày, đề cao thân thể ngời phụ nữ Với hàm nghĩa ấy, có thể nói, lần đầu tiên trong lịch sử thơ Việt, một thi sĩ đã dám công khai đặt Dâm và Đẹp lên cùng một bình diện, biến Dâm trở thành một phạm trù thẩm mĩ Và Cái Đẹp - Dâm là cái Đẹp mang tính nhục cảm nhng thanh khiết, có khả năng khơi dậy ở ngời đọc những khao khát tinh thần mang tính bản năng nhất Quan niệm về cái Đẹp độc đáo này không những chi phối và thể hiện ở cách lựa chọn đề tài táo bạo, liều lĩnh mà còn ở tất cả các phơng diện cách, xây dựng hình t-ợng, cách chọn hình ảnh, cách tổ chức, sử dụng ngôn ngữ trong thơ ông

Bích Khê tôn thờ vẻ đẹp thân thể ngời phụ nữ - cái đẹp cơ thể trẻ trung tròn

đầy, mang tính nhục cảm nhng vẫn trong trắng, tinh nguyên, thơm mát và đầy sức sống:

Nàng là tuyết hay là da nàng tuyết điểm Nàng là hơng hay nhan sắc lên hơng Mắt ngời châu rung ánh sáng nghê thờng

Lệ tích lại sắp tuôn hàng đũa ngọc

Đêm u huyền ngủ mơ trên mái tóc

Vài phút trăng say đọng ở làn môi Hai vú nàng! Hai vú nàng! Chao ôi Cho tôi nút một dòng sâm ngọt lộng

Ôi lồ lộ một toà hoa nghiêm động

(Tranh loã thể)

Một bức tranh, một pho tợng hiện ra: trẻ trung, mơn mởn, đầy khí lực, khiến ngời ta không thể hững hờ ở đó có một sức sống mãnh liệt đang bừng lên đốt cháy lòng ngời, cuốn hút thi nhân và độc giả với một niềm si mê, đắm đuối

Bích Khê đã nói tới nhục cảm, nói tới vẻ đẹp của những vú nõn, xác thịt, vẻ

đẹp khoả thân Dờng nh chân dung nàng thơ luôn đợc thi nhân trình bày ở dạng

"loã thể":

Đâu đôi mắt mùa thu xanh tợ ngọc?

Vú non non, da dịu dịu, êm êm

Đâu hang báu cho ngời ta phải khóc?

Trên môi son, ta liếc lỡi gơm mềm!

(Mộng cầm ca)

Ôi cặp mắt đa tình ngời kiếm sắc!

Một bàn chân ve vuốt một bàn chân!

(Bàn chân)

“Vẻ chi mãnh liệt nhng êm ái/ Trong cặp tuyết lê ớm dậy thì”(Châu) Đặc biệt

cảm hứng nhục thể ấy còn chi phối cách nhìn cảnh vật của Bích Khê Nhà thơ nhìn quả măng cụt cũng thành một thân thể:

Múi trắng sao nh ngọc Múi mát tợ thịt thơm Môi ai hoa mời mọc Ngọt lịm đến linh hồn

(Quả măng cụt)

(Xuân tợng trng) Và từ đỉnh Ngũ Hành Sơn, nhà thơ ngớc lên bầu trời để thấy:

Có ai biết trên cao

Da trời màu thịt sứa

Da trời se chất sữa Truyền cảm hứng mênh mông (Ngũ Hành Sơn)

Có thể nói nhục cảm trong thơ Bích Khê đợc tác giả cảm nhận nh vẻ đẹp thuần khiết, tơi mát trong sáng của thiên nhiên, tâm hồn Nhà thơ đi tìm cái Đẹp

truồng dâm đãng ấy không còn là thứ khả ố làm chúng ta xốn mắt khó chịu Thi nhân đã biến những sắc thái ấy qua ý vị của thơ, của hơng, của nhạc, của tuyết, của ánh sáng”[14] Vì thế, cái dị biệt lạ thờng trở thành cái bình thờng ở đó có

sự giằng xé dữ dội giữa những đam mê trần tục và sự tôn thờ những khát khao thánh thiện “để hãm lại cánh hồn si” vơn tới vẻ đẹp tuyệt đối không phải ở cõi huyền diệu mà chính là vẻ đẹp nơi phàm trần: Bích Khê đã “sống bằng sự rung chuyển của tâm linh qua sự va chạm tuyệt đối của cảm giác” [14] Thân xác ng-

ời đẹp của Bích Khê ớp đầy hơng, nhạc, ánh sáng với một vẻ đẹp mê hồn

Từ đó, dờng nh những câu thơ viết về cái Đẹp – Dâm của Bích Khê không làm cho ta gớm ghiếc nhục dục mà nó kích thích, nó nghiêng về gợi dục tình nhiều

và mạnh làm cho ngời đọc cũng đê mê, khoái lạc Thi sĩ đánh động vào cảm giác- trực giác của ngời đọc đối với nhục cảm Niềm hoan lạc không có ranh giới! Bích Khê nh muốn chứng minh một điều: con ngời không thể bị cầm tù trong một quan niệm nào đó mà không đi hết con đờng của niềm khát khao - kể cả những khát khao dục tình Và nh thế, có thể nói, Bích Khê đã mở ra một kênh mới mang tính cởi mở và dân chủ hơn trong quan niệm về cái đẹp hiện đại.Cái Đẹp – Dâm, cái Đẹp gợi tình, gợi dục trong quan niệm của Bích Khê có thể trái với quan niệm đạo đức truyền thống vốn nghiêng về sự kín đáo, mực th-

ớc nhng nó vẫn không hề vi phạm nhân văn vì đó vẫn là những khát khao hết sức chính đáng của con ngời Con ngời không chỉ có vẻ đẹp tinh thần mà còn có

vẻ đẹp thể chất, thân xác Ca ngợi thân xác, thể chất là một quan niệm nhân văn tiến bộ, cũng là một đóng góp cách tân lớn của văn học lãng mạn Việt Nam (Tự

Lực Văn Đoàn và Thơ Mới) đầu thế kỷ Nó thoát khỏi quan niệm mỹ học trung

đại trói buộc cái Đẹp vào đạo đức phong kiến Nó khẳng định không chỉ có trí tuệ và chí khí thuộc về thần thánh mà thần thánh ngay cả thân xác tuyệt mỹ.Mặt khác, Bích Khê còn ảnh hởng quan niệm phồn thực: coi ham muốn nhục dục chẳng những là ham muốn không thể thiếu mà còn là một ham muốn mạnh

mẽ mang tính bản năng tự nhiên của con ngời Vì thế cái Đẹp ở ngời phụ nữ không thể thiếu khía cạnh nhục cảm Nhục cảm là một khía cạnh thuộc về bản thể của cái Đẹp theo quan niệm Bích Khê Quan niệm đó phản ánh sự hoài niệm phồn thực dân gian hay chính là sự ám ảnh tính dục theo quan niệm Freud trong Phân tâm học? Có lẽ là cả hai Và phải chăng, đó cũng chính là nguyên nhân, sự

đồng điệu mà Bích Khê tìm thấy đợc ở bà chúa thơ Nôm Hồ Xuân Hơng nh trong bài viết Bích Khê, "thi sĩ thần linh", "thơ loã thể" tác giả Phạm Xuân

Nguyên đã nhận xét? Một sự đồng diệu trong quan niệm "thơ loã thể" - đẹp và dâm, "nàng thơ là ngời đẹp nhng cái Đẹp đó phải đợc thức giấc, đợc sống động

độn khoả thân" [10] Cũng chính vì vậy, trong thơ, Bích Khê đã nhận Xuân

H-ơng là vợ, ngời bạn tri âm Cái khác của Bích Khê so với Xuân HH-ơng là nhà thơ

đã nói thẳng ra những điều Hồ Xuân Hơng còn thể hiện lấp lửng hai mặt

Tuy nhiên, trong thơ Bích Khê, ở một số bài thơ, câu thơ, nhục cảm đã bị đẩy lên đến cực đoan Gợi dục đây đó có màu sắc dung tục, sống sợng, tức là quá đề cao bản năng tính dục:

Tôi vồ ngời nh một miếng mồi ngon

Miệng ngậm hờn riết chặt lấy môi son

Măt đổ lửa lờm qua làn sóng sắc

Tôi giật nẩy rồi cời lên sặc sặc

Hai tay cào đôi vú trắng nh bông

(Xác thịt)

Dũng cảm đi tìm cái Đẹp, thi nhân càng đến gần bờ xác thịt Nhng rồi chính cái Đẹp thể chất, nhục dục mê cuồng ấy đã không ít lần đẩy thi nhân đến tận cùng

sa đoạ Và lúc đó ham muốn nhục dục có phần lấn át cảm xúc tinh thần; cái Đẹp – Dâm không còn gợi vẻ đẹp tinh khiết, thi vị nữa mà đã trở thành khiêu dâm Nên thơ Bích Khê cũng có lúc vẩn đục

2.3.3.2 Đẹp Cuồng–

Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta vẫn sử dụng khái niệm “Cuồng” với nghĩa là “không tự chủ, không tự kìm giữ đợc trong hành động, nói năng do thần kinh không bình thờng hoặc do lí trí không chế ngự đợc tình cảm quá mạnh” [24, 226], đó là một trạng thái khác của “điên”, “loạn” Tuy nhiên theo chúng tôI, Điên – Cuồng – Loạn trong sáng tạo nghệ thuật có lẽ không nên hiểu theo nghĩa thông thờng Đặc biệt, đối với các nhà thơ Trờng thơ Loạn, nó không phải là trạng thái bệnh lí mà là trạng thái sáng tạo, là thời điểm hng phấn nhất của thi nhân khi sáng tác Khi ấy thi sĩ nh đi trong mê, nói trong cuồng Phát hiển ra cái Đẹp ở khía cạnh mới mẻ, có phần lạ lẫm này là một đóng góp độc đáo của Bích Khê, là một biểu hiện khác của cái đẹp phá cách

Theo nhà thơ, nếu quan niệm Đẹp – Dâm là một cái Đẹp gợi dục, gợi tình nhng trinh bạch thì Đẹp – Cuồng lại là cái Đẹp nổi loạn của cảm xúc thẩm mĩ – một sự nổi loạn bên trong, nổi loạn của tâm hồn Nhà thơ đắm chìm trong thế giới của nhục cảm, say sa thởng thức cái Đẹp muôn phơng của trời đất, và đã đa sự khát khao của tâm hồn lên đến cực độ nh “muốn chụp vồ, ôm ghì, riết chặt và lăn lộn, rồi buông ra xé nát, phá tan những hình ảnh tơi đẹp đang hiện ra trong tâm tởng mình”[14] Vì vậy, quan niệm "cuồng" của Bích Khê rất gần với quan niệm của Hàn Mặc Tử Thi sĩ họ Hàn đã phát biểu: Điên là cực điểm của sáng tạo và "làm thơ khi máu cuồng rền vang dới ngòi bút" [3, 119] Đó chính là khi ngời nghệ sĩ sống mãnh liệt và đầy đủ đến "gần đứt sự sống" Và đó cũng có thể coi là đặc trng của trờng thơ Loạn "với nghĩa bộc lộ hết mình và tột cùng, cả thể chất và tinh thần, trong cơn sáng tạo quyết liệt" [19] Quan niệm này thể hiện rõ nét trong thơ Bích Khê, đặc biệt ấn tợng nhất là ở cách bộc lộ tận cùng những cảm xúc, ham muốn của cái tôi trữ tình, ở cách sử dụng từ ngữ có khả năng làm bật dậy trong ngời đọc

Sự nhập cuộc hết mình ấy khiến khi nhìn vào đôi mắt đẹp của ngời yêu, cảm xúc của thi nhân cũng trào ra mãnh liệt, và cảm xúc đó đa thi nhân đến một trạng thái hỗn độn, rùng mình, các dây thần kinh, gân cốt nh rung chuyển, lay đổ:

Ôi đôi mắt!- Toàn thân tôi rởn ốc!

Cả linh hồn óc não phổi tim gan

Đều say rêm trong sóng điện rang rang

Hay: Có cặp lông mày phớt sáng đêm

Dậy nh men rợu gọi mơ thèm

Có gì nh chuyển trên da thịt Nức một đờng thơm một điệu êm (Châu)

Tâm hồn thi nhân rung chuyển, cuồng loạn đến bất lực, run rẩy:

Tê tái hồn tôi khóc nức nở

Là khi ảnh ấy ở trên tay Cơ hồ thân thể run cầm cập -Thanh sắc muôn xuân đến đã đầy Cơ hồ trực giác lên cung bậc