Thể tài chân dung văn học trong văn họa việt nam hiện đại (qua kí ức người thân)

Khi nghiên cứu văn học, nghiên cứucác tác giả, tác phẩm dựa vào tập chân dung này người đọc được cung cấprất nhiều tư liệu cuộc đời với các chi tiết thuộc về tiểu sử của tác giả trongứng

Trờng đại học vinh

TóM TắT KHóA LUậN TốT NGHIệP ĐạI HọC

CHUYÊN NGàNH : VĂN HọC VIệT NAM

4 Phương pháp nghiên cứu 4

NHÌN CHUNG VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC

TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI.

6

1.1 Giới thuyết khái niệm về thể tài chân dung văn học 6 1.2 Quá trình hình thành và phát triển của thể tài chân dung văn học 9

1.2.1 Cơ sở, tiền đề sự ra đời thể tài chân dung văn học. 9

1.2.2 Những thành tựu của thể tài chân dung văn học. 10

1.3 Thể tài chân dung văn học trong Nhà văn qua hồi ức người thân. 13

2.3 Ca ngợi sự nghiệp, nhân cách qua góc nhìn người thân 35

Chương 3

THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI (QUA KÍ ỨC NGƯỜI THÂN)

3.1 Tiếp cận góc nhìn đời tư các nhà văn trong mối quan hệ thân thiết 45

Xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo, những người đã tận tâmgiảng dạy và giúp đỡ tôi thời gian học tập Cảm ơn tập thể 47A - Văn đã sátcánh cùng tôi trong suốt khóa học.

Xin cảm tạ bố mẹ, cảm ơn tấm lòng của những người thân và bạn hữu

đã chia sẻ giúp tôi hoàn thành khóa học 2006 – 2010

Vinh, tháng 5, năm 2010.

Sinh viên

Cao Thị Sao Kim

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Thể tài chân dung văn học là thể tài mới trong văn học Việt

Nam, nhất là sau 1986 với chủ trương đổi mới của Đảng thể tài này pháttriển mạnh mẽ Có thể nói, đây là thời điểm ghi nhận sự đổi mới tư duy trên

các lĩnh vực trong đó có văn học nghệ thuật Thời kì này không khí cởi mở,dân chủ của đời sống văn học tác động đến chủ thể sáng tạo với quan niệmmới về nhà văn, đến sự thay đổi về quan niệm nghệ thuật về hiện thực vàcon người, đến sự thay đổi thi pháp thể loại của các thế hệ nhà văn Đâychính là tiền đề cho sáng tác văn học, trong đó có thể tài chân dung văn họcphát triển lên bước mới Sự nở rộ của nhiều tác phẩm ở thể tài chân dungvăn học này trở thành một hiện tượng thẩm mĩ đáng chú ý Chính vì vậy,thể tài chân dung văn học đang trở thành đối tượng nghiên cứu.

1.2 Văn học phản ánh cuộc sống, các văn nghệ sĩ là nhân vật của

cuộc sống nên họ là đối tượng khách quan cần được văn học phản ánh, bởiđằng sau những trang viết của họ là tính cách, số phận, tài năng, vui buồncủa một con người Đó chính là mảng hiện thực mà các nhà văn khai thác

để dựng lên chân dung các nhà văn Khi nghiên cứu văn học, nghiên cứucác tác giả, tác phẩm dựa vào tập chân dung này người đọc được cung cấprất nhiều tư liệu cuộc đời với các chi tiết thuộc về tiểu sử của tác giả trongứng xử nói năng cụ thể Ở đó, tác giả cũng như một nhân vật trong văn học,tất nhiên nhân vật ấy chủ yếu làm văn nghệ, làm tranh, thơ, soạn kịch

1.3 Đối tựơng chính của chân dung văn học là các văn nghệ sĩ.

Phần lớn là các nhà thơ, nhà văn nổi tiếng trong chương trình phổ thông

Khi học về những tác giả văn học, sách giáo khoa Ngữ văn thường trình bày phần Tiểu dẫn rất ngắn gọn thậm chí là khô khan Cách thức trình bày

như vậy không những cung cấp ít tư liệu mà còn làm giảm đi hứng thú họctập ở học sinh Dẫu biết rằng thời lượng một bài học đã được sắp xếp theophân phối chương trình dựa trên những cơ sở nhất định, song thiết nghĩ

người biên soạn cần linh hoạt, làm sinh động hơn phần Tiểu dẫn bằng việc

vận dụng kiến thức chân dung văn học Sự vận dụng kiến thức thể tài nàyvào bài học là rất có ý nghĩa trong việc tạo ra sự say mê, tính tích cực, chủ

động sáng tạo ở đối tượng học sinh Chính vì vậy, trong giờ dạy người giáoviên cần lưu ý xử lý kiến thức phù hợp để đạt kết quả cao nhất.

1.4 Đã có những công trình nghiên cứu về thể tài chân dung văn học

được xây dựng dưới góc nhìn của các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà phêbình, chưa có công trình chuyên biệt nào nghiên cứu về thể tài chân dungvăn học dưới góc nhìn của những người thân nghĩa là chân dung của cácnhà văn hiện lên qua cái nhìn, qua những suy nghĩ, cảm nhận, tưởng nhớcủa những người thân trong gia đình nghệ sĩ

Những điều này là lý do tôi tìm đến đề tài Thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam hiện đại (qua kí ức người thân).

2 Lịch sử vấn đề

Chân dung văn học là thể tài khá mới mẻ trong văn học dân tộc Ởnhiều nước trên thế giới cũng như nước ta đã có nhiều tác giả viết chândung văn học như M.Goorky, K.Pautopxki, I.Exenbua… hay Vũ NgọcPhan, Hoài Thanh, Tô Hoài… Ngoài ra, chúng ta còn thấy nhưng bài viết

thuộc thể tài nay trên các trang báo Văn nghệ, Tiền phong, trong các tập sách: Chân trời có người bay của Đỗ Lai Thúy, Cây bút, đời người Vương Trí Nhàn, Phía sau con chữ Vũ Từ Trang, Viết về bè bạn của Bùi Ngọc Tấn, Nhà văn qua hồi ức người thân Lưu Khánh Thơ sưu tầm và biên

soạn… Phần lớn những tập sách này dựng chân dung của nhiều nhà thơ,nhà văn nổi tiếng trong nước và thế giới ở cuộc sống đời thường và đờisống văn nghệ Những tập chân dung này đóng góp lớn trong việc giúpngười đọc tiếp cận con người thật ngoài đời của văn nghệ sĩ, để từ đó dễdàng khám phá vào thế giới nghệ thuật của họ

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về thể tài này: Luận án Tiến sĩ

Chân dung văn học lịch sử thể loại đặc trưng (Nguyễn Quốc Luân 1993), Luận văn Thạc sĩ Mảng chân dung văn học trong sáng tác Tô Hoài (Nguyễn Văn Quang - 1996, Đại học Vinh); Đặc điểm nổi bật của thể tài

chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại của (Phan An Na

-2008, Đại hoc Vinh); các khóa luận tốt nghiệp Đại học như: Chân dung đối thoại: Chân dung văn học, bình luận văn học (Phạm Thị Thùy Dương -

2002, Đại học Vinh); Nghệ thuật dựng chân dung văn học của VươngTrí Nhàn (Nguyễn Thị Xuân Giang – 2003, Đại học Vinh), So sánh nghệ thuật dựng chân dung văn học của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng (Cao Thị Thủy –

2005, Đại học Vinh); Đóng góp của Nguyễn Tuân đối với lý luận về tiểu thuyết và thể tài chân dung văn học (Bùi Hà Phương – 2007, Đại học Vinh).

Nhìn chung các công trình này đều xoay quanh một số vấn đề cơ bảnsau: Khái niệm thể tài chân dung văn học; vì sao thể tài này nở rộ trongnhững năm gần đây; đặc điểm khía cạnh nổi bật nhất của thể tài chân dungvăn học cũng như phong cách của người dựng chân dung Một số bài viết

đi vào phân tích, đánh giá một số tác phẩm chân dung văn học cụ thể: Cây bút, đời người, Cánh bướm và đóa hướng dương, Những kiếp hoa dại…của Vương Trí Nhàn hay Chân dung đối thoại của Trần Đăng Khoa Đáng chú

ý là luận án Tiến sĩ của Nguyễn Quốc Luân đã chỉ ra được khá sâu sắc lịch

sử và đặc trưng của thể tài Và luận văn Thạc sĩ của Phan An Na đã nghiêncứu đề tài này với tư cách là một đối tượng chuyên biệt Những luận văncòn lại thì mới chỉ ra được một số đặc điểm của thể tài thông qua sáng táccủa vài tác giả Điều đó không có nghĩa là những luận văn ấy không cónhững đóng góp đáng ghi nhận

Nhìn chung, chúng ta thấy phần lớn các công trình nghiên cứu về đềtài chân dung văn học chỉ dừng lại ở việc dựng chân dung các nhà văn quagóc nhìn của các nhà nghiên cứu hay đúng hơn là ở góc độ người trongcuộc, trong giới, mà chưa có công trình nào nghiên cứu về đề tài này trênphương diện chân dung văn học qua kí ức người thân, tức là các nhà văn, nhàthơ được hiện lên qua cái nhìn của những người thân trong gia đình họ Trên

cơ sở những công trình đi trước, người viết đã học hỏi, tìm hiểu về thể tài

chân dung văn học trong văn học Việt Nam hiện đại (qua kí ức người thân),

với hi vọng sẽ đóng góp vào việc nhận diện đặc trưng thể tài chân dung vănhọc và giúp độc giả hiểu hơn về các nhà văn, nhà thơ trong văn học ViệtNam hiện đại qua cái nhìn của người thân trong gia đình họ Do kinhnghiệm còn ít ỏi và năng lực còn hạn chế nên tất nhiên bài viết chưa thểhoàn thiện, chúng tôi mong sự đóng góp của quý thầy cô và các bạnđồng nghiệp

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tài liệu tham khảo

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận chúng tôi là: thể tài chân dungvăn học trong văn học Việt Nam hiện đại (qua kí ức người thân)

Phạm vi tài liệu tham khảo (mẫu khảo sát) là tác phẩm Nhà văn qua hồi ức người thân do Lưu Khánh Thơ sưu tập và biên soạn, Nhà xuất bản

Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nhiệm vụ nói trên, trong quá trình nghiên cứu chúngtôi sử dụng nhiều phương pháp: hệ thống – cấu trúc, so sánh, đối chiếu,phân tích, tổng hợp…

5 Nhiệm vụ nghiên cứu.

Phát hiện, nhận diện và chỉ ra được thể tài chân dung văn học trong

văn học Việt Nam hiện đại qua khảo sát tác phẩm Nhà văn qua hồi ức người thân do Lưu Khánh Thơ sưu tầm và biên soạn Chỉ ra được thể tài

chân dung văn học trên các phương diện nội dung: Cung cấp tư liệu về cácnhà văn; dựng lên bối cảnh thời đại; ca ngợi sự nghiệp, nhân cách nhà vănqua góc nhìn người thân Và trên phương diện hình thức: Tiếp cận gócnhìn đời tư qua mối quan hệ thân thiết; giọng điệu; tạo dựng bối cảnhkhông khí Từ đó, thấy được điểm khác biệt giữa thể tài chân dung vănhọc được dựng lên bởi trang viết của các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà

phê bình với thể tài chân dung văn học qua trang viết những người thântrong gia đình nghệ sĩ Trên cơ sở này, khẳng định ý nghĩa nhiều mặt củathể tài chân dung văn học trong bức tranh chung của văn học Việt Namhiện đại.

6 Cấu trúc của khóa luận.

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung

chính của khóa luận được triển khai ba chương:

Chương 1: Nhìn chung về sự phát triển của thể tài chân dung văn học

trong văn học Việt Nam hiện đại

Chương 2: Thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam

hiện đại (qua kí ức người thân) trên phương diện nội dung

Chương 3: Thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam

hiện đại (qua kí ức người thân) trên phương diện hình thức

Chương 1

NHÌN CHUNG VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA THỂ TÀI CHÂN DUNG

VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI.

1.1 Giới thuyết khái niệm về thể tài chân dung văn học.

Tìm hiểu văn học nghệ thuật là sự tìm hiểu khám phá những thuộctính, bản chất của văn học, phát hiện ra quy luật vận động của nó Thực tiễnnghiên cứu văn học cho chúng ta thấy rằng chân dung văn học là một thểtài hoàn toàn mới trong làng văn báo Việt Nam Vì vậy, để xác định kháiniệm chân dung văn học chúng tôi tìm đọc các tài liệu, các công trình,những lời giới thiệu một số tập sách chân dung văn học…

Trước hết, chúng tôi phân biệt hai khái niệm thể loại và thể tài Cùng thuộc một phạm trù thể trong sự phân biệt với phạm trù loại Khái niệm thể loại thường được dùng để chỉ các hình thức cụ thể trong sáng tác như: tiểu thuyết, truyện, thơ, … Còn khái niệm thể tài thích hợp với việc chỉ

định các sáng tác có những điểm chung về nội dung, đề tài Ở đây các tácphẩm thuộc thể tài chân dung văn học gần như hướng đến dựng chân dungcủa một con người gắn liền với việc tìm hiểu một sự thật, một thời đại

Chân dung văn học là thể tài chỉ ra đời trên cơ sở ý thức xã hội nhấtđịnh khi lịch sử chuyển sang thời kỳ cận đại, phát triển ở thời kỳ hiện đại,đặc biệt từ sau đổi mới từ năm 1986 trở đi Đây là thời kỳ cùng với tưtưởng đổi mới nhất quán trong mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội

là thời kỳ nhìn nhận, định vị lại nhiều giá trị văn chương cũ Đây cũng làthời kỳ việc viết văn sáng tạo nghệ thuật trở thành loại hình lao động nghệthuật được chuyên môn hóa Từ đây văn nghệ sỹ trở thành một tầng lớp có

vị trí nhất định trong xã hội và trở thành đối tượng miêu tả của văn họcnghệ thuật Họ là nhân vật chính của cảm hứng thế sự đời tư đang ngập tràntrong văn chương thời kỳ đổi mới Làm chân dung văn học ở đây chính làlấy ngôn từ để vẽ một con người, thường là nhà văn Càng về sau đối tượngchân dung càng mở rộng, không chỉ là nhà văn, nhà báo mà hướng tớinhững con người tiêu biểu trong lĩnh vực khác của xã hội và cả những sựkiện thời kỳ văn học

Chân dung văn học được xây dựng dựa trên cuộc đời thực của đốitượng Tuy nhiên, chân dung đó không phải là tập hợp những thông số,nhận dạng theo kiểu theo dõi hình sự hay nghiên cứu dân tộc học, mà cáiđược tạo ra bằng ngôn từ ở đây dưới dạng một thể tài phải là một cái gì gọi

là “chân dung’’ nhưng đồng thời phải là văn học

Chân dung văn học phải chen chân với loại công trình nghiên cứu vàphê bình vì nó cũng nhằm vào tác giả Nó miêu tả không phải thông qua tácphẩm mà phần nhiều trực tiếp thông qua những chi tiết tiểu sử của conngười, thông qua con người thật của tác giả về những ứng xử, nói năngngày thường Nó không hoàn toàn trùng khít với con người tiểu sử bởi chândung văn học có chỗ khá rộng cho sự phân tích, nhận định, đánh giá củangười viết về tác giả ấy, cho sự cảm thụ các tác phẩm của tác giả ấy Chính

vì thế nó có phần pha trộn truyện kể, suy tưởng, bình luận

Khi nghiên cứu tác phẩm chân dung văn học cần có sự phân biệt vớitiểu luận nghiên cứu, bài báo, bài viết tưởng niệm có tính thời sự Từ đó đặt

ra vấn đề mỗi người viết cần có cách đi riêng cho mình để những bài chândung văn học không đơn thuần là những bài giới thiệu tiểu sử hoặc nhữngtiểu luận khoa học viết về sự nghiệp một tác giả nào đó mà phải nắm đượccái thần của văn nghiệp người nghệ sĩ ngôn từ, để loại bỏ cách tiếp cận xơcứng Có thể nói, “Phương pháp của chân dung văn học là phương phápcủa thể kí Nó không thiên về cốt truyện Nhà văn phát huy sở trường quansát, lựa chọn chi tiết, cử chỉ ngôn luận kể cả tác phẩm, tư thế hồi tưởng đểdựng lại bộ mặt tinh thần của một con người, thường là nhà văn, nghệ sĩhoặc các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng”[3,54]; “Nó miêu tả diện mạo củamột con người cụ thể, có thật sao cho truyền được thần thái sống động củacon người đó, phát hiện đặc điểm riêng, độc đáo không lặp lại một nhâncách với thế giới tinh thần của nó” [3,54]

Sự hấp dẫn, giá trị của một tác phẩm chân dung phụ thuộc vào nhiềuyếu tố Đối tượng miêu tả của nó phải là đối tượng độc đáo, có tinh thần và

có nội tâm phong phú Người viết ở đây cần xuất hiện với tư cách nhà văn,

in cái nhìn, cách cảm thụ và đánh giá cùng diễn đạt của nhà văn Đây chính

là nét tinh tế mà không phải bất cứ độc giả nào cũng nhận ra ngay Nhưng

có lẽ đây là nét cốt yếu khiến cho chân dung văn học có chỗ đứng trongvăn học

Chính chất văn học đã cho phép thể tài chân dung văn học phongtúng hơn nhiều so với lối viết tiểu sử hoặc nghiên cứu của một tác giả Vìvậy, trên thực tế chúng ta thấy có tác phẩm thiên về phê bình, sáng tác, cótác phẩm như một hồ sơ lý lịch, tiểu sử nhà văn, có tác phẩm là những kỉniệm sống động về những lần gặp gỡ, có tác phẩm là nhật ký cá nhân, cótác phẩm tổng hòa tất cả những cái nói trên Tuy nhiên, tránh lối viết tùytiện, hời hợt khi xây dựng chân dung văn học, không có ích gì cho việc tìmhiểu nhà văn Như lời Vương Trí Nhàn viết: “Thực ra ở ta làm sách chândung văn học thời buổi này vừa dễ, lại vừa khó Dễ vì thông tin bây giờnhiều và dễ tìm nhưng lại rất khó vì người làm sách phải tìm kiếm đượcnhững điều mới về cuộc đời nhà văn và tiếp cận chúng ở góc nhìn mới”

Như vậy, về thể tài này sự khái quát về lý thuyết khá ít ỏi, dựngthành công một chân dung về nhà văn, nhà thơ, họa sĩ… là điều không dễdàng Đó là “kết quả của việc “đọc’’ sáng tạo của người ấy, vừa là kết quảcủa việc “đọc” trực tiếp về cuộc đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt độngcủa bản thân người ấy” [25], để xác định nên một chân dung văn học vừađặc sắc, hấp dẫn nhưng tôn trọng sự thật

1.2 Quá trình hình thành và phát triển của thể tài chân dung

văn học

1.2.1 Cơ sở, tiền đề sự ra đời thể tài chân dung văn học.

Văn học nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội, một phương thứcđồng hóa hiện thực về mặt thẩm mĩ, một nghệ thuật dùng ngôn từ làm chấtliệu thể hiện, cho nên sự phát triển của văn học dựa trên một số cơ sở, tiền

đề nhất định Chân dung văn học là một thể tài cũng ra đời trên cơ sở, tiền

đề nhất định Đây là thể tài ra đời muộn, vả lại còn khá mới mẽ so với thểloại văn học khác

Vào những năm 30 của thế kỷ XX, ở Việt Nam xuất hiện hàng loạtnhà văn, nhà báo…Bên cạnh đó là những tác phẩm với nhiều thể loạiphong phú, đa dạng ra đời tạo nên một phong cách mới mẻ cho nền văn họcViệt Nam hiện đại Thời kì này giới trí thức Việt Nam và công chúng đô thịViệt Nam bắt đầu có thói quen đọc sách, đọc báo Trong tình hình đó, vănhọc đã có cơ hội phát triển khá mạnh mẽ, hàng loạt truyện ngắn và tiểuthuyết ra đời Từ đây, những cây bút được coi là kiện tướng của một nềnvăn học mới đua nhau xuất hiện Chính sự xuất hiện này đã cung cấp chochân dung văn học những đối tượng để dựng chân dung trong đó nổi bậtlên nhưng cây bút chủ lực và sáng giá nhất của văn học như: Nam Cao,Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân, NguyễnBính, … Đó là nguồn cung cấp đối tượng để chân dung văn học quan sátmiêu tả, đưa lại phong cách mới cho đề tài

Sau năm 1975, đặc biệt sau 1986, ở nước ta tinh thần đổi mới, dânchủ được nâng cao Tinh thần đó được thể hiện trên nhiều mặt trong đó cótôn trọng con người cá nhân, tôn trọng hoạt động sáng tạo nghệ thuật Bầukhông khí xã hội tạo điều kiện cho chân dung văn học phát triển Đặc biệt,thời kì này không khí cởi mở hơn của quan niệm văn chương, sự tự do dânchủ hơn trong không khí sáng tác và tiếp nhận; đời sống văn học đã pháttriển trên cả bề rộng lẫn bề sâu Lúc này nhà văn có thể nói lên tất cả những

gì thuộc về con người, đi đến tận cùng giới hạn của tâm hồn và số phận với

rất nhiều phong cách và bút pháp nghệ thuật khác nhau Đây là tiền đề đểsáng tác chân dung văn học ra đời.

Trên thế giới so với Việt Nam thì sáng tác theo thể tài này có từ lâu.Nhiều tác phẩm nổi tiếng trên thế giới được đánh giá mẫu mực như sángtác M.Gorki, S.Xvaigơ, … Ở Việt Nam, trước khi loại tác phẩm chân dung

văn học nở rộ đã tồn tại những hình thức gần như nó như cuốn Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh – Hoài Chân, Nhà văn tư tưởng và phong cách

Nguyễn Đăng Mạnh Ít nhiều các cuốn sách này đã nêu bật cuộc đời và sựnghiệp các văn nghệ sĩ Các chân dung văn học ngày càng đa dạng dướinhiều ngòi bút khác nhau của nhà văn Có người dựng chân dung cùng mộtđối tượng nhưng mỗi tác phẩm là một nét riêng độc đáo mà mỗi người đọckhám phá ra nó

1.2.2 Những thành tựu của thể tài chân dung văn học.

Thể tài chân dung văn học ra đời, ngày càng phát triển và đạt nhiềuthành tựu xuất sắc Trên thế giới thể tài này xuất hiện sớm với những tác

phẩm, tác giả tiêu biểu như: Bông hồng vàng, Bình minh mưa hay Một mình với mùa thu của K.Pautopxki, Những người cùng thời I.Êrenbua.

Trong văn học Việt Nam hiện đại, nhiều tác giả đã thể hiện được biệttài trong việc dựng chân dung văn học, nhiều tác phẩm thực sự có ý nghĩa

sâu sắc Bốn mười năm nói láo của Vũ Bằng với lối viết giản dị, thân mật,

tính cách trào lộng; Vũ Bằng khắc họa độc đáo sinh động những khuôn mặtcủa mấy thế hệ làm báo Thể tài chân dung văn học là hoàn toàn mới tronglàng văn báo Việt Nam, vì thế có thể xem ông là người tiên phong trong thểtài chân dung văn học với trang viết độc đáo về các nhân vật nổi tiếng:Nguyễn Văn Vĩnh, Phùng Tấn Đắc, Ngô Tất Tố, Vũ Đình Long, Thâm

Tâm, Tam Lang, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân Tô Hoài với Cát bụi chân ai, Những gương mặt, đã dựng lại một cách chân thật về những người

bạn nghệ sĩ, những người bình thường hay bạn thân tác giả, Tô Hoài xuất

phát từ quan niệm “Người ta ra người ta thì phải người ta chứ” [21,35].Đọc tác phẩm ông, ta biết thêm nhiều điều lý thú về chân dung nhà văn

cùng thế hệ với tác giả và con người tác giả Với Những người rót mật vào chai Vân Long đã xây dựng những khuôn mặt nghệ sĩ nổi tiếng: Trần

Hoàn, Tô Hoài, Trần Dần, Quang Dũng hiện ra chi tiết sống động, hóm

hỉnh, có sức thu hút người đọc Tác giả Đỗ Lai Thúy trong Chân trời có người bay hơn 500 trang viết về mười bảy nhà văn hóa, nhà nghiên cứu

Việt Nam mà công việc của họ tác động đến hành trình tư duy của dân tộc

ta Cuốn sách này là một tác phẩm mới về cấu trúc, cách tiếp cận sâu sắc vềnội dung, tinh tế về cảm nhận “Những chân dung nhìn nghiêng theo biệt

nhãn của tác giả”.Với Những kiếp hoa dại, Cánh bướm và đóa hướng dương, Cây bút, đời người, Vương Trí Nhàn đã khẳng định vị trí của mình

ở thể tài chân dung văn học Ở Cây bút, đời người Vương Trí Nhàn phác vẽ

mười hai chân dung nhà văn: Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ, Nghiêm ĐaVăn, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thành Long, Nhị Ca,Thanh Tịnh, Tế Hanh, Nguyễn Tuân, Tô Hoài và Xuân Diệu Ông tâm sự

“Tôi muốn nghĩ ngoài đời có bao nhiêu kiểu người thì trong văn chương cóbao nhiêu kiểu cầm bút Ở đây cũng có thần thánh, có ma quỷ, và trừ một

số tài năng sáng chói thì phần lớn người cầm bút cũng có cả những chỗ tầmthường lẫn cao quý”

Viết về bè bạn của Bùi Ngọc Tấn là tập sách hơn 500 trang viết rất

xúc động về chân dung bạn và mình Ông viết “Các bạn của tôi hầu hết lànhững người chịu nhiều vất vả kể cả đắng cay… Đành có sao viết vậy Tôi

viết về sự nhếch nhác trần ai của họ” Phùng Quán với Ba phút sự thật

giọng văn pha hài rất chuyên nghiệp, kết cấu khúc chiết dẫn người đọc đi

từ bất ngờ này đến bất ngờ khác Đọc tác phẩm, bạn đọc sẽ hiểu thêm về sốphận bi tráng mà cao thượng của những người tri thức, càng hiểu thêm sựnhân hậu của cây bút Phùng Quán

Những tập chân dung Mười khuôn mặt văn nghệ của Tạ Ty, Gương mặt những nhà thơ của Võ Văn Trực, Phác thảo mười lăm chân dung văn học của Đoàn Văn Nhã… là những cuốn sách có giá trị.

Ngoài ra, ta thấy tập chân dung văn học do các nhà văn sưu tầm, biênsoạn bởi các bài viết của người thân trong gia đình nghệ sĩ viết về họ Đó lànhững bài viết ghi lại những suy nghĩ, cảm nhận và tưởng nhớ của nhữngngười thân về các nhà văn, nhà thơ, nhà soạn kịch, họa sĩ… Tất cả được

viết bằng cái nhìn chân thật nhưng ấm áp tình thân như cuốn Nhà văn qua hồi ức người thân do Lưu Khánh Thơ sưu tầm và biên soạn với hai bảy chân dung văn học Hay cuốn Nhà văn qua con mắt những người thân do

Xuân Tùng biên soạn

Một dạng chân dung văn học đã để lại ấn tượng đẹp đó là tác phẩm

Những chân dung song hành của Nguyễn Huy Thắng Những chân dung

văn nghệ sĩ được phản chiếu qua nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, thân sinhtác giả Hai mươi chân dung văn học hiện lên phong phú, độc đáo, tạo ra ấntượng sâu sắc trong lòng người đọc

Có những tác giả không chỉ dừng lại những chân dung văn học trongnước mà còn dựng những chân dung văn học ngoài nước như Hồ Anh Thái

với tác phẩm Họ trở thành nhân vật của tôi, Vương Trí Nhàn với Có những nhà văn như thế.

Sự ra đời, phát triển của thể tài chân dung văn học như nhu cầu củacon người Mỗi nhà văn tìm cho mình một hướng khai thác riêng về chândung văn học, chính điều này tạo nên sự độc đáo, đa dạng cho thể tài Sự rađời của những tác phẩm tiêu biểu ấy khẳng định sự nở rộ của thể tài chândung văn học

1.3 Thể tài chân dung văn học trong Nhà văn qua hồi ức người

thân.

Qua những sáng tác chân dung văn học tiêu biểu, người đọc nhận rađối tượng chủ yếu của thể tài này là các nhà văn, nhà thơ Để dựng chândung của họ, các ngòi bút đều tiếp cận từ góc độ người trong cuộc, tronggiới Nói cách khác, đây là cái nhìn của một người trong cuộc về nhữngngười cùng hội, cùng thuyền, về nhưng người bạn của mình Cái nhìn này

đã trở thành những nguyên tắc chiếm lĩnh và lý giải hiện thực xuyên suốtcác tác phẩm chân dung văn học và chính nó đã khiến cho chân dung vănhọc trở nên gần gũi, hấp dẫn hơn với người đọc Từ góc độ tiếp cận người

trong giới, Vương Trí Nhàn dựng chân dung tiêu biểu trong Cây bút, đời người gần gũi, tự nhiên Cát bụi chân ai của Tô Hoài, là những kỉ niệm gắn

bó, những tiếp xúc gần gũi, thân mật giữa Tô Hoài và người bạn trong giớinhà văn nói riêng, văn nghệ sĩ nói chung…

Bên cạnh đó, ta thấy có những sáng tác chân dung văn học các nhàvăn, nhà thơ được dựng bởi ngòi bút của những người thân trong gia đình

họ Họ là cha, là mẹ, là anh, là chị, là em, là những người con trong giađình nghệ sĩ Đó là những trang viết ghi lại những suy nghĩ, cảm nhận,tưởng nhớ của họ về các nghệ sĩ Qua kí ức của những người ruột thịt, bứcchân dung của người nghệ sĩ hiện lên sinh động, đầy đủ, ấm áp và gần gũihơn Qua đó, không chỉ tái hiện lại những sự kiện, chi tiết về cuộc đời, sốphận, tính cách của con người đó mà còn thâm nhập vào góc khuất, những

ẩn khuất của con người họ để người đọc tìm được sự đồng cảm, yêuthương, kính trọng Điều này góp phần làm phong phú chân dung văn học

Cuốn sách Nhà văn qua hồi ức người thân do Lưu Khánh Thơ sưu

tầm và biên soạn là cuốn sách tác giả cố gắng tập hợp nhưng bài viết củanhững người thân trong gia đình nghệ sĩ Ba tư bài viết dựng lên hai mươibảy gương mắt, họ là: Nam Cao, Nguyễn Đình Lạp, Nguyễn Huy Tưởng,Nguyễn Tuân, Nguyễn Công Hoan, Hằng Phương, Nguyễn Minh Châu,Lưu Quang Vũ, Bích Khuê, Hàn Mặc Tử, Hoài Thanh, Xuân Quỳnh, Tú

Mỡ, Thế Lữ, Khái Hưng, Thạch Lam, Vũ Ngọc Phan, Đặng Thai Mai,Nguyễn Tuân, Thôi Hữu, Chế Lan Viên, Lưu Quang Thuận, Nguyễn TrọngOánh, Nguyễn Đức Vân, Nguyễn Phan Chánh, Phan Khôi Họ là văn nghệ

sĩ có tên tuổi trong văn học Việt Nam hiện đại Tiếp xúc với tập chân dung,

ta bắt gặp đằng sau những trang viết, những thành công của họ là số phận,tính cách và biết bao vui buồn, ấm lạnh của một con người Chân dung của

họ hiện lên qua cái nhìn của người thân ruột thịt nên chân thực, ấm áp, gầngũi và trong đó ngập tràn tình thương yêu

Trước hết cuốn sách là một bức tranh về con người nhà văn, nhà thơtrong đời sống rất thực Dưới góc nhìn của người thân, họ hiện lên quanhững chi tiết của cuộc sống ngày thường và qua tác phẩm của họ Cuốnsách đã cung cấp tư liệu về các nhà văn, đồng thời dựng lên bối cảnh thờiđại lúc bấy giờ Qua cuốn sách, người đọc còn thấy được nhân cách củanhà văn không chỉ trong cuộc sống đời thường mà còn trong nghề nghiệpcủa họ

Cuốn sách là nguồn tư liệu quý giá trong thể tài chân dung văn học

Chương 2

THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI (QUA KÍ ỨC NGƯỜI THÂN)

TRÊN PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 2.1 Cung cấp tư liệu về các nhà văn

Văn học phản ánh cuộc sống Hiện thực đời sống trong tác phẩm vănhọc là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Những tác phẩm thuộcthể tài chân dung văn học đã lựa chọn mảng hiện thực làm cảm hứng sángtạo, đó chính là cuộc đời, số phận các nhà văn, nhà thơ, nhà văn hóa…

Mỗi ngòi bút khi đã xác định dựng chân dung đối tượng nào đó phảithể hiện qua từng trang viết những hiểu biết, những sự thật liên quan đếnđối tượng, qua đó thể hiện tình cảm, cảm xúc của mình về đối tượng Nếukhông chân dung văn học chỉ còn là những bản chép vô hồn Chân dungvăn học phải bắt nguồn từ sự thật về một con người, con người đó có thểcòn sống hoặc đi vào cõi vĩnh hằng Trong quá trình dựng chân dung ngườiviết phải tôn trọng đúng sự thật, nhưng sự thật ấy cần được tái hiện dướigóc độ thẩm mĩ Có như vậy sáng tác mới là một tác phẩm văn học

Một trong những phương diện nội dung của thể tài chân dung văn

hoc đó là cung cấp tư liệu cho độc giả Đọc Nhà văn qua hồi ức người thân, người đọc hiểu biết thêm rất nhiều về con người và cuộc đời của các

nhà văn trong văn học Việt Nam hiện đại Trong chân dung ấy, ngoài việcngười đọc sẽ được cung cấp tư liệu quý giá về đối tượng, còn cảm nhậnđược tình cảm, cảm xúc của người viết

Chân dung văn học là bức tranh về con người nhà văn, nhà thơ rấtthực Do vậy, khi đọc cuốn sách người đọc tiếp cận với nhà văn, nhà thơmột cách cận cảnh trong bộ dạng, trang phục đời thường Nói về họ với tưcách một tài năng nghệ thuật nhưng cũng là một người bình thường củacuộc sống đời thường, của những “nhếch nhác”, những yêu, ghét, buồn,

vui, được, mất của cuộc sống… Như Vương Trí Nhàn từng nói: “Tôi nghĩngoài đời có bao nhiều kiểu người thì trong văn chương có bấy nhiêu kiểungười cầm bút Ở đây cũng có thần thánh và có ma quỷ và trừ một số tàinăng sáng chói thì phần lớn người cầm bút cũng có cả những chỗ tầmthường lẫn cao quý” [10] Dưới con mắt của những người thân, các vănnghệ sĩ được dựng lên vừa gần gũi, vừa bình dị

Nhà văn Nam Cao qua kí ức người vợ Trần Thị Sen, người đọc cảmnhận được cái nghèo, cái cơ cực đeo bám gần hết đời người trong gia đìnhNam Cao Có lẽ chính vì vậy, mà đọc văn Nam Cao ta nhận ra rằng hoàncảnh lịch sử xã hội lúc bấy giờ không tạo điều kiện cho Nam Cao đi thẳngvào những vấn đề cấp bách nhất của xã hội, không trực tiếp miêu tả những

sự kiện có ý nghĩa xã hội lịch sử rộng lớn Nhiều tác phẩm của ông đượcdệt bằng những cái hằng ngày chủ yếu liên quan đến cuộc sống riêng tư củanhân vật, những sự kiện vặt vãnh, nhỏ nhoi, tủn mủn mà Nam Cao từng gọi

“những chuyện không muốn viết”, trong đó cái đói, cái nghèo dường nhưtồn tại khắp tác phẩm Nam Cao

Phan Khôi qua kí ức của con gái Phan Thị Mỹ Khanh là “Một ngườiđàn ông to lớn, đoi mắt to và sáng, bộ ria mép rậm, vẻ mặt nghiêm nghị”.Phan Khôi là người thẳng tính Trong khi nói chuyện với ai cũng vậy, hễthấy trái ý là ông nói liền, không vị nể và cũng dễ nổi nóng khi va chạm tớilời lẽ và sự việc không hợp với mình Người con đưa ra những câu chuyện

để người đọc “kiểm chứng” cá tính trên của Phan Khôi Chẳng hạn câuchuyện người con gái ông kể lại “Một hôm họa sĩ Văn Song ở lại nhà, làngười đứng đắn chỉ có một thói quen kì cục là trong khi ăn cơm cứ gõ đũavào miệng bát leng keng Cha tôi không bằng lòng thường gợi ý nhẹ nhàng

mà anh ta không sửa Đến một hôm, anh tiếp tục cái trò gõ bát, cha tôikhông nén được mình xẳng giọng “Tại sao trong bữa cơm anh lại gõ vàobát ăn, chướng quá ai mà chịu được Nếu anh còn muốn ở nhà tôi thì anh

chừa cái tật ấy đi” Không chỉ trong cuộc sống hàng ngày mà trong khi viếtvăn, viết báo ông cũng là người thẳng tính, hễ ý nghĩ thế nào viết ra như thế

ấy không giấu giếm “Người đương thời gọi ông ngang như cua” Hiểuđược tính cách Phan Khôi người đọc phần nào hiểu được sáng tác của ông

Nhà văn Nguyễn Tuân qua kí ức người vợ: Nguyễn Tuân từng trốnsang Băng Cốc – Thái Lan khi tham gia lễ truy điệu Phan Châu Trinh thì bịbắt về Hà Nội Sau đó giải về tù tỉnh Thanh Được thả về rồi không bao lâu

“Nhà tôi xách vali ra đi”, sau đó Nguyễn Tuân đến Nghệ An lại bị bắt giải

về Thanh Hóa Rồi Nguyễn Tuân bỏ ra Hà Nội ở với bạn bè viết sách, viết

báo Nguyễn Tuân từng đóng phim Cánh đồng ma ở Hồng Kông trong vai

y tá Có thể không phải vì Nguyễn Tuân quá khát được đóng phim mà quá

“khát đi”, “thèm đi” Nếu không có nhưng cơn khát đi như thế người đọc

không thể có Thiếu quê hương, Đảo Cô Tô… và những áng văn tùy bút nổi

tiếng khác Nếu không được cung cấp những tư liệu ấy, người đọc khôngthể hiểu được vốn từ ngữ phong phú, đặc sắc điêu luyện trải đều trên trangvăn Nguyễn Tuân Vì thế mà Vũ Thị Tuệ, vợ nhà văn Nguyễn Tuân viết

“Điều vui nhất của nhà tôi là được đi, cho đến ngoài bảy mươi nhà tôi vẫnthích đi” Nguyễn Tuân “khó tính và nóng tính Ít nói Rất thẳng Rất trực.Tình cảm bộc lộ rõ ràng Nhà tôi không ưa ai là có ngay trên nét mặt Tínhtình có khi ồn ào nhưng cũng có khi lặng thinh Nhà tôi ghét sự giả dối, rấttởm sự nịnh hót” Hiểu được một phần con người ầy là chìa khóa mở ra chongười đọc bước vào thế giới nghệ thuật của Nguyễn Tuân, nói như NguyễnĐăng Mạnh: “Đọc văn Nguyễn Tuân phải thấy cái ngông nghênh kiêu bạcchỉ là bề nổi, bề nổi của tảng băng trôi Theo cách nói của Hêmingway –cũng như cái can, cái pip, ria Hoa Kì chỉ là cái phong dạng bề ngoài củaông mà thôi” Qua cách ăn mặc của Nguyễn Tuân hằng ngày ta cũng biếtthêm về con người ông “Nguyễn Tuân ăn uống sao cũng được nhưng bátđũa phải đẹp, phải sạch” Về ăn mặc “Nhà tôi lúc còn trẻ chú ý sao chođúng thời trang Đến bây giờ ông nhà tôi vẫn chỉnh tề” Vì vậy, ta bắt gặp

trong mỗi trang viết Nguyễn Tuân không chỉ mỗi nhân vật dù thuộc loạingười nào cũng đều là nghệ sĩ trong nghề nghiệp của mình mà mỗi sự vậtđược miêu tả dù chỉ là cái ăn, cái uống cũng được quan tâm chủ yếu ởphương diện văn hóa mĩ thuật Ở Nguyễn Tuân con người ngoài đời để lạidấu ấn phong cách trong văn chương một cách rõ nét.

Đọc những trang viết của Nguyễn Tường Giang, con của Thạch Lam

Thạch Lam, cha tôi trong trí tưởng người đọc cảm nhận được phong cách

văn chương cũng giống như con người ông vậy “Ông có đôi mắt sâu vàbuồn”, “Ông ăn ít nhỏ nhẹ như một con mèo, ông ăn nhẹ nhàng và ít nói”.Với Thạch Lam, văn chương và đời sống ông tinh tế và nhẹ nhàng quá

“Người yêu hoa cẩm chướng, viết văn thật sớm vào buổi sáng, dạy họcthêm một tuần đôi ba giờ, đến tòa soạn vào những giờ đẹp nhất trongngày” Văn Thạch Lam để lại dư vị sâu sắc trong lòng người đọc, “Phảichăng ông là một sơi tơ giăng giữa một trời bão táp” Đúng như lời của mộtnhà văn đã viết: Góp phần vào văn chương không phải chỉ có những tácphẩm ồn ào, tiếng tăm, văn chương còn xây dựng vững vàng và yêu quýhơn bởi những tác phẩm nhẹ nhàng, thầm lặng Đó là những kí ức đẹp vềngười cha qua cảm nhận của người con Đọc những trang viết này, chúng takhông chỉ hiểu thêm về con người, về văn chương Thạch Lam, mà cảmnhận sâu sắc tấm lòng người con dành cho cha mình

Bài viết Lưu Quang Vũ cuộc đời và năm tháng của Vũ Thị Khánh,

mẹ nhà thơ Lưu Quang Vũ đã dựng lại chân dung Vũ với bao tình cảmthương mến của người mẹ và bao kỉ niệm buồn vui ấm lạnh của nhà thơnày Từ nhỏ “Vũ đã được bố dạy chữ bằng cách ghép những câu ca dao,những bài thơ hay vào cuốn vở, Vũ học và thuộc nhanh lại hay ngâm nga”

“Vũ thường dỗ em khóc bằng cách “hát”, bằng “thơ” Mười ba tuổi Vũ đã

có truyện ngắn Đám trẻ con làng Á” Lưu Quang Vũ là một con người có

tài: Vẽ tranh, làm thơ, viết kịch Mười bảy tuổi anh tình nguyện xin đi bộ

đội Anh đã làm rất nhiều thơ, nhưng không phải kiểu thơ của tuổi học tròsách vở mộng mơ nữa mà “Thơ Vũ mang cảm xúc hơi thở mới tiêu biểucho một thế hệ háo hức lên đường diệt Mỹ” “Chùm Thơ đầu Vũ in trên

Tạp chí Văn nghệ quân đôi ba bài thơ: Gửi tới các anh, Lá bưởi lá chanh, Đêm hành quân …” Hơn hết, Lưu Quang Vũ là người mở ra bước ngoặt

cho nền sân khấu Việt Nam Ánh hào quang của sân khấu mà Vũ tạo ratrong thời gian chưa đầy mười năm là khao khát không dễ đạt được củanhiều kịch sĩ tài năng Con người tai hoa ấy lại có số phận không may mắn:Tình duyên không trọn vẹn, ra đi khi tuổi đời còn trẻ, khi tài năng đang nở

rộ “Ngoài đời Vũ rất nổi danh Vũ là người không bao giờ nặng lời với aingay cả những kẻ mà Vũ biết đầy ác ý định làm hại mình Vũ cũng đối xửmột cách tử tế” Qua kí ức người mẹ không chỉ dừng lại số phận đời người

và sự nghiệp sáng tác Lưu Quang Vũ mà còn cho người đọc cảm nhận sâusắc thơ của anh: Thơ Lưu QuangVũ nói thật tâm trạng anh Vũ Từ Trangviết: “Tâm trạng ấy nay đem giải bày ở một thời điểm khác, không giankhác, môi trường khác thấy nó hiện lên đầy đủ chân dung thi sĩ buồn vuivới cuộc đời” Có thể xem, điều mà Vũ Thị Khánh dựng về chân dung vănhoc Lưu Quang Vũ là nguồn tư liệu cần thiết khi tiếp cận sáng tác LưuQuang Vũ, giúp độc giả rút ngắn con đường đến với thế giới nghệ thuật củanhà thơ Cũng qua trang viết Vũ Thị Khánh, người đọc biết thêm về một nữthi sĩ với những vần thơ đặc sắc trên thi đàn văn học Việt Nam hiện đại –

nữ sĩ Xuân Quỳnh Xuân Quỳnh là một người phụ nữ tài năng, thông minh

và yêu thương chồng con rất mực “Tôi chưa từng thấy người phụ nữ nàoyêu chồng và chiều chồng như Xuân Quỳnh Yêu đến đam mê” XuânQuỳnh là người phụ nữ hồn hậu, nhạy cảm vô cùng Ở Xuân Quỳnh sự hamsống là bản năng thường trực, người phụ nữ như chị luôn khát khao hạnhphúc như con sóng muốn tìm ra tận bể để tìm hạnh phúc Con người ấy cứ

tự nhiên bộc lộ mình trong thơ Xuân Quỳnh là minh chứng tiêu biểu chonhận định “Văn là người” Đọc thơ Xuân Quỳnh, độc giả sẽ được tiếp xúc

với con người chị, bóng dáng chị Cái chết đột ngột do tai nạn giao thôngcủa Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh không chỉ để lại nỗi đau đớn trong lòngngười thân mà còn nỗi mất mát lớn cho nên văn học nước nhà Như lời

Đông Mai, chị Xuân Quỳnh trong bài viết Xuân Quỳnh một nửa cuộc đời tôi: “Cả cuộc đời em cay cực nhọc nhằn Em đã sống hết cho đời, cho

những người thân Em bươn chải lo liệu trong nghèo túng để làm thơ, viếtvăn, nuôi dạy con nên người” “Trời đày em xuống trần gian để sống chongười khác như người trồng cây, cây đơm hoa kết trái thì trời gọi em về, đểlại cho đời hoa thơm trái ngọt” Qua chân dung văn học này nhiều độc giảnhất là độc giả nữ có thể soi bóng mình trong đó

Qua cuốn sách Nhà văn qua hồi ức người thân người đọc còn bắt

gặp một nhà văn nữ có tên tuổi trên thi đàn văn học Việt Nam nữa, đó làHằng Phương Hằng Phương được Vũ Ngọc Phan xây dựng chân dungdưới góc nhìn của người bạn đời Hằng Phương là “Cô gái dong dỏngcao”, “Cô có da trắng mịn, đôi mắt tuyệt đẹp, miệng cười tười để lộ haihàm răng trắng Cô yểu điệu, duyên dáng, có đôi mắt trong sáng và sâu vớihàng lông mi dày, lông mày xanh và dài như vẽ, đôi má mơn mởn lông tơhai hàng tóc mai dài, cong về phía tai, cặp môi đỏ thắm” Hằng Phương lớnlên trong gia đình nhà nho nghèo nông thôn nên cô yêu thương nhữngngười nghèo khổ “Cô thường đi quyên tiền giúp hội, tham gia những việcphát chẩn cho dân nghèo, cho hội tổ chức những năm bão lụt” Cô đã nhặtnhững đứa trẻ hai, ba tuổi và những đứa trẻ đói lả đưa vào hội tế sinh vàonăm đói 45 Với tính cách đó Hằng Phương thể hiện tình cảm của mình vớinhững người nghèo khổ trong sáng tác Và đặc biệt sự thành công của VũNgọc Phan chính là nhờ công sức rất lớn của Hằng Phương Như lời của

Ngọc Phan ghi lại: Trong bài Vĩnh biệt nhà thơ Hằng Phương, Viện Văn

học và “Tạp chí Văn học” đã nhận định về Hằng Phương như sau: “Làngười vợ và người bạn đời chung thủy của nhà phê bình, nghiên cứu VũNgọc Phan, chị đã góp phần lớn trong công tác sưu tầm nghiên cứu dân ca,

ca dao, tục ngữ của dân tộc Thơ chị cũng như con người chị dịu dàng, hiềnhậu, đằm thắm tình người”.

Còn Vũ Ngọc Phan được xây dựng qua góc nhìn của người con trai

Vũ Tuyên Hoàng “Cha tôi dáng người thanh tú, mảnh khảnh, cái dáng thưsinh” Qua trang viết của người con trai, người đọc biết được một nhà văn

với sức lao động kiên trì Lời người con kể lại: Trong tập hồi kí Những tháng năm ấy ông viết: “Tôi viết Nhà văn hiện đại từ tháng 12 – 1938 đến

cuối tháng giêng năm 1940 thì xong lượt đầu, tất cả 1650 trang trên giấyhọc trò Tư liệu dùng vào bộ sách lấy ở sổ tay tôi, có trên 50 sổ tay” Ông

còn viết: “Viết Nhà văn hiện đại, tôi hết sức thẳng thắn không vì nể một ai nên nhiều anh em rất ngại”.Có thể nói, Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan

đã bao quát được nhiều thời kì văn học sôi động, phong phú, phát triểnmạnh từ đầu thế kỷ 20 đến năm1942 Qua trang viết của Vũ Tuyên Hoàng,

người đọc một lần nữa khẳng định lại rằng: Nhà văn hiện đại là bộ sách

khảo cứu và phê bình văn học một cách công phu và thẳng thắn Nhắc đến

Vũ Ngọc Phan người đọc còn biết đến một nhà văn có công rất lớn trongviệc sưu tập thơ ca dân gian, truyện cổ với những công trình tập hợp nhữngtinh hoa dân gian của dân tộc Những công trình này không phải sau 1945

Vũ Ngọc Phan mới bắt đầu thực hiện mà “Viết tục ngữ ca dao, dân ca ViệtNam, cha tôi có ý định từ lâu lắm từ khi ở Thanh Hóa trong thời kì khángchiến lần thứ nhất” Điều này góp phần vào việc khẳng định giá trị củanhững tác phẩm Vũ Ngọc Phan

Nhà thơ Bích Khê hiện lên qua kí ức người chị ruột Lê Ngọc Sương

Đó là “người em khó tính” Thuở nhỏ chàng là người thông minh nhưng

mà lười Nhưng có lần mẹ đánh một trận nên thân con người ấy đã siêngnăng hết mực Mười hai tuổi chàng làm thơ đường luật Con người thiên tài

ấy trưởng thành với lòng nhân ái, e lệ Chàng thường lấy tiền cha mẹ, anhchị cho những người nghèo khổ Chàng đã từng xin thôi học vì muốn lấy số

tiền cha mẹ cho đi học để san sẻ với bạn Nhưng con người ấy lại lận đận

và dang dở trong chuyện tình yêu: Mối tình đầu với Song Châu dang dở,tình yêu với Bích Thủy không thành và tình yêu với Ngọc Kiều tan vỡ đểlại nổi đau lớn trong lòng chàng “Từ dạo ấy, thơ đau thương của Bích Khêtuôn ra lai láng để than khóc cho thân phận mình, thân phận Ngọc Kiều và

cả những éo le trong nhân tình thế thái” Phải chăng bất hạnh tình yêu nơitrần thế, thi nhân đã ôm mộng đến với những cõi mơ mộng, hồn được phiêudiêu đắm đuối “trong miền chiêm bao” Chúng ta có thể bắt gặp điều này

qua bài thơ Mơ tiên của Bích Khê Bích Khê là một trong những thành

viên thuộc trường thơ loạn nhưng ông vẫn tạo cho mình “một cõi thơ”, “mê

ly không bốn bề” in đậm dấu ấn cá nhân, đậm đặc chất liệu cái tôi, cái cốtcách Bích Khê: tinh tế mà phức tạp Bích Khê bị viêm phổi và lìa đời lúc

ba mươi tuổi Cái chết của chàng nhẹ nhàng “Chàng cần ngủ một chút”;

“Tiếng kinh và tiếng mỏ nhà sư vọng lên cao xung quanh chàng” Quanhững trang viết của người chị Bích khê người đọc cảm nhận được cuộcđời đau thương và bất hạnh đã ảnh hưởng rất lớn đến sáng tác của BíchKhê Nhưng ông vẫn luôn vượt lên sự đau khổ đó với lòng ham sống “Emvẫn chưa muốn chết! Em yêu đời quá!” và những vần thơ đẹp

Cùng với Bích Khê, Hàn Mặc Tử cũng là một thành viên của trườngthơ loạn Chân dung Hàn Mặc Tử hiện lên qua kí ức người em trai Nguyễn

Bá Tín gần gũi với những sự kiện quan trọng trong cuộc đời Hàn Mặc Tử

Sự ra đời của Hàn Mặc Tử rất đặc biệt Khi Hàn Mặc Tử ra đời cũng đúnglúc con tàu to lớn của hàng hải Pháp bị mắc cạn chạy ra được Qua lời chịgái: “Mẹ tôi kể lại và thêm rằng: Anh Trí giống như ông nội về cái dángđậm chắc nhất là hai cổ tay tròn như cán rựa” Hàn Mặc Tử sinh trong hoàncảnh như vậy chứ không phải như ông Trần Thanh Mại viết “Anh Trí sinh

ra trong trường hợp bất thường quái lạ” Dường như, lúc sinh thời Hàn Mặc

Tử vừa là một con người trần tục, vừa là một “trích tiên” thực sự Qua kí ứcNguyễn Bá Tín, Hàn Mặc Tử là con người có “Tính tình bướng bỉnh, ít khi

nhận lỗi, tuy nhiên không hề giận hờn ai, rất dễ quên những gì anh đã làmthiệt hại cho người khác và ngược lại cũng không nhớ ai đã làm thiệt hạicho anh Hàn Mặc tử yêu biển, yêu những đêm trăng sáng tuyệt đẹp Chàng

“đã nhiều lần đến đây ngắm trăng khi Sa Kỳ” Nhưng một lần tắm biểnchàng suýt chết Từ đó, “Anh không tắm biển nữa, sợ nước ít hoạt động,nói năng nhỏ nhẹ như sợ ai nghe thường ngồi khoanh tay nghe hơn là nói,hình thể gầy sút đi, nhỏ đi Nhiều lúc như xuất thần không hay biết gì xungquanh Nhất là lúc anh ngồi ngâm thơ, giọng run run đau đớn” “Anh có lôithôi về ăn mặc, ít tắm giặt, phải nhắc nhở anh thay quần áo” “Cả nhà đềunghĩ anh mắc bệnh tâm thần hay hoang tưởng gì đó, nhưng anh vẫn bìnhthường, vẫn làm thơ, thức khuya để ghi chép” Dường như càng bị bệnh tậthành hạ khốc liệt, quyền sống làm người càng bị bóp nghẹt, Hàn Mặc Tửcàng yêu điên cuồng thế giới này L.Tônxtôi thường nói: “Khó khăn hơn cả

là yêu cuộc sống với những đau khổ của mình” Trong thơ Hàn Mặc Tử tavẫn bắt gặp hình ảnh thiên nhiên tuyệt đẹp, hình ảnh những người con gáiyêu đương tuyệt vời Có thể nói, hiểu thêm về con người, cuộc đời HànMặc Tử để hiểu thêm về thơ văn ông Bằng tài năng xuất chúng, dưới áplực của định mệnh cực kì nghiệt ngã, nhà thơ Hàn Mặc Tử đã để lại cho đờinhiều bài thơ “thần bút” Cuộc đời và thơ Hàn Mặc Tử còn gợi mở một lốisống không phải chỉ có phần “xác” mà có phần “hồn” kì diệu hơn

Thế Lữ được xây dựng qua kí ức người con trai Nguyễn Đình Nghi

“Trong con người ông bố tôi có nhiều nét đối nghịch rất lạ: Ông nghiêmkhắc thì rất nghiêm khắc nhưng rất hóm hỉnh hài hước” Có thể nói, đónggóp của Thế Lữ cho sân khấu kịch nói là tư cách khai sáng bộ môn này.Qua việc hướng dẫn và rèn luyện cho con trai mình trong nghề sân khấu,ông để lại bài học sâu sắc cho những người làm sân khấu không chỉ hômnày mà mai sau

Tú Mỡ qua hồi ức người con trai Hồ Quốc Cường trong bài viết Con người nhân ái là người “sống rất bình dị”, “phong thái giản dị, cởi mở và luôn vui vẻ dịu hiền” Đọc thơ Tú Mỡ với những Dòng nước ngược, những

Nụ cười kháng chiến, “nghe Tú Mỡ hát chèo, bình thơ, xem hoặc cùng Tú

Mỡ vui chơi con cháu, sum họp với bạn bè” ta có thể cảm nhận rằng: Đờisinh ra ông để cười đời Ông cười tất cả chẳng kiêng nể ai, tất cả đối với

ông đều đáng cười Nhưng có lần ông khóc đó là khi ông đọc bài thơ Khóc người vợ hiền để vĩnh biệt người vợ hiền của mình Đó là ngày bước ngoặt

trong cuộc đời cũng như sự nghiệp của ông “Ông làm ít thơ cười nhưngnhiều thơ tình cảm” Qua những trang viết này người đọc hiểu được đằngsau những tiếng cười trong thơ Tú Mỡ là một tấm lòng của một nhà thơ,như lời nhan đề bài viết “Con người nhân ái”

Nhà viết kịch Lưu Quang Thuận được dựng qua kí ức người con gái

Lưu Khánh Thơ Cha tôi – những dấu ấn không phai mờ Đó là những kỉ

niệm đẹp về cha, và bao trùm lên tất cả là nỗi nhớ và tình yêu thương dadiết về cha mình.Trong gia đình, ông “là người hiền hậu và yêu thương conhết mực” Ở phương diện nhà thơ, nhà viết kịch, Lưu Quang Thuận làngười có tên tuổi trong văn học Việt Nam hiện đại với nhiều thành tựu xuất

sắc Đặc biệt, giới chuyên môn đánh giá hai tác phẩm chèo Tấm cám và Mối tình Điện Biên của ông là những mốc son trong nghệ thuật chèo hiện

đại Việt Nam Để rồi “Nhiều năm qua nhưng chúng tôi không quên cảm

giác lâng lâng, êm ả khi nghe bài Chức cảm hồi văn của Tấm (trong lốt cây xoan đào) ru hoàng tử, điệu Ru xuân đầy cảm khái khi hoàng tử trở về làng Mai, điệu Con gà rừng gấp gáp như tiếng reo đắc thắng của mụ Cám khi đẩy Tấm xuống ao, điệu Làn thảm rơi nước mắt của Tấm khi bị gì ghẻ

ngược đại…” Lưu Quang Thuận đã truyền cho con lòng say mê nghệthuật, những người con đã tiếp nối thành công của cha mình trên conđường nghệ thuật: Lưu Quang Vũ, Lưu Khánh Thơ

Nhà văn Khái Hưng hiện lên qua kí ức người con trai Trần KhánhTriệu Trong con mắt người con trai, Khái Hưng là “người hoàn hảo” KháiHưng sinh ra trong gia đình quan lại nhưng phải chịu sự cay cực, sự hành

hạ của bà dì ghẻ khắc nghiệt Chính trong hoàn cảnh đó Khái Hưng có kinh

nghiệm sống trong sáng tác nhiều tác phẩm như hai cuốn Thoát ly và Thừa

tự Và có một thói quen với Khái Hưng là “Cứ mỗi lần uất ức đau buồn

chuyện gia đình, ba tôi lại vào chùa tụng kinh cứu khổ” Có lẽ vì vậy màngười ta thường nói trong tác phẩm của Khái Hưng có cái gì phảng phấtnhẹ nhàng của đạo phật Tất cả những điều đó làm nên vốn sống dồi dào,hun đúc nên nhà văn Khái Hưng Hiểu về cuộc đời Khái hưng để chúng tahiểu thêm về văn chương ông

Với bài viết Cha tôi, Lan Hương đã dựng lên chân dung người cha

của mình là nhà thơThôi Hữu.Thôi Hữu sinh ra chưa một lần bú dòng sữa

mẹ và “Không được lớn lên dưới một mái ấm gia đình ruột thịt” Chính vìvậy, ông tự lập rất sớm “Ông rất chăm đọc sách báo, mê thơ văn và quyếtchọn con đường văn chương phụng sự cách mạng” Ông lăn lội trong cuộcchiến đấu Ông sống như là viết, viết những điều cháy bỏng trong lòngphụng sự nhân dân “Ông gắn bó với Hà Nội và mơ ước viết nhiều về HàNội” Vì vậy, ông sáng lập nên tờ “Thủ đô” Ông say thơ, yêu thơ ThôiHữu đã thổi vào hồn thơ cái tính mộc mạc, sâu lắng Là người “Của bộ đội

và dồn hết tâm huyết cho bộ đội” nên ta bắt gặp ở mảng truyện ký, tùy bútcủa Thôi Hữu có cái chắc, khỏe, giàu cảm xúc của người lăn lội và trưởngthành trong thực tiễn cách mạng Hi sinh ở tuổi 29 “Làm dang dở những dựtính, hoài bão và những trang viết của ông” nhưng con người và thơ vănông sống mãi hôm nay và mai sau

Trong cuốn sách Nhà văn qua hồi ức người thân có những bài viết

chỉ là một mẩu chuyện nhỏ trong cuộc sống đời thường của văn nghệ sĩnhưng giúp người đọc hiểu thêm về cuộc sống thường nhật sau những trang

viết của họ Đọc trang thơ Nguyễn Bính, người đọc cảm nhận một con

người mộc mạc, dịu hiền nhưng qua câu chuyện Đặt tên cho con của người

vợ Nguyễn Bính là Hồng Châu ghi lại Chúng ta thấy ông cũng nóng tính,cứng nhắc Người đọc cũng phải bật cười vì Nguyễn Bính tranh đặt tên chocon với vợ Chỉ là mẫu chuyện nhỏ nhưng người đọc hiểu thêm đằng saunhững trang viết là tính cách và bao vui buồn, ấm lạnh của một con người

Nhà văn Nguyễn Trọng Oánh qua kí ức của người con gái GiángVân là người được giáo dục khá nghiêm khắc Chính “Phương pháp giáodục và cái thái độ kính trọng những người học thức cùng với những cái tôn

ti trật tự trong một gia đình nhà nho, là những thứ hằn sâu trong đầu óc,trong cách nghĩ và tình cảm của cha tôi tận sau này” Nguyễn Trọng Oách

là người tham gia vào cuộc cách mạng của dân tộc Ông là thành viên trungthành, hi sinh cả đời như bao con người cùng thế hệ Ông là “một ngườikhắc kỷ” “ít nói” Suốt một đời người, trong con người khắc kỷ đó gặp baonỗi đau buồn “Trong cuộc đời ông luôn tự đè nén tình cảm đi ngược với lợiích chung của ông được định ra hai phần rất rõ: Cái cần làm và cái cầntránh” Và rồi cái bất hạnh của một người không hòa nhập được với dòngchảy xã hội sau chiến tranh; nỗi đau khổ khi không tự lo liệu được cho giađình Sự bất lực của một con người giữa đời thường có lúc “Cha tôi địnhném bút không viết nữa” Nguyễn Trọng Oánh mất đi với bao dự định dang

dở Với ông “Đời sống là cả một chuỗi dài những dằn vặt và giằng xé, giữanhận thức và thực tế, giữa hoài bão và khả năng, giữa các nguyên tắc và tìnhcảm tự nhiên… những thứ vốn không dung được nhau cùng ở trong conngười ông và hành hạ ông đến kiệt sức” Hiểu được nỗi buồn vui của ôngsau trang viết, người đọc yêu hơn, hiểu hơn về con người và thơ văn ông

Qua kí ức người con trai Vũ Hoàng Tuấn người đọc biết rõ hơn về

Vũ Bằng là một chiến sĩ tình báo Vũ Hoàng Tuấn ghi lại lời kể của đại táNguyễn Mạnh Khoát: “Anh là một tri thức yêu nước thông minh, đầy

phong cách nghệ sĩ nhưng rất giản dị, một chiến sĩ tình báo của quân đội tangay từ đầu cách mạng tháng tám cho đến ngày đất nước thống nhất Sốngtrong lòng địch bao nhiêu nguy hiểm cám dỗ, chỉ một phút dao động là đầuhàng hoặc là chết… phải có tấm lòng yêu nước sâu sắc lắm, mới có thểvượt qua được Anh Vũ Bằng là vậy…” Có lẽ, chính trong hoạt động tìnhbáo này tạo ra cho ông cách viết báo sắc sảo Và hơn nữa, trong hoàn cảnh

xa quê hương đất nước, trong lòng mang nhiều tâm sự nhà văn cho ra đời

nhiều tác phẩm đặc sắc như Thương nhớ mười hai Vũ Bằng trong thời gian

dài được xem là “dinh tê, di cư, phản bội” Nhưng thêm một lần nữa chúng

ta khẳng định rằng: Vũ Bằng là con người chân chính, nhà văn yêu nước,tấm lòng sắt son với Hà Nội

Chế Lan Viên qua kí ức người con gái Phan Thị Vàng Anh và ngườicon trai Phan Hải Triều là người cha hết lòng chăm lo cho con, cho giađình và nặng lòng với quê hương đất nước Với Chế Lan Viên nghề văn

“như một cái ách nặng” Có lẽ vì với ông đó là cái ách nặng nên ông để lạicho đời nhiều tác phẩm có giá trị

Trong bài viết Nhà tôi kỷ niệm một thời và mãi mãi Trịnh Thị Uyên

đã dựng nên chân dung Nguyễn Huy Tưởng là người tính tình có phần “trẻcon”, “với cái tính hay dỗi của anh ấy” nhưng lại yêu thương vợ hết mực.Nguyễn Huy Tưởng tham gia nhiệt tình vào công cuộc kháng chiến của dântộc Ông đã từng tham gia vào nhóm “Văn hóa cứu quốc” Ông luôn làmviệc một cách nghiêm túc trong những hoàn cảnh khó khăn và cho ra đời

những tác phẩm có giá trị như Bắc Sơn,Vũ Như Tô,Truyện Anh Lục, Một ngày chủ nhật, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Sống mãi với Thủ đô… Đặc biệt,

qua trang viết Nguyễn Huy Thắng – con trai của nhà văn trong bài viết

“Cha tôi viết sống mãi với thủ đô”, ta thấy sức lao động không mệt mỏi,

bền bỉ của một nhà văn Đúng như nhà văn Tô Hoài từng ví Nguyễn HuyTưởng “như tay đô vật vào gióng còn đương múa vờn” Chính là khi Tô

Hoài nói tới “keo vật” của ông với Sống mãi với thủ đô Nguyễn Huy Tưởng mất đi không được thấy Sống mãi với thủ đô của ông ra đời, nhưng

như thế ông là người hạnh phúc bởi với ông “Cái sướng nhất là được viếttuy có vất vả một cách kiệt lực” (Nhật kí tết Mậu thân 1958)

Qua bài viết Sức trẻ của một cây bút của Lê Minh _ con gái Nguyễn

Công Hoan đã dựng chân dung của con người đời văn đi cạnh con ngườiđời thường Từ nhỏ Nguyễn Công Hoan đã được nghe và thuộc rất nhiềucâu thơ, câu đối qua cụ nội “Tối tối trước khi đi ngủ cụ bà thường ngâmnga rồi dạy truyền khẩu cho các cháu” Điều này có ảnh hưởng mạnh mẽđến phong cách văn chương của ông sau nay Vì vậy, ta bắt gặp ngôn ngữtrong truyện của ông là ngôn ngữ ta nói hàng ngày được chọn lọc và nângcao Ông đưa ca dao tục ngữ vào truyện một cách tự nhiên thoải mái Quanhững truyện ngắn của ông người đọc cảm nhận ông là người hài hước, dễtính, hồn nhiên “Thật vậy trong cuộc sống hàng ngày ông cũng vô cùng dễtính và vui vẻ” Người đọc biết rằng, đằng sau những tiếng cười trongtruyện của ông là nỗi chua chát sâu cay Sau những chuỗi cười người đọccảm thấy “lòng thắt lại nghẹn ngào” Con người ấy đã sống và làm việc vớimột “sức trẻ” Ông luôn trăn trở về thời cuộc, từ đó cho ra đời tác phẩm giá

trị như Đào kép mới Tác phẩm phản ánh đúng bộ mặt của xã hội lúc bấy

giờ Lê Minh cũng dựng lại chân dung Nguyễn Công Hoan con người đờithường với bao buồn vui trăn trở Ông đã từng sống lênh đênh vì nhữngtrang viết không làm vừa lòng quan cai trị lúc bấy giờ Tưởng chừng nhưcon người ấy sinh ra để cười nhiều nhưng “những người cười nhiều ấy cócuộc đời đầy nước mắt”, với nỗi đau người mẹ bị chết cháy, nỗi đau khingười con trai bị hy sinh, nỗi trăn trở cho những kiếp người “Tôi hiểu rằngnhững tác phẩm của ông viết đều bật từ những cơn đau nhức nhối cho sốphận con người, nhưng giận buồn không xóa nổi” Sống trong thời kì đấtnước bị đô hộ, nhân dân lầm than, đói nghèo loạn lạc, nhà văn NguyễnCông Hoan thấu hiểu nỗi đau của người dân mất nước Càng căm ghét bọn