Thi pháp hoàn cảnh trong tiểu thuyết bỉ vỏ của nguyễn hồng trước cách mạng

Ông quan sát khéo, chỉ tả những cái gì đáng Nh vậy, từ khi ra đời đến nay "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng mặc dù đã đợc các nhà nghiên cứu nhiều thế hệ khai thác trên nhiều phơng diện, nhng nhữn

Mục lục Trang

Chơng 1: Khái niệm hoàn cảnh và quan niệm nghệ thuật về

hoàn cảnh trong tác phẩm văn học hiện thực 9

1.2.1 Khái niệm "quan niệm nghệ thuật" 151.2.2 Quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh của nhà văn 15

Chơng 2: Quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh trong tiểu thuyết

2.1 Hệ thống nhân vật tạo hoàn cảnh trong tiểu thuyết "Bỉ vỏ" 18

2.1.1 Những con ngời "dới đáy" của xã hội thành thị 18

Vinh:Ngµy 19 th¸ng 05 n¨m 2003.

Mà cha chú ý rằng hoàn cảnh cũng là một hình tợng nghệ thuật, một cấu

trúc nghệ thuật, một "nhân vật văn học độc đáo" Cho nên vấn đề cần đa

ra ở đây là phải tiếp cận hoàn cảnh từ phơng diện thẩm mỹ nghệ thuật ; xemhoàn cảnh nh là một sản phẩm sáng tạo nghệ thuật của nhà văn

Gần đây, khi đề cập đến trào lu văn học hiện thực Việt Nam,T.S Phạm

Mạnh Hùng có chuyên đề nghiên cứu về " thi pháp hoàn cảnh trong tác phẩm của Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao" Trong công trình này,

nhà nghiên cứu đã xem hoàn cảnh nh một yếu tố nghệ thuật, một cấu trúcnghệ thuật

Trong đội ngũ các nhà văn hiện thực, Nguyên Hồng là một tác giảtiêu biểu, xuất sắc Ông sớm đến với nghề văn và thành công ngay từ tácphẩm ban đầu Mặc dù vậy, cho đến nay vẫn cha có đề tài nào bàn về vấn

đề hoàn cảnh trong tác phẩm của Nguyên Hồng ở phơng diện thẩm mỹ

Chuyên đề nghiên cứu của T.S Phạm Mạnh Hùng đã nêu trên là một gợi ý

rất tốt cho chúng tôi tiến hành đề tài về" Thi pháp hoàn cảnh trong tiểu thuyết"Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng trớc cách mạng"- một vấn đề còn nhiều

mới mẻ và hấp dẫn

II Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về trào lu văn họchiện thực 1930 - 1945 trên cả hai phơng diện về nội dung t tởng và hìnhthức nghệ thuật Bên cạnh các tác giả Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, NamCao, Nguyên Hồng và tác phẩm của ông cũng trở thành một trong những

đối tợng nghiên cứu hấp dẫn trong văn học Các nhà văn nổi tiếng nh ThạchLam, Vũ Ngọc Phan, Kim Lân, Nguyễn Tuân, Tô Hoài đều có nhữngtrang viết hay và cảm động về ông Đến các nhà nghiên cứu ở thời kỳ sau

nh Phan Cự Đệ, Phong Lê, Nguyễn Đăng Mạnh, Vơng Trí Nhàn, đều trântrọng tìm hiểu nghiên cứu các tác phẩm của Nguyên Hồng Tuy nhiên, cóthể nói so với các nhà văn đơng thời thì Nguyên Hồng vẫn thuộc số nhà văncòn ít đợc nghiên cứu, tìm hiểu một cách kỹ lỡng Chung quy lại, có cáccông trình nghiên cứu, các bài viết tiêu biểu sau:

1 Phan Cự Đệ (Nguyên Hồng - văn học Việt Nam (1900 - 1945)NXBGD Hà Nội 2001)

2 Nguyễn Đăng Mạnh (Nguyên Hồng - Những bài giảng về tác giảvăn học trong tiến trình văn học hiện đại Việt Nam , tập II, NXBĐHQG HàNội 1999; Nguyên Hồng - Lịch sử văn học Việt Nam tập V, 1930 - 1945.NXBGD Hà Nội 1978)

3 Phong Lê (Ngời và văn Nguyên Hồng Văn học Việt Nam hiện đại

- những chân dung tiêu biểu NXBĐHQG Hà Nội, 2001)

4 Nhiều tác giả (Nguyên Hồng về tác gia và tác phẩm NXBGD HàNội 2001)

5 Nhiều tác giả (Nguyên Hồng tấm lòng qua trang viết NXBVHTT

Hà Nội, 2002)

Trong những công trình nghiên cứu ấy, đã có ý kiến bàn tới vấn đềhoàn cảnh trong sáng tác của Nguyên Hồng trớc cách mạng Tiêu biểu có ýkiến của giáo s Hà Minh Đức: "Tác giả quan tâm miêu tả những hoàn cảnhxung quanh mình: gia đình, ngõ phố, xóm thợ cái khó mà Nguyên Hồng

cha thực hiện đợc là khả năng liên kết và bao quát những hoàn cảnh để tạonên những quan hệ xã hội rộng rãi mang đậm dấu ấn giai cấp và đấu tranhgiai cấp của hoàn cảnh xã hôị đơng thời "[3; 18] Riêng đối với cuốn tiểu

thuyết đầu tay - tiểu thuyết "Bỉ vỏ" thì dờng nh cha có ý kiến nào đề cập

đến vấn đề hoàn cảnh một cách rõ nét, có hệ thống Ngời ta mới chú ý tới

phơng diện nội dung t tởng, khẳng định đề tài: "Tác phẩm "Bỉ vỏ" đợc d

luận chú ý Miêu tả cuộc đời một ngời con gái sa vào con đờng truỵ lạc, lumanh hoá, bản thân gây nhiều tội lỗi và biết đau đớn hối hận với chính

mình Đó cũng là đề tài nhiều nhà văn đã miêu tả "[3; 14]; "Qua "Bỉ vỏ",

Nguyên Hồng tự khẳng định là một ngòi bút hiện thực chủ nghĩa chắcchắn" (Nguyễn Đăng Mạnh); Về phơng diện nghệ thuật, ngay từ năm 1937

khi "Bỉ vỏ" đợc nhận giải thởng Tự lực văn đoàn, Thạch Lam đã nhận xét:

"Văn lúc nào cũng minh bạch, giải dị, một đôi khi thấm thía, rung động; cónhiều đoạn đẹp đẽ và sâu sắc Ông quan sát khéo, chỉ tả những cái gì đáng

Nh vậy, từ khi ra đời đến nay "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng mặc dù đã

đợc các nhà nghiên cứu nhiều thế hệ khai thác trên nhiều phơng diện, nhng

những ý kiến về hoàn cảnh "Bỉ vỏ" ở cả góc độ hoàn cảnh xã hội và phơng

diện hoàn cảnh nghệ thuật vẫn cha đợc chú ý tìm hiểu Hoàn cảnh trong

"Bỉ vỏ" cha thực sự đợc nhìn nhận ở phơng diện cấu trúc nghệ thuật Từ đó quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh trong tác phẩm "Bỉ vỏ" của Nguyên

Hồng vẫn cha đợc đặt ra và giải quyết

III Mục đích nghiên cứu.

Trong khoá luận này, chúng tôi sẽ tìm hiểu vấn đề: "Thi pháp hoàn cảnh trong tiểu thuyểt "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng trớc cách mạng" với

mục đích:

Góp phần vào việc cảm thụ đối với một tác phẩm cụ thể - tiểu thuyết

"Bỉ vỏ"; và giúp cho việc nhận thức về tính đa dạng, phong phú của hoàn

cảnh Hoàn cảnh trong tác phẩm văn học hiện thực không chỉ đợc nhìn nhận

ở góc độ hoàn cảnh xã hội, mà còn là hoàn cảnh mang tính thẩm mỹ nghệthuật rõ nét

Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh, qua hệ thống nhữngyếu tố trong cấu trúc nghệ thuật của hoàn cảnh, sẽ giúp chúng ta hiểu sâuhơn về phơng pháp sáng tác, về phong cách nghệ thuật, cũng nh về cá tínhsáng tạo của nhà văn Nguyên Hồng Từ đó mà có sự ghi nhận đầy đủ hơn vềnhững đóng góp của nhà văn đối với nền văn học Việt Nam hiện đại

Đề tài sẽ góp phần thiết thực vào việc giảng dạy và học tập văn họchiện thực Việt Nam thời kỳ 1930 - 1945 ở chơng trình phổ thông

IV Phơng pháp nghiên cứu:

Hoàn cảnh sẽ đợc tiếp cận từ phơng diện thẩm mỹ của cấu trúc nghệthuật tác phẩm Xem hoàn cảnh nh một yếu tố thuộc thi pháp ( nh tên của

chơng 1 Khái niệm hoàn cảnh và quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh trong tác phẩm văn học hiện thực 1.1 Khái niệm hoàn cảnh.

Từ thế kỷ XVIII, Hêghen (1770 - 1831) nhà biện chứng, đồng thời lànhà triết học duy tâm khách quan đã quan tâm tới vấn đề hoàn cảnh Nhngthực ra, trớc đó thì Arixtốt, Lét xinh có dùng khái niệm này để nói về kịch

Đến Hêghen, ông đã nâng chúng lên thành những phạm trù của mỹ học và

đa ra đợc cách lý giải gắn với bản chất của cái đẹp Sau này, ngời ta nhận ra

rằng: phạm trù tình huống của Hêghen rất gần với phạm trù "hoàn cảnh

điển hình" và phạm trù tính cách của ông cũng rất gần với phạm trù "tính cách điển hình" của chủ nghĩa hiện thực Nh vậy, vấn đề "hoàn cảnh" đã đ-

ợc đặt ra từ rất sớm và cho đến nay, hầu nh các nhà lý luận trong và ngoàinớc đều rất chú ý tới tầm quan trọng của khái niệm này

Giáo s Trần Đình Sử cho rằng: "hoàn cảnh là một yếu tố của tác phẩm

tự sự, trớc hết là của tiểu thuyết nhằm thuyết minh sự hình thành và hoạt

động của tính cách"[ 7;5] Cácmác đã nói: "tính cách của con ngời do hoàncảnh tạo nên" N Yécxsépxki nói: "tất cả đều phụ thuộc vào hoàn cảnh.Hoàn cảnh tạo nên khuynh hớng cho cuộc sống toàn dân cũng nh cuộc sốngcủa từng con ngời riêng biệt Và chính những t tởng này đã nuôi dỡng, kíchthích văn học hiện thực phát triển"

Theo lý luận văn học thì chủ nghĩa hiện thực là một khuynh hớng,một trào lu văn học có nội dụng cụ thể xác định; nó không tìm đến một thếgiới xa lạ nào cả mà nó đi vào phản ánh những đối tợng quen thuộc, nhữngcái gì phổ biến xung quanh ta; tức là chủ nghĩa hiện thực lấy hiện thực trựctiếp là đối tợng của nghệ thuật; coi trọng các chi tiết chân thực, cụ thể,chính xác trong quá trình miêu tả con ngời và cuộc sống Trên cơ sở thừanhận sự tác động qua lại giữa con ngời và môi trờng sống, giữa tính cáchvới hoàn cảnh, chủ nghĩa hiện thực chú trọng mối quan hệ biện chứng giữatính cách điển hình và hoàn cảnh điển hình.

Về thời điểm ra đời của chủ nghĩa hiện thực còn có nhiều ý kiến khácnhau Một số nhà nghiên cứu cho rằng: Những nguyên tắc sáng tác hiệnthực chủ nghĩa hình thành từ thời cổ đại và tiếp tục phát triển qua các giai

đoạn lịch sử: Phục hng, ánh sáng, thế kỷ XIX Một số khác lại quan niệmchủ nghĩa hiện thực ra đời vào thế kỷ XVIII; Nhiều ngời thì lại khẳng địnhchủ nghĩa hiện thực với t cách là một khuynh hớng nghệ thuật hình thànhvào những năm 30 của thế kỷ XIX

Mặc dù còn có nhiều ý kiến khác nhau, ngời ta vẫn có thể nhận ramột điểm chung là: từ những năm 40 của thế kỷ XIX trở về sau, chủ nghĩahiện thực đã bớc sang một giai đoạn phát triển hoàn chỉnh, rực rỡ nhất trêncả hai mặt lý luận và thực tiễn sáng tác Nh vậy là ở đây, chung tôi chủ yếudựa trên cơ sở trào lu văn học hiện thực Phơng Tây thế kỷ XIX, mà tronglịch sử, trào lu này đợc hình thành trên cơ sở đấu tranh giai cấp quyết liệt vàcông khai trong lòng chủ nghĩa t bản Kết tinh những thành tựu khoa học xãhội và khoa học tự nhiên, các nhà văn đã có đợc một t duy lịch sử - cụ thể,

và đã đi đến quan niệm con ngời là "con ngời xã hội" Hoàn cảnh điển hình

mà họ xây dựng nên rất chân thật đã đành, mà còn đầy màu sắc lịch sử - cụthể; và tính cách nhân vật hoàn toàn phục tùng lôgic khách quan của hoàncảnh, của cuộc sống

Chúng ta biết rằng, nếu nh chủ nghĩa lãng mạn mô tả những tính cáchphi thờng trong những hoàn cảnh phi thờng, tách con ngời ra khỏi môi trờngxã hội, lịch sử - cụ thể đã sinh ra nó, thì chủ nghĩa hiện thực lại chú trọngmối quan hệ qua lại giữa tính cách và hoàn cảnh Mối quan hệ này, đợc thểhiện rất rõ trong những ý kiến của Mác, Ăng ghen qua việc phê bình các tác

phẩm "Cũ và mới" của Minacaoxki; "Phrăngxơ Phônxickinghen" của Lát xan;

"Cô gái thành thị" của Mác garit Háccơnecxơ, mà tiêu biểu là định nghĩa nổi

tiếng của Ăngghen trong bức th gửi Háccơnecxơ năm 1888: "Theo ý tôi,ngoài chi tiết chân thực, chủ nghĩa hiện thực còn đòi hỏi một sự tái hiệnchân thực những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình" ( dẫn theo

Lý luận Văn học)[ 1; 28] Ta nhận thấy ở đây, Ăngghen đã đặc biệt chú

trọng tới mối quan hệ giữa tính cách điển hình và hoàn cảnh điển hình

Cùng đề cập tới mối quan hệ này, có ý kiến cho rằng: "Mỗi cá nhân làmột sản phẩm đợc khí hậu, môi trờng, các phong tục tập quán, sự ngẫunhiên và tất cả những mầm mống của số phận đi sợt qua nó tạo nên; và mỗingời rút ra bản chất của mình từ trong một hoàn cảnh, để bản thân đến lợtmình, toả ra trong một hoàn cảnh mới" [ 1; 38]

Mối quan hệ biện chứng giữa tính cách và hoàn cảnh cũng là mộttrong những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử Trong Luận c-

ơng về Phơ bách, Mác đã khẳng định: "Trong tính hiện thực của nó, bảnchất của con ngời là tổng hoà của tất cả những mối quan hệ xã hội " Triếthọc Mác cũng đã khẳng định vai trò quyết định của hoàn cảnh,và đến lợtmình, chủ nghĩa hiện thực lại có nhu cầu giải thích tính cách số phận bằnghoàn cảnh Dới con mắt của các nhà văn hiện thực, môi trờng hoàn cảnh

quyết định số phận tính cách con ngời Trong tác phẩm "Hệ t tởng Đức", Cácmác và Ăngghen đã từng khẳng định: "Con ngời tạo ra hoàn cảnh, hoàn cảnh cũng tạo ra con ngời" Và có thể nói, với nguyên lý này các nhà

văn đã sáng tạo đợc những điển hình đầy đặn, hoàn chỉnh, mang một nội

dung cụ thể - lịch sử sau sắc: "Điển hình là con ngời cụ thể của một thời" (Tuốcghêniep); hoặc nói nh Bêlinxki: "Điển hình là một ngời lạ quen biết".

Bàn về tác phẩm "Cô gái thành thị" của Hác - cơ - nét - xơ, Ăngghen

đánh giá tính cách các nhân vật đều mang tính chất thụ động Họ chờ đợi sự

cứu trợ "từ bên ngoài" và "từ bên trên", không có tinh thần đấu tranh để tự

cứu mình Ông nhận xét: Các tính cách của cô "khá điển hình trong nhữnggiới hạn, trong đó những tính cách ấy hành động, nhng về các hoàn cảnhbao quanh họ và bắt họ hành động, thì ngời ta có thể nói là không đợc điển

hình đầy đủ"(dẫn theo Lý luận Văn học)[ 2; 81] Điều này có nghĩa là các nhân vật của Hác cơ nét xơ "khá điển hình" trong hoàn cảnh nhỏ tức là xóm

thợ itxơen, phía đông Luân Đôn, nhng chúng lại thiếu tính điển hình ở hoàncảnh lớn Nh vậy theo Ăngghen, hoàn cảnh trong tác phẩm này cha thể hiện

đợc những mặt tiêu biểu về chính trị, kinh tế, tơng quan bản chất của đấutranh giai cấp trong thời kỳ lịch sử

Mác - Ăngghen mới chú ý tới tính chân thực của hoàn cảnh hơn làtính nghệ thuật của hoàn cảnh Điều đó khiến ngời ta hớng tới phơng diệnxã hội nhiều hơn là phơng diện nghệ thuật, khi nghiên cứu hoàn cảnh trongtác phẩm văn học

Bên cạnh đó, vấn đề hoàn cảnh còn đợc nhiều nhà lý luận quan tâm,tìm hiểu L.I Timôfêep có quan niệm: "Hoàn cảnh mà ta hiểu theo nghĩarộng là toàn bộ môi trờng xã hội xung quanh con ngời đó Cái vốn có củahoàn cảnh ấy ,là những mối quan hệ nhất định giữa ngời và ngời, thể hiệntrong những biến cố xung đột này hay những biến cố xung đột khác điểnhình đối với nó, tức là những biến cố xung đột trong đó bộc lộ rõ thái độcủa con ngời tiêu biểu đối với hoàn cảnh ấy" [ 7; 37] Có thể nói, trong cách

định nghĩa này, ta vẫn cha thấy hoàn cảnh đợc nhìn nhận ở phơng diện thẫm

mỹ nghệ thuật

G.N.Pospelov, trong cuốn "Dẫn luận nghiên cứu văn học" đã phát

biểu: "Trớc khi đi đến một công thức khoa học về chủ nghĩa hiện thực, t

duy lý luận cần phải đặt ra và giải quyết vấn đề thế nào là "những hoàn cảnh" mà chúng có ảnh hởng đến các tính cách đợc miêu tả, và vì sao sự

phát triển các tính cách phụ thuộc vào các hoàn cảnh là điểm cơ bản củachủ nghĩa hiện thực" [ 17; 247] Cũng trong cuốn này, cùng với việc đặt ravấn đề xác định khái niệm hoàn cảnh, Pospelov đã nhấn mạnh tới bản chấtxã hội của hoàn cảnh Tuy nhiên, việc nhìn hoàn cảnh dới góc độ phi phápthì tác giả vẫn cha quan tâm chú ý

Tiêu biểu cho ý kiến đã coi hoàn cảnh nh một hình tợng nghệ thuật,một cấu trúc nghệ thuật là ý kiến của M.B Khraptrenko khi nhận xét một

số tác phẩm tiêu biểu của Ban Zắc: " Hoàn cảnh sinh hoạt trong tác phẩmBan Zắc nhiều khi không chỉ là sự dẫn chuyện, mà còn nh một nhân vật vănhọc độc đáo, bình đẳng về nhiều mặt với các nhân vật chính của tác

phẩm " (dẫn theo Lý luận Văn học).

Các nhà lý luận trong nớc khi bàn về chủ nghĩa hiện thực cũng đã đề

cập nhiều tới vấn đề hoàn cảnh Có thể nói khái niệm "hoàn cảnh" lâu nay

đã quen thuộc đối với việc nhận diện hiện thực trong văn học, nhất là hiệnthực trong văn học thuộc trào lu hiện thực với quan hệ cơ bản và then chốt:Con ngời và hoàn cảnh trong tác động qua lại giữa hai vế Nhng xét về cơbản, các tác giả chủ yếu chỉ nhấn mạnh tới mối quan hệ giữa tính cách điểnhình và hoàn cảnh điển hình, mà ít đề cập tới phơng diện nội dung nghệthuật của khái niệm hoàn cảnh

Trong công trình nghiên cứu về "Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại", giáo

s Phan Cự Đệ cũng đã bàn về "Vấn đề điển hình hoá trong các tiểu thuyết hiện thực phê phán" ở đây có thể nói Phan Cự Đệ đã chú ý tới hoàn cảnh

với t cách là một hình tợng nghệ thuật, chứ không chỉ là hoàn cảnh xã hội

Ông nhấn mạnh tới giá trị thẩm mỹ của hoàn cảnh: "Hoàn cảnh điển hìnhtrong tiểu thuyết không phải là sự sao chép một cách tầm thờng hoàn cảnhtrong cuộc sống Hoàn cảnh điển hình phản ánh bối cảnh lịch sử, nhng kháiniệm hoàn cảnh điển hình không đồng nhất với khái niệm hoàn cảnh lịch

sử Hoàn cảnh điển hình là một phạm trù thẩm mỹ" [ 5;13]

Trong cuốn Lý luận văn học do giáo s Hà Minh Đức (chủ biên), cáctác giả cũng đã đề cập tới mối quan hệ giữa tính cách điển hình và hoàncảnh điển hình: "Trớc hết, mối quan hệ này đợc biểu hiện ở chỗ, hoàn cảnhtác động đến tính cách, làm thay đổi tính cách, làm tính cách bộc lộ mộtcách đầy đủ"[ 2;280] Các tác giả cũng khẳng định: "Tuy nhiên, hoàn cảnhtrong tác phẩm văn học không phải là sự phản ánh một cách máy móc hoàncảnh trong thực tế, mà nó cũng chịu tác động của quy luật sáng tạo vănhọc " [ 2; 131] Ta thấy ở đây, tác giả đã đề cập tới phơng diện nghệ thuậtcủa hoàn cảnh Mặc dù vậy, cấu trúc nghệ thuật của hoàn cảnh vẫn cha đợcxác định

Bàn về tác phẩm "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố, giáo s Phan Cự Đệ ("Văn học Việt Nam 1900 - 1945") viết: "Ngô Tất Tố đã đặt các nhân vật của

mình vào một hoàn cảnh rất điển hình, một không khí ngột ngạt, oi bức,

giông bão, ngời nông dân trong làng cứ nh "kiến bò trong chảo nóng", chạy

phía nào cũn bị bao vây bởi bọn thống trị bóc lột Từ đó tác giả khẳng định:

"Trong một hoàn cảnh điển hình nh thế, những mâu thuẫn cơ bản của xã

hội, những tính cách của các nhân vật sẽ có điều kiện bộc lộ một cách toànvẹn " ở đây ta thấy, tác giả đã đề cập tới một yếu tố thuộc cấu trúc nghệthuật của hoàn cảnh, đó là hệ thống nhân vật tạo hoàn cảnh.

Tronh thực tiễn nghiên cứu văn học, việc nhìn nhận vấn đề hoàn cảnh

ở phơng diện xã hội nh lâu nay là cách nhìn rất đúng đắn Nhng để hiểu tácphẩm văn học với t cách là một tác phẩm nghệ thuật, ta cần phải đi sâuthêm một bớc nữa Đó là tìm hiểu, khám phá giá trị thẩm mỹ của tác phẩmvăn học ở phơng diện hoàn cảnh Điểm lại một số ý kiến của các nhà lýluận văn học trong và ngoài nớc nh trên, giúp chúng ta nhận thấy, lâu nayvấn đề hoàn cảnh nghệ thuật ít nhiều đã đợc đề cập tới, song chủ yếu mớichỉ dừng lại ở những ý kiến riêng lẻ, thiếu hệ thống

1.2 Quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh.

1.2.1 Khái niệm "quan niệm nghệ thuật".

Có thể nói, cho đến nay, khái niệm "quan niệm nghệ thuật" vẫn cha

có cách hiểu thống nhất Trong cuốn "Lý luận phê bình Văn học", Trần

Đình Sử cho rằng: " Có thể xem quan niệm nghệ thuật là khái niệm lý luậnquan trọng bậc nhất trong mấy thập niên qua, có ý nghĩa trả về cho văn họcbản chất nhân học " [ 15; 93] Cũng trong cuốn sách này, giáo s Trần Đình

Sử cho rằng: " quan niệm nghệ thuật là phạm trù về các chỉnh thể nghệthuật, là công cụ để t duy về các hiện tợng nghệ thuật nh những chỉnh thể" [15;99] ở đây, theo chúng tôi quan niệm nghệ thuật đợc nghiên cứu khámphá qua hệ thống thi pháp Hay nói cách khác, hệ thống thi pháp là biểuhiện của quan niệm nghệ thuật

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh của nhà văn.

Trong sáng tác, mỗi nhà văn đều thể hiện quan niệm nghệ thuật riêng

Đối với các nhà văn hiện thực, quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh là quanniệm về một hoàn cảnh luôn tác động nghiệt ngã đến tính cách, số phận conngời cả về phơng diện vật chất và phơng diện tinh thần Nh vậy, cần phảihiểu hoàn cảnh trong văn học không chỉ là sự phản ánh hoàn cảnh ngoài

đời, mà còn là quan niệm thẩm mỹ và nghệ thuật của tác giả về hoàn cảnh

ấy Cùng đứng trớc một hoàn cảnh xã hội, cùng viết về một thời kỳ lịch sửnhng mỗi nhà văn lại có những cảm nhận, khám phá riêng, lắng nghe từngnhịp đập riêng của sự sống hằng ngày Từ đó mà lựa chọn những phơng

diện, góc độ riêng để khám phá, thể hiện Qua sự sáng tạo đó của nhà văn,hoàn cảnh trong văn học là hoàn cảnh nghệ thuật.

Trong tác phẩm văn học, hoàn cảnh đợc tạo lập nên bởi những mốiquan hệ giữa các nhân vật; nhng hoàn cảnh không chỉ là những mối quan

hệ Nó là toàn bộ những gì tồn tại xung quan con ngời, từ cái gần gũi, bìnhthờng đến những gì xa xôi, trừu tợng, từ môi trờng xã hội đến môi trờngthiên nhiên v.v Tất cả những yếu tố đó đều có tác động sâu sắc tới sựhình thành tính cách, và ảnh hởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến số phận con

ngời Chẳng hạn, hoàn cảnh trong tiểu thuyết "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng

không chỉ là những mối quan hệ đối kháng giữa Tám Bính với cha mẹ, vớinhững nhà chức trách, hay với mụ Tài - sế - cấu v v.; không chỉ là mốiquan hệ giữa Tám Bính với Hai Liên, với Năm Sài - gòn, bà cụ hàng xóm

mà nó còn đợc tạo dệt nên bởi những hệ thống tín hiệu nghệ thuật khác: thếgiới đồ đạc (mục nát, hôi hám, nhơ nhớp của gian buồng tối tăm khi Bính

ở nhà mụ Tài - sế - cấu, ); thiên nhiên thời tiết (cái lạnh man mác củachiều thu, đêm thu; cái lạnh tê tái của những ngày cuối năm, sơng và giórét ); thế giới của âm thanh (tiếng gió thổi ù ù, tiếng hút thuốc phiện kêu

vo vo, tiếng tiền kêu sang sảng ở chiếu bạc ) Tất cả những hệ thống tínhiệu nghệ thuật ấy, đều góp phần đan dệt nên hoàn cảnh nghệ thuật và tác

động tới số phận, tính cách của nhân vật

Quá trình sáng tạo hoàn cảnh phụ thuộc vào vốn sống, kinh nghiệmsống và đặc biệt là phụ thuộc vào cá tính sáng tạo của từng nhà văn Có mộtthực tế rất dễ nhận thấy đó là cùng đứng trớc một hiện thực xã hội ViệtNam thời kỳ 1930 - 1945, nhng Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Vũ TrọngPhụng, Nam Cao lại có những cảm nhận khác nhau, quan niệm nghệ thuật

về hoàn cảnh không giống nhau Từ đó nhà văn xây dựng những cấu trúcnghệ thuật hoàn cảnh với những hệ thống các yếu tố: nhân vật, mâu thuẫnxung đột, cơ chế, không khí khác nhau

Chơng 2 Quan niệm nghệ thuật về hoàn cảnh trong tiểu

thuyết "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng.

Tiểu thuyết "Bỉ vỏ"đợc viết năm 1936 và đợc nhận giải thởng của Tự

lực văn đoàn năm 1937; đến năm 1938 thì xuất bản Đây là một trong

những sáng tác đầu tay của Nguyên Hồng và phải nói rằng với cuốn tiểuthuyết này, ngay từ khi mới bớc vào nghề, nhà văn đã gặt hái đợc thànhcông lớn.

ở Liên Xô, "Bỉ vỏ" đợc xuất bản hai trăm nghìn cuốn Ngời giới

thiệu bản dịch "Bỉ vỏ" ra tiếng Nga đã mợn lời Victo - Huygô ghi ở trang

đầu "Những ngời khốn khổ": "Cho đến bây giờ, chừng nào sự thiếu thốn và

sự ngu muội còn tồn tại trên mặt đất thì những quyển sách nh quyển này có

lẽ không phải là không có ích " (Mục trong làng ngoài nớc - Báo văn học,

số 142, ngày 14 - 4 - 1961) Cho nên mặc dù "Bỉ vỏ" cũng nh "Những ngày

thơ ấy", không đánh dấu bớc phát triển cao nhất của t tỏng Nguyên Hồng

tr-ớc cách mạng, nhng nói đến sự nghiệp sáng tác của nhà văn này từ 1945 trở

về trớc, ngời ta nghĩ ngay đến hai tác phẩm đó nh là nhận ra ở đây nhữngnét đặc sắc cơ bản nhất của diện mạo văn học của ông ở đây, chúng tôi tìm

đến tiểu thuyết "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng để tìm hiểu quan niệm nghệ

thuật về hoàn cảnh trong văn xuôi hiện thực nh một việc làm tất yếu

Tiểu thuyết "Bỉ vỏ" tập trung phản ánh một mảng đời sống hiện thực:

sự lu mạnh hoá nh là một tệ nạn của xã hội Đọc "Bỉ vỏ" ngời ta nh bị lạc

vào thế giới của bọn lu manh, bọn du côn anh chị, sống bằng ăn cắp ăn cớp,giết ngời, có tính cách khác thờng, hành vi khác thờng, ngôn ngữ khác th-ờng Thế giới nghệ thuật ấy là sản phẩm của vốn sống tự nhiên trongnhững ngày Nguyên Hồng lăn lộn ở xóm Cấm (Hải Phòng) và đợc nhào nặnqua một tâm hồn trẻ tuổi, rất giàu trí tởng tợng và dễ bị kích động bởi

những chuyện ly kỳ đẫm máu Có thể nói tiểu thuyểt "Bỉ vỏ" đã tái hiện

một cách nghệ thuật bức tranh đời trớc Cách mạng tháng Tám, với bao nỗixót xa, cay đắng của con ngời dới đáy xã hội Cái không khí khi lạnh lẽo,khi rùng rợn, khi u ám, nặng nề ; những mâu thuẫn xung đột chồng chéo,

đan cài không kém phần gay gắt, quyết liệt giữa nhân vật với môi trờng xãhội (đạo đức, phong tục tập quán ), mâu thuẫn xung đột giữa các tính cách

và ngay trong bản thân nội tâm nhân vật; cơ chế trấn áp bạo lực cùng với cơchế tha hoá của con ngời Tất cả đã đợc tái hiện thông qua cấu trúc nghệ

thuật của hoàn cảnh trong "Bỉ vỏ" Cũng qua đó, ta thấy đựoc quan niệm

nghệ thuật về hoàn cảnh của tác giả- đó là một hoàn cảnh nghiệt ngã, tàn bạoluôn sẵn sàng chà đạp lên cuộc sống của con ngời

2.1 Hệ thống nhân vật tạo hoàn cảnh trong tiểu thuyết "Bỉ vỏ".

2.1.1 Những con ngời"dới đáy" của xã hội thành thị

Đi vào thế giới nhân vật của Nguyên Hồng trớc cách mạng tháng

Tám, chúng ta bắt gặp những con ngời "dới đáy" của xã hội thành thị thời thuộc Pháp Đó trớc hết là những "so chạy", những "bỉ vỏ" sống cuộc đời

lang thang, lẩn lút và nguy hiểm Điều này thật khác với thế giới nhân vậtphong phú, đông đảo và đa dạng trong các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng

("Giông tố", "Số đỏ") Có thể nói, bên cạnh Bảy Hựu, Chín Huyền, khói ken nếp và xà lim ,tác phẩm "Bỉ vỏ" đã thể hiện một cách chân thực, đau

đớn và dữ dội quá trình lu manh hoá của ngời dân nghèo Trong cuốn tiểuthuyến dài 233 trang này, Nguyên Hồng đã xây dựng một đội ngũ nhân vậtkhá đông đảo, chủ yếu thuộc tầng lớp những kẻ lu manh, côn đồ, gái điếm,hoạt động trong cái xã hội có vẻ nh rất xa lạ đối với những con ngời nhân

hậu - xã hội "chạy vỏ" (ăn cắp) Xã hội này cũng có tôn ti, trật tự, có cắt

máu ăn thề, có báo thù v v "Họ sống bằng lừa bịp, chém giết một cách say

sa, rồ dại rồi cuối cùng tàn lụi đi do những tội ác của mình gây nên" (Phan

Cự Đệ) [13; 109] Và tất cả những nhân vật có tên và không tên ấy, vớinhững mối quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp đã đan cài dệt nên hoàn cảnhcủa tác phẩm

Nhìn nhận thế giới nhân vật trong "Bỉ vỏ" với ý nghĩa là một cấu trúc

nghệ thuật của hoàn cảnh, ta nhận thấy rằng: Nếu nh trong "Tắt đèn" Ngô Tất Tố chú ý tới những nhân vật đầy bạo lực, trấn áp; trong "Giông tố", Vũ

Trọng Phụng chú ý tới những nhân vật đầy mu mô, thủ đoạn, thì trong "Bỉ vỏ", Nguyên Hồng lại chú ý tới những nhân vật lu manh, du thủ du thực

đầy nguy hiểm, sống chui rúc, lẩn lút đợc hôm nay không biết đến ngàymai Trớc khi trở thành một trùm ăn cắp, một tay anh chị du côn nhất, NămSài - gòn đã có một tuổi thơ đầy bất hạnh: không bố mẹ, không họ hàng, bé

đi làm con mày, con nuôi; lớn lên lang thang đầu đờng cuối chợ, rửa bát, bổcủi, gánh nớc Và chính cái sự sống cô độc và bê tha ấy đã biến đổi rấtmau sớm tâm hồn Năm trở nên khô khan, tàn ác; một tên lu manh khéttiếng giết ngời cớp của không biết ghê tay Hắn đã tập trung xung quanh

mình từ những "anh chị" gian ác, liều lĩnh nh: T - lập - lơ, Ba Bay, Sáu gáo

đồng, Chín Hiếc, Mời Khai, Ba trâu lăn, Hai Sơn cho đến những "tiểu

yêu", những "vỏ lỏi" (ăn cắp bé con) nh Sẹo, Minh v v Đời "chạy vỏ" của

chúng, khiến cho hết thảy mọi ngời tử tế đều xa lánh, ghê sợ Mà không ghê

sơ sao đợc khi hễ mở miệng là chúng đòi "sả", "chém", "giết", đòi "trả thù",

nộp mạng Năm Sài -gòn đã "mơ màng vùng vẫy trong một giấc mơ đỏrực, hai tay hoa hai lỡi dao nhọn đẫm máu ngời"; Thằng Minh thì cảm

thấy"khoan khoái" khi mơ một ngày kia mình cũng trở thành anh chị có tên tuổi, "cũng năm bảy lần tù", "tay Minh cũng từng phen đẫm máu" Chúng

cớp của, giết ngời để có tiền say sa và mơ màng bên bàn đèn,thuốc phiện,gái điếm Môi trờng hoạt động của đám lu manh này có ở khắp mọi nơi:trên tàu.trên xe, trên sông ,các ngõ ngách Có thể nói là môi trờng hoạt

động của chúng rất rộng

Chính hệ thống những nhân vật lu manh, côn đồ này đã góp phần đắc lựctrong việc tạo nên hoàn cảnh của tác phẩm Một hoàn cảnh tàn bạo vớinhững lừa lọc, phản bội, giết chóc dữ dằn

2.1.2 Các nhân vật tự ý thức về hoàn cảnh.

Giống nh một số nhân vật trong "Giông tố" của Vũ Trọng Phụng, nhân vật

trong "Bỉ vỏ" rất có ý thức về sự tác động nghiệt ngã của hoàn cảnh tới sự

biến đổi, sự tha hoá của chính bản thân mình Tiêu biểu là ý thức về hoàncảnh của Tám Bính Quá trình biến đổi của Tám Bính từ một cô gái quê

hiền hậu, chất phát, thật thà "không nh ai giảo hoạt, tinh ranh", không biết

mu tính gian lận, luôn yêu và tin con ngời, đến một gái giang hồ ở phố Hạ

Lý chỉ đầy những đau đớn, xót xa, và nhục nhã Trong suốt quá trình ấy,Tám Bính luôn ý thức rất rõ về cuộc sống tối tăm, không lối thoát của chínhmình: "Gian buồng tối tăm đó với tấm phản thấp lè tè sực mùi gỗ mọt vàmùi chăn gối, màn chiếu hôi hám ấy sẽ ám ảnh mãi đời các gái giang hồ

Và tất cả những đồ vật không hề thay đổi dù cũ nát chừng nào trong nhữnggian buồng nọ nh có một sức mạnh lôi giữ ngời làm đĩ không cho trở về sựsống sáng sủa nữa Nó làm u ám tâm trí ngời ta, và khi cái tơi sáng, bìnhtĩnh của tinh thần đã mất, thì ngời ta còn đâu ý muốn vợt mình lên" Chính

điều này đã làm cho Bính mỗi ngày một "héo hắt", ốm yếu và các nỗi đau

đớn trong lòng Bính mỗi ngày một nhiều Nhìn ngắm "nét mặt buồn rầu xanh xám", cái "thân hình gầy rạc", "ngực lép kẹp", "chân tay khẳng khiu"

của Tám Bính, chính Hai Liên cũng thấy ái ngại, đau đớn và chua xót cho

Tám Bính, cho đời gái giang hồ của chính mình Đặc biệt từ khi về sống vớiNăm Sài - gòn, số phận của cô Bính hiền lành, thật thà, tin ngời lại xinh

đẹp ngày xa đã thay đổi hẳn Tám Bính trở thành một tay anh chị, một kẻ lumanh đầy tội lỗi Quá trình tha hoá này đã khiến cho Sẹo - một nhân vật

trong làng "chạy vỏ" cũng phải "tròn mắt" ngạc nhiên và "nó rất sung sớng

đợc thấy một ngời đàn bà thuỳ mị nh thế sa ngã Nó coi nh là sự an ủi cho

cái số phận khốn nạn của nó " Có thể nói một số nhân vật trong "Bỉ vỏ",

đã có ý thức sâu sắc rằng hoàn cảnh bế tắc, tuyệt vọng, tăm tối của họkhông diễn ra ngày một ngày hai mà nó sẽ kéo dài suốt cả cuộc đời Vì thế,sức nặng của hoàn cảnh càng trở nên ám ảnh đáng sợ hơn Nhân vật Hai

Liên đã cảm thấy tuyệt vọng khi "nhìn thấy tất cả mọi cái trống trải cằn cỗi của đời mình" Còn Tám Bính, sau khi đã phải chịu bao nỗi bất hạnh, đắng cay ở đời cũng cảm thấy: "Cuộc đời cứ mỗi ngày một âm u héo hắt, khó mà còn hy vọng đổi thay đợc"; "tâm trí Bính lại buồn ruợi Tuy có Năm đi bên,

Bính vẫn tởng nh thui thủi một thân một mình, và con đờng vắng vẻ màBính đơng đi đây không phải về Vĩnh Bảo, về Thái Bình mà đến một nơitoàn những sự nguy hiểm, sầu thảm" Ngay cả bọn lu manh, côn đồ cũng ý

thức đợc rằng "một ngày rất gần kia cái kết quả thảm khốc của nghề sẽ đến kết liễu đời mình: đi đày".

Đọc "Bỉ vỏ" chúng ta nhận thấy đôi khi nhà văn có khuynh hớng lý

giải cuộc đời tội lỗi của các nhân vật lu manh nh môt định mệnh, số phậnkhông thể nào tránh khỏi Vậy phải chăng trong quan niệm của NguyênHồng hoàn cảnh nh một thứ định mệnh khắc nghiệt Đây là cách lý giảicủa tác giả về sự sống gian ác, nguy hiểm của nhân vật Năm Sài - gòn: "giángời khác thì bị chết từ bao giờ, nhng hình nh số mệnh muốn Năm sống mãi

sự sống gian ác tàn bạo này nên cho Năm một sức khoẻ lạ thờng, thêm một

sự gan góc tí ai bì kịp" Còn đây là lời của một nhân vật an ủi Tám Bính:

"Nhng thôi cũng tại duyên tại kiếp cả, ở đời ai tránh khỏi số giời?" Nhớ

lại cái thời kỳ nhục nhã ở nhà mụ Tài - xế - cấu, thời kỳ mà chính Hai Liên

đã từng nói "cái nghề này có gì là xấu ", để đến nỗi bây giờ "có chồng mà không có con", Hai Liên nói: "thôi số kiếp ông trên đầu định thế, mình

đành chịu vậy! Mỗi ngời một dịp cầu lận đận, đời này hồ dễ mấy ai sung ớng vẹn toàn?" Đọc tác phẩm Nguyên Hồng, giáo s Phan Cự Đệ có ý kiến:

s-"Tất nhiên xã hội cũ sẵn sàng nhấn chìm sâu hơn nữa những cuộc đời Chín

Huyền, Bảy Hựu, Tám Bình vào vũng bùn tội ác nhng cuộc đời "chạy vỏ"

của đám anh chị rợu chè, hút xách này đâu phải là một định mệnh, một sốkiếp mà trời đã định sẵn cho họ!" [13; 111]

2.1.3 Nhân vật có tên, nhân vật không tên.

Nếu so sánh với "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố, "Giông tố" của Vũ Trọng

Phụng, ta thấy trong "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng cũng có những nhân vật có

tên và những nhân vật không tên Những nhân vật có tên nh là: Tám Bính,

Năm Sài - gòn, Hai Liên, T - lập - lơ, Ba Bay, Chín Hiếc, Mời Khai, chịMinh Những nhân vật không tên nh: thằng trẻ tuổi, vợ thằng trẻ tuổi, mụ

đàn bà mắt sắc, đội xếp ta, đội xếp tây, viên cẩm, quan đốc tờ Nếu nhìn ở

thành phần giai cấp, nghề nghiệp, ta thấy thế giới nhân vật trong "Bỉ vỏ"

có: nông dân, những ngời đàn bà buôn thúng bán mẹt, bọn cờng hào địachủ, mật thám, gái điếm và đặc biệt là đám đông bọn lu manh, côn đồ,

những "so chạy" khét tiếng liều lĩnh, lì lợm Và từ những mối quan hệ

giằng chéo, đan cài hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp, vừa ngẫu nhiên vừa tấtnhiên giữa các nhân vật đó, hoàn cảnh sẽ đợc bộc lộ một cách nổi bật

động Và thông thờng trong văn học hiện thực phê phán, hệ thống nhân vậttĩnh phản ánh rõ quan niệm nghệ thuật của nhà văn về hoàn cảnh hơn Có

thể nói, trong tiểu thuyết "Bỉ vỏ", hệ thống nhân vật tĩnh đợc chia thành hai

loại

2.1.4.1 Loại nhân vật chỉ có tác dụng tạo không khí cho hoàn cảnh

Đây là loại nhân vật thờng không có quan hệ trực tiếp với nhân vật

động Tiêu biểu là nhân vật chị Minh và T Khuyên

Chị Minh - một nhân vật đợc nhắc đến qua dòng hồi tởng của Bính

Đó là ngời đàn bà bị làng phạt vạ vì tội "đi hoang", một hình phạt đầy đau

đớn, ê chề và nhục nhã về cả thể xác lẫn tinh thần: cạo trọc đầu, bôi vôitrắng hếu, úp rế lên, rong đi khắp làng Thế nhng đối với những ông già bà

lão trong làng thì "hình phạt đó cha lấy gì làm đáng tội lắm, cha đúng y nh

lề lối xa" Nhớ tới chị Minh chỉ để Bính thêm thấy rõ hơn hoàn cảnh hiện

tại của mình - cũng y nh chị vậy Vì thế, mặc dù nhân vật này chỉ hiện lênqua ít dòng trần thuật nhng nó vẫn có tác dụng tạo hoàn cảnh, làm nổi bậthoàn cảnh Nhà văn đã đặt nhân vật vào hoàn cảnh rất nghiệt ngã của lễgiáo, của tập tục phong kiến cổ hủ và tàn nhẫn, khiến cho Bính chỉ mới nghĩ

thôi mà cũng đã thấy "gai hết cả da thịt và tâm trí", khiến cho Bính có cái quyết tâm từ bỏ "quê hơng ác nghiệt" đã sinh ra mình

Nhân vật T Khuyên cũng chỉ đợc hiện lên qua ít dòng trần thuật, qua

sự hồi tởng của thằng Minh - một dân "chạy vỏ", nhng nó lại có tác dụng lớn trong việc thể hiện hoàn cảnh Chị T Khuyên là một "bỉ vỏ" và Tám

Bính trớc sau rồi cũng nh T Khuyên mà thôi Qua đó, nhà văn NguyênHồng giúp ta hiểu rõ hơn hoàn cảnh đã xô đẩy con ngời vào con đờng lumanh hoá, biến chất

2.1.4.2 Loại nhân vật tác động tới các nhân vật xung quanh với những mối quan hệ trực tiếp

Cấu trúc nghệ thuật của hoàn cảnh đợc đan dệt nên bởi sự tác độngqua lại giữa các nhân vật Bên cạnh loại nhân vật chỉ có tác dụng tạo không

khí cho hoàn cảnh, trong "Bỉ vỏ" còn có loại nhân vật có chức năng tác

động tới các nhân vật xung quanh với những mối quan hệ trực tiếp Nhânvật tham Chung, dù chỉ đợc nhà văn nhắc đến nhng không hề mờ nhạt, bởitội lỗi mà nhân vật này gây ra cho Tám Bính đã khiến cô phải từ bỏ gia

đình, từ bỏ quê hơng lu lạc lên thành phố Nếu nh trớc đó cái tên "quan tham đạc điền" đã đem lại cho Bính bao nhiêu sự sung sớng hãnh diện, thì

tiếp đó, sự lừa dối một cách độc ác của tham Chung đã đa lại cho Bính biếtbao nhiêu ê chề, nhục nhã Bính không có hy vọng cậy nhờ sự chở che đùmbọc của ngời thân, bởi cha mẹ Bính đối xử hành hạ cô một cách tàn nhẫn

nh hùm sói Mặc dù vậy, Bính vẫn thơng cha thơng mẹ, vẫn yêu tha thiết

đứa con hoang, vẫn thầm hứa với lòng mình sẽ tha thứ cho tham Chung

Nh vậy, trong những mối quan hệ này, Tám Bính đợc đặt vào tình huống đểbộc lộ một trái tim tình nghĩa, một phẩm chất thuỷ chung trong sáng Còntrong mối quan hệ với bọn nhà giàu thành thị, bọn cảnh sát, bọn buôn thịt

bán ngời, Tám Bính bộc lộ bản chất của một cô gái quê ngây thơ, thật thà,

đáng thơng Và cũng trong mối quan hệ này, ta thấy đợc sự điêu ngoa, đểugiả, cái ác tâm của bọn nhà giàu, sự vô lơng tâm của bọn cảnh sát, những

đội xếp tây, đội xếp ta, viên cẩm, quan đốc tờ , và sự độc ác tham lam củabọn buôn thịt bán ngời kiểu Tài - xế - cấu v v Tất cả những mối quan hệtrực tiếp đó, đã tác động đã ảnh hởng tới số phận, tính cách của nhân vậtTám Bính, đã đa đẩy Tám Bính vào môi trờng nhơ nhớp, xấu xa của kiếpgái giang hồ và sau đó là một kẻ lu manh đầy tội lỗi Qua những mối quan

hệ đó, tính chất khắc nghiệt, tàn bạo của hoàn cảnh đợc bộc lộ nổi bật

Trong thế giới nhân vật "Bỉ vỏ", nỗi hờn căm uất ức, những hành

động đầy bạo lực của nhiều nhân vật đợc biểu hiện rất rõ qua những suy

nghĩ, lời nói, giọng nói Nghĩ tới sự lừa dối của tham Chung "Bính vùng

đứng ngay dậy, nghiến chặt hai hàm răng rít lên"; Nghĩ tới sự trả thù cho

"anh em đồng đội", Năm Sài - gòn "nóng sôi ngời lên, ngiến răng nắm chặt bàn tay đập mạnh một cái xuống giờng " Còn T - lập - lơ thì "phải cố nuốt

sự uất ức"; "Năm uất ức thét lên" Những tâm trạng bức bối, hờn căm ấy

thờng bị đẩy tới cực điểm và nó đợc bộc lộ qua những hành vi bên ngoài

Đã giận dữ thì phải đến "bọt mép sùi ra, hai mắt long sòng sọc nh nảy lửa",

đã uất ức thì phải "u uất lên tới cực điểm", đã tức thì phải "sôi máu lên",

"nghiến răng, đỏ bừng mặt", "mắt quắc lên long sòng sọc những căm hờn", tức đến "tím mặt lại", "đỏ tía mắt lên", đến "kết thành khối, vít chặt lấy cổ họng"

Tất cả những biểu hiện của nỗi hờn căm, u uất trong ý nghĩ và trong

cử chỉ, hành vi, giọng nói của các nhân vật cũng chính là những tín hiệunghệ thuật góp phần tạo hoàn cảnh

2.1.5 Hoàn cảnh qua sự cảm nhận của các nhân vật.

Một điểm đáng chú ý trong tiểu thuyết "Bỉ vỏ" của Nguyên Hồng là

sự cảm nhận hoàn cảnh của chính các nhân vật Nói rõ hơn, hoàn cảnh ở

đây không chỉ là hoàn cảnh khách quan, mà còn là hoàn cảnh đã đợc cảmnhận, toát lên qua sự cảm nhận của các nhân vật Hai Liên là một gái điếm,

hạng gái"bán trôn nuôi miệng" bị ngời đời khinh bỉ; cô đã không bao giờ có

đợc cái hạnh phúc đợc làm mẹ, vì vậy trớc câu hỏi chất phác của Tám

Bính,Hai Liên cảm thấy cả một "nỗi đau đớn cay đắng bất tuyệt phút

chốc bừng cả lên trong lòng ".Tiếp đó " mỗi ngời một cảm giác tê mê và

đau xót" Nhân vật Minh thì chua chát nhớ lại cảm giác đói, rét hành hạ làm

nó "mờ cả mắt, rã rời cả chân tay", cái cảm giác "ghê rợn tởng đến sự kiêu căng tàn ác của một ngời đàn bà thành" "yêu ta", " nó sơn sởn gáy" Trớc cái nhìn gờm gờm của mẹ, Bính" sởn cả thịt"; "cảm thấy bao nhiêu cái ghê gớm sẽ làm tan nát đời mình"; còn Năm Sài -gòn ngồi trong nhà giam, nghĩ

tới quãng đời không cha mẹ, không ai dạy dỗ, ăn cắp, bị tù, đị đày mà chợt

có cảm giác" tê tái cả lòng" Có thể nói, để diễn tả hết những cảm giác khi

đau đớn, tủi thẹn, tê tái; khi ghê rợn ; khi bế tắc, tuyệt vọng, Nguyên Hồng

rất hay sử dụng những từ ngữ nh :" rợn ngời", "rời rã", "tê mê", "chua xót",

đập tởng đến đứt mất"; "Bính nuốt ừng ực sự nghẹn ngào"; ở chiếu bạc, nhìn thấy tiền thi nhau vào túi kẻ khác, Năm Sài Gòn có cảm giác: "cổ họng nghẹn ứ nh bị bóp chặt" Ta có thể tìm thấy rất nhiều trạng thái tình cảm,

tâm trạng nghẹn ngào, uất ức, tủi cực, cay đắng ở các nhân vật trong "Bỉ vỏ" trớc tác động của ngoại cảnh Nguyên Hồng đã miêu tả cụ thể, rõ ràng,

đã "vật chất hoá" những tâm trạng, những cảm xúc đó của các nhân vật

bằng những so sánh, liên tởng Bởi vậy, nó tác động truyền cảm rất mạnh

mẽ với ngời đọc, giúp họ cảm nhận đợc không khí của hoàn cảnh

2.1.5.2 Trong tác phẩm, nhân vật Tám Bính thờng nghĩ tới cái chết,

bị ám ảnh về cái chết và chính sự ám ảnh ghê sợ của cái chết ấy đã tạo không khí cho hoàn cảnh

Đọc tác phẩm, chúng ta thấy có nhiều khi nỗi đau đớn, tuyệt vọng lên

tới cùng cực, không đủ sức chịu đựng đợc "Bính đến chỉ còn cách tự vẫn thôi", "chỉ muốn chết thôi", "héo hắt chết dần chết mòn" thôi Đặc biệt, đã

rất nhiều lần Bính bị ám ảnh bởi các chết thảm thơng, lãnh lẽo, khủng khiếpcủa bản thân mình: "một hôm Bính ho ra máu, cách ít lâu, thuốc thang

không có, Bính kiệt quá rồi chết Bính cũng nằm trong gian buồng này, dới

ánh sáng ngọn đèn vách lù mù và cái không khí hôi hám này Không aingồi bên mình hết"; Ghê rợn, kinh sợ hơn "mỗi ngày thây một rữa ra, mãikhi bốc hơi hôi thối và nhung nhúc ròi bọ, hàng xóm mới biết" Nỗi ám ảnh

về cái chết khiến Bính cảm thấy mình đã đến ngỡng cửa của cái chết thật

rồi, "cái chết nh đang lảng vảng ở đâu đây"; "chỉ còn chờ ngày đi đày hay lên máy chém nhắm mắt chờ chết" Thông qua sự ám ảnh đó của nhân vật,

Nguyên Hồng thể hiện sự tác động của hoàn cảnh Nói cách khác, sự ám

ảnh về cái chết đó là phản ánh của hoàn cảnh Hoàn cảnh cuộc sống tối tăm,khổ đau, bế tắc đến tuyệt vọng đã tác động vào tâm lý nhân vật tạo thànhnhững ám ảnh khôn nguôi ấy Và việc đi sâu vào thế giới tâm hồn nhân vậtlàm nổi bật những cảm nhận, suy nghĩ, những đớn đau vật vã của thế giới

ấy trớc cuộc sống đã góp phần tạo không khí cho hoàn cảnh và phản ánhhoàn cảnh

2 2 Mâu thuẫn xung đột tạo hoàn cảnh trong "Bỉ vỏ".

Mâu thuẫn xung đột trong tác phẩm là những mâu thuẫn có tính chấtkịch tính tức là những mâu thuânhững xung đột tạo ra những tình huốngcăng thẳng buộc các nhân vật phải bộc lộ bản chất, tính cách Nếu nh trongtác phẩm Nam Cao, thờng chú ý tới những mâu thuẫn xung đột ngay trongthế giới tinh thần của nhân vật, thì Nguyên Hồng thờng chú ý tới nhữngmâu thuẫn xung đột giữa tính cách với hoàn cảnh, giữa tính cách với tínhcách Nói nh vậy không có nghĩa là trong tác phẩm Nguyên Hồng không cónhững mâu thuẫn xung đột trong thế giới tâm hồn nhân vật Trái lại, đọc

"Bỉ vỏ" ta thấy những mâu thuẫn này đợc tập trung thể hiện khá rõ Nói cách khác, mâu thuẫn nằm trong cấu trúc hoàn cảnh của tuyệt thuyết "Bỉ vỏ" là tổng thể của nhiều mâu thuẫn mang kịch tính Từ những mâu thuẫn

chồng chéo, đan cài ấy, số phận tính cách của nhân vật sẽ dần đợc bộc lộ

2.2.1 Mâu thuẫn giữa nhân vật với những phong tục cổ hủ, vô nhân đạo.

Đó là mâu thuẫn giữa tình cảnh tủi nhục, ê chề đến tuyệt vọng củaBính và những tập tục cổ hủ, hà khắc nơi làng quê Làm sao để Bính có thểthoát khỏi sự đay nghiến, hắt hủi của cha mẹ? Làm sao Bính có thể tránh đ-

ợc sự trừng phạt, miệt thị của dân làng, của bọn cờng hào ở nông thôn?

Trở lại những trang đầu tác phẩm để tìm hiểu nguyên do vì sao một

ngời con gái hiền lành, chăm chỉ, một "ngời chi hay tơi cời vỗ về các em",

một ngời con thơng cha thơng mẹ nh Bính, lại phải lâm vào tình cảnh đầy bi

đát nh vậy? Vì quá yêu và tin thật thà, cô đã bị thằng tham Chung lừa dốimột cách tàn nhẫn, phũ phàng Hắn đã bỏ rơi cô giữa lúc cô cần hắn nhất

Đến khi Bính rõ "cái bề ngoài che đậy sự khốn nạn độc ác thì đã muộn lắm rồi" Bính phải đối mặt với một thực tế đau lòng: sự hắt hủi đay nghiến của

cha mẹ và hơn thế, cô phải đối mặt với bản chất lang sói, đểu giả của bọn ờng hào, chức dịch ở làng Sòi Bính thật hết đờng bấu víu trớc nỗi đau lầm

c-lỡ của mình Ngay trong gia đình Bính cũng đã có sự mâu thuẫn "cha mẹ Bính cắn rứt nhau luôn, vì thiếu thốn; chửi mắng hành hạ Bính luôn" Đó

là cái gia đình mà không có gì "yên vui, thuận hoà, đạo đức bên trong " cả.

Bính biết mình không thể trông mong gì ở sự che chở, đùm bọc của ngời

thân Họ đã "rít mắng" gọi Bính là "con đĩ voi giày" là "con quỷ cái"; Con của Bính họ cũng định "bóp mũi nó đem chôn quách nó đi cho rứt nợ" nghe

mà "rởn cả ngời", "kinh hãi quá sức" Thật không thể ngờ cha mẹ đối với Bính lại "cạn tàu ráo máng" lại "độc ác hơn là thú dữ"; Càng không thể

ngờ họ lại có thể đang tâm cắt đứt tình mẫu tử thiêng liêng Chua xót, tê tái,

tuyệt vọng, Bính nghĩ đến những "hình phạt quái ác", đến sự "bêu riếu nhục nhã" của làng dùng để trừng trị những đàn bà đẻ hoang mà rùng mình

"gai hết cả da thịt và tâm trí" Bọn quan lại chức dịch ở làng này sẽ không

chịu để yên cho Bính đâu Và thực tế thì vợi chồng nhà phó lý Thởng đãxuất hiện, lợi dụng cái tình cảnh cùng đờng của Bính để chèn ép một cách

tàn nhẫn, độc ác Cuộc "kèo nhèo mặc cả" từng đồng của bọn ngời bất lơng này, đã khiến Bính "nh đứt từng khúc ruột" và đành lòng cắn răng từ bỏ đứa

con hoang mà cô yêu thơng tha thiết Đến đây, Bính lại rơi vào một mâuthuẫn mang đầy tính bi kịch: Mâu thuẫn giữa tình thơng của một ngời mẹchịu nhiều tủi nhục và việc tự mình phải quyết định xa rời con thơ Nỗi đau

đớn này làm Bính bao lần rơi nớc mắt: "nức nở trong bóng tối Bính lại thầm thì khóc"; "không khí càng đè nén vì những tiếng nghẹn ngào" Rồi đến khi

biết mình không thể cỡng lại sự độc ác, ngời phụ nữ bất hạnh ấy lại khóc

nhng cũng chỉ dám "nuốt nớc mắt", "cúi gầm mặt nức nở", hai hàng nớc mắt "ròng ròng trên má, lã chã đằm đìa"

Có thể nói, trong khi miêu tả cuộc sống của những con ngời bất hạnh,Nguyên Hồng đã quan tâm miêu tả những hoàn cảnh xung quanh mình: Gia

đình, đạo đức, phong tục tập quan "Cái khó mà Nguyên Hồng cha thựchiện đợc là khả năng liên kết và bao quát những hoàn cảnh để tạo nênnhững quan hệ xã hội đơng thời"[3; 18] Chính vì vậy mà ta thấy mặc dù

trong "Bỉ vỏ" có xuất hiện hình ảnh của bọn hơng lý chức dịch nh: Lý

tr-ởng, phó lý, phó hội song mâu thuẫn giai cấp đối kháng vẫn cha nổi bật ở

đây ta mới chỉ thấy mâu thuẫn giữa nhân vật với gia đình, với cơ cấu xã hộiduy trì những phong tục vô nhân đạo ở làng quê Nói nh giáo s Phan Cự Đệ:

"Nguyên Hồng không trực tiếp miêu tả những mâu thuẫn giai cấp đối khángcủa xã hội Bọn thống trị bóc lột tàn ác cũng cha đợc xây dựng thành nhữngnhân vật phản diện đậm nét trong tác phẩm của anh trớc 1945".[13; 112]

2.2.2.Mâu thuẫn giữa Tám Bính với những thế lực tàn bạo khác trong xã hội

Trong những mâu thuẫn nằm trong cấu trúc hoàn cảnh của tác phẩm

"Bỉ vỏ", còn có mâu thuẫn giữa một bên là tình thế cô độc của Tám Bính

với một bên là bọn nhà giàu thành thị, bọn cảnh sát, bọn buôn thịt bán ngời

Có thể nói, tất cả chúng nó đều thi nhau giơ nanh vuốt để hành hạ, giày vò

đến cùng cực, đến ê chề cuộc đời của ngời con gái Ngay t khi bị ném vàomôi trờng thành thị, tiếp xúc với môi trờng này Tám Bính đã phải đơng đầuvới bọn hùm beo, rắn rết mang bộ mặt sạch sẽ của con ngời Thử điểm lại

các tình huống Tám Bính đã phải trải qua khi lên thành phố "ồn áo đông

đúc, khác hẳn chốn quê mùa vắng vẻ" ta sẽ thấy tình huống nào cô cũng ở thế đơn độc, nhỏ bé, lúc nào cũng "rụt rè", "bẽn lẽn", "run run", "sợ hãi",

"giật mình", "hoảng hốt", "len lét", lúc nào cũng chỉ dám "tha", "bẩm",

"van", "xin" Tám Bính quả là qúa đơn côi, nhỏ nhoi trong cái thế giới của

những kẻ lừa lọc, tàn bạo, bất lơng đó Xung quanh cô chỉ toàn một lũ quân

áo "xúng xính", "chải chuốt", "tóc bóng mợt": thằng đàn ông vận quần áo

lót kẻ sòng sọc, thằng mặc áo trắng là cổ bẻ, thằng trẻ tuổi, vợ thằng trẻtuổi Tất cả bọn chúng đều sẵn sàng cớp đoạt, chà đạp, xúc phạm nhân

phẩm ngời con gái hiền lành, lơng thiện Bản thân Bính phải một mình "hết sức chống chọi" và hứng chịu sự đánh đập, đay nghiến, rủ xả, "vu oan giá hoạ" của bọn nhà giàu bất lơng Khi có sự can thiệp của bọn cảnh sát: