Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lý lớp 11 theo hướng dạy học tích cực luận văn tốt nghiệp đại học

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu, xây dựng hệ thống phiếu học tập theo chương trình sáchgiáo khoa Địa lí 11, đề xuất quy trình biện pháp sử dụng trong quá trình dạyhọc môn Địa lý lớp 11 nh

Trờng đại học vinh Khoa địa lý -

Lê thị nhung

Thiết kế và sử dụng phiếu học tập

trong dạy học địa lý lớp 11

theo hớng dạy học tích cực

Khoá luận tốt nghiệp Chuyên ngành: phơng pháp dạy học địa lý

Vinh - 2011

Trờng đại học vinh Khoa địa lý -

Thiết kế và sử dụng phiếu học tập

trong dạy học địa lý lớp 11

theo hớng dạy học tích cực

Khoá luận tốt nghiệp Chuyên ngành: phơng pháp dạy học địa lý

Gi¶ng viªn híng dÉn: ThS NguyÔn ViÖt Hµ

Sinh viªn thùc hiÖn: Lª ThÞ Nhung

Líp: 48A - §Þa Lý

MSSV: 0756031668

Vinh - 2011LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình hoàn thành khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Thiết kế và

sử dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lý lớp 11 theo hướng dạy học tíchcực”, tôi đã nhận được sự giúp đỡ rất tận tình của các thầy cô giáo, sự độngviên khích kệ của bạn bè

Vì vậy, lời đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn cô giáo Nguyễn Thị Việt

Hà - người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành khoá luận này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa, các bạnsinh viên lớp 48A Địa lý đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình thựchiện đề tài

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tới tập thể các giáo viên, học sinhtrường THPT Hậu Lộc 2 đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành việc thực nghiệm

sư phạm

Làm quen với đề tài ứng dụng khoa học trong thực tiễn nên bản thânkhông thể tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế, rất mong nhận được sự đónggóp ý kiến của thầy cô và bạn đọc

Xin chân thành cảm ơn!

Vinh, tháng 05 năm 2011

Sinh viên

Lê Thị Nhung

MỤC LỤC

Trang

A PHÀN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Giới hạn của vấn đề nghiên cứu 2

5 Lịch sử nghiên cứu của đề tài 3

6 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 6

7 Kế hoạch thực hiện đề tài 8

8 Bố cục của đề tài 9

B PHẦN NỘI DUNG 10

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lý 11 Trung học phổ thông 10

1.1 Cơ sở lý luận 10

1.1.1 Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học trong dạy học Địa lý hiện nay 10

1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực 16

1.1.3 Vai trò của các phương tiện trực quan trong dạy học Địa lí theo hướng tích cực……… 24

1.1.4 Phiếu học tập và vai trò của phiếu học tập trong dạy học 27

1.2 Cơ sở thực tiễn 36

1.2.1 Tình hình sử dụng phiếu học tập ở trường THPT 36

1.2.2 Hiệu quả sử dụng trong dạy học Địa lý lớp 11 43

1.2.3 Kết luận về cơ sở thực tiễn 44

Chương 2 Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lý theo

hướng tích cực 45

2.1 Thiết kế phiếu học tập trong dạy học Địa lý theo hướng tích cực 45

2.1.1 Phân tích chương trình và sách giáo khoa Địa lý 11 45

2.1.2 Thiết kế 48

2.2 Sử dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lý 11 72

2.2.1 Nguyên tắc sử dụng 72

2.2.2 Các bước sử dụng 73

2.2.3 Khả năng sử dụng phiếu học tập trong chương trình dạy học Địa lý 74

2.2.4 Một số điểm lưu ý khi sử dụng phiếu học tập 81

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm 82

3.1 Mục đích thực nghiệm 82

3.2 Nội dung thực nghiệm 82

3.3 Phân tích kết quả thực nghiệm 83

3.4 Kết luận về thực nghiệm sư phạm 84

C KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 85

1 Kết luận 85

2 Kiến nghị 86

D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 87 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

SGK: Sách giáo khoa SLTK: Số liệu thống kê

TB - ĐN: Tây Bắc - Đông Nam

TTCN: Trung tâm công nghiệp PHT: Phiếu học tập

KHKT: Khoa học kỹ thuật PPDH: Phương pháp dạy học GV: Giáo viên

HS: Học sinh

DANH MỤC PHIẾU HỌC TẬP

Trang

Phiếu học tập số 1……… 29

Phiếu học tập số 2……… 30

Phiếu học tập số 3……… 32

Phiếu học tập số 4……… 51

Phiếu học tập số 5……… 53

Phiếu học tập số 6……… 54

Phiếu học tập số 7……… 52

Phiếu học tập số 8……… 56

Phiếu học tập số 9……… 57

Phiếu học tập số 10……… 58

Phiếu học tập số 11……… 59

Phiếu học tập số 12……… 60

Phiếu học tập số 13……… 61

Phiếu học tập số 14……… 75

Phiếu học tập số 15……… 76

Phiếu học tập số 16……… 76

Phiếu học tập số 17……… 77

Phiếu học tập số 18……… 80

DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ, Trang Bảng 1.1 Mức độ sử dụng các phương tiện dạy học của GV được hỏi… 40 Bảng 1.2 Các mức độ nhận thức của giáo viên về ý nghĩa của phiếu học tập……… 43

Bảng 1.3 Mức độ sử dụng phiếu học tập……… 43

Bảng 3.1 Kết quả thực nghiệm………

Bảng 3.2 Xử lý kết quả thực nghiệm……… 83

Sơ đồ 1.1 Cấu trúc của phương pháp dạy học……… 15

Sơ đồ 2.1 Quy trình thiết kế phiếu học tập……… 48

Biểu đồ 2.1 Đặc điểm giờ học có giao nhiệm vụ cho học sinh………… 38

PHẦN A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Mục tiêu của giáo dục nước ta là "đào tạo con người Việt Nam pháttriển toàn diện có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trungthành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồidưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân đáp ứng yêu cầu của

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" Để đạt mục tiêu giáo dục đó cần phảihướng tới việc phát huy tính tích cực, chủ động của người học, cần phải đưangười học vào trung tâm của quá trình dạy học Mỗi cá nhân đều có tiềm năngsáng tạo chỉ cần có dịp để thực hiện

Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủđộng, sáng tạo của học sinh là yêu cầu bức thiết của toàn xã hội và là yếu tốquyết định trong nền giáo dục nước nhà trong thời kỳ hội nhập hiện nay Cuộcvận động bốn không “Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tíchtrong giáo dục; Nói không với việc ngồi nhầm lớp và vi phạm đạo đức nhàgiáo”, thực sự đang làm nên một cuộc cách mạng trong nền giáo dục ViệtNam Đổi mới phương pháp dạy học là cốt lõi chính để thực hiện các cuộcvận động nói trên

Để tiến hành đổi mới phương pháp dạy học có hiệu quả phát huy tínhtích cực, chủ động của người học cần sử dụng và tận dụng tối đa các phươngtiện dạy học, cùng với đó là các phương pháp dạy học có hiệu quả Trong dạyhọc Địa lí nói chung và Địa lí lớp 11 nói riêng rất cần sử dụng các phươngtiện dạy học để phát huy tốt hơn các kỹ năng của học sinh Trong điều kiệnhiện nay, ngoài những phương tiện truyền thống thì các phương tiện hiện đạikhông phải được sử dụng một cách tối đa trong các trường, nhất là các trường

ở nông thôn mà chỉ phổ biến ở các trường thành phố - nơi điều kiện cơ sở vật

chất tốt hơn Do vậy việc sử dụng và tận dụng tối đa các phương tiện dạy họcchưa thật phổ biến ở một số trường Tuy nhiên có những phương tiện mangtính thủ công mà người giáo viên có thể thiết kế nhưng hiệu quả dạy học lạicao, đó chính là có thể tự thiết kế các phiếu học tập cho những phần nội dungcủa một bài học cụ thể, học sinh tự khai thác kiến thức trên đó Đó là conđường giúp đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao tính tự học, chủ động,sáng tạo của học sinh.

Vì những lý do trên, chúng tôi đã chọn đề tài “Thiết kế và sử dụng

phiếu học tập trong dạy học Địa lí lớp 11 theo hướng dạy học tích cực” làm

đề tài nghiên cứu cho khoá luận tốt nghiệp của bản thân

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu, xây dựng hệ thống phiếu học tập theo chương trình sáchgiáo khoa Địa lí 11, đề xuất quy trình biện pháp sử dụng trong quá trình dạyhọc môn Địa lý lớp 11 nhằm nâng cao tính tích cực, chủ động của người học,góp phần thực hiện có hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài phải giải quyết các vấn đề sau:

- Tổng quan cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng phiếuhọc tập trong quá trình dạy học ở trường THPT

- Xây dựng hệ thống PHT theo chương trình và SGK Địa lý lớp 11

- Đề xuất quy trình và hướng dẫn các biện pháp kỹ thuật sử dụng phiếuhọc tập

- Thực nghiệm sư phạm

4 Giới hạn của vấn đề nghiên cứu

Đề tài này tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận xây dựng phiếu học tậptheo chương trình và SGK Địa lý lớp 11-Ban cơ bản và so sánh với cácphương pháp khác để tìm ra biện pháp sử dụng có hiệu quả

5 Lịch sử nghiên cứu của đề tài

5.1 Trên thế giới

Ngay từ thời cổ đại, vấn đề phát huy tính tích cực tự học của học sinh

đã được các nhà giáo dục quan tâm Điển hình là Xôcrat với phương pháp vấnđáp Ơrictic

Đến thế kỷ XVII J.A Kômenxki trong tác phẩm nổi tiếng Lý luận dạy học lần đầu tiên trong lịch sử đã nêu tính tích cực tự giác là một trong những

nguyên tắc dạy học Distervec đã từng nói “Người giáo viên tồi là người cungcấp cho học sinh chân lý còn người giáo viên giỏi là người dạy học sinh đitìm chân lý”

Usinxki K.Đ cho rằng “Tính tích cực độc lập của học sinh trong quátrình dạy học được coi là cơ sở vững chắc cho một sự học tập có hiệu quả”

Đến cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX nhờ sự thành công của phongtrào nhà trường mới tích cực, chủ động vấn đề mà được nhiều nhà giáo dụchọc và tâm lý học chú ý nghiên cứu vận dụng L.Dewey đã thành lập nhàtrường tích cực và đã phát triển cách học tập nhóm của học sinh Theo ôngvào thời kỳ đó đã diễn ra ba cuộc cách mạng: Sự tiến bộ khoa học, sự pháttriển các ngành sản xuất kỹ thuật và sự phát triển tinh thần dân chủ Ba sự tiến

bộ đó đã lật đổ nền tảng của cơ cấu xã hội, sự tiến bộ của học đường phải đitheo chiều hướng đó Nhưng sự thích ứng đang tiến hành không đầy đủ nêncần phải có một sự thay đổi toàn diện và do đó người ta đề cao vai trò và đề rahoạt động tích cực của học sinh, khuyến khích học sinh tự sắp xếp thời gianhọc tập theo khả năng của mình, tự mình học lấy cho mình, tự mình thấy tráchnhiệm của mình trước công việc Học sinh nào giỏi thì học nhanh, học sinhkém thì tiến chậm, không ai đợi ai, không cần sự gò ép Họ chủ trương để chotrẻ em được hoàn toàn được tự do phát triển trong từng trẻ em, từng năngkhiếu riêng biệt Những tư tưởng này đã được nhiều tác giả đề cập như

O.Decroly, C.Freml… và đã được thể hiện trong một số phương pháp giáodục mới rất phát triển ở các nước Âu - Mỹ vào đầu thế kỷ XX.

Nền giáo dục cho thế kỷ XXI những triển vọng của châu Á - Thái Bình Dương

(Hà Nội, 1994) cho rằng: “Sự học tập do người học chủ đạo trong hệ thốngdạy học, người học là trung tâm, người học vừa là chủ thể, vừa là mục đíchcủa quá trình học tập Vị trí của người học ở trung tâm hay ngoại biên là nétđặc trưng phân biệt hệ thống giáo dục này với hệ thống giáo dục khác” Quanđiểm lấy học sinh làm trung tâm làm tăng tính nhân văn của giáo dục và làmcho người học nhận ra được tiềm năng của bản thân và thật sự có niềm vui vàhạnh phúc Đây là điểm tựa của nền giáo dục tương lai

Trong môn Địa lí, đã có rất nhiều công trình khoa học trong và ngoàinước đề cập đến việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực trongdạy học để lôi cuốn, tạo hứng thú học tập bộ môn cho học sinh

Ở nước ngoài có thể kể đến các tác giả như: V.A Kôsinxkaia,

L.M.Pantretnhicôva, Lecner I.Ia… trong cuốn Phương pháp dạy học Địa lý

xuất bản năm 1986 đã nhấn mạnh tới các phương pháp phát triển công tác độclập của học sinh nhằm phát huy tính tích cực của học sinh Tư tưởng của cuốnsách này là: trong quá trình dạy học, giáo viên chỉ là người hướng dẫn, cònhọc sinh phải lao động thật sự để nắm kiến thức, kỹ năng thực hành Do đóphương pháp dạy học phải kích thích sự ham hiểu biết của học sinh, phải đểhọc sinh tự tìm tòi, học hỏi để giải quyết các bài tập mà giáo viên đưa ra

e- Tác giả Nguyễn Trọng Phúc trong công trình Thiết kế bài giảng Địa

lý ở trường phổ thông cũng đưa ra được các mẫu giáo án được thiết kế theo

g- Tác giả Nguyễn Trọng Phúc trong công trình Phương pháp sử dụng

số liệu thống kê trong dạy học Địa lý kinh tế xã hội làm cơ sở cho việc tính

toán và xử lý số liệu sau này

h- Tác giả Mai Xuân San trong công trình Rèn luyện kỹ năng Địa lý đã

đưa ra được quy trình rèn luyện một số kỹ năng Địa lý cần thiết nhằm trang bịcho học sinh không chỉ về lý thuyết mà còn cả kỹ năng thực hành

i- Tác giả Trần Đức Tuấn trong công trình Hướng dẫn biên soạn và giải bài tập Địa lý lớp 11 đã thiết kế và biên soạn được một số kiểu bài tập

nhận thức để học sinh làm việc và nắm vững kiến thức

Các công trình của các tác giả trên đều đã khơi gợi những phương pháp

và kỹ thuật dạy học Địa lý nhưng chưa chú trọng đến việc xây dựng và đềxuất quy trình sử dụng các loại phương tiện trong dạy học Đặc biệt chưa cómột công trình nào nói về phiếu học tập một cách cụ thể, rõ ràng

6 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

6.1 Quan điểm nghiên cứu

6.1.1 Quan điểm hệ thống

Quá trình dạy học là một quá trình được tạo thành từ nhiều yếu tố cómối liên hệ hữu cơ, chặt chẽ với trong trong đó mục đích quyết định đến nộidung, nội dung quyết định đến phương pháp, phương tiện và đến lượt mìnhphương pháp, phương tiện dạy học tác động tích cực hoặc tiêu cực đến thựchiện mục đích và nội dung dạy học Toàn bộ hệ thống này lại được đặt trongmôi trường khoa học kỷ thuật và môi trường giáo dục Chính vì vậy trong quátrình nghiên cứu, dựa vào quan điểm này để nhận thức một cách sâu sắc, toàndiện, khách quan về đối tượng nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng phiếu học tập giữa các bài trong chương trình Địa

lý lớp 11 theo quan điểm hệ thống chính là dựa theo kết cấu chương trình,sách giáo khoa Địa lý và trong Địa lý lớp 11

+ Theo chương trình sách giáo khoa nghĩa là các PHT sẽ bám sát khungchương trình và nội dung của SGK theo một hệ thống chặt chẽ.

+ Trong Địa lý lớp 11 tức là giữa các đơn vị kiến thức của một bài,hoặc các bài với nhau có mối quan hệ với nhau

6.1.2 Quan điểm logic - lịch sử

Quan điểm logic - lịch sử xuất phát từ yêu cầu cần phải xem xét cácvấn đề của quá trình dạy học trong từng không gian, thời gian cụ thể, trongmối quan hệ của các yếu tố tác động, từ đó mới có thể xác định được các thờiđiểm thực hiện đổi mới dạy học, đề xuất các biện pháp phù hợp

Trong đề tài này, tác giả đã vận dụng quan điểm logic lcịh sử ở chỗ đã

kế thừa và phát triển được các phiếu hiện có, đa dạng các hình thức của phiếu.Đồng thời tác giả áp dụng việc ứng dụng công nghệ thông tin để xây dựng vàthiết kế các PHT

6.1.3 Quan điểm thực tiễn giáo dục

Xuất phát từ yêu cầu giải quyết các vấn đề do thực tế giáo dục của cảnước, của từng địa phương, từng nhà trường đặt ra trong mối quan hệ chặt chẽcủa những yếu tố tác động, từ đó mới có thể tìm kiếm các giải pháp phù hợp.Đồng thời trong quá trình nghiên cứu quán triệt nguyên tắc khách quan, xemxét đánh giá đối tượng dựa trên các số liệu, tư liệu đủ độ tin cậy và bản thânthu thập được

Xuất phát từ nhu cầu của việc xây dựng và sử dụng PHT trong dạy họchiện nay ở các trường phổ thông nhằm thực hiện đổi mới PPDH, tác giả đãthiết kế các PHT sử dụng ở lớp học với bài giảng truyền thống và các PHT sửdụng ở lớp học với bài giảng điện tử nhằm đa dạng hoá các hình thức dạy học

và phương tiện sử dụng trong tiết học

6.2 Phương pháp nghiên cứu

6.2.1 Phương pháp lý thuyết

a Nhóm phương pháp thu thập, tổng hợp và phân tích tài liệu: Nghiêncứu giáo trình về tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học, phương pháp dạyhọc Địa lý theo hướng tích cực để tạo cơ sở thiết kế giáo án phù hợp với đặcđiểm tâm lý của học sinh

Nghiên cứu nội dung sách giáo khoa Địa lí 11 và các tài liệu dạy họchiện hành

b Nhóm phương pháp xử lý số liệu thống kê: Sử dụng các phươngpháp xử lý số liệu thống kê gồm các phương pháp: Phân tích, tổng hợp, sosánh, xử lí sang dạng mới những tài liệu thu thập được phù hợp với yêu cầucủa đề tài bằng cách sử dụng phiếu điều tra và các bài kiểm tra được chấmtheo thang điểm 10

6.2.2 Nhóm phương pháp thực tiễn

- Phương pháp điều tra: Điều tra thực trạng sử dụng phiếu học tập trongdạy học Địa lý của giáo viên thông qua tiếp xúc trao đổi trực tiếp, lấy ý kiếncủa giáo viên và học sinh

- Phương pháp quan sát: Trực tiếp quan sát các đối tượng nghiên cứu

để thu thập thông tin

- Dự giờ một số giáo viên ở các lớp nhưng tập trung nhiều ở lớp 11

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Là tiến hành soạn giáo án có vậndụng phiếu học tập vào giảng dạy ở lớp thực nghiệm sau đó so sánh kết quảvới lớp đối chứng

7 Kế hoạch thực hiện đề tài

- Tháng 10 đến tháng 11/2010: Nhận đề tài và thu thập tài liệu có liên quan

- Tháng 12/2010đến tháng 1/2011: Xử lý tài liệu và xây dựng đềcương

- Tháng 2/2011 đến tháng 4/2011: Tiến hành thực nghiệm sư phạmtại trường

- 20/4/2011 đến 5/2011: Hoàn chỉnh và bảo vệ

8 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung của đề tài gồm 3chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc thiết kế và sử

dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lí lớp 1.

Chương 2: Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lý

theo hướng dạy học tích cực.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

PHẦN B NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ

VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC

ĐỊA LÝ LỚP 11 - BAN CƠ BẢN 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Xu hướng đổi mới phương pháp dạy học trong dạy học Địa lý hiện nay

1.1.1.1 Yêu cầu của đổi mới

Việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học Địa lý nóiriêng đã được nêu và thực hiện từ nhiều năm và đã mang lại những chuyểnbiến tích cực Tuy nhiên quá trình đổi mới dạy học ở Việt Nam hiện nay vẫnchưa đạt hiệu quả cao Chúng ta đang trên con đường tìm kiếm những cáchthức và phương pháp đổi mới phù hợp Đổi mới phương pháp dạy học Địa lýtrước hết được thể hiện ở sự thay đổi phong cách dạy của thầy và phong cáchhọc của trò Sẽ không còn tồn tại phong cách dạy theo kiểu thầy là ngườitruyền thụ kiến thức và trò là người thụ động tiếp nhận kiến thức với kiểu dạyhọc đặc thù thầy đọc - trò chép Với quan điểm đổi mới, giáo viên phải tìmcách làm cho những bài học mang tính khái quát, trừu tượng cao, trở nên gầngũi với học sinh, đồng thời phải thiết kế được các tình huống để học sinh tựkhai thác, tự chiếm lĩnh và kiến tạo kiến thức

Phong cách dạy học mới thể hiện ở đặc trưng rất quan trọng như thầythiết kế các tình huống để học sinh tự khai thác, tự chiếm lĩnh và kiến tạo kiếnthức và tạo ra các cơ hội để người học sinh có thể chủ động, tích cực độc lậpsuy nghĩ, hoạt động nhiều hơn và có trách nhiệm nhiều hơn đối với hoạt độnghọc tập của mình

Mục tiêu cao nhất của đổi mới phương pháp dạy học là nâng cao chấtlượng và hiệu quả dạy học, đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học, khắc

phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học.

Vì vậy yêu cầu của đổi mới cần đáp ứng được những yêu cầu sau:

- Đổi mới nghĩa là tổ chức dạy học theo mới Trong đó cấu tạo chongười học một vị thế mới và những điều kiện thuận lợi để học sinh tích cựchoạt động nhận thức

- Xác định và khẳng định vai trò của người thầy với tư cách là ngườichỉ đạo tổ chức, điều khiển quá trình học tập của học sinh, người thầy cầnđảm nhận tốt các chức năng sau:

Thiết kế Uỷ thác Điều khiển Thể chế hoá

+ Thiết kế là lập kế hoạch cho quá trình dạy học cả về mục đích, nộidung, phương pháp, phương tiện và hình thức dạy học Người giáo viên cầnxuất phát từ mục đích và nội dung của bài học mà thiết kế ra những tìnhhuồng thích hợp để học sinh chiếm lĩnh nó thông qua hoạt động học tập tíchcực, tự giác, sáng tạo theo hướng độc lập hoặc hợp tác, giao lưu Quá trìnhdạy học của người dạy - tức giáo án - không đơn thuần là những thao tác, hoạtđộng của thầy được dự kiến trước mà là thiết kế một chuỗi các hoạt độngtương tác của thầy và trò sao cho mối liên kết hữu cơ với giữa mục tiêu, nộidung, phương pháp được thể hiện một cách sinh động

Khi chương trình và sách giáo khoa đã được đổi mới thì việc đổi mới thiết

kế bài học trong dạy học Địa lý là một tất yếu, tạo cơ sở vững chắc cho sự thànhcông của việc đổi mới quá trình dạy - học Địa lý ở các trường phổ thông

+ Uỷ thác: Tức là thông qua đặt vấn đề nhận thức, tạo động cơ hứngthú, người thầy biến ý đồ dạy học của mình thành nhiệm vụ học tập tựnguyện, tự giác của trò và chuyển giao cho trò những tình huống để trò hoạtđộng và thích nghi Theo đó, để tạo nhu cầu và hứng thú học tập cho học sinhtrong một tiết học giáo viên cần chú trọng sử dụng các phương pháp vàphương tiện thích hợp để khơi dậy ở học sinh một tâm thế, định hướng nhu

cầu nhận thức và duy trì hứng thú trong toàn tiết học.Vì vậy, trong bản thiết

kế cũng như quá trình tổ chức các hành động nhận thức cần thể hiện rõ nhữngbiện pháp tạo động cơ học tập Nói rộng ra, người dạy tạo ra môi trường họctập mà ở đó người học có thể tiếp nhận đối tượng học

+ Điều khiển quá trình hoạt động học tập của học sinh trên cơ sở thựchiện một số mệnh lệnh, chỉ dẫn trợ giúp, đánh giá Đây là chức năng trungtâm của việc tổ chức hành động học Quá trình điều khiển của người thầytrong dạy học hiện đại không phải là thể hiện quyền uy tuyệt đối của ngườidạy, điều khiển mọi hoạt động nhận thức của trò bởi sự áp đặt của thầy Màchức năng điều khiển chúng là việc hướng dẫn và điều chỉnh quá trình nhậnthức của người học trong các hoạt động dạy học Đồng thời, đó là việc kiểmsoát của giáo viên thông qua trao đổi thông tin hai chiều của người dạy -người học, thông qua sự đánh giá, tự đánh giá của người dạy và người học

+ Thể chế hoá tức là xác nhận, định vị kiến thức mới trong hệ thống trithức đã có, đồng nhất hoá kiến thức riêng lẻ của học sinh thành tri thức khoahọc xã hội Đây thực chất là quy trình chuyển nội dung môn học ở bên ngoàithành khái niệm khoa học của người học

- Các phương tiện dạy học cần hoàn thiện và hiện đại với tác dụng hỗtrợ nâng cao nhận thức, gắn lý thuyết và thực tiễn

- Nội dung dạy học cần được điều chỉnh, tinh giản nhưng vẫn đảm bảo tínhkhoa học và hấp dẫn cả về hình thức trình bày lẫn nội dung tri thức, đồng thời đểđáp ứng kịp thời yêu cầu về đổi mới phương pháp, phương tiện, mục tiêu

- Các phương tiện dạy học cần hoàn thiện và hiện đại với tác dụng hỗtrợ nâng cao nhận thức, gắn lý thuyết và thực tiễn

Trong giảng dạy các phương tiện dạy học đã đem lại những ưu thếtrong việc nâng cao hiệu quả dạy học:

+ Phương tiện dạy học cung cấp cho học sinh các kiến thức một cáchchính xác nhất.

+ Việc dạy học của giáo viên và học sinh trở nên cụ thể hơn, tăng khảnăng tiếp thu sự vật, hiện tượng của học sinh

+ Giúp cho việc rút ngắn thời gian giảng dạy của giáo viên và học sinh.+ Giúp cho học sinh hưng phấn trong việc thu nhận thông tin, nhất làcác phương tiện dạy học có nhiều chức năng như máy tính, máy chiếu

+ Với phương tiện dạy học, giáo viên có thể kiểm kiến thức của họcsinh một cách khách quan các mức độ hình thành kỹ năng, kỹ xảo

+ Nhờ phương tiện dạy học giáo viên có thể giải phóng một số côngviệc chân tay, có thể làm tốt hơn công tác hướng dẫn của mình để định hướngcho học sinh tự mình lĩnh hội tri thức, nâng cao chất lượng học tập

1.1.1.2 Xu hướng đổi mới

a Các xu hướng đổi mới PPDH trên thế giới

1 Tích cực hoá quá trình dạy học

2 Cá thể hoá việc dạy học

3 Thực hiện công nghệ đào tạo

4 Dạy học lấy học sinh làm trung tâm

b Các xu hướng đổi mới phương pháp dạy học ở Việt Nam

1 Đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới toàn diện các yếu tố củaquá trình dạy học

Quá trình dạy học là một quá trình được tạo thành từ nhiều yếu tố cómối liên hệ hữu cơ chặt chẽ với nhau Trong đó mục đích quyết định đến nộidung, nội dung quyết định đến phương pháp, phương tiện và đến lượt mìnhcác phương pháp, phương tiện dạy học tác động tích cực hay tiêu cực đếnviệc thực hiện mục đích và nội dung dạy học Do vậy đổi mới phương pháp

dạy học phải đổi mới toàn diện các yếu tố của quá trình dạy học để nâng caohiệu quả của quá trình dạy học.

2 Đổi mới về mục tiêu

Phương pháp giảng dạy là một trong những hoạt động sư phạm quantrọng của người giáo viên Nó ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập củahọc sinh Để học sinh có thể tiếp thu được những kiến thức Địa lý với hiệusuất cao, đòi hỏi người giáo viên phải nắm vững các phương pháp dạy học vàlựa chọn phương pháp để vận dụng nó trong việc giảng dạy sao cho phù hợpđáp ứng được mục tiêu theo đúng yêu cầu

3 Sử dụng kết hợp linh hoạt các phương pháp dạy học

- Hệ thống PPDH trong dạy học nói chung và dạy học Địa lý rất đadạng Hiện nay, cùng với việc phát triển như vũ bão của KHKT đã tạo ra càngnhiều phương tiện dạy học Lý luận dạy học hiện đại cũng đưa ra nhiềuphương pháp dạy học nhưng trong thực tiễn không có phương pháp nào tồntại độc lập, cũng không có PPDH nào là vạn năng sử dụng cho mọi đối tượng,cho mọi môn học Vì vậy, trong dạy học Địa lí hiện nay, tùy vào nội dung,đôố tượng và điều kiện dạy học mà có thể lựa chọn và kết hợp linh hoạt cácphương pháp sao cho hạn chế tối đa nhược điểm và phát huy ưu điểm củaphương pháp nhằm đạt hiệu quả tốt nhất

- Chú trọng đến tầng biện pháp kỹ thuật trong các phương pháp dạy học.Trong sơ đồ cấu trúc của PPDH có 4 tầng phát triển từ thấp lên cao:tầng phương pháp luận -> tầng lý luận -> tầng biện pháp kỹ thuật -> tầngnghệ thuật

Sơ đồ 1.1 Cấu trúc của PPDH

Theo sơ đồ cấu trúc này thì tầng phương pháp luận và tầng lý luận củaphương pháp đều được các giáo viên sử dụng giống nhau Nhưng đến tầng kỹthuật và tầng nghệ thuật thì nó thể hiện được năng lực sư phạm của từng giáoviên Và chính nó tạo nên phong cách riêng của giáo viên Cùng một nội dungkiến thức nhưng với mỗi giáo viên lại có cách tổ chức khác nhau, không aigiống ai Chính vì vậy khi kết hợp các phương pháp chính là thể hiện vàkhẳng định được năng lực sư phạm của mỗi giáo viên

4 Tăng cường sử dụng và sử dụng có hiệu quả các phương tiện dạy họcCon đường nhận thức của học sinh thường được bắt đầu từ trực quansinh động đến tư duy trừu tượng, rồi tư duy trừu tượng lại được thể nghiệmqua thực tiễn

Các phương tiện trực quan không chỉ thuần tuý có ý nghĩa mở đầu choquá trình nhận thức mà nó còn có tác dụng phát triển tư duy Địa lý cho họcsinh Mặt khác, nó lại có thể là sản phẩm do học sinh tạo ra, khi các em phảinghiên cứu để trình bày một vấn đề nào đó Tức là vừa phát triển tư duy vừaphát huy khả năng sáng tạo của học sinh.

Chính vì vậy, các phương pháp giảng dạy sử dụng phương tiện trựcquan đang dần chiếm ưu thế tuyệt đối trong quá trình giảng dạy Địa lý củagiáo viên, thực hiện các mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học

Hơn nữa với đặc điểm cấu trúc nội dung và cách trình bày của SGKhiện nay thì việc sử dụng các phương tiện trực quan là rất cần thiết Khi sửdụng các phương tiện dạy học trực quan, các hình thức hoạt động học tậpnhóm, cá nhân và hợp tác sẽ là các hình thức tổ chức hoạt động chủ yếu Vìcác hình thức này vừa phát huy được tính tích cực học tập của học sinh vừaphát triển tư duy Địa lý của các em

Vì vậy, xu hướng dạy học Địa lý hiện nay ở các trường phổ thông đangnghiêng hẳn về phía dạy học theo hướng tích cực Bởi lẽ, phương pháp dạyhọc tích cực có những đặc điểm sau:

- Dạy học thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

- Hình thức tổ chức và phương tiện dạy học rất đa dạng

- Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học cho học sinh

- Tăng cường tính tích cực của cá nhân trong sự phối hợp và hợp tác

- Kết hợp đánh giá của thầy và sự tự đánh giá của trò

1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực

a Tính tích cực và tích cực học tập

Theo I.F.Khar lamop “tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động nhậnthức của học sinh, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng, trí tuệ và nghịlực cao trong quá trình nắm vững kiến thức”

Tính tích cực thể hiện ở các cấp độ: bắt chước, tái hiện, tìm tòi, sángtạo, trong đó học sinh THPT phải vươn tới hai cấp độ tìm tòi và sáng tạo.

Tính tích cực một cách chủ động được hiểu theo nghĩa là người học chủđộng trong toàn bộ quá trình tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề nhận thứcdưới sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên

Tính tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh là hoạt động khôngthể thiếu trong quá trình lĩnh hội tri thức Đó là cơ sở, là tiền đề khai thác tối

đa những tiềm năng vốn cố của học sinh, đặc biệt là tiềm năng sáng tạo Tínhtích cực hoá hoạt động học tập của học sinh với mục đích làm cho học sinhhiểu nhiều hơn, tự học nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn Từ đó phát triển tưduy, trí tuệ của mỗi cá nhân nhằm đạt được mục tiêu dạy học: “đào tạo nhữngcon người làm chủ, sáng tạo, có khả năng giải quyết những vấn đề thườnggặp, tự lo được việc làm, lập nghiệp và thăng tiến trong cuộc sống, qua đógóp phần xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vănminh” (Nghị quyết TW 4)

b Bản chất của phương pháp dạy học tích cực

Tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của học sinh đặctrưng bởi khát vọng học tập cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trìnhnắm vững tri thức

Phương pháp dạy học tích cực thực chất là cách dạy hướng tới việc họctập tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, chống lại thói quen học tập thụ độngcủa học sinh

Dạy và học tích cực là một trong những mục tiêu chung vì cũng là mộttiêu chuẩn về giáo dục hiệu quả hướng dẫn cho việc đổi mới cả phương phápđào tạo giáo viên và việc dạy học trong các trường phổ thông

Thực hiện dạy và học tích cực sẽ mang lại hiệu quả cao trong giáo dục.Nhiệm vụ chủ yếu của giáo viên là trở thành người thiết kế và thực hiện cho

việc học tập tích cực của học sinh trong bối cảnh cụ thể (nhu cầu giáo dục,điều kiện làm việc của giáo viên và học sinh) Nhiệm vụ truyền thống củangười giáo viên trước đây là chuyển giao thông tin, nay được điều chỉnh và

mở rộng thành một nhiệm vụ tạo ra các điều kiện học tập và hỗ trợ quá trìnhhọc tập của học sinh Học sinh được thách thức tham gia một cách tích cựctrong xây dựng sự hiểu biết và tìm kiếm kiến thức Bản chất của dạy học tíchcực nằm trong khái niệm học như một quá trình tích cực và kiến tạo thôngqua đó người học xây dựng mối liên hệ thông tin mới và những kiến thức kỹnăng sẵn có

Xu hướng dạy học hiện nay ở Việt Nam cũng như trên thế giới đều theohướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh Những dấu hiệu đặc trưngcủa phương pháp dạy học này là:

- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của học sinh

- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

- Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập hợp tác

- Kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò

- Vai trò chỉ đạo của giáo viên

c Dấu hiệu đặc trưng

- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của học sinh

Phương pháp tích cực dựa trên cơ sở tâm lý học, nhân cách của trẻđược hình thành thông qua các hoạt động chủ động, thông qua các hành động

có ý thức Mối quan hệ giữa học và làm đã được nhiều tác giả nói đến: “suynghĩ tức là hành động” (J.Piagiê); “Cách tốt nhất để hiểu là làm” (Kant), “Học

để hành; học và hành phải đi đôi Học mà không hành thì vô ích; hành màkhông học thì hành không trôi chảy” (Hồ Chí Minh)

Trong phương pháp tích cực, người học chủ thể và hoạt động học đượccuốn hút vào những hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông

qua đó được tự lực khám phá những cái mình chưa biết, không phải thụ độngtiếp thu những tri thức đã được sắp đặt sẵn.

Dạy học theo cách này thì không phải chỉ giản đơn là cung cấp tri thức

mà còn là hướng dẫn hành động Khả năng hành động là một yêu cầu đượcđặt ra không phải chỉ đối với từng cá nhân mà cả ba cấp độ cộng đồng địaphương và toàn xã hội

- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học Phương pháp dạyhọc tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ

là một mục tiêu dạy học

Từ lâu các nhà sư phạm đã nhận thức được ý nghĩa của việc dạyphương pháp học tập Disterwerg đã viết: “Người thầy giáo tồi truyền đạtchân lý; người thầy giáo giỏi dạy cách tìm ra chân lý”

Ngày nay việc dạy phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học.Phương pháp tự học là cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học Nếu rènluyện cho người học có được kỹ năng, phương pháp, thói quen tự học, biếtlinh hoạt ứng dụng những điều đã học vào những tính huống mới, biết tự lựcphát hiện và giải quyết những vấn đề đặt ra thì sẽ tạo cho họ lòng ham học,khơi dạy tiềm năng vốn có trong mỗi người

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác

Phương pháp dạy học tích cực đòi hỏi sự cố gắng, trí tuệ và nghị lựccao của mỗi học sinh trong quá trình tự lực giành lấy kiến thức mới Ý chí vànăng lực của học sinh trong một lớp không thể đồng đều tuyệt đối, vì vậybuộc phải chấp nhận sự phân hoá về cường độ hoàn thành nhiệm vụ học tập,nhất là bài học được thiết kế thành một chuỗi công tác độc lập

Tuy nhiên trong học tập, không phải mọi tri thức kỹ năng, thái độ đềuđược hình thành bằng con đường hoạt động thuần tuý cá nhân mà thông quathảo luận, tranh luận trong tập thể ý kiến của mỗi cá nhân được điều chỉnh,

khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới,bào học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi cá nhân và của

cả lớp

Kết hợp đánh giá của thầy giáo với sự tự đánh giá của trò Trong họctập, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng vàđiều chỉnh hoạt động học của trò và đồng thời tạo điều kiện nhận địng thựctrạng và điều kiện hoạt động dạy của thầy

Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo những conngười năng động, sớm thích ứng với đời sống xã hội, hoà nhập và phát triểncộng đồng, việc kiểm tra đánh giá không chỉ dừng lại ở yêu cầu tái hiện cáckiến thức, lặp lại các kỹ năng đã học mà phải khuyến khích óc sáng tạo, pháthiện sự chuyển biến thái độ và xu hướng hành vi của học sinh trước nhữngvấn đề của đời sống cá nhân, gia đình, cộng đồng, rèn luyện khả năng pháthiện và giải quyết hững vấn đề nảy sinh trong những tình huống thực tế

Với sự trợ giúp của các thiết bị kỹ thuật đang ngày càng phổ biến trongnhà trường, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là một công việc nặng nhọc đối vớigiáo viên, mà giáo viên lại có thông tin kịp thời hơn để linh hoạt hoạt động dạy

và chỉ đạo hoạt động học Các phương pháp và phương tiện mới sẽ tạo điềukiện tăng nhịp độ kiểm tra giúp học sinh có thể thường xuyên tự kiểm tra

- Vai trò chỉ đạo của giáo viên

Từ dạy học thông báo, giải thích, minh hoạ sang dạy học theo phươngpháp tích cực, giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là người truyền đạtkiến thức mà trở thành người thiết kế tổ chức hướng dẫn các hoạt động độclập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự lực chiếm lĩnh các kiến thức mới hìnhthành các kỷ năng, thái độ mới theo yêu cầu của chương trình

Thực hiện phương pháp tích cực,vai trò của giáo viên không hề bị hạthấp mà trái lại có yêu cầu cao hơn nhiều Các giáo viên phải có tính chuyên

môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề, có đầu óc sáng tạo và nhạy cảmmới có thể tổ chức hướng dẫn các hoạt động độc lập của học sinh mà nhiềukhi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên.

d Điều kiện thực hiện dạy và học tích cực

Đổi mới PPDH theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh

là một quá trình lâu dài phải được thực hiện ở tất cả các bậc học, cấp học,môn học

- Dạy và học tích cực đòi hỏi một số điều kiện, trong đó quan trọngnhất là người giáo viên Giáo viên phải được đào tạo chu đáo để thích ứng vớinhững thay đổi chức năng, với những nhiệm vụ đa dạng, phức tạp của mình,nhiệt tình với công cuộc đổi mới giáo dục Giáo viên vừa phải có kiến thứcchuyên môn sâu rộng, trình độ sư phạm lành nghề, biết ứng xử tinh tế, biết sửdụng công nghệ thông tin vào dạy học, biết định hướng sự phát triển của họcsinh theo mục tiêu giáo dục, nhưng cũng đảm bảo sự tự do của học sinh trongnhận thức

- Dưới sự chỉ đạo của giáo viên, học sinh phải dần dần có được nhữngphẩm chất và năng lực thích ứng với phương pháp tích cực nưh giác ngộ mụcđích học tập, tự giác học tập, có ý thức trách nhiệm về kết quả học tập củamình…

- Chương trình và sách giáo khoa phải giảm bớt kiến thức nhồi nhét,tạo điều kiện cho thầy và trò tổ chức những hoạt động tích cực giảm bớtnhững thông tin buộc học sinh phải thừa nhận và ghi nhớ máy móc, tăngcường các bài tập nhận thức để học sinh tự giải…

- Phương pháp tích cực yêu cầu có các phương tiện dạy học thuận tiện

để học sinh thực hiện các phương pháp độc lập hoặc hoạt động nhóm Hìnhthức tổ chức lớp học phải dễ dàng thay đổi linh hoạt, phù hợp với dạy học cáthể, dạy học hợp tác

- Việc kiểm tra đánh giá phỉ chuyển biến mạnh mẽ theo hướng pháttriển trí thông minh sáng tạo của học sinh, khuyến khích vận dụng linh hoạtcác kiến thức kỹ năng đã học vào những tình huống thực tế, làm bộc lộ nhữngcảm xúc, thái độ của học sinh trước những vấn đề nóng hổi trong đời sống cánhân, gia đình và cộng đồng.

- Hiệu trưởng chịu trách nhiệm trực tiếp về đổi mới phiương pháp dạyhọc ở trường mình Hiệu trưởng cần thận trọng ủng hộ, khuyến khích mỗisáng kiến cả tiến dù nhỏ của giáo viên nhưng cũng cần biết hướng dẫn, giúp

đỡ để giáo viên vận dụng các phương pháp tích cực thích hợp với môn học,đặc điểm học sinh, điều kiện dạy và học địa phương, làm cho phong trào đổimới phương pháp dạy học ngày càng phát triển rộng rãi, thường xuyên và cóhiệu quả

e Hướng thực hiện các phương pháp dạy học tích cực trong dạy học Địa lý hiện nay

Đổi mới phương pháp dạy học hay thực hiện dạy và học tích cực không

có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp dạy học truyền thống mà trong đó có sự

kế thừa và phát triển các PPDH truyền thống,vận dụng có chọn lọc cácphương pháp mới phù hợp với điều kiện dạy học Trong hệ thống các phươngpháp dạy học: các PPDH hiện đại, các PPDH có sử dụng các phương tiệnthiết bị dạy học một cách tối ưu đều được xem xét như là các phương phápdạy học tích cực Tuy nhiên có điều cần lưu ý là từ bản thân các phương phápkhông phải là phương pháp tích cực hay chủ động, không phải phương phápnày hướng vào người dạy, còn phương pháp khác hướng vào người học… màtích cực hay thụ động hướng vào đối tượng nào là hoàn toàn phụ thuộc vàomục đích và cách sử dụng nó Về mặt hoạt động nhận thức, các phương pháphoạt động thực hành là tích cực hơn các phương pháp trực quan, các phươngpháp trực quan thì tích cực hơn các phương pháp dùng lời

a Trong nhóm các phương pháp dùng lời thường được sử dụng theo 3

xu hướng là: cải tiến các phương pháp hiện có, kết hợp với các phương tiệndạy học, kết hợp với các phương pháp khác thì lời (lời của thầy, lời của sách)đóng vai trò là nguồn tri thức chủ yếu, đặc biệt là lời giảng của thầy Trongnhóm các phương pháp dùng lời cũng có sử dụng các phương tiện trực quannhưng các phương tiện này chỉ đóng vai trò minh hoạ cho lời của thầy

b Trong nhóm các phương pháp trực quan thì phương tiện trực quanđược sử dụng như một nguồn chủ yếu để học sinh khai thác kiến thức cho quátrình lĩnh hội của mình, lời của thầy chỉ đóng vai trò tổ chức hướng dẫn sự trigiác của tài liệu trực quan (mẫu vật, tranh ảnh, băng hình…) sự khái quát hoácác kết quả quan sát

Trong các phương pháp trực quan, học sinh dùng các giác quan để trigiác tài liệu do giáo viên đưa ra và dùng tư duy để rút ra kiến thức mới

c Trong nhóm các phương pháp thực hành, học sinh được trực tiếpthao tác trên các đối tượng (quan sát bằng các dụng cụ địa lý, phân tích bản

đồ, biểu đồ), tự lực khám phá tri thức địa lý mới

Lí luận cũng đã chỉ rõ cần quan tâm tới mặt bên trong của phươngpháp Mặt bên ngoài của phương pháp là những thao tác hành động của thầy

và trò có thể dễ dàng quan sát trên lớp học Mặt bên trong là cách tổ chức quátrình nhận thức, quá trình này diễn ra trong đầu óc của học sinh, khó nhậnthấy hơn Việc sử dụng một bức tranh, một mô hình, bản đồ sẽ đem lại hiệuquả sư phạm khác nhau khi được giáo viên sử dụng theo lối giải thích, minhhoạ, tìm tòi từng phần hay nghiên cứu phát hiện

Muốn thực hiện dạy và học tích cực cần phải phát triển các phươngpháp thực hành, các phương pháp trực quan theo kiểu tìm tòi từng phần hoặcnghiên cứu phát hiện

Trong đổi mới phương pháp cần kế thừa, phát triển những mặt tích cựctrong hệ thống phương pháp dạy học đồng thời phải học hỏi vận dụng một sốphương pháp dạy học mới phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện dạy và học ởnước ta để không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường.

Nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa sống còn của việc đổi mớiphương pháp dạy học Địa lý hiện nay, đa số giáo viên đã từng bước đưa vàotiết dạy của mình những phương pháp mang tính tích cực, phát huy được tínhchủ động học tập sáng tạo của học sinh Nhưng việc đổi mới các phương phápdạy học của giáo viên hầu hết đều dựa trên các phương pháp truyền thống cónhiều cải biến theo hướng tích cực

Một trong những con đường có hiệu quả để đổi mới dạy học Địa lý ởtrường trung học phổ thông là giáo viên tự thiết kế các phiếu học tập phù hợpvới nội dung bài học và tổ chức cho học sinh tích cực làm việc với nhữngphiếu học tập này trong các giờ học ở trên lớp

1.1.3 Vai trò của phương tiện trực quan trong dạy học Địa lý theo hướng tích cực

1.1.3.1 Khái niệm

Phương tiện dạy học là tất cả các loại vật chất kỹ thuật nhằm biểu hiện

sự vật, hiện tượng và quá trình xảy ra trong thực tiễn mà giáo viên và học sinhkhông thể tiếp cận được Chúng giúp cho thầy giáo phát huy tất cả các giácquan của học sinh trong quá trình nhận thức, giúp họ nhận biết được các sựvật, hiện tượng, mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng và tái hiện đượcnhững khái niệm, những quy luật, rèn luyện được những kỹ năng là cơ sở củaviệc nắm kiến thức trong quá trình học tập

1.1.3.2 Vai trò của các giác quan trong việc học

Từ tâm lý học, chúng ta thấy rằng việc tiếp nhận các thông tin nhờ vào

5 giác quan của con người: nghe, nhìn, nếm, ngửi và cảm nhận

Theo cách dạy trước đây, chỉ có một giác quan duy nhất được huyđộng, đó là tai để nghe Truyền thụ kiến thức theo kiểu này chỉ thông qua lờinói còn các giác quan khác chưa được sử dụng cho việc tiếp thu các bài giảng.

Nếu chỉ nghe thôi thì chỉ tiếp thu được 20%, viết chép tiếp thu 30%,song nếu kết hợp cả hai thì tác dụng tăng lên đáng kể Trực quan hoá trợ giúpcho thuyết trình làm tăng mức độ nhớ đến 50%

Vai trò của các giác quan trong việc học:

* Trong việc thu nhận trí thức:

hạn chế hiểu sai chủ đề, người học chú ý học vào bài giảng, tập trung vào cácđiểm thảo luận…

1.1.3.3 Phân loại phương tiện

* Người ta thường phân chia các phương tiện dạy học thành một sốnhóm thông dụng như sau:

- Các phương tiện nhìn (Visuell): Sách, bản giấy trong, văn bản, bảng

- Các phương tiện nghe (Auditive): Đĩa hát, đĩa CD, audio, cátxét,radio

- Các phương tiện kết hợp nghe và nhìn (Auditive - Visuell): Phim ảnh,tivi, video, đa phương tiện với các chương trình dạy học

* Cũng có thể phân loại các phương tiện dạy học thành các nhóm theohình thức của chúng như:

- Các phương tiện làm mẫu khi học: như giáo cụ trực quan

- Các phương tiện để tạo điều kiện cho học sinh tham gia vào nội dungbài giảng

Phân loại các phương tiện dạy học

Hệ thống phương tiện dạy học Địa lý

Các phương tiện dạy học truyền thống Các phương tiện dạy học hiện đại

Có rất nhiều loại phương tiện dạy học truyền thống với những vai trò,chức năng khác nhau Một trong những phương tiện được xem là truyềnthống đó là phiếu học tập Nhưng cùng với xu hướng cải tiến các phươngpháp dạy học thì việc cải tiến cách thiết kế và quy trình sử dụng phiếu học tập

đã có hiệu quả và phổ biến trong dạy học địa lý hiện nay

1.1.4 Phiếu học tập và vai trò của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học

1.1.4.1 Khái niệm

Bộ môn địa lý trong trường học có mối quan hệ mật thiết với tri thứccủa khoa học địa lý, do đó lĩnh hội tri thức Địa lý không phải chỉ cần có trínhớ mà quan trọng hơn là nhận thức chúng trên cơ sở phân tích, tổng hợp, sosánh, hệ thống hoá, khái quát hoá các hiện tượng địa lý cụ thể… từ đó rút rađược những kết luận khoa học Do vậy việc phát huy năng lực tư duy cho họcsinh là việc làm rất cần thiết và việc sử dụng các phương tiện thiết bị dạy họctrong đó có phiếu học tập là việc làm có hiệu quả

Theo PGS.TS Phạm Đức Vũ: phiếu học tập là các tờ giấy rời trên đóghi các câu hỏi, bài tập, nhiệm vụ học tập… kèm theo gợi ý, hướng dẫn màdựa vào đó học sinh thực hiện

Thường thì phiếu học tập được thiết kế bởi giáo viên Trong thực tế cóthể là những tờ giấy rời hoặc trên bản trình chiếu của bài giảng điện tử haycũng có thể được giáo viên phóng to treo trên bảng Nội dung của phiếu họctập được trình bày dưới nhiều dạng ngôn ngữ khác nhau như chữ viết, con số,bảng biểu, sơ đồ, lược đồ…

Vì vậy, theo chúng tôi: “Phiếu học tập là một dạng/loại của phương tiện dạy học được người dạy soạn thảo trên đó ghi rõ các bài tập, nhiệm vụ

và một số hướng dẫn cần thiết để học sinh dựa vào đó làm việc cá nhân hoặc theo nhóm”.

Mỗi phiếu học tập có thể giao cho học sinh một vài câu hỏi bài tập cụthể nhằm dẫn dắt tới một kiến thức, tập dượt một kỹ năng, rèn luyện một thaotác tư duy hoặc thăm dò ý kiến trước một vấn đề nào đó.

* Về mặt hình thức, PHT thường bị nhầm lẫn với bài tập nhận thức, bởi

nó có những điểm giống nhau cơ bản sau đây:

- Chúng đều là công cụ nhận thức do giáo viên thiết kế trên cơ sởnghiên cứu tài liệu sách giáo khoa

- Thể hiện những nhiệm vụ học tập nhất định

- Có hình thức đa dạng

Tuy nhiên về bản chất đây là hai phương tiện hoàn toàn khác nhau:

- PHT là một bộ phận hoặc một dạng của bài tập nhận thức, nhưngkhông phải là một bài tập nhận thức hoàn chỉnh

- Quá trình làm việc với PHT có thể chỉ là một hay nhiều các thao táccủa học sinh, nhưng ở bài tập nhận thức thì quá trình này là một chuỗi cácthao tác

- PHT chỉ được sử dụng trong quá trình học sinh làm việc trên lớp, cònbài tập nhận thức có thể được làm ngay tại lớp hoặc ở nhà tuỳ theo yêu cầucủa giáo viên

Chính vì vậy, trên thực tế trong quá trình thiết kế phụ thuộc vào ý đồ sửdụng và tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, vì thế có thể ranh giới đểphân biệt là rất mờ nhạt, có khi bài tập nhận thức đó chính là PHT và PHTcũng chính là một dạng của bài tập nhận thức

1.1.4.2 Chức năng của phiếu học tập

Nhiệm vụ chủ yếu của các phương tiện dạy học nói chung và phiếu họctập nói riêng là tạo điều kiện hình thành các biểu tượng địa lý cho học sinh.Biểu tượng là cơ sở để tạo khái niệm, biểu tượng địa lý phản ánh những thuộctính đặc trưng của khái niệm địa lý tương ứng về phương diện là một thiết bị

dạy học không thể thiếu trong đổi mới phương pháp dạy học, phiếu học tập cónhững chức năng cơ bản sau:

- Phiếu học tập cung cấp thông tin và sự kiện: Trong phiếu học tập luônchứa đựng thông tin, dữ liệu hoặc sự kiện

Ví dụ: Thông báo một lượng thông tin kiến thức mới cho nội dung nào

đó của một tiết học

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1 BÀI 10: TRUNG QUỐC Bảng GDP của Trung Quốc và thế giới của Trung Quốc và thế giới

(Đơn vị: Tỉ USD)

Trung Quốc 239,0 097,6 1.649,3Thế giới 12.360,0 29.357,4 40.887,8

Dựa vào bảng số liệu hãy tính tỉ trọng GDP của Trung Quốc so với thếgiới và nhận xét

- Phiếu học tập là công cụ hoạt động và giao tiếp: Phiếu học tập chứađựng các câu hỏi, bài tập yêu cầu hoạt động những vấn đề yêu cầu học sinhgiải quyết hoặc thực hiện kèm theo hướng dẫn gợi ý

Ví dụ :

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2

ĐỊA LÝ 12

Các vùng Vị trí Hướng núi, hướng nghiên chung

của địa hình Đông Bắc

Tây Bắc

Bắc Trung Bộ

Dựa vào bản đồ địa hinh VN, hãy xác định các thông tin trong PHT trên

Hai chức năng này có thể cùng được thể hiện trên một PHT nhưngcũng có thể được thể hiện ở các PHT độc lập với nhau

1.1.4.3 Cấu trúc và thành phần của phiếu học tập

Các phiếu học tập đều được thiết kế theo hai phần cơ bản:

Phần 1: Những định hướng của giáo viên

Là những câu hỏi hay các yêu cầu của giáo viên được chuẩn bị trước đểđịnh hướng cho học sinh cần hoàn thành một nội dung kiến thức nhất định

Phần 2: Kết quả học tập trên phiếu và thông tin phản hồi

- Kết quả học tập: Là phần nội dung học sinh hoàn thành trên phiếutheo yêu cầu của giáo viên

- Thông tin phản hồi: Là phần chuẩn kiến thức của giáo viên được đưa

ra để học sinh so sánh đối chiếu

1.1.4.4 Phân loại phiếu học tập

Có nhiều cách phân loại phiếu học tập và ứng với mỗi cách phân loạithì có các loại phiếu khác nhau

a Dựa vào mục đích sử dụng: Gồm: Phiếu học tập, phiếu ôn tập, phiếukiểm tra

b Dựa vào nội dung: Gồm:

- Phiếu thông tin: Nội dung trong phiếu gồm các thông tin bổ sung, mởrộng hoặc minh hoạ cho các kiến thức cơ bản của bài.

Ví dụ:

THÔNG TIN PHẢN HỒI CHO PHIẾU HỌC TẬP

Bài 11: Khu vực Đông Nam Á

Thông tin phiếu học tập cho phần nông nghiệp

Cây Điều kiện phát

triển

Hiện trạng: Sản

Lúa nước - Đất phù sa

- Kinh nghiệm SX Năng suất lúa tăng

Thái Lan, ViệtNam, Inđô

Cây công

nghiệp

- Đất bazan, khíhậu nhiệt đới ẩm Cao su, cà phê, hồ tiêu

Thái Lan, Malai,Inđô, Việt Nam

Chăn

nuôi

Đất đồi, sông rạch

Sản phẩm phụ củalương thực

Trâu, bò, lợn, gia cầm

Mianma, TháiLan, Inđô, ViệtNam

- Phiếu bài tập: Nội dung là các bài tập nhận thức hoặc bài tập củng cố

Ví dụ:

chung của địa hình Đông Bắc

Tây Bắc

Bắc Trung Bộ

- Phiếu yêu cầu: Nội dung là các vấn đề và tình huống cần giải quyết

Ví dụ:

Hai câu thơ sau nói về dãy núi nào ở Việt Nam

Một dãy núi mà hai màu mâyBên nắng bên mưa, khí trời cũng khácHãy xác định dãy núi đó trên lược đồ địa hình Việt Nam kết hợp lược

đồ khí hậu để giải thích sự khác biệt về thời tiết.

- Phiếu thực hành: Nội dung liên quan đến những nhiệm vụ thực hành,rèn luyện kỹ năng cho học sinh

Ví dụ:

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3, BÀI 10 Bảng GDP của Trung Quốc và thế giới

(Đơn vị: Tỉ USD)

Năm 1985 1995 2004Trung Quốc 239,0 097,6 1.649,3Thế giới 12.360,0 29.357,4 40.887,8Dựa vào bảng số liệu hãy tính tỉ trọng GDP của Trung Quốc so với thếgiới và nhận xét

1.1.4.5 Vai trò của phiếu học tập trong dạy học

* Đối với giáo viên

- Phiếu học tập là phương tiện để giáo viên sử dụng tổ chức điều khiểnhoạt động học tập nhận thức của học sinh nhằm lĩnh hội củng cố kiến thức

- Phiếu học tập cũng giúp cho giáo viên có thêm những điều kiện thuậnlợi để trình bày bài giảng một cách tinh giản đầy đủ, sâu sắc điều khiển hoạtđộng nhận thức của học sinh được thuận lợi hơn

- Nội dung trong phiếu là những nội dung cơ bản nhất được giáo viênđưa vào do vậy nó giúp giáo viên có thêm thời gian để mở rộng kiến thức chohọc sinh, giáo viên ít phải ghi bảng nên tận dụng được thời gian ghi bảng đểkiểm tra việc nắm kiến thức của học sinh được tốt hơn để giáo viên có thể tiếnhành kiểm tra, đánh giá, củng cố…

* Đối với học sinh

- Tăng cường hoạt động nhận thức tích cực của học sinh

Trong bối cảnh cách mạng khoa học kỹ thuật phát triển mạnh, xã hộihiện đại đòi hỏi nhà trường phải hoàn thiện quá trình dạy học, đào tạo đượcnhững con người vừa có kiến thức khoa học, vừa phát triển năng lực tư duy

và hành động Vì vậy việc phát huy tính tích cực độc lập nhận thức của họcsinh trong quá trình dạy học nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học, nhằmtạo cho xã hội những con người có kiến thức vừa biết hành động một cáchđộc lập là việc làm rất cần thiết

Phiếu học tập được xem là một nguồn tri thức được các em thu nhậntrong quá trình hoạt động trao đổi Khi làm việc với phiếu học tập học sinh sẽphải tiến hành các thao tác tư duy như đối chiếu, so sánh, phân tích, tổnghợp, do vậy học sinh không chỉ nắm được tri thức khoa học mà còn pháttriển được năng lực tư duy, tích cực nhận thức

- PHT là công cụ để hình thành kiến thức mới và hoàn thiện kiến thức

đã có

Tính tích cực độc lập nhận thức của học sinh là điều kiện quan trọng đểhọc sinh nắm vững kiến thức trong quá trình dạy học Mỗi PHT được các emhoàn thiện chính là sản phẩm của quá trình này, do vậy sẽ tạo điều kiện để các

em đào sâu và nắm kiến thức mới được tốt hơn

- PHT là công cụ hình thành thế giới quan cho học sinh

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của dạy học là hình thànhthế giới quan khoa học cho học sinh, là hình thành ở học sinh một hệ thốngcác quan niệm đúng đắn về tự nhiên, xã hội và mối quan hệ giữa con ngườivới tự nhiên Các tư tưởng thế giới quan chỉ được hình thành khi học sinhthiết lập được mối liên hệ tồn tại một các khách quan trong tự nhiên, xã hội

Vì vậy làm việc với PHT được xem là một phương tiện quan trọng để hìnhthành thế giới quan khoa học cho HS