Thiên nhiên trong tiểu thuyết sông đông êm đềm của m a sôlôkhôp

Về góc độ lý luận: Qua việc nghiên cứu thiên nhiên đựơc thể hiện trong tác phẩm Sông Đông êm đềm có thể làm sáng rõ hơn về đặc điểm của một kiểu hình tượng trong tác phẩm tự sự.. Ở bài v

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

1.1 Mikhain Alờchxanđrụvich Sụlụkhụp (1905-1984) là một trong

những nhà văn xuụi vĩ đại nhất của nền văn học Nga - Xụ Viết Với những

đóng góp lớn lao vào nền văn học chung của nhân loại, ông là một minhchứng hùng hồn cho năng lực sáng tạo của một thiên tài văn học.

Hơn 50 năm miệt mài lao động nghệ thuật, M.Sôlôkhôp đã để lại một

sự nghiệp tầm cỡ gồm 5 tuyển tập truyện ngắn và 3 tiểu thuyết lớn Điều đặcbiệt nhất ở di sản nghệ thuật của nhà văn chính là tập trung phản ánh số phận

và tư tưởng của dân tộc quê hương ông ở mọi thời điểm của lịch sử Từ nhữngtruyện ngắn giản dị cho đến các tiểu thuyết đồ sộ, M.Sôlôkhôp đều viết đúngvới bản chất của hiện thực, không hề né tránh ngay cả những vấn đề gai góc,khốc liệt và đau thương Vì thế, sức ám ảnh ở các sáng tác M.Sôlôkhôp đượctạo bởi sự kết hợp hài hoà giữa chất bi và chất hùng, giữa yếu tố sử thi và yếu

tố tâm lí Hơn thế nữa, sáng tác nghệ thuật của ông còn có ý nghĩa thời sự:mỗi tác phẩm ra mắt hoặc có giá trị tổng kết một cao trào đấu tranh cách

mạng (như Sông Đông êm đềm, Số phận con người) hoặc đón đầu và dự báo những bước tiến mới của lịch sử (như Đất vỡ hoang, Họ đã chiến đấu vì tổ

quốc) Nhà văn đã được trao tặng nhiều giải thưởng cao quý như: giải thưởng

văn học Lênin, giải thưởng quốc gia Liên Xô năm 1941, đặc biệt là giải Nôbelvăn học năm 1965 càng khẳng định tài năng và những cống hiến to lớn củaông cho nền văn học Xô Viết và thế giới

Thiên tài văn học M.Sôlôkhôp đã nhận được nhiều lời tôn vinh, ngợi cangay từ những truyện ngắn đầu tay Nhà văn lão thành Xêraphimôvich đã tinhtường nhận ra: “Con chim đại bàng non bất thần vẫy đôi cánh mênh mông”

Ca ngợi tài năng và ảnh hưởng của Sôlôkhôp các văn hào Nga cũng như thếgiới cũng không tiếc lời xưng tụng ông: “là nhà văn xuất sắc nhất” Và khôngphải ngẫu nhiên khi đánh giá về M.Sôlôkhôp tổng thống vĩ đại Nga V.Putinlại coi M.Sôlôkhôp là: “Tương lai danh dự và lương tâm Nga” [tạp chí vănhọc số 6.2001] Những cống hiến lớn lao, những kiệt tác văn học đã được thửthách qua dư luận của thế giới Những giá trị tinh thần ấy như là: “ánh sángkhông bao giờ lụi tắt” Ông vĩnh viễn xứng đáng đứng trong “Viện Hàn lâmcủa những người bất tử” (Lời của một nữ văn sĩ Phần Lan)

1.2 Ngay từ khi tập một bộ tiểu thuyết sử thi vĩ đại Sông Đông êm đềm

ra mắt công chúng, độc giả khắp nơi đã bàn luận sôi nổi về nhiều phương diệncủa tác phẩm Vượt qua mọi kì thị và định kiến nặng nề; những vùi dập của

lực lượng phản cách mạng, Sông Đông êm đềm đã trở thành “thiên sử thi nhân dân mạnh liệt”, “ Chiến tranh hòa bình của thế kỉ XX”, là “kiệt tác văn học

của mọi thời đại” Khó có thể phủ nhận sức hút mạnh liệt từ bức tranh hiệnthực đa chiều nóng bỏng cũng như những đặc sắc nghệ thuật của tiểu thuyết

Đọc Sông Đông êm đềm chúng ta không chỉ khám phá một cách nhìn về chiến

tranh nội chiến của tác giả mà qua đó còn cùng chiêm nghiệm, trăn trở, suy

tư về số phận con người, về tình yêu hạnh phúc, về bản ngã, về dân tộc vàthời đại Tất cả đã được đúc kết bằng nghệ thuật tự sự tài tình, qua những hìnhtượng nghệ thuật độc đáo, bằng những bút pháp và thủ pháp đặc sắc Hơn thế

Sông Đông êm đềm đã đem lại vinh quang cho Sôlôkhôp khi tác giả đã được

nhận phần thưởng cao quý nhất - giải thưởng Nôbel văn học Rõ ràng, Sông

Đông êm đềm đã tự nó hoàn thành xưng đáng giải thưởng này: “Một tác phẩm

xuất sắc dù được trao giải hơi muộn, nhưng không quá muộn để đưa thêm vàodanh sách những người đạt giải Nôbel, một trong những nhà văn kiệt xuấtnhất của thời đại chúng ta” [19] Để minh chứng cho sự lựa chọn đúng đắncủa mình Viện Hàn lâm Thụy Điển đã nói đến “Sức mạnh nghệ thuật và lòng

chính trực nghệ sĩ những phẩm chất mà trong trường thi Sông đông êm đềm

Sôlôkhôp đã dùng để miêu tả một giai đoạn lịch sử trong cuộc sống của đântộc Nga” [19]

Tình yêu tha thiết mảnh đất sông Đông thân thuộc đó là điều không thểphủ nhận trong con người mang dòng máu sông Đông - M.Sôlôkhôp Tác giả

đã trải lòng mình trên từng trang viết để bạn đọc rõ hơn về mảnh đất sôngĐông, trở thành câu chuyện chung của mọi miền và đất nước Nga tươi đẹp

Vì vậy, Sôlôkhôp không muốn lộ mình trong tác phẩm nhưng ở đâu bạn đọccũng cảm nhận được trái tim trĩu nặng yêu thương của ông Trong mỗi sángtác M.Sôlôkhôp đều muốn để lại một tâm niệm nào đó Trong diễn từ tại lễnhận giải Nôbel, ông tâm sự: “Tôi muốn những cuốn sách của tôi giúp người

đọc sống tốt hơn, đánh thức tình yêu với con người, nỗ lực đấu tranh vì lítưởng nhân đạo và sự tiến bộ của loài người Nếu tôi phần nào làm được điều

đó, tôi hạnh phúc”

1.3 Trong thế giới hình tượng vô cùng phong phú, sinh động của bộ

tiểu thuyết, thiên nhiên không những chiếm một dung lượng lớn mà còn cóvai trò rất quan trọng đối với kết cấu tác phẩm Đó không đơn thuần là “môitrường hoạt động của nhân vật” mà còn biểu đạt chiều dài lịch sử; chiều sâutâm lý và bản sắc văn hóa độc đáo của nhân dân Côzăc ở hai bờ sông Đông.Qua những kết quả khảo sát bước đầu, chúng tôi nhận thấy thiên nhiên là mộtthành tố của tác phẩm, góp phần bộc lộ quan điểm tư tưởng của nhà văn Tuynhiên những thành tựu nghiên cứu trong và ngoài nước về vấn đề này dườngnhư vẫn chưa làm thỏa mãn bạn đọc, còn nhiều góc độ bỏ ngỏ cũng như thiếuhụt sự lý giải biện chứng về sự tương tác giữa hình tượng thiên nhiên với cácthành tố khác của tiểu thuyết Vì vậy, lựa chọn đề tài nghiên cứu “Thiên nhiên

trong tiểu thuyết Sông Đông êm đềm” không chỉ xuất phát từ niềm say mê cá

nhân mà còn là một việc làm có ý nghĩa về cả lý luận và thực tiễn

Về góc độ lý luận: Qua việc nghiên cứu thiên nhiên đựơc thể hiện

trong tác phẩm Sông Đông êm đềm có thể làm sáng rõ hơn về đặc điểm của

một kiểu hình tượng trong tác phẩm tự sự Đồng thời qua đó sẽ có cái nhìnđối chiếu so sánh tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt trong việc sửdụng thiên nhiên ở tác phẩm văn học hiện thực Nga

Về góc độ thực tiễn: Kết quả nghiên cứu mà đề tài có được sẽ góp

thêm một tiếng nói, một cách nhìn, một sự đánh giá về một tác phẩm Qua đó

có thể cung cấp một phần tư liệu cho việc học tập và nghiên cứu tiểu thuyếtnói chung và sáng tác của M.Sôlôkhôp nói riêng ở hệ thống nhà trường ViệtNam

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Được mệnh danh là “nhà văn xuất sắc nhất” của văn học Nga - Xô

viết ở thế kỷ XX, những sáng tác của Sôlôkhôp đã được dịch và giới thiệu ở

nhiều nước trên thế giới Ở Việt Nam, tên tuổi M.Sôlôkhôp và Sông Đông êm

đềm được đón nhận khá sớm Tác phẩm bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam vào

những năm 30 của thế kỷ XX qua bản dịch tiếng Trung Quốc và tiếng Pháp

Ngay sau Cách mạng Tháng Tám 1945, tiểu thuyết Sông Đông êm đềm đã được dịch và đăng một phần trên tờ báo Cứu quốc Từ sau năm 1954 hầu hết

các tác phẩm của M.Sôlôkhôp đều được dịch qua tiếng Việt Như lời dịch giả

Nguyễn Thụy Ứng trên báo Văn nghệ số 22.2005 nhân 100 năm ngày sinh của văn hào M.Sôlôkhôp: “Tác phẩm Sông Đông êm đềm đã được dịch và tái

bản lần thứ sáu trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của nhiều thế hệđộc giả Việt Nam”

2.2 Mặc dù vậy, những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Sông

Đông êm đềm ở Việt Nam dường như vẫn chưa làm thỏa mãn bạn đọc và giới

nghiên cứu Đặc biệt các kết quả, ý kiến bàn luận về vấn đề “Thiên nhiên

trong Sông Đông êm đềm” lại hết sức khiêm tốn Có chăng chỉ mới dừng ở

những lời giới thiệu, hoặc phân tích kèm theo một số phương diện khác màchưa được tập trung nghiên cứu một cách có hệ thống Trên cơ sở những tưliệu hiện có, chúng tôi điểm qua một số công trình nghiên cứu cũng nhưnhững đánh giá xoay quanh lĩnh vực mà đề tài lựa chọn nghiên cứu

Ở bài viết “Một số đặc điểm nghệ thuật của M.Sôlôkhôp” in trong cuốn

Lịch sử văn học Xô Viết” (Bùi Thế Khánh dịch, Nhà xuất bản Văn hóa, 1981),

nhà nghiên cứu Mêlich Nubarôp đã nêu bật những đánh giá xác đáng về vai

trò của hình tượng thiên nhiên trong tác phẩm: “Đối với Sông Đông êm đềm,

phong cảnh thiên nhiên là một biện pháp làm nổi bật trạng thái tâm hồn conngười” [tr 118] Đây có lẽ là ý kiến mang tính khởi đầu để các học giả ViệtNam tiếp tục chú ý khai thác về phương diện này

Đồng tình và kế thừa kết quả nghiên cứu nêu trên, ở công trình Văn

học Xô viết (tập 2, sách dùng trong các trường Đại học sư phạm, Nhà xuất bản

Giáo dục Hà Nội, 1988), hai tác giả Nguyễn Hải Hà và Đỗ Xuân Hà tiếp tục

đánh giá tác dụng của thiên nhiên trong Sông Đông êm đềm: “Phong cảnh trong Sông Đông êm đềm có nhiều chức năng nghệ thuật Ngoài việc thể hiện

tâm lý nhân vật, phong cảnh ở đây còn thể hiện cái nhìn của tác giả và tạo rakhông khí sinh động trung thực cho tác phẩm Ở bất kỳ chỗ nào phong cảnhcũng trung thực và nên thơ Nét riêng của nghệ thuật tả phong cảnh bao giờcũng đầy âm thanh và hương vị, những cảnh gợi nhớ quê hương”.

Ở giáo trình Lịch sử văn học Nga của nhóm tác giả Đỗ Hồng Chung,

Nguyễn Kim Đính, Nguyễn Hải Hà, Hoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Trường Lịch,Huy Liên, Nhà xuất bản Giáo dục, 2001, cũng đã đưa ra nhận xét: “Nhữngbức tranh thiên nhiên đóng một vai trò rất lớn trong thế giới nghệ thuật củatiểu thuyết và thể hiện được biệt tài của M.Sôlôkhôp” [1, 113] Tuy nhiêncũng như các công trình nghiên cứu về vấn đề này, các tác giả cũng chỉ dừnglại ở việc giới thiệu sơ lược chứ chưa đi sâu vào một cách cụ thể va đầy đủ về

thiên nhiên trong tiểu thuyết Sông Đông êm đềm.

Tác giả Huy Liên trong bài: “Tìm hiểu một vài đặc điểm về thi pháp

trong bộ tiểu thuyết Sông Đông êm đềm” (Tạp chí văn học số 4.1984) cũng đã

chỉ ra và phân tích về hình tượng thiên nhiên như một phương tiện nghệ thuậtđộc đáo: “phong cảnh thiên nhiên có vai trò quan trọng về mặt chức năng

trong tiểu thuyết Sông Đông êm đềm Phong cảnh góp phần khơi sâu thêm

tâm trạng nhân vật, khơi sâu thêm tư tưởng chủ đề, sự thể hiện đánh giá củatác giả đối với nhân vật và biến cố”

Giáo trình Văn học Nga do nhóm tác giả Nguyễn Hải Hà, Hà Thị Hoà,

Đỗ Hải Phong biên soạn, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2002 đã bình luận

cụ thể hơn về tính chất của bức tranh thiên nhiên nơi đây: “Ở bất cứ chỗ nào,phong cảnh của M.Sôlôkhôp cũng chân thực và nên thơ Nét riêng của nghệthuật tả phong cảnh của Sôlôkhôp là ở chỗ các phong cảnh đó bao giờ cũngđầy âm thanh và hương vị, những cái gợi nhớ da diết tới quê hương” [6, 178-179]

Có lẽ chuyên luận Thi pháp nhân vật trong tiểu thuyết “Sông Đông êm

đềm” của tác giả Nguyễn Thị Vượng, Nxb Giáo dục là công trình nghiên cứu

chuyên sâu đầy đủ và toàn diện đầu tiên về phương diện hình thức của tácphẩm Tuy tập trung khai thác một góc độ nhỏ là nhân vật nhưng tác giả của

công trình đã đặt nó trong nhiều tương quan soi chiếu – trong đó có hìnhtượng thiên nhiên Tác giả viết: “Thiên nhiên miêu tả vừa thể hiện đượckhông khí thực của tác phẩm, vừa thể hiện được thái độ quan điểm của tác giả

về nhân vật, về sự kiện, biến cố Đó là một thiên nhiên được thể hiện theonguyên tắc tả thực Một chức năng rất quan trọng của thiên nhiên luôn đượcnhà văn sử dụng là thể hiện thế giới nội tâm nhân vật” [tr 78] Có thể nói ýkiến trên đã có một cái nhìn tinh nhạy, chỉ ra một quan điểm tiếp cận và miêu

tả tính chất hiện thực Qua đó nhận ra được sự mới mẻ của việc sử dụng thiênnhiên trong tiểu thuyết của M.Sôlôkhôp so với các nhà văn khác

Qua một số bài viết, tham luận, khóa luận tốt nghiệp của một số tác giả

nghiên cứu về các vấn đề trong Sông Đông êm đềm cũng đã có những kết luận

sâu sắc về tác động của thiên nhiên đối với nội dung tác phẩm Chẳng hạnnhư luận văn Thạc sĩ “Nghệ thuật thể hiện tâm lý nhân vật trong tác phẩm

Sông Đông êm đềm của M.Sôlôkhôp” do Phan Thị Mai Hương thực hiện (Đại

học Vinh, 2001) cũng đã sơ lược về sự đóng góp của thiên nhiên trong việcmiêu tả tâm lý nhân vật: “Thiên nhiên là nền tảng, là cơ sở, là đối tượng giaotiếp mà nhà văn hướng tới để bộ lộ tâm lý, thể hiện tình cảm trong tác phẩm”

Điểm qua một số công trình nghiên cứu về Sôlôkhôp và có đề cập đếnvấn đề thiên nhiên trong tác phẩm, chúng tôi nhận thấy phần lớn các ý kiếnmới chỉ dừng lại ở những lời giới thiệu chung chung hoặc thuộc về một phầnnghiên cứu của công trình Vậy nên các tác giả, các nhà nghiên cứu chưa cóđiều kiện đi sâu phân tích một cách tường tận, toàn diện và có hệ thống về

vấn đề thiên nhiên của kiệt tác Sông Đông êm đềm; mặc dù các công trình

cũng đã ghi nhận những đóng góp, khẳng định tài năng của Sôlôkhôp ở nghệthuật sử dụng thiên nhiên trong tác phẩm Như vậy, vấn đề thiên nhiên trong

Sông Đông êm đềm vẫn là một đề tài mới mẻ, còn nhiều khoảng trống cần

được lấp đầy Với mong muốn có cái nhìn sâu hơn, toàn diện hơn chúng tôi hi

vọng công trình này sẽ làm nổi bật hơn về thiên nhiên trong tiểu thuyết Sông

Đông êm đềm của M.Sôlôkhôp.

3 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

3.1 Thiên nhiên trong tiểu thuyết Sông Đông êm đềm của M.Sôlôkhôp

là một vấn đề có thể nghiên cứu chuyên sâu ở nhiều cấp độ Tuy nhiên, dokhuôn khổ hạn hẹp của khóa luận, chúng tôi xin được giới hạn phạm vinghiên cứu ở ba phương diện chủ yếu sau: đặc điểm - dạng thức; tìm hiểu vaitrò của hình tượng với nội dung; điểm qua một số thành công về nghệ thuậttái hiện và xây dựng Qua đó, với hi vọng góp một phần nhỏ vào khẳng địnhtài năng và phong cách nghệ thuật M.Sôlôkhôp

3.2 Sông Đông êm đềm là một tác phẩm lớn của văn học thế giới, đã

được giới thiệu và dịch ra nhiều thứ tiếng thu hút nhiều độc giả và sự quantâm của giới nghiên cứu Tuy nhiên, do điều kiện khách quan và chủ quan,

chúng tôi chỉ nghiên cứu vấn đề thông qua bản dịch 4 tập tiểu thuyết Sông

Đông êm đềm bằng tiếng Việt do dịch giả Nguyễn Thụy Ứng dịch từ tiếng

Nga, Nxb Hội nhà văn phát hành

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Khi thực hiện đề tài này, chúng tôi xác định những mục đích cần đạtđược: Trước hết tìm hiểu, khảo sát và rút ra vai trò và cách thức xây dựnghình tượng thiên nhiên trong toàn bộ cấu trúc tác phẩm Từ kết quả đạt được,chúng tôi có thể đưa ra một số kết luận về phong cách nghệ thuật và thi pháptiểu thuyết của M.Sôlôkhôp

dùng để tái hiện và miêu tả thiên nhiên

5 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích và nhiệm vụ, để đạt được kết quả xác thực nhất,chúng tôi sử dụng phối hợp một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khảo sát thống kê và phân tích theo đặc trưng thể loại

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp đối chiếu so sánh

6 Giới thuyết khái niệm thiên nhiên:

6.1 Theo tác giả Nguyễn Kim Thản trong cuốn Từ điển tiếng Việt, Nxb

Văn hoá Sài Gòn, 2005 cho rằng: “Thiên nhiên là toàn thể những gì chungquanh con người và không do con người tạo ra” [tr 1116]

Trong cuốn Từ điển tiếng việt, tương giải và liên tưởng của tác giả

Nguyễn Văn Đạm, Nhà xuất bản Văn hoá thông tin, định nghĩa: “Thiên nhiên

là toàn bộ những gì xung quanh con người sinh ra một cách tự phát và tồn tạingoài tác dụng của con người, thế giới vật chất khách quan” [tr 779] Hoặc là:

“Thiên nhiên là những gì tồn tại ngoài con người nhìn theo góc độ tình cảm

và thẩm mĩ” [tr 779]

6.2 Như vậy, quan điểm của các nhà nghiên cứu đều giống nhau ở chỗ

xác định: Thiên nhiên luôn ở chung quanh con người mà không phải do conngười tạo ra Chúng tôi cũng có cùng quan niệm nói trên, thiên nhiên là toàn

bộ khung cảnh, cảnh vật tồn tại khách quan xung quanh con người Hằngngày con người thường xuyên tiếp xúc với thiên nhiên và có mối quan hệ mậtthiết với thiên nhiên

6.3 Thiên nhiên trong đời sống thực tế có vai trò quan trọng với con

người Đi vào tác phẩm văn học, thiên nhiên vẫn giữ nguyên giá trị đó Thiênnhiên có thể xem là một yếu tố cấu thành nên tác phẩm nghệ thuật Thông quathiên nhiên, tâm lí - tình cảm nhân vật được bộc lộ rõ nét Giống như chứcnăng ở ngoài đời sống thực tế, thiên nhiên trong tác phẩm văn học cũng làmôi trường sống và hoạt động cho nhân vật Ngoài ra, một chức năng củathiên nhiên cần được đề cập tới đó là thiên nhiên tham gia rất đắc lực trongviệc thể hiện quan điểm, tư tưởng, tình cảm của tác giả

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận được triển khai thành bachương.

Chương 1: Đặc điểm và một số dạng thức thiên nhiên tiêu biểu.

Chương 2: Vai trò của thiên nhiên trong cấu trúc tác phẩm.

Chương 3: Nghệ thuật tạo dựng và miêu tả thiên nhiên

Cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

NỘI DUNG

Chương 1

ĐẶC ĐIỂM VÀ MỘT SỐ DẠNG THỨC THIÊN NHIÊN TIÊU BIỂU

1 Đặc điểm

Sông Đông êm đềm là áng văn tuyệt vời của văn học Nga đưa ta vào

một thế giới thiên nhiên đầy sắc màu, đầy nắng và gió của đất nước Nga tươiđẹp Ở đây ta sẽ bắt gặp ngay bức tranh thiên nhiên sinh động, khoẻ khoắn,phong phú, một thiên nhiên cao rộng, khoáng đạt Không những thế thiên

nhiên trong Sông Đông êm đềm còn mang nhiều nét riêng, những đặc trưng

phán ánh đời sống sinh hoạt xã hội, những tâm tư tình cảm của con người Nóthể hiện sâu sắc tư duy tâm hồn, tình cảm, phong tục tập quán của dân tộcCôzăc nói riêng và nhân dân Nga nói chung Bên cạnh đó thiên nhiên cònmang tính chất gai góc dữ dội được thể hiện qua cuộc nội chiến Đúng như

nhà văn Xêraphimôvich đã nói: “Sông đông êm đềm có một thứ ngôn ngữ độc

đáo chói lọi, lấp lánh đủ màu sắc giống như chiếc cánh màu xà cừ của chú dếmèn sung sướng khoe sắc dưới ánh Mặt Trời Thứ ngôn ngữ thật sự sốngđộng của dân đồng cỏ, thắm đượm nụ cười ranh mãnh, vui vẻ, vốn tiêu biểucho lời ăn tiếng nói của nhân dân Côzăc” [1, 113-114]

1.1 Một thế giới thiên nhiên sinh động khỏe khoắn, phong phú

Trong truyền thống văn học Nga thiên nhiên đã được sử dụng như mộtphương tiện chủ đạo của tác phẩm Từ Arishin đến Tuôcghênhep đến LepTônxtôi đã sử dụng thiên nhiên rất thành công trong tác phẩm của mình Ở

Chiến tranh và hoà bình, các hình ảnh thiên nhiên luôn tạo dấu ấn sâu sắc cho

người đọc như cây sồi già trong quan sát của Anđrây, là đêm trăng huyền diệutrong cái nhìn lãng mạn của Natasa, những cánh rừng uy nghi bao quanhchiến trận trong đôi mắt của Pie v.v Tất các hình ảnh thiên nhiên ấy đã gópphần tạo nên thành công cho kiệt tác của Lep Tônxtôi

Kế thừa và phát huy thành tựu ấy, M.Sôlôkhôp đã đưa vào tác phẩmcủa mình một thế giới thiên nhiên rất Nga vừa sinh động lại vừa rất phongphú Đó là một thiên nhiên thuộc về thế giới lao động của những người Côzăc

với tính cách đặc trưng là khoẻ khoắn, lành mạnh, trong sáng Theo thống kê

toàn bộ tác phẩm có 318 đoạn miêu tả cảnh thiên nhiên, trong đó tác giả dành

118 đoạn miêu tả thiên nhiên sông Đông Các đoạn tả thiên nhiên đó không

những thể hiện được thái độ tư tưởng của tác giả mà còn tạo ra không khíthực cho tác phẩm

Thiên nhiên vùng sông Đông dưới ngòi bút của M.Sôlôkhôp hiện lên

sinh động và linh hoạt Nếu như đời sống thiên nhiên trong Chiến tranh và

hoà bình có vẻ đẹp hợp lí, trật tự như được sắp xếp bởi bàn tay con người, thì

ở Sông Đông êm đềm thiên nhiên lại tràn trề nhựa sống, thuần phác và tự

nhiên hơn, mạnh mẽ và cũng đầy hỗn tạp hơn, âm thanh và màu sắc cũngphong phú hơn

Bất kì một cảnh vật, một đối tượng nào của thiên nhiên đều mangnhững ấn tượng riêng Thiên nhiên có lúc bình yên êm đềm, có lúc lại gai góckhắc nghiệt Sự luân chuyển của bốn mùa xuân, hạ, thu, đông đều cho thấy rất

rõ điều đó Đây là cảnh mùa đông với cảnh tuyết trắng bao phủ rất điển hìnhcho xứ sở giá lạnh Nga: “Một màu trắng khắc nghiệt trùm lên khu rừng đầynhững đám sương muối rủ xuống như đăng ten” [10, 238] Còn đây là vùngsông Đông mùa hạ được miêu tả rất tinh vi sinh động: “Năm ấy hạn hán, khúcsông trước thôn khô cạn dần Ở chỗ xưa kia dòng nước chảy xiết như điêncuồng thì nay có thể lội qua Những con bò đang sang được bờ bên kia khôngướt lưng Đêm đêm những làn hơi nóng hổi, đặc quánh trườn từ sườn núi vàotrong thôn tới làm cho không khí nồng nặc mùi cỏ cháy hắc hắc Ở chỗ consông uốn khúc, cỏ bang khô cháy xém, một làn hơi nóng mịn màng vắt lơlửng trên bờ sông như những tấm màn vô hình ” [10, 361-362] Đối nghịchvới không khí khô rát của mùa hạ là cái dịu mát êm đêm của mùa thu:

“Không khí mùa thu tĩnh mịch êm ả một cách lạ lùng, cứ như ru ngủ Bầu trờidạo này đã mất cái ánh nắng chói loá của mùa hè, và chuyển thành màu lamđục” [10, 539] Còn đây là sự ấm áp của mùa xuân với đặc trưng vốn có:

“Mùa xuân đã mở toang mạch máu các con sông Ngày dài thêm dần Nhữngdòng nước xanh lá cây trong núi réo to hơn Mặt trời phải bớt cái nắng vàng

ốm yếu và đỏ lên khá nhiều Các tia nắng ban đầu như cỏ gai đem lại hơi ấm.Đến giữa trưa các thông cầy bị bóc trần bốc hơi ngùn ngụt, mắt tuyết thủng lỗchỗ bong ra như vẩy cá” [12, 363-364] Có thể thấy, bốn mùa vùng sôngĐông như là một minh chứng cụ thể về sự sinh động và linh hoạt của thiênnhiên nơi này Mỗi mùa mỗi vẻ với những đặc trưng riêng biệt đã được khámphá một cách tinh vi đem đến cho độc giả một cách nhìn mới mẻ về thiênnhiên của Sông Đông êm đềm.

Thiên nhiên sông Đông như một cơ thể sống hoạt động với đầy đủnhững trạng thái Thiên nhiên có lúc dữ dội, dịu êm có lúc lại nghịch ngộ nhưmột đứa trẻ Thiên nhiên vừa phản ánh được cái đẹp của thảo nguyên mênhmông đầy nắng và gió nhưng lại in đậm dấu ấn thời gian, dấu ấn chiến tranh

Đọc Sông Đông êm đềm ta bắt gặp thường xuyên hình ảnh: Bầu trời xanh

ngắt, vầng trăng vàng bệch, mặt trời chín nẫu, con đường vệt dài đầy buồnphiền, gió xé mặt sông Đông rách như xơ mướp… Các hình ảnh trên đều chothấy một thiên nhiên sinh động phong phú được nhìn ở nhiều góc độ trạngthái, tạo nên những nét riêng biệt để lại dấu ấn trong lòng bạn đọc

Sự phong phú trong những đoạn tả thiên nhiên của M.Sôlôkhôp cònđược thể hiện ở sự xuất hiên rất nhiều cỏ cây hoa lá, chim muông mà chỉriêng vùng thảo nguyên mới có Đó là những đoá hoa thổ ty, uất kim hương,tinh lan, tầm xuân v.v Đó là: “Những cây tiêu huyền phản chiếu ánh sángbềnh bệch, những cây tiêu huyền để rơi vài chiếc lá hiếm hoi đầy những hoavăn chạm khắc Những cây xích dương xanh rờn như chọc vào mắt và sứcsống hừng hực ấy đã làm vui mắt những con ác là bay nhanh vùn vụt” [10,527] Không những thế, thảo nguyên sông Đông còn có sức sống của những:

“Cỏ xa tiền và ngải cứu non đã mọc trên những nấm mồ nhỏ xíu Yến mạchdại đã kết bông trên đó, sơn giới đã nở những đám hoa vàng xum xuê ngaybên cạnh Cỏ sông Đông như ru đám lá mông lung như khói thuộc lá Bạc hà,đãi lãi và châu quả toả hương thơm phức” [10, 550] Sự phong phú của cỏ câyhoa lá đã làm nên đặc trưng riêng cho vùng Không những thế thiên nhiên ởđây còn thuần phác sinh động với sự xuất hiện của những con chuột đồng, lũ

ếch nhái sống vô tư trên đầm lầy Và đây nữa một thế giới thiên nhiên đẹpphong phú như đang mở ra trước mắt bạn đọc: “Những ngày tháng Tư nốitiếp nhau, nắng ráo và trong vắt như thuỷ tinh Những đàn vịt trời và sếu kêulanh lảnh như tiếng đồng chập chờn, vượt những đám mây bay về phía bắctrên bầu trời cao xanh ngắt Trên tấm thảm xanh lá cây nhạt của đồng cỏ,những con thiên nga hạ xuống kiếm mồi, bên cạnh đám ao đầm lóng lánh nhưsắc ngọc trai Trên những đồng cỏ dại ven sông Đông, chim chóc kêu hoà vàonhau không ngớt Trong những khoảng đầm cỏ ngập nước những con ngỗngsắp cất cánh bay lên hối hả gọi nhau trên những bậc đất và những khe khô.Những con vịt đực đê mê trong những cuộc yêu đương quàng quạc khôngngớt” [12, 435-436] Với những đoạn tả cảnh nói trên một bức tranh thiênnhiên hiện ra vô cùng sinh động, phong phú, khoẻ khoắn Tất cả như cộnghưởng vào nhau để tạo nên vẻ đẹp đặc trưng mà chỉ riêng vùng thảo nguyênsông Đông mới có

1.2 Thiên nhiên gai góc, dữ dội từ điểm nhìn nội chiến

Bên cạnh sự tươi đẹp êm đềm của vùng thảo nguyên đầy nắng và gió,thiên nhiên ở đây còn in đậm dấu ấn thời gian, dấu ấn của chiến tranh Thiênnhiên như là một chứng nhân lịch sử cho sự khốc liệt và sự huỷ diệt của chiếntranh Sự dữ dội khủng khiếp của chết chóc hiện lên qua các hình ảnh thiênnhiên: “Ở các nơi diễn ra trận chiến đấu, bộ mặt sầu thảm của đá cũng bị tráiphá khoét lỗ chỗ như mặt người rỗ hoa Dưới những cái lỗ ấy đang hoen gỉnhững mảnh gang và thép thèm khát máu người Đêm đêm những vừng lửa

đỏ ối sau đường chân trời vươn những cánh tay lên trời, chiếu rực thôn xóm(…)như những ánh chớp (…).Trời luôn đăm chiêu xám xử (…) trong cáccuống lá bắt đầu mang màu đỏ hấp hối Đứng từ xa nhìn cứ có cảm giác nhưcây cối bị vết thương xé rách thân hình đang tuôn ra những dòng máu đỏ”[11, 453] Đoạn tả cảnh thiên nhiên nói trên cho thấy sự tàn khốc của chiếntranh do chính con người tạo ra đã huỷ diệt sự sống của thiên nhiên và cuộcsống của chính mình Hình ảnh thiên nhiên được miêu tả mang tính ẩn dụ

“trong các cuống lá bắt đầu mang màu đỏ lúc hấp hối”, cũng giống như con

người, chất độc của chiến tranh cũng đang bắt đầu tiêu diệt sự sống từ tậngốc Và đây là những đám lửa cháy rực như thiêu đốt dân làng, là một minhchứng tiêu biểu cho sự khốc liệt của chiến tranh: “Trong thôn Tactxki nhữngđốm lửa rực cháy bùng với ngọn lửa vươn dài như đuôi cáo từ trên trời đennhư đá lợp nhà Lửa lúc thì vượt cao ánh cả xuống mặt sông Đông chảy cuộncuộn lăn tăn như những mắt lưới, lúc thì hạ thấp xuống ngả về phía tây, đốtngấu ngiến những ngôi nhà Từ phía đông một luồng gió hiu hiu thổi từ đồng

cỏ tới càng làm lửa cháy to thêm và đưa những đám khói đen lấp loáng nhưthan của đám cháy đi rất xa” [13, 672] Sự huỷ diệt của chiến tranh không chỉảnh hưởng tới cuộc sống của con người mà đã làm cho thiên nhiên thêm gaigóc và dữ dội hơn: “Lớp cỏ chết úa vì sương giá toả mùi hương u uất khó tả.Bóng tối đà đặc khu rừng bị đạn pháo làm gãy nham nhở Trên trời đám lửabốc khói mù mịt của các chùm sao xung quanh đại tiểu hùng tinh đã gần tànlụi” [12, 64]

Đặc biệt, hình ảnh “đồng cỏ cháy đen thui” cứ trở đi trở lại trong tácphẩm là một sự nhấn mạnh một biểu tượng cho sự huỷ diệt của chiến tranh.Những hình ảnh thiên nhiên như: “Vừng mặt trời băng huyết gắng gượng nở

nụ cười goá bụa”, “bầu trời luôn đăm chiêu xám xịt”, “tinh tú trên trời đangbuồn thảm đổ nước mắt”… luôn xuất hiện trước và sau sự kiện chiến trận Đó

là một thiên nhiên gai góc từ góc nhìn nội chiến

Nhưng tương phản với sự huỷ diệt của chiến tranh, thiên nhiên sôngĐông lại chứa đựng một sức sống tiềm tàng, mạnh liệt, trường cửu vĩnh hằng:

“Chỉ có cỏ nội là cứ sinh sôi nảy nở trên mặt đất, cứ lạnh đạm chịu dãi nắngdầm mưa, cứ ra sức hút chất nhựa đầy sức sống và ngoan ngoãn rạp mìnhdưới hơi thở đầy tử khí của giông bão Rồi sau đó mặc cho gió thổi bay nhữnghạt giống đi bốn phương nó lại lãnh đạm chết đi, để lại những đám cuộng giàcội ngật ngưỡng chào những tia chết chóc của mặt trời mùa thu” [13, 443-444] Đồng cỏ hay chính người dân Côzăc, bất chấp mưa bom lửa đạn vẫn cứtiếp tục cuộc sống vốn có của mình Cho dù cuộc phiến loạn tàn bạo, hỗn độn

và tuyệt vọng của người dân Côzăc bị bọn phản động xúi dục, gây nhiều cảnh

tang thương, sụp đổ mất niềm tin ở lòng người nhưng chắc chắn rồi đây dântộc Côzăc sẽ tìm được con đường đi đúng bởi cuộc phiến loạn dù thế nàocũng đã diễn ra trong một mùa xuân đầy hương sắc của đồng cỏ sông Đông:

“Cuộc phiến loạn làm mưa làm gió như đám cháy trên đồng cỏ gặp cái gì tiêutan cái ấy…Bóng đen của định mệnh đã đóng cái dấu nung lên mọi người…Bọn trẻ thì sôi nổi chìm đắm trong chuyện yêu đương, những kẻ nhiều tuổihơn lại nốc vôtca đến u mê đần độn, đánh bài lấy tiền và đạn (đạn được coi làvật quý nhất hơn hết thảy) …Nhưng mùa xuân năm ấy lại sáng sủa với nhữngmàu sắc rực rỡ chưa từng thấy (…) Đồng cỏ tràn ngập một ma lực không lờinào tả xiết, nom có phần xanh hơn, tràn trề mùi hương cổ kính của đất đen vacái mùi vĩnh viễn thanh xuân của cỏ non ” [12, 435- 436] Với đoạn văn khádài trên chúng ta thấy được mối quan hệ hài hoà giữa cỏ cây chim muôngcùng sức sống muôn thuở bất diệt của vạn vật càng làm nổi bật sự phi lí, vônghĩa và bế tắc của cuộc phiến loạn chống lại cách mạng, hoàn toàn phản lạiquy luật tự nhiên trái ngược với bản chất của con người

Rõ ràng, bất chấp sự huỷ diệt chết chóc do con người cố ý hay vô tìnhtạo ra, sự sống của thiên nhiên vẫn bất tận, không ngừng vươn lên hướng vềphía trước Sự đối lập này còn được M.Sôlôkhôp miêu tả sinh động qua chitiết “Sân mọc đầy cỏ dại loăn xoăn…Cái cần kéo nước giếng cao ngất…Bêncạnh cái sân đập lúa có một cái sọ dừa cắm trên cái cọc của dãy hàng rào cũ.Cái sọ được nước mưa rửa trắng bong, với hai cái hố con mắt sâu hoắm đenngòm Một dãy bí ngô leo trôn ốc trên đúnh cái cọc ấy, cố vươn lên ánh sáng.Dây bí leo tới đầu cọc, vươn cánh tay lồm xồm bám vào chỗ xương lồi ra vàonhững răng của con ngựa chết Ngọn bí quá dài thõng xuống tìm chỗ bám vàvươn tới một bụi tuyệt cầu mọc gần đấy” [13, 727]

Vẻ đẹp của sự phong phú sinh động, cũng như tính chất gai góc, dữ dộicủa thiên nhiên, giúp ta có cái nhìn sâu hơn về thiên nhiên nơi đây, và cũng đểhiểu hơn được dụng ý của tác giả muốn gửi tới bạn đọc

1.3 Thiên nhiên in đậm bản sắc văn hoá và cá tính dân tộc Côzắc

Với bút pháp xây dựng thiên nhiên độc đáo đa dạng, qua đó M.Sôlôkhôp

đã miêu tả trạng thái tinh thần rất tinh tế của dân tộc Côzăc Bức tranh thiênnhiên trong tác phẩm hầu hết đều có sức sống, có tính chất “động”, góp phầntạo dựng không khí thực cho tác phẩm cũng như thấm đẫm bản sắc văn hoá

và cá tính chân chất giản dị, mộc mạc của người dân Côzăc Có thể nói nhữngbức tranh thiên nhiên đóng một vai trò rất lớn trong việc thể hiện cá tính vàbản sắc của dân tộc Côzăc Những trang tả mùa cắt cỏ, những buổi sáng sớmtrên sông Đông, cảnh người dân đi câu cá trong những đêm trăng…đã đemđến cho tác phẩm chất thơ mê đắm lòng người Đó là đời sống, là bản sắc củamột dân tộc có truyền thống tự ngàn đời nay Qua bất kì một phong cảnh thiênnhiên nào đặc trưng cho vùng sông Đông người đọc đều tiếp nhận một bứctranh toàn cảnh về đời sống con người Côzăc với những nếp cảm, nếp nghĩ,nếp sống gắn với thuần phong mĩ tục

Dòng sông Đông bao lần nổi sóng dữ dội, giờ đây như câu hát dân cacủa người Côzăc mà tác giả đưa vào làm đề từ cho chương sách đã trở thànhmột biểu tượng cho bản tính dữ dội, quyết liệt của con người:

“- Hỡi sông Đông êm đềm cha thân yêu của chúng ta, cha hỡi! Hỡisông Đông êm đềm vì đâu? Vì đâu sóng người ngầu đục?

- Ôi dòng sông Đông êm đềm ta chảy sao khỏi đục

Từ dưới đáy ta, đáy sông êm đềm chảy ra những dòng nước giá

Trong lòng ta, lòng sông êm đềm quẫy ngầu cá trắng

Sông Đông êm đềm trào dâng vì nước mắt người mẹ người cha”

Dòng sông Đông trong sự miêu tả của Sôlôkhôp có khi trong khi đục, lúc

êm đềm, lúc dữ dội là biểu tượng cho sức mạnh, cho lương tri nhưng đó cũng

là một ẩn dụ cho tính chất bấp bênh manh động trong lập trường tư tưởngchính trị và có lúc lại bị cám dỗ bởi lợi ích vật chất tức thời của người Côzăc:

“Ngày tháng trôi qua từ đoạn nông bình an vô sự đến nơi nước xói sâu vàolòng hẹp Quân khu Đông thượng đang sôi sục giữa hai luồng sức mạnh xôvào nhau Những người còn trẻ và tương đối nghèo thì trù trừ nghi ngại mong

chờ chính quyền Xô viết lấy lại hoà bình ” [11, 277- 278] Dòng sông Đôngnhư là chứng nhân lịch sử chứng kiến bao thăng trầm biến thiên của ngườiCôzăc.

Trong hoàn cảnh đất nước Nga đang tràn ngập trong khói lửa nội chiến,

có khi khung cảnh thiên nhiên lại mang màu sắc dự cảm cho quá trình chọnđường của người Côzăc: “Những con đường trước kia nối liền hai người nay

đã mọc đầy bụi rậm không thể nào len qua Các bụi rậm ấy là những điềukhông thể nghiệm trong đời và người này không còn có thể đi vào trái tim củangười kia nữa Thật cứ như một cái khe có con đường trườn ngoằn nghoèotheo dốc Con đường thật phẳng phiu vì đã có những móng chân dê dậm trụihết cỏ, nhưng bỗng nhiên có chỗ ngoặt nào đó con đường ấy đâm thẳngxuống khe như bị cắt đứt và từ đấy không còn thấy có lối nào đi nữa, nhữngbụi ngưu bàng dựng lên như bức tường nom bạc bẽo với khách như cái ngõcụt ” [11, 38] Đó là hình ảnh đậm màu sắc ẩn dụ về tính cách người Côzăc

Có thể thấy rằng, bên dòng sông, trên đồng cỏ mênh mông sự sống bấtchấp nguy hiểm vẫn vươn lên trong ngút ngàn nắng gió Dòng sông, đồng cỏ,tiếng hát bi tráng mà say đắm…tất cả như cộng hưởng vào nhau tôn vinh vẻ

đẹp con người lao động Côzăc Mỗi nhân vật trong Sông Đông êm đềm đều

biểu hiện cho đặc tính chung của người Côzăc Grigôri với cá tính thẳng thắn,yêu ghét phân minh, nhân hậu nhưng cũng mang trong mình đầy đủ nhữngnhược điểm của dân tộc Côzăc, dao động ngả nghiêng, bản tính bầy đàn.Natalia là tượng trưng cho hình ảnh người phụ nữ Côzăc truyền thống, thuỷchung, ngoan hiền, hiếu thảo Cá tính mạnh mẽ rất đàn bà của Acinhia, đócũng là một khía cạnh của bản tính phụ nữ Côzăc Nó như một “đặc sản” tínhcách chỉ có ở nơi chốn này

Bằng tất cả sự nhiệt huyết, tình yêu với đất nước Nga, con người Ngagiản dị mộc mạc mà anh dũng, kiên trung M.Sôlôkhôp đã viết lên những ángvăn bất hủ Trong lời diễn từ đọc khi nhận giải Nobel văn học, Sôlôkhôp đãkhẳng định rằng: “Dân tộc thân yêu của tôi tiến lên phía trước trên những ngảđường lịch sử không phải theo các lối đi mòn Đó là con đường của những

khám phá, những kẻ tiên phong của cuộc sống mới Tôi nhìn thấy trách nhiệmcủa mình trong tư cách của một nhà văn ở chỗ: bằng tất cả những gì tôi đã và

sẽ tôn vinh dân tộc tôi _ một dân tộc lao động, dân tộc xây dựng, dân tộc anhhùng, dân tộc không tấn công ai nhưng bao giờ cũng tự trọng bảo vệ thànhquả của mình, bảo vệ danh dự và tự do của mình, bảo vệ quyền xây dựngtương lai theo lựa chọn của mình”

Như vậy, thiên nhiên không chỉ làm nổi bật cho vẻ đẹp đặc trưng củavùng thảo nguyên sông Đông, không chỉ in đậm dấu ấn đặc trưng của cuộcnội chiến, mà còn thấm đẫm bản sắc văn hoá và cá tính của người Côzăc sôngĐông

2 Một số dạng thức thiên nhiên tiêu biểu

Bằng bút pháp tả cảnh tinh tế, điêu luyện, M.Sôlôkhôp đã đưa vào tácphẩm của mình rất nhiều dạng thức thiên nhiên Đó là dòng sông đồng cỏ,hoa lá, chim muông, là vầng trăng, vừng mặt trời… Khi xuất hiện trong tácphẩm thiên nhiên đươc nhìn từ nhiều góc độ và đều mang những dáng dấpriêng, được thể hiện bằng những đoạn tả chi tiết Những hình ảnh thiên nhiêntiêu biểu vừa thể hiện đượckhông khí thực của tác phẩm, vừa thể hiện đượcquan điểm của tác giả về nhân vật và những sự kiện, biến cố Đây là nhữnghình ảnh thiên nhiên được tái hiện theo nguyên tắc tả thực

2.1 Hình ảnh “ dòng sông”

Có thể nói, dòng sông luôn là đề tài bất tận của thi ca nghệ thuật Và

đây cũng là hình ảnh đặc trưng trong Sông Đông êm đềm Con sông Đông

đêm ngày chảy xiết qua nhiều vùng đất nước Nga, trở nên hiền hoà êm đềm rìrầm tuôn chảy soi bóng bầu trời xanh và thảo nguyên bao la của trấnVôxenxcơ - quê hương của đại văn hào M.Sôlôkhôp Sông Đông là tuổi thơ,

là cuộc sống, là máu thịt của chính tác giả Đó cũng là lí do giải thích tại sao

trong tiểu thuyết Sông Đông êm đềm, M.Sôlôkhôp lại sử dụng hình ảnh dòng

sông nhiều đến như vậy Dòng sông như là một ý thơ vô tận, khơi nguồn để

tác giả viết nên kiệt tác Sông Đông êm đềm Qua đó người đọc không chỉ thấy

được tình cảm dạt dào của nhà văn hiện ra trên từng trang viết, thể hiện trong

từng câu chữ, mà còn thấy được truyền thống dân tộc tự ngàn xưa với nhữngđiệu dân ca trầm buồn nhưng khoẻ khoắn.

Trong bộ tiểu thuyết này, dòng sông luôn ẩn hiện như một nhân vật đặcbiệt Dòng sông luôn sống cùng với các nhân vật, chứng kiến và chia sẻnhững niềm vui nỗi buồn cùng với những thăng trầm của biết bao nhiêu sốphận, trong đó có mối tình say đắm mà ngang trái của hai nhân vật Grigori vàAcinhia Không phải ngẫu nhiên mà tác giả lại đặt tên cho bộ tiểu thuyết sử

thi của mình là Sông Đông êm đềm Ngay từ đầu nhan đề tác phẩm đã mang

chính tên dòng sông với đặc tính của nó là “êm đềm” Nhưng dòng sôngkhông chi là định danh, định tính mà còn là một hình ảnh ẩn dụ Cuộc sống,lịch sử, đời người cũng như một dòng sông: “Cuộc sống tràn ra ngoài dòngchảy của nó, phân thành muôn ngàn nhánh nhỏ khó mà đoán trước được diễnbiến tinh quái của nó sẽ hướng theo nhánh nào Ở chỗ hôm nay dòng đời cạn

đi như con sông ở khúc nông cạn đến trông thấy cả những vật lắng trầm bẩnthỉu, tởm lợm của nó, thì ngày mai nước sẽ chảy mênh mông tràn trề” [11,541- 542] Từ dòng sông bức tranh của cuộc sống mở ra với khúc hát đắngđót bi thương về một vùng đất phơi mình trong gió bụi, sinh sôi va lụi tàn

Làm nền cho bức tranh đời sống trong Sông Đông êm đềm là 32 bài hát cổ của

người Côzăc vùng sông Đông, chúng là những khúc ca bi thương oanh liệt:

“Mảnh đất thân thương, mảnh đất vinh quang của chúng ta không dùngcày khai vỡ

Mảnh đất thân thương của chúng ta đã có vó ngựa cày

Mảnh đất thân thương, mảnh đất vinh quang của chúng ta đã gieonhững cái đầu Côzăc

Điểm trang sông Đông êm đềm chúng ta có những nàng con gái trẻmăng

Hoa nở trên sông Đông êm đềm, cha của chúng ta bầy trẻ thơ côi cútSông Đông êm đềm đầy nước mắt người mẹ người cha…”

Trong lời bài hát cổ của người Côdắc hiện lên là hình ảnh dòng sông nhưmột dòng ánh sáng, dòng lịch sử ghi lại nhưng chiến tích phi thường, những

mất mát đau thương, những sinh li tử biệt Mở đầu tác phẩm là hình ảnh dòngsông và cũng chính dòng sông là hình ảnh cuối cùng cho Grigôri thấy bộ mặt

“râu ria xồm xoàm nom rất đáng sợ” [13, 752] Sông Đông chính là nơiGrigôri trút bỏ mọi hận thù, gột rử bao phiền muộn Một buổi sáng mùa xuânGrigôri đi trên lớp băng đã thủng lỗ chỗ, trên mặt sông Đông ném hết súngđạn xuống dòng sông Đó chính là cách M.Sôlôkhôp để cho nhân vật củamình lấy dòng sông làm điểm tựa, lấy sức sống trường cửu vĩnh hằng củathiên nhiên làm hồi sinh khát vọng sống trong con người cùng với nguyệnước “ hãy để nỗi buồn trôi theo dòng sông và dòng sông sẽ chảy” Hình tượngGrigôri được coi là một sự trả giá nặng nề cho những sai lầm trong hành trình

đi tìm chân lí lịch sử Đồng thời là một sự sụp đổ nhân cách mang tính bảnnăng mù quáng Cuộc sống, tình yêu, hôn nhân của Grigori mặc dù hướng tớitinh yêu chân chính song vẫn thất bại, chủ yếu là do sai lầm trong quá trìnhchọn đường Sai lầm này không chỉ riêng Grigori mà của chung toàn thể dântộc Côzăc Bi kịch của chàng là bi kịch lịch sử, hạnh phúc nỗi đau không chỉriêng chàng mà là của nhân dân của nhân loại

Sông Đông như một sinh thể biết cảm nhận va dâng hiến, căm ghét vàyêu thương Sông tích tụ nỗi niềm để sẻ chia đồng cảm với hạnh phúc, vớimất mát khổ đau bất hạnh của con người Có thể thấy, mỗi lần chân dungGrigôri xuất hiện là hình ảnh dòng sông Đông cũng đồng thời có mặt Dòngsông Đông như là mạch máu hồng đang từng giây từng phút chảy trong mỗingười Côzăc Sông Đông như là cái nôi không thể thiếu cho môi trường hoạtđộng của nhân vật Nó là nơi chứng kiến cuộc gặp gỡ đầu tiên của Grigôri vàAcinhia, khi chàng cho ngựa ra sông uống nước, vẫn là người láng giềng lặng

lẽ nhịn nhục ấy nhưng hôm nay Grigôri lại thấy nàng đẹp và hấp dẫn lạ lùng

Để rồi từ đó Grigôri sinh lòng trắc ẩn trước cuộc sống đầy bất hạnh củaAcinhia, trong lòng chàng nhói lên một cảm giác yêu thương khó tả Và thế làthiên tình sử ngọt ngào đậm đà pha lẫn đắng cay mở đầu rồi trải ra suốt chiềudài tác phẩm Nhưng cũng chỉ có dòng sông thì thầm trong đêm cảm nhậntình yêu chợt đến cũng như sự ngăn cách chia lia đôi lứa: “Một ngọn nước xô

mạnh Grigôri ra xa Nước bắn tung toé những tiếng ầm ầm ghê ghớm, tựa như

có tảng đất vừa lở trên bờ sông rơi xuống nước” [10, 47] Lúc Grigôri tạmbiệt thôn Tatacxki để bắt đầu đời lính chiến, sông Đông âm thầm đưa tiễn.Khi xa quê hương ở đồng đất nước người, mỗi lúc Grigori nhớ về quê hương

là bắt đầu nhớ về dòng sông yêu dấu: “Dòng sông Đông đỏng đảnh ườnngoằn nghoèo như một dải bạc…Grigôri huýt sáo một bài gì đó, mắt cứ nhìnvào cái cổ ngựa hồng hồng óng ánh đầy những giọt mồ hôi nhỏ lóng lánh nhưnhũng hạt cườm…” [13, 113]

Dòng sông Đông được Sôlôkhôp nhân hoá như một cơ thể sống, chứađựng trong đó nguồn nội sinh bất tận: “Dòng sông ra khỏi những quãng sâu…Những đàn cá bụng đen kéo nhau đi kiếm mồi trên đáy cát rắn, đêm đêm cáchiến lên chỗ nông tìm thức ăn bổ béo hơn, cá chép cựa quậy trong những toàlầu màu xanh lá cây của chúng ở giữa những quãng lầy; cá thạch ban và cálăng đuổi theo đàn cá chép, cá nghạch sục trong đám sò ốc, thỉnh thoảng lạiquẫy tung một đám nước màu xanh lá cây hiện ra dưới vầng trăng in hình rấtlớn, ngoáy cái ngạch màu vàng óng bóng loáng rồi lại rúc cái đầu râu ria rộng

bè bè vào đống vỏ sò đến sáng hôm sau vẫn còn ngủ gà ngủ gật ở chỗ nào đódưới gốc cây chìm cong queo đen sì bị nước ăn nham nhở Nhưng ở dưới nơisông hẹp lại, sông Đông bị chìm hai bên phải nạo sâu xuống dưới đáy, nógầm lên tức tối ào ào xô những làn sóng bạc đầu…” [12, 278]

Dòng sông như là một biểu tượng của vùng đất dữ dội nhưng đầy sứcquyến rũ, một vùng đất quật khởi kiên cường tạo nên âm hưởng anh hùng cacho tác phẩm Viết về sông Đông như là một nguồn sinh lực dồi dào bất tậnkhông bao giờ hết với đại văn hào M.Sôlôkhôp Qua đó người đọc hiểu hơn

và thêm yêu quý tên tuổi cũng như tác phẩm của ông

2.2 Hình ảnh “ đồng cỏ”

Đồng cỏ là hình ảnh thiên nhiên được sử dụng nhiều trong văn học Nganhằm mục đích chuyển tải những giá trị tư tưởng đến với bạn đọc.Tác phẩm

Thảo nguyên của văn hào A.Sêkhôp là một ví dụ tiêu biểu M.Sôlôkhôp cũng

đã đưa vào tác phẩm của mình một hình ảnh thiên nhiên rất Nga đó là đồng

cỏ Các nhà văn đều có những quan điểm giống nhau về hình ảnh này Tuynhiên mỗi người lại có một cách lí giải, khai thác ở các góc độ khác nhau.

Đồng cỏ trong Sông Đông êm đềm là một trong những hình ảnh thiên

nhiên được M.Sôlôkhôp sử dụng trở đi trở lại trong tác phẩm để nhằm làmnổi bật đặc thù thiên nhiên vùng sông Đông Đồng cỏ xuất hiên nhiều trongtác phẩm với đầy đủ những giai đoạn, những trạng thái Nhưng tính chấtchung và nổi bật nhất vẫn là sự bao la rộng lớn, khoáng đạt Đó là một khônggian với đầy đủ các loại hoa cỏ, chim muông, là một thảo nguyên bạt ngànnắng gió Tiếp xúc với những bức tranh miêu tả về đồng cỏ người đọc như lạcvào một thế giới thiên nhiên đa thanh sắc

Cũng giống như hình ảnh dòng sông, đồng cỏ vừa là cái nôi nuôi dưỡng,vừa là môi trường cho nhân vật hoạt động Đồng cỏ là tuổi thơ, là kí ức, làhiện tại, tương lai của những người con sông Đông Họ sinh ra, lớn lên và mất

đi cũng chính trên đồng cổ này.Chính vì vậy đồng cỏ như là máu thịt, là mạchsống của họ Đồng cỏ bao la bước vào thời kì sinh sôi nảy nở rồi lụi tàn, đócũng chính là những người dân Côdăc với biết bao biến cố thăng trầm trongdòng chảy sinh mệnh

Dưới ngòi bút thiên tài của nhà văn, đồng cỏ hiện lên như một biểutượng Gắn với hạnh phúc các nhân vật là những “đồng cỏ xanh rờn”, “đồng

cỏ tràn ngập màu xanh ướt át”, là “đồng cỏ nở hoa”, …Đó là một thảo nguyênbao la với đầy đủ các loại cỏ hoa đang sinh sôi và tràn ngập sức sống: “Đồng

cỏ bắt đầu nở hoa (…) Cỏ rậm xanh thẫm từ ngọn tới gốc.đầu những lá cỏsáng loáng dưới ánh nắng như rỉ đồng Cỏ vũ mâu chưa già mọc lờm xờm lẫnnhững đám thường xuân loăn xoăn Cỏ nga quan khao khát vươn lên nhữngbông nặng hạt đón ánh nắng mặt trời Chỗ chỗ lại có những khoảng mã tiềnlùn choằn choằn bạc đầu bạ đâu mọc đấy, nhưng rễ bám rất chắc Năm thìmười hoạ mới thấy mọc xen những nhánh thử vĩ rồi vũ mâu lại lan tràn nhưnước vỗ bờ, bên trong có lẫn đủ mọi thứ hoa: yến mạch dai, hoàng sơn giới,đại tái, trần cát, giống cỏ thô bạo thích sống cô độc, mọc ở đâu là chen lấn cácthứ cỏ khác” [12, 50] Sự trù phú cũng như sức sống bất diệt của cỏ như là

một ẩn dụ về khát khao sống, khát khao được lao động của tộc người Côzắc.Gắn với nỗi nhớ quê hương tha thiết cùng với nỗi khát khao hoà bình, đượclao động là những “đồng cỏ bát ngát”, với “không khí trầm mặc hùng vĩ đangngự trị trên đồng cỏ” Hỗ trợ cho tính chất này là bức tranh thiên nhiên trùphú và đầy sức quyến rũ: “Đồng cỏ oi ả tràn ngập nắng vàng, lúa mì đã chíngià nua chưa gặt rào rạt đợt sang, hơi bốc lên như bụi vàng (…) Bầu trờitrăng trắng xanh như bị hun đỏ bỏng Sau cánh đồng lúa mì là đám cỏ linhlăng đang nở hoa vàng nghệ” [11, 384 – 385] Khi nỗi buồn chán chiến tranhtràn ngập trong lòng mọi người thì gắn với nó là đồng cỏ “bị phủ kín bởi mànđêm dày đặc”, hoặc là “chết lặng như ma” Đặc biệt là hình ảnh “đồng cỏ bịlửa đốt trụi (…) đất bị cháy đen thui không còn sức sống” được lặp lại trongtác phẩm như là một ám ảnh trong lòng bạn đọc Hình ảnh đồng cỏ bị đốtcháy đen là một ẩn dụ được sử dụng như là một sự lên án, tố cáo tính chất phinghiã của cuộc đấu tranh đã hủy diệt sức sống của thiên nhiên cũng như conngười.

Nhưng vượt lên sự chết chóc, mọi sự huỷ diệt đau thương, đồng cỏ vẫn

âm thầm bền bỉ với sức sống bất diệt Phải chăng mạch nguồn sống ấy chính

là bản tính vốn có của người Côzăc - một dân tộc luôn phấn đấu vươn lên đểkhẳng định mình

Đồng cỏ rộng mênh mông được hoà quyện với các yếu tố thiên nhiênkhác như hoa lá, chim muông, …dường như chỉ dành riêng cho những ngườithực sự gắn bó sống chết với đất đai Grigôri - một người con sông Đông, yêuthiên nhiên, yêu đồng cỏ như lòng yêu cuộc sống trong con người chàng.Môitrường hoạt động của Grigôri không phải ở nơi đâu xa lạ mà chính là đồng cỏ.Những khoảnh khắc bình yên đến với Grigôri, đồng cỏ hiện ra lúc thì bátngát, lúc thì “tràn trề ánh nắng’’, “nồng nặc hơi xuân” Sự sống của thiênnhiên toát ra cái “mùi rất thanh tú của ngày xuân’’ [12, 373] Đến với đồng cỏGrigôri như tràn căng thêm tình yêu cuộc sống, chàng cảm nhận thiên nhiên

và sống với đồng cỏ bằng chính tâm hồn: “Có một sức sống hừng hực, mạnhliệt tràn trề, dồn dập như tiếng tim đập sôi nổi hừng hực mắt không nhìn thấy,

đang tràn ngập đồng cỏ” [11, 528] Khi chưa có chiến tranh, thiên nhiên trongmắt Grigôri thật đẹp và rực rỡ, đồng cỏ cũng thế Chàng vô tư tiếp nhậnnhững gì mà cuộc đời dành cho Chàng cắt cỏ, lao động và say đắm tình yêutrên đồng cỏ cùng với những đêm trăng kì diệu Khi chiến tranh xảy ra cũng

là lúc cuộc chiến trong lòng chàng bắt đầu, nhưng những lúc bình yên, nhớnhà nhớ quê hương hình ảnh đồng cỏ lại xuất hiện, trong giấc mơ, trong trítưởng tượng của chàng Vẫn là đồng cỏ quê nhà như thuở nào đó thôi nhưnggiờ đây với chàng thật quý giá và đáng trân trọng biết nhường nào; chàngtưởng tượng “mình lại được ra đồng cỏ (…) chàng chỉ muốn chăm nom bòngựa, tải cỏ khô, được ngửi cái mùi ngai ngái heo héo của cỏ sông Đông và

cỏ băng thảo…” [ 11, 399] Chỉ có tình yêu quê hương mới giúp Grigôri cóđược một cái nhìn tinh tế và sâu sắc đến vậy

Đồng cỏ cũng là hình ảnh thiên nhiên thấm đẫm bản sắc văn hoá và cátính dân tộc Côzăc Trên đồng cỏ ấy, người con Côzăc _Grigôri đã bao lần úpmặt xuống đất nóng bỏng, lắng nghe sự sống đang cựa mình trong từng ngọn

cỏ Trên đồng cỏ ấy, lúa mạch đen vừa gặt xong lại đến lượt lúa mì Sinh ra từđất, con người yêu lao động ở đây yêu đất đai bằng tất cả tình yêu mà họ có.Bản tình ca lao động làm chân dung những người Côzăc thêm đẹp cũng nhưGrigôri trên bước đường lầm lạc luôn mơ về đường cày trên thửa ruộng mầu

mỡ, ngửi thấy mùi thơm của cỏ hoa, luôn nghe thấy tiếng gọi thiết tha củasông Đông

Hình ảnh đồng cỏ đã đem đến cho thiên nhiên sông Đông một diện mạomới, một sắc thái riêng biệt của thảo nguyên xứ sở Nga mà không phải bất cứđất nước nào cũng có Đồng cỏ mênh mông không hết tầm mắt và sức sốngbất diệt của nó là bức tranh vừa tả thực và biểu tượng cho sức sống mạnh mẽcủa con người vùng sông Đông

đằm thắm Nó còn có một vẻ đẹp ngọt ngào linh thiêng R.Tagore trong Phiên

khúc 18 (tập Thiên nga) đã có một vầng trăng như thế:

“Với vầng trăng tròn người ta cho nụ cười duyên dáng

Trăng tỏa xuống những giấc mơ đằm thắm

Đã tắm mình trong chất mật linh thiêng”

Vầng trăng trong Sông Đông êm đềm của M.Sôlôkhôp lại mang một

sắc thái riêng Cũng có vầng trăng đẹp, vầng trăng dịu êm khi soi chiếu chongười dân đánh cá Cũng có vầng trăng trữ tình khi minh chứng cho tình yêu.Grigôri và Acinhia đã gặp nhau, hẹn hò nhau và yêu nhau bên dòng sông

trong một đêm trăng đẹp Nhưng có điều rõ ràng rằng, trong tác phẩm Sông

Đông êm đềm rất ít xuất hiện hình ảnh vầng trăng với chất thơ dịu ngọt như

trong văn học lãng mạn Vầng trăng của Sôlôkhôp lúc thì “vầng trăngkhuyết”, “vầng trăng non như mảnh đất muối khô”, là “vầng trăng non vàngệch”, có lúc “vầng trăng lang thang trong những kẽ mây” Dưới nhãn quancủa Sôlôkhôp vầng trăng hiện lên thật kì lạ và khác thường Nó không giốngvới ánh sáng của vầng trăng bình thường mà nhiều lúc còn mang một vẻ yếuớt: “Vầng trăng đỏ ngầu đang lên sau ngọn gò bên kia sông Đông Vầng trăngtỏa sáng một cách dè sẻn và không làm mờ chút nào những ngôi sao sáng nhưlân tinh” [12, 293] Vầng trăng trong tác phẩm có lúc như là một chứng tíchcho bi kịch, cho sự khốc liệt khủng khiếp của chiến tranh đã gây ra cho conngười: “Tối tối sau khu rừng trụi lá dựng lên tua tủa những ngọn giáo, thầnđêm lại giơ lên mọt vầng trăng đỏ rực như chiếc mộc khổng lồ Vầng trăng đỏtỏa ra mông lung xuống các thôn thiếp lặng một làn ánh sáng đỏ máu như hồiquang của chiến tranh và hỏa tai Và cái ánh sáng tàn nhẫn mãi chẳng chịu tắt

ấy làm nảy trong con người một cảm giác canh cánh, vô duyên, vô cớ, cả đến

gia súc cũng vì nó mà tức tối bực mình” [12, 175] Vầng trăng vốn dịu nhẹnên thơ nhưng giờ đây ánh sáng của nó đã mang những khốc liệt đau thươngcủa chiến tranh, để rồi vầng trăng bây giờ không còn là chính nó nữa.

Giống như các hình ảnh thiên nhiên khác, vầng trăng cũng là nơi đểnhân vật thể hiện mình, qua đó người đọc có một cái nhìn toàn diện, hiểu sâuhơn về nhân vật Tham gia vào cuộc chiến khói lửa, cảm giác về vầng trăngtrong tâm tưởng Grigôri đã biến đổi, nó đã trở nên dị dạng khác thường: “mặttrăng từ từ lên cao dần như một người tàn tật lên thang gác”, hoặc “ánh trăngsắp lặn rỉ xuống qua khe mái lau” [12, 42] Ánh trăng đã dẫn truyền đến nhânvật cảm giác nặng nề bức bối khi chàng chua xót nhận ra rằng chiến tranh là

vô nghiã, khi mà vấn đề chọn đường đi đúng với chàng trở nên nan giải

Vầng trăng trong Sông Đông êm đềm không còn là sợi chỉ hồng kết

duyên đôi lứa nữa mà có khi nó được xem như là một ẩn dụ cách ngăn haingười Grigôri yêu Acinhia nhưng đó là một tình yêu theo như quan niệm củatruyền thống Côzăc là một tình yêu không phải đạo Lấy Natalia như làphương cách để chàng có thể quên được người đàn bà láng giềng đã có chồng

mà hằng đêm chàng thương nhớ Nhưng sự bù lấp chỗ trống đó đã chỉ làmbằng phẳng bề ngoài Tình yêu thủy chung, sâu sắc mà Natalia đã dành chochồng cũng không tìm được một tình cảm đáp lại từ phía Grigôri Để rồiGrigôri đã lạnh lùng so sánh nàng với vầng trăng xa xôi lạnh lẽo trên thảonguyên bao la: “Natalia chẳng khác gì vầng trăng kia: không àm tôi lạnh,cũng chẳng sưởi cho tôi ấm…” Sự ngăn cách, dở dang trong tình cảm củaNatalia, những hờn trách trong con người nàng khiến ta liên tưởng đến câu cadao của người Việt:

“Vầng trăng ai xẻ làm đôiĐường trần ai vẽ ngược xuôi hỡi chàng

Đưa nhau một bước lên đàng

Cỏ xanh hai dãy mấy hàng châu sa”

Như vậy, vầng trăng dưới sự miêu tả của Sôlôkhôp mang một sắc tháiriêng, cung bậc riêng Và chính điều đó đã góp phần tạo nên nét độc đáo vàgiá trị cho tác phẩm.

2.4 Hình ảnh “ bầu trời”

Cùng với dòng sông, đồng cỏ, vầng trăng thì bầu trời cũng là hình ảnhxuất hiện nhiều trong tác phẩm Tuy nhiên bầu trời trong nhãn quan, trong ý

đồ nghệ thuật của M.Sôlôkhôp không phải là một không gian xanh bao la, bí

ẩn, xa vời để con người trải lòng mình hướng về nó, không phải là khung trờitình yêu đôi lứa như trong một ý thơ của R.Tagore:

“Trái tim anh là con chim non quen sống cảnh hoang vu

Đã tìm thấy nơi mắt em khung trời của nó”

Bầu trời trong miêu tả của M.Sôlôkhôp mang một sắc thái khác biệtđầy ấn tượng Bầu trời khi thì “bệch màu xám lại”, khi thì “đen kịt như cháythanh than”, lúc khác lại “xám như rắc tro” Không chỉ có thế bầu trời cònđược miêu tả đầy vẻ khác lạ, bầu trời có lúc được miêu tả “xám lại như đáđen” hoặc là “bầu trời bềnh bệch phơn phớt xanh” Bầu trời với những sắcthái khác nhau gợi lên trong lòng người đọc về một điều gì đó diễn ra chẳngbình thường Không phải ngẫu nhiên M.Sôlôkhôp lại miêu tả bầu trời độc đáonhư thế Bầu trời như là một ẩn dụ nói lên sự bế tắc, báo hiệu một tương laikhông mấy sáng sủa của dân tộc Côzăc trong những bước đường lầm lạc, tiêubiểu nhất là Grigori Sự trả giá cho việc lầm đường lạc lối của chàng là quáđắt khi tất cả sự yêu thương và người thân của chàng đều không còn Cóchăng, là đứa con trai duy nhất và cũng là tài sản cuối cùng mà chàng còn lạiđược

Có lúc bầu trời như một cơ thể sống để cảm thông thương xót chonhững mất mát đau thương, cho những sinh li tử biệt mà cuộc chiến phi nghĩa

đã gây ra cho biết bao người: “Tinh tú trên trời đang buồn thảm đổ nước mắtquanh chòm sao Bạch Nga đẫm máu Trời đen kịt mông lung mở hoác ra nhưmột vực thẳm” [11, 37]

2.5 Hình ảnh “mặt trời”

Trong tác phẩm, hình ảnh mặt trời đã xuất hiện nhiều lần và trở thànhnhững ám ảnh nghệ thuật Mặt trời xuất hiện vừa có ý nghĩa thực vừa mang ýnghĩa tượng trưng Dưới ngòi bút miêu tả của tác giả, mặt trời hiện diện vớinhiều sắc thái, hình dạng Mặt trời có lúc gay gắtt nóng bỏng như “chì đangtan chảy”, có khi “mặt trời bị giữ lại làm muôn vật chìm trong làn ánh sáng đỏrực tràn trề như nước thủy triều” [11, 319] Đây là hình ảnh mặt trời với ýnghĩa tả thực như là một sự dữ dội khắc nghiệt của thiên nhiên Nhưng có khimặt trời được đặc tả với ý nghĩa nghệ thuật của tác giả Ta bắt gặp một dáng

vẻ mặt trời khác lạ: “Vừng mặt trời héo hon của ngày sắp sang đông đang âm

ỉ tắt dần trong giờ phút hoàng hôn” [11, 300], có lúc lại được miêu tả rất dịbiệt: “Vừng mặt trời băng huyết gắng gượng nở nụ cười góa bụa” [10, 527].Hình ảnh mặt trời như là một ẩn dụ cho sự khắc nghiệt, tàn khốc, dữ dội củachiến tranh đặc biệt nhất đó là sự xuất hiện của hình ảnh “mặt trời đen sánglóa mắt ” khi Grigôri chôn cất Acinhia: “Grigôri chôn Acinhia của chàng dướimặt trời rực rỡ lúc sớm mai (…) Mặt trời đã lên khỏi miệng khe qua lớpsương mù, mông lung như khói mà làm gió hanh lùa tới Những tia nắngchiếu vào làm những đám tóc trắng trên cái đầu trần của Grigôri óng ánh nhưbạc, và trườn lên khuôn mặt như nhạt, nom rất khủng khiếp trong cái vẻ bấtđộng hoàn toàn của nó Như tỉnh dậy sau cơn ác mộng, chàng ngẩng đầu nhìnbầu trời đen ngòm chụp lên đầu mình cùng với vầng mằt trời đen sáng lóa”[13, 726]

Hình ảnh “mặt trời đen” xuất hiện để lại ấn tượng cũng như sự trắc ẩntrong lòng người đọc Nhà nghiên cứu L.Iakimencô khẳng định: “mặt trời đenchói lòa là một sáng tạo rất độc đáo của Sôlôkhôp” Đó là một hình ảnh chưatừng bắt gặp trong bất kì một tác phẩm văn chương ở bất kì thời đại nào “Mặttrời đen” xuất hiện như một yếu tố giúp tác giả khắc sâu nỗi đau và hoàn tất

sự phân tích tính bi kịch tinh thần của Grigôri Khó có thể dùng lời nào đểmiêu tả nỗi bất hạnh, niềm đau đớn tận cùng, kèm với nỗi đau thức tỉnh củaGrigôri lúc này Mặt trời đen còn nằm trong cùng một hệ thống với những

hình ảnh tàn lụi như “bầu trời đen”, “tia nắng đen” Cái màu đen ngòm củachuỗi hình ảnh này đã góp phần lí giải bi kịch của Grigôri Mặc dù “Cuộc đờicủa Grigôri đã đen hệt như khoảng đồng cỏ bị lửa đốt trụi Chàng đã mất hếtmọi thứ mà trong thâm tâm chàng coi là quý nhất (…) Nhưng bản thân chàngvẫn cố sống, cố chết bám lấy mảnh đất, tựa như cộc đời đã đổ vỡ tan tành củachàng đích thực còn một giá trị gì đó đối với chàng và với người khác” [13,747] Đó là lí do giải thích tại sao dù đã bị đẩy đến tận cùng của bi kịch,nhưng ngay lúc đó chàng lại lựa chọn cho mình một quyết định sáng suốtnhất: giã từ vũ khí, trở về với làng xóm, với đứa con yêu dấu của mình Rõràng cũng giống như các hình ảnh thiên nhiên khác thì hình ảnh mặt trời cũng

đã tham gia vào việc thể hiện nhân vật rất hiệu quả

Ở một phương diện khác, đối lập với sức nóng như chì đang tan chảythì mặt trời dưới ngòi bút của M.Sôlôkhôp có lúc trở nên gần gũi hơn, thânmật hơn với con người và cảnh vật: “Mặt trời dè sẻn tỏa xuống cảnh thiênnhiên những khoảng lốm đốm đem lại một cảm giác thanh thản yên tĩnh ” [11,275] Có thể thấy rõ, M.Sôlôkhôp đã miêu tả mặt trời với nhiều dáng vẻ khácnhau Hình ảnh mặt trời đã góp phần hoàn thiện bức tranh toàn cảnh thiênnhiên vùng sông Đông và cũng là một nhân tố quan trọng trong việc khẳngđịnh và hoàn thiện tài năng của đại văn hào M.Sôlôkhôp

2.6 Hình ảnh “đám mây”

Trong tiểu thuyết Sông Đông êm đềm có nhiều bức tranh được miêu tả

rất đẹp như là để góp phần điểm tô thêm cảnh quan sông Đông Hình ảnh đámmây thường trở thành trung tâm của khung cảnh đó Nó cũng là dấu hiệu chonhững ngày tháng tươi đẹp của dân tộc Côzăc: “ Một ngày tháng chín đẹptrời, có đám mây mỏng dính như mạng nhện màu trắng những sắc cầu vồngxốp như bông bay qua thôn Tatacxki ” [10, 527] Có nhiều khi mây được mô

tả như một cơ thể sống tự hào với vẻ đẹp vốn có của mình: “ Đám mây ưỡnngực bay lơ lửng ” [10, 539], hoặc là: “ Vài đám mây vàng ưỡn những bộngực rất to, lặng lẽ trôi bập bềnh như con thuyền trôi trên bầu trời thành phốNôvôtretcatxơ (…) Có đám mây quyển trắng muốt loăn xoăn như lông cừu

non treo lơ lửng không động đậy ” [11, 303] Đặc biệt ta thường xuyên bắtgặp những đám mây với cách so sánh ví von thú vị, khó có thể gặp ở đâu hơnmột hình ảnh miêu tả như vậy: "Ở nơi rất xa sát đường trân trời, những đámmây trắng bông như lông cừu non trải xuống đất, chẳng khác gì một tấm thảmrập rình như sóng ” [12, 402]

Bên cạnh đó, xuất hiện nhiều nhất trong tác phẩm vẫn là những đámmây đen Mây đen như là một tượng trưng cho thế lực hãi hùng, đen tối, đedọa cuộc sống của con người Nó còn như một dự cảm chẳng lành cho cuộcsống của tộc người Côzăc: “Mây ưỡn những bộ ngực đen sì che kín bầu trờimưa lộp bộp từng giọt Bóng tối đầy hơi ẩm đè nặng lên thôn xóm ” [10,296] Vẫn là những đám mây ưỡn ngực nhưng nó không còn là vẻ đẹp duyêndáng, kiêu hãnh nữa mà đã trở thành một thế lực hãi hùng Mỗi lúc mây đenxuất hiện lại thường có mặt của những cơn giông Giông tố của thiên nhiênnhưng cũng là giông tố trong lòng người: “Cứ đến đêm, những đám mây đenlại kéo đến dày đặc bên kia sông, những tiếng sấm khô khan nổ ra ầm ầm ”[10, 362], hay là “những đám mây đen lồm xồm như sủi bọt bay rất thấp vềphía trời đông” [11, 251] Với sự quan sát miêu tả tỉ mỉ đến từng chi tiết,M.Sôlôkhôp đã miêu tả đám mây với một trạng thái thực nhưng đồng thời đểgửi gắm ý đồ nghệ thuất của mình: “Những đám mây rách mướt được quétlớp sơn chì trắng bệch của buổi chiều tà vẫn đang lang thang không đườngkhông lối trên nền trời chưa từng có ai động tới, từ từ trôi về phía Luga” [11,248] Một đám mây lang thang trong buổi chiều tà đã gợi lên được một khôngkhí buồn, một cảm giác buồn Và đó chính là nỗi buồn trong lòng người

Có khi hình ảnh đám mây được sử dụng rất đắc lực trong việc thể hiện

bi kịch các nhân vật Với Natalia - một phụ nữ xinh đẹp thuần Côzăc - địnhmệnh đã giáng xuống đời nàng như một chiếc gông nặng không sao tháo rađược Nàng đã phải nhận một cái chết trong niềm đau đớn, uất hận khônnguôi Dự cảm cho cái chết thương tâm của Natalia có sự hỗ trợ không nhỏcủa những đám mây: “Những đám mây trắng bị gió tước ra như xơ mướp, baychập chờn và ta dần trên bầu trời xanh biếc (…) Mây lan dần về phía trời

đông Natalia không ngẩng đầu lên nhưng lưng nàng cũng cảm nhận thấy mỗikhi có đám mây qua che mất mặt trời ” [13, 235] Và đặc biệt khi nói cái chếtđang đến gần với nàng thì đám mây xuất hiện thật hãi hùng và khủng khiếp:

“Một đám mây đen ngòm trườn cuồn cuộn từ phí trời đông tới Một tiếng sấm

nổ ra ầm ì Những ánh chớp trắng lóa xuyên thủng những đám mây tròn loằngngoằng bị loáng qua trên trời” [13, 235] Trước cái chết của Natalia - vợchàng, Grigôri đã bị tòa án lương tâm kết tội Với cảm giác buồn đau, hối hậnGrigôri đã cảm nhận những đám mây bị gió thổi ra xa cũng như chính Nataliakhông còn ở bên chàng nữa: “Vài đám mây thưa thớt bị gió thổi xa ra gần nhưđứng không động đậy trên bầu trời xanh thẫm” [13, 269] Những đám mâygiờ đây cũng cô đơn, lẻ loi như chính tâm trạng của Grigôri lúc này Dướingòi bút điêu luyện của nhà văn hình ảnh những đám mây vốn vô tri vô giác

đã có hồn, có sức sống và hỗ trợ đắc lực trong việc thể hiện nhân vật

Chương 2

VAI TRÒ CỦA THIÊN NHIÊN TRONG CẤU TRÚC TÁC PHẨM

Ngay từ xa xưa, người ta đã chú ý đưa các hình ảnh thiên nhiên vào vănhọc và coi thiên nhiên như là một yếu tố cấu thành nên tác phẩm nghệ thuật

Trong Sông Đông êm đềm, thiên nhiên đóng vai trò không nhỏ đối với toàn bộ

cấu trúc tác phẩm Thiên nhiên không những gắn liền với việc tổ chức khônggian, thời gian mà đồng thời còn góp phần biểu đạt sắc thái giọng điệu kểchuyện Nhưng quan trọng hơn hết là thiên nhiên trở thành yếu tố tích cựctrong quan hệ với con người Thiên nhiên đã trở thành phương tiện nghệ thuật

để nhà văn nắm bất phân tích đời sống tâm lí và thể hiện thế gới nội tâm củanhân vật

2.1 Thiên nhiên và nhân vật

Có thể khẳng định, thiên nhiên là nền tảng, là cơ sở, là đối tượnggiao tiếp mà nhân vật hướng đến để bộc lộ tâm lí, thể hiện tình cảm Trong

tác phẩm Sông Đông êm đềm, M.Sôlôkhôp đã sử dụng một số lượng lớn

những hình ảnh thiên nhiên để thể hiện tâm trạng nhân vật, đặc biệt là cácnhân vật chính Có được điều đó, vì M.Sôlôkhôp luôn chú ý đến sự tươngtác biện chứng giừa tình cảm và môi trường đến mối quan hệ mật thiết giữacon người và thế giới xung quanh Bởi một trong những đặc điểm thi phápcủa M.Sôlôkhôp là kêt hợp hài hoà giữa ba hình tượng con người, xã hội và

tự nhiên

2.1.1 Thiên nhiên với việc bôc lộ tâm lí – tính cách nhân vật

Có thể khẳng định, đây là vai trò quan trọng của thiên nhiên trong tác

phẩm Sông Đông êm đềm Nếu thiếu vắng thiên nhiên những góc khuất trong

tâm hồn con người khó có điều kiện phát lộ

2.1.1.1 Grigôri là nhân vật chính trong tác phẩm được dành nhiều nhất

các trường đoạn tái hiện tâm lí – tính cách bằng thiên nhiên Và thiên nhiêncũng góp phần quan trọng nhất trong việc khắc hoạ sâu sắc nhân vật này.Thiên nhiên như là người bạn tri âm, tri kỉ không thể thiếu trong cuộc đời

Grigôri Trong 200 đoạn tả thiên nhiên gắn liền với con người thì có tới 104

đoạn tả gắn với Grigôri và được phân bố không đều trong tác phẩm qua bốnquyển Con số 104 cũng đủ cho thấy vị trí quan trọng của thiên nhiên trongviệc thể hiện tâm lí, tính cách con người Grigôri Qua đó cũng thấy được tàinăng miêu tả thiên nhiên bậc thầy của Sôlôkhôp

Theo khảo sát thống kê, các hình ảnh thiên nhiên trực tiếp bộc lộ tâm lí

– tính cách nhân vật Grigôri được thể hiện qua 45/104 đoạn tả dành cho nhân

vật này Nhờ các hình ảnh thiên nhiên, khi tiếp cận với tác phẩm, với nhân vậtngười đọc hiểu rõ và nắm bắt cụ thể, chân xác hình tượng

Điều không thể phủ nhận Grigôri là người yêu thiên nhiên đến mê đắm,yêu quê hương mãnh liệt Thiên nhiên và quê hương hoà quyện đau đáu và

ám ảnh tâm trí của chàng mỗi lúc đi xa Cũng qua sợi dây liên hệ thiên nhiên,hình bóng người thân hiện lên sống động Chàng đã tâm sự với anh trai: “Emnhớ thôn nhà quá anh Pêtrô ạ, em nhớ sông Đông, ở đây thì đến nước chảycũng chẳng nhìn thấy Thật là một vùng tởm lợm” [10, 326] Trong tâm thứccủa Grigôri, chẳng nơi nào bằng thôn Tatacxki, bằng quê hương sông Đông

Vì thế cũng là vầng mặt trời của tạo hoá đó thôi nhưng ở xứ người “đó khôngphải là vầng mặt trời sông đông” [10, 373] Những bức tranh với tài năng củaM.Sôlôkhôp đã thể hiện rất thành công tình yêu và nỗi nhớ quê hương trongcon người Grigôri: “Ở đồng đất nước người đất cũng như cây cỏ đều mangnhững mùi khác Hồi ở Ba Lan, ở Ukraina, ở Krưnl, đã nhiều lần chàng vòtúm ngải cứu xanh xám trong lòng bàn tay, đưa lên mũi ngửi và buồn rầu nghĩthầm: không, không phải, loại khác ở nhà” [13, 542] Phải có tình yêu quêhương nhiều lắm lắm mới có thể phân biệt được tường tận đến như vậy

Cái vốn quý nhất trong con người Grigôri, bên cạnh bản tính nhân hậu

đó còn là một người yêu sống và yêu lao động đến mê đắm Khi xa quêhương, trong những ngày tháng tham gia chiến tranh, Grigôri luôn tưởngtượng mình được lao động trên đồng đất nhà mình Có điều đặc biệt là nhữngkhao khát được lao động lại xuất hiện khi chàng đang hoang mang và bế tắcnhất: “Chàng tưởng tượng khi mình đang sửa soạn cái bừa và xe bò cho công

việc đồng áng mùa xuân, đang đẵn những cành kiễu đỏ làm máng cho gia súc,tưởng tượng khi mặt đất sẽ hết băng giá, đã đỡ ẩm, mình lại được ra đồng cỏ,hai tay khao khát lao động lại được nắm lấy tay cày, mình lại được theo cáicày cảm thấy hết vấp lại chạy băng băng, tưởng tượng mình lại được ngửithấy mùi cỏ non ngòn ngọt và mùi chất đất đen lại bị lưỡi cày lật lên nhưngvẫn còn chưa hả hết hơi tuyết(…) Chàng chỉ muốn được chăm nom bò ngựa,tải cỏ khô, được ngửi thấy mùi ngai ngái heo héo của cỏ sông Đông và cỏbăng thảo cùng cái mùi hăng hắc của phân khô” [11, 399] Cuộc sống chinhchiến vô nghĩa luôn làm cho Grigôri luôn cảm thấy căng thẳng và ức chế, đểtìm được sự thanh thản bình yên trong lòng, chàng lại tưởng tượng về quênhà: “Được ngả lưng đánh một giấc cho béo mắt Ngủ xong lại đi theo cái càytrên những thông đất mềm mềm, miệng huýt sáo ra lệnh cho những con bò,tai lắng nghe những tiếng chim kêu lanh lảnh như tiếng kim đồng, tay nhẹnhàng gỡ trên má những sợi mạng nhện óng bạc không biết từ đâu bay tới,mũi luôn luôn được ngửi mùi đất mùa thu mới vỡ, ngây ngất như rượu vang”[12, 145] Những bức tranh thên nhiên xuất hiện đã thể hiện được niềm đam

mê lao động và nỗi nhớ nhà tha thiết của Grigôri Đó là những cảm giác cóthật mà chàng đã trải qua khi chàng đang còn ở nhà Tất cả mọi âm thanh màusắc trong những buổi lao động bình yên đã ăn sâu vào máu thịt, trở thành nếpnghĩ, nếp cảm của Grigôri Với những giấc mơ lao động trong những buổithiên nhiên khoáng đạt, Grigôri đã làm một cuộc thoát xác khỏi những phứctạp đau thương hiện tại, để tìm cho mình một nơi nương náu của tâm hồn.Đây là một lựa chọn tích cực trong nhận thức của Grigôri để tìm đến giá trịđích thực của cuộc sống

Bất kì ai cũng có một quê hương để nhớ, một gia đình để thương, đó làđiểm tựa vững chắc nhất giúp ta bước qua mọi tai ương của số phận Grigôricũng vậy Trong tim chàng đối tượng buồn nhớ thứ hai mà chàng hướng tìnhcảm tới đó là những người thân đang ở quê nhà Trong số đó Acinhia là ngườiđươc hướng tình cảm nhiều hơn cả Có điều đặc biệt Acinhia thường xuấthiện vào những lúc Grigôri bế tắc và chán ngán nhất Những lúc này Acinhia

của Grigôri là một cái gì đó xa vời, vừa đau đớn lại vừa hạnh phúc Đã nhiềulúc: “Chàng mơ thấy Acinhia đi trên một cánh đồng lúa đã mọc cao, gió layrào rạt Acinhia nâng niu đứa con trong tay hai mắt long lanh chốc chốc lạinhìn Grigôri như chờ đợi thăm dò Grigôri nghe thấy tiếng tim mình đập lẫnnhững bông lúa rào rạt những hạt Chàng nhìn thấy những dải bầu trời xanhngắt làm mắt cứ cay cay Chàng đang yêu Acinhia với mối tình xưa kia, mốitình hút hết tinh lực của chàng Chàng cảm thấy như thế trong từng đường gânthớ thịt, tiếng đập của trái tim, nhưng đồng thời vừa cảm thấy nó không phải

là sự thật mà chỉ là một cái gì đó chưa chết hiện về trước mắt chàng, chỉ làtrong mộng” [12, 257] Nhớ về Acinhia chàng luôn bao bọc nàng trong mộtkhung cảnh thiên nhiên bình dị của quê hương Nỗi nhớ ấy như là một lànnước mát gột rửa, làm sạch con người Grigôri ra khỏi những bụi bặm cuộcđời Và chúng ta không phải ngạc nhiên tại sao lại có điều đó, tại sao Grigôrilại hướng tình cảm của mình về Acinhia nhiều hơn cả Đơn giản vì: “Điềuduy nhất còn lại cho chàng trong cuộc đời là tình yêu say đắm với Acinhia nóvừa bùng lên với sức mạnh không gì ghìm hãm được Chỉ một tình cảm cònthu hút chàng như cái ánh mắt lập loè xa lắc của đống củi trên đồng cỏ, thuhút người lữ hành trong đêm tối lạnh lẽo” [12, 586] Rõ ràng, tình yêu vớiAcinhia đã trở thành cuộc sống, thành máu thịt trong con người Grigôri

Còn với Natalia - người vợ chính thức của chàng, tác giả để cho Grigôrinhớ về nàng sau khi nàng đã mất trên đồng cỏ quê nhà Chúng ta vẫn còn nhớnhư in câu nói đến đau lòng của Grigôri với Natalia khi hai người đang đi cày

ở khe nước đỏ: ‘‘Natalia cứ như người xa lạ thế nào ấy Natalia chẳng khác gìvầng trăng kia: không làm tôi lạnh cũng chẳng sưởi ấm cho tôi” Mặc dù lànhư thế, nhưng sau sáu năm chung sống, Natalia dã sinh cho chàng hai đứacon, đã làm cho tình nghĩa vợ chồng trong con người Grigôri thay đổi Với cáichết của Natalia, Grigôri đã bị đưa ra trước vành móng ngựa của toà án lươngtâm, để rồi cảm giác đau đớn, tội lỗi luôn tràn ngập trong lòng chàng Trongtâm can của Grigôri lúc này thời gian trôi đi thật chậm chạp và nặng nề Thờigian Grigôri sống với kỉ niệm được tính bằng từng giây, từng phút Mọi suy

nghĩ động thái của chàng đều có hình bóng của Natalia Chàng đã tìm quên ởcông việc, lao động hết mình để thoát khỏi cảm giác đau đớn ấy Nhưng nhưông Panchêlây đã nói: “Với cái buồn phiền này thì chẳng chỗ nào mà trốn vàođâu được” Nói hộ cho tâm trạng này của Grigôri là sự xuất hiện của bứctranh thiên nhiên mang đầy vẻ đau đớn và hối hận: “Vài đám mây thưa thớt bịgió thổi ra xa gần như đứng không động đậy trên bầu trời xanh thẫm Nhữngcon quạ đen đi ngật ngưỡng giữa những đám rạ, kéo bầy đoàn thê tử đứngtrên đồng lúa Những con gà dùng mỏ mớm cho những con non mới mọc lôngchưa được bao lâu cánh vung còn ngượng nghịu” [13, 269] Qua đoạn tả thiênnhiên nói trên cho thấy tâm lí Grigôri đã có sự thay đổi Từ sự lạnh lùng, phũphàng với Natalia chàng đã chuyển sang tình cảm thương yêu vô hạn Đó làcách sống của những người luôn sống và yêu thương hết lòng Sự hối hận tuyhơi muộn màng của Grigôri nhưng đó cũng là biểu hiện của sự phục thiệnđáng quý trong con người chàng.

Tuy cuộc đời Grigôri luôn là những bước thăng trầm, đầy chông gai,xáo trộn, vật lộn với cuộc đời nhưng tâm lí vui vẻ bình yên vẫn hiện hữu đểgiúp chàng tìm thấy được giá trị đích thực của cuộc sống Gắn với tâm lí này

là 19/45 đoạn tả thiên nhiên Đoạn đời bình yên nhất của Grigôri phải kể đến

thời gian khi chàng chưa đầy hai mươi tuổi Tâm hồn Grigôri lúc này đangtràn ngập sức sống, trẻ trung và say mê lao động Thiên nhiên được miêu tảgắn liền với quãng thời gian này là những bức tranh thiên nhiên đẹp, khoẻkhoắn trong lành Thiên nhiên lúc này quấn quýt, hoà quyện vào nhau tạo nênnhững bức tranh giản dị mà tráng lệ: “Những tiếng vịt kêu, tiếng đàn chim sẻríu rít làm rộn rã những buổi sớm mai thật thanh bình, dẽ chịu Con cá nheosăn tìm cá con lững lờ trong nước thật yên ả, khiến cho Grigôri lúc nào cũngcảm thấy lâng lâng thú vị” [10, 34] Trong đoạn đời chinh chiến phải chứngkiến bao cảnh máu chảy thân rơi, cũng như việc chàng đã ý thức rõ hơn vềtrách nhiệm và nghĩa vụ của người Côzăc, và đặc biệt Grigôri luôn phải trăntrở, day dứt trong quá trình lựa chọn đường đi đúng; vì vậy thiên nhiên gắnvới tâm trạng giai đoạn này không nhiều Nó chỉ xuất hiện khi chàng cho

phép mình vượt thoát khỏi những khắc nghiệt, dữ dội của trận chiến hoặc làkhi chàng đã trở lại với gia đình Tâm trạng bình yên gắn với cảnh thiên nhiênkhi chàng đến thủ đô: “ Matxcơva đã nặc hơi thu, lá những cây hai bên đườngdưới ánh nắng những ngọn đèn phản chiếu một màu vàng nhạt Trời đêm lànhlạnh Các tấm đá lát hè phố nhấp nhoáng ánh nước Sao trên đường chân trờisáng sủa toả ra thứ ánh sáng lạnh lẽo của sao mùa thu” [10, 564] Matxcơva

có nhiều điểm khác với thôn Tatacxki của chàng nhưng chàng vẫn cảm nhậnđược hơi thu, đêm mùa thu và cả những ánh sao thu nữa Chính vậy màGrigôri cảm thấy được bình yên ấm áp như quê hương mình Gia đình và quêhương là điểm tựa vững chắc nhất để nương náu tâm hồn Sự mừng rỡ đếnkhông nói nên lời của bố mẹ, của anh em và nhất là sự hạnh phúc tuyệt vờicủa Natalia cùng với sự tinh nghịch của hai đứa con đã giúp Grigôri tìm đượcnhững ngày tháng như trước đây - lúc chưa có chiến tranh xảy ra Tham gia

hỗ trợ cho trạng thái bình yên và và tràn ngập hạnh phúc của Grigôri là mộtđoạn tả thiên nhien đấy sức sống và vui nhộn: “Mấy con chim sẻ ríu rít ầm ĩnhư đang mùa xuân dưới hàng hiên và bên ngoài mấy khung cửa sổ đã đánhthức chàng Những bụi vàng óng vẩn lên trong các tia nắng chiếu xuyên quacác khe chớp tiếng chuông gọi nguyện kinh sáng đã vang lên dóng dả” [11,414] Người ta thường nói, cả cuộc đời con người cuối cùng chỉ mong tìm

được hai chữ “ bình yên” Quãng đời dài của Grigôri, sự bình yên đến với

chàng là không nhiều, nhưng dù sao giây phút được ở bên người vợ mà bấylâu nay chàng thờ ơ, được ở bên gia đình là những giây phút bình yên nhất.Chức phận của người chồng, người cha bấy lâu nay mới được trở về đúngnghĩa của nó

Grôgôri là người yêu thiên nhiên sâu sắc, vì thế mà có sự cảm nhận tinh

tế về thiên nhiên Có lúc thiên nhiên đã truyền sức sống trường tồn choGrigôri, về phần mình, Grigôri đã tgruyền nhựa sống tâm hồn mình - một tâmhồn được thanh lọc bởi thiên nhiên Không chỉ có thế, thiên nhiên còn gópphần thôi thúc Grigôri trở về với con đường chính nghĩa: “ Grigôri tháo yênngựa, buộc chân hai con ngựa rồi dấu yên ngựa và vũ khí dưới gốc cây

Sương rơi tràn trề làm lớp cỏ như mang màu xanh xám,(…) Vài con ong vò

vẽ màu da cam mơ màng trong những đài hoa vừa hé mở Sơn ca cải riêngngân lanh lảnh trên đồng cỏ(…) cun cút cứ luôn mở miệng nhắc đều đều(…)

Cả những tiếng cun cút đánh nhau kêu rin rít, riêng sơn ca hót như ru ngủ lẫnlàn gió ấm áp (…) tất cả đều ru chàng ngủ” [13, 735] Trở về với thiên nhiên,tâm hồn Grigôri được thanh lọc Tất cả hoa lá, chim muông như đang cộnghưởng cùng hoà âm để đưa chàng vào giấc ngủ êm đềm

Grigôri là nhân vật chính được tác giả dành nhiều đoạn tả thiên nhiênnhất Mỗi bức tranh thiên nhiên đều có những chức năng nhất định trong việclàm rõ tính cách và tâm lí Grigôri Nó không chỉ giúp chúng ta có cái nhìntoàn diện hơn về nhân vật mà thông qua đó con hiểu hơn về tình cảm, tưtưởng của tác giả muốn gửi gắm qua nhân vật Đó là tình cảm yêu thương,nâng niu trân trọng những đức tính cao đẹp của con người Đồng thời đó cũng

là sự thẳng thắn phê phán, nói thẳng sự thật, dù sự thật có phũ phàng đến đâu

đi chăng nữa

2.1.1.2 Thiên nhiên còn góp vào khẳng định khát vọng yêu và sốngmạnh liệt của Acxinhia Nói về nhân vật này, có người đã từng nhận xét rằng:

“Lịch sử văn học Nga chưa từng thấy một người phụ nữ trong tầng lớp laođộng được thể hiện với tình cảm sâu sắc, phức tạp, mạnh liệt với một tâm hồnnhư Acxinhia” [1,186] Acxinhia hiện lên với “vẻ đẹp chết người”, với tìnhyêu dữ dội, nảy lửa, in đậm bản sắc phụ nữ Côzăc

Có thể thấy, đây là nhân vật thứ hai được dành nhiều trang miêu tả

thiên nhiên với 37 đoạn trong tác phẩm gắn với việc bộc lộ tâm lí tính cách.

Đó là trạng thái vui mừng sung sướng, tích cực (16/37), đó còn là tâm trạng lo

âu, muộn phiền (21/37) Nhưng dù bất kì ở trạng thái nào đều góp phần để

làm rõ cái khát vọng sống, khát vọng yêu đương đắm say trong con ngườinàng

Có điều đáng chú ý là thiên nhiên chỉ thực sự xuất hiện khi Acxinhia cótình yêu với Grigôri, còn quãng đời trước đó với bao tủi nhục đắng cay thìthiên nhiên lại không xuất hiện hoặc là xuất hiện mờ nhạt thoảng qua

Dưới ngòi bút của người nghệ sĩ thiên tài, tình yêu của Acxinhia người đàn bà đã có chồng - với Grigôri - người đàn ông đã có vợ - không còn

-là sự “tằng tịu phất phơ”, mà đó -là thứ tình yêu chân chính Mặc dù vậy, tìnhyêu của hai người có lúc hạnh phúc, đắm say đến ngất ngây nhưng cũngkhông khỏi lo âu và đầy dự cảm Hơn nữa, Acxinhia còn phải lo dành giậttình yêu của Grigôri với chính cha mẹ chàng, vơí Natalia- vợ chàng Có lúcnàng đã hét lên trong những giây phút cuồng nộ và phẫn uất khi bị người chacủa Grigôri là ông Panchêlây đến xỉ vả và toan ngăn cấm tình yêu của nàng:

“Tôi phải yêu! Có giết tôi cũng không sợ Grigôri là của tôi! Của tôi” Nàng

đã chiến đấu tất cả để dành giật tình yêu về phía mình Vì vậy, dù có lo lắng

sợ hãi cho mối tình ngang trái của mình đến đâu đi chăng nữa thì Acxinhiavẫn tràn ngập niềm vui, niềm hạnh phúc trong tình yêu nở muộn 16/37 đoạn

tả thiên nhiên với tâm trạng vui mừng cho thấy sự phức tạp phong phú trongcon ngươì nàng Nêú như Grigôri dằn vặt trong quá trình chọn đường thìAcxinhia cũng mâu thuận và phức tạp không kém Có lúc nàng như là mộtngười đàn bà đoan trang, kiêu hãnh, nhưng có lúc lại là một mụ vợ lính Côzăcđáo để, lẳng lơ Nàng thật chất phát ngây thơ khi tin vào những trò mê tín dịđoan để giải thoát những si mê đang tràn ngập trong lòng, nhưng cũng thậtdạn dày khi cầu xin một gã lính Côzăc làm thoả mãn mình Trong tình yêucủa nàng có cả sự phản bội và trung thành Nàng sẵn sàng giết chết tình địchnhưng cũng sẵn sàng cưu mang những đứa con của tình địch với tình yêuthương rất mực dịu dàng Trong con người nàng có vô số những biểu hiệnkhác nhau của người phụ nữ sông Đông Nhưng cái chất căn bản toát ra từcon người này đó là tình yêu thương mãnh liệt cuộc sống con người, sứcchống trả những trói buộc của hoàn cảnh, của số phận để dành lấy tình yêu vàhạnh phúc Có những đoạn tả thiên nhiên gắn với Aaxinhia thật bình yên vàhạnh phúc, có phần nhẹ nhàng và đầy hương sắc: “ Những đám lá bạch lạpmặt phải xanh mướt, mạt trái trắng bệch, những đám lá sồi chạm hoa tinh vinhư đúc bằng những kim khí xào xạc rung lên trước gió Vài con ong đất lôngmượt như nhung, mình đầy phấn hoa của cỏ nội rồi mang “nhưng chiến lợi