Thế giới nhân vật trong truyện ngắn việt nam 2005 2010

Trớc hết, tác giả Hà Trần Thuỳ Dơng trong "Sự khác biệt giới trong quanniệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn qua một số truyện ngắn đơng đại",cho rằng: Con ngời Việt Nam trong văn học

Tr ờng đại học vinh

-Lê thị thủy

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005 - 2010

Chuyên ngành: văn học Việt Nam

Mục lục

Mở Đầu

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phơng pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn 5

Chơng 1 Truyện ngắn Việt Nam 2005 - 2010 trong bối cảnh chung của truyện ngắn sau năm 1975 1.1 Bối cảnh lịch sử và bức tranh chung của Văn học Việt Nam sau năm 1975 7

1.1.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội 7

1.1.2 Bức tranh chung của Văn học Việt Nam sau năm 1975 8

1.2 Nhìn chung về truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 13

1.2.1 Truyện ngắn và u thế của thể loại 13

1.2.2 Nhìn chung về truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 18

Chơng 2 Sự đa dạng của loại hình nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005 - 2010 2.1 Nhân vật - vai trò của nhân vật trong tác phẩm tự sự 23

2.1.1 Khái niệm nhân vật - Thế giới nhân vật 23

2.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm tự sự 25

2.2 Tiêu chí phân loại nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 25

2.3 Những loại hình nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 27

2.3.1 Thế giới nhân vật con ngời 27

2.3.2 Thế giới nhân vật h ảo 68

Chơng 3 Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005 - 2010 3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình, hành động và nội tâm nhân vật 76

3.1.1 Miêu tả ngoại hình nhân vật 76

3.1.2 Miêu tả hành động nhân vật 79

3.1.3 Miêu tả nội tâm nhân vật 81

3.2 Nghệ thuật tổ chức ngôn ngữ nhân vật 86

3.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 86

3.2.2 Ngôn ngữ độc thoại 88

3.3 Cách tổ chức không gian và thời gian nghệ thuật 91

3.3.1 Nhân vật và cách tổ chức không gian nghệ thuật 92

3.3.2 Nhân vật và cách tổ chức thời gian nghệ thuật 97

3.4 Nghệ thuật tạo dựng tình huống, cốt truyện 100

3.4.1 Nghệ thuật tạo dựng tình huống 100

3.4.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện 104

Kết luận 109

Tài liệu tham khảo 112

Mở đầu

1.ưLíưdoưchọnưđềưtàiư

1.1.ưVăn học Việt Nam từ năm 1975 đến nay có nhiều thành tựu Văn học

nói chung, văn xuôi nói riêng có nhiều khởi sắc và cách tân đáng chú ý, đặcbiệt là ở lĩnh vực truyện ngắn Văn học chuyển từ t duy sử thi sang t duy tiểuthuyết và theo đó là sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con ngời, đổi mớigiọng điệu, đề tài, chủ đề…

Nằm trong mạch chảy của văn học Việt Nam từ sau năm 1975, đặc biệt

từ sau đổi mới, truyện ngắn 2005-2010 đã kế thừa những thành tựu của giai

đoạn văn học trớc đó, đồng thời cũng có những đóng góp mới mẻ cho nền vănhọc nói chung và văn xuôi nớc nhà nói riêng

1.2 Là thể loại phù hợp với xã hội hiện đại, truyện ngắn nhận đợc sự

quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu và công chúng độc giả Trong nhữngnăm gần đây, truyện ngắn 2005-2010 cũng đã thu hút đợc sự chú ý của cácnhà phê bình và độc giả Nhiều cuộc đối thoại, thảo luận giữa nhà văn- nhàphê bình- độc giả, các ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu phê bình đãdiễn ra xung quanh những hiện tợng văn học đáng chú ý Tuy nhiên, hầu hếtcác các ý kiến phê bình mới chỉ dừng lại ở việc đánh giá, bàn bạc về một sốtác giả, tác phẩm cụ thể mà cha có công trình nghiên cứu với qui mô lớn vềtruyện ngắn giai đoạn này

Là những tác phẩm văn xuôi của thập kỉ đầu thế kỉ XXI, rất mới mẻ và

đang thu hút đợc sự quan tâm của độc giả, truyện ngắn 2005-2010 có diệnmạo nh thế nào? Về thế giới nhân vật có gì nổi bật?… Những câu hỏi này đến

nay vẫn cha đợc quan tâm nghiên cứu Với đề tài Thế giới nhân vật trong

truyện ngắn Việt Nam 2005-2010, chúng tôi hi vọng sẽ góp một phần nhỏ

vào công việc có ý nghĩa nhng cũng không ít khó khăn này

1.3 Nghiên cứu đề tài n y, luận văn của chúng tôi hi vọng đóng gópày, luận văn của chúng tôi hi vọng đóng gópthêm t liệu cho quá trình giảng dạy, học tập về văn học Việt Nam đơng đại vànhất lày, luận văn của chúng tôi hi vọng đóng góp bài Thời sự văn học trong chơng trình phổ thông

vật trong truyện ngắn giai đoạn này Các ý kiến phê bình mới chỉ dừng lại ởmột số tác giả- tác phẩm cụ thể

Có thể kể tên một số bài viết sau:

- Bài viết "Sự khác biệt giới trong quan niệm nghệ thuật về con ngời của nhà

văn qua một số truyện ngắn đơng đại", Hà Trần Thuỳ Dơng, Văn thơ trẻ.

- Bài viết "Khuynh hớng lạ hoá trong tiểu thuyết, truyện ngắn Việt Nam

đơng đại - một số bình diện tiêu biểu", Nguyễn Thành, Văn thơ trẻ.

- Bài viết "Đờng đến văn chơng của một ngời viết trẻ", Lê Hơng Thuỷ,

Nh văn à văn

Trớc hết, tác giả Hà Trần Thuỳ Dơng trong "Sự khác biệt giới trong quanniệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn qua một số truyện ngắn đơng đại",cho rằng: Con ngời Việt Nam trong văn học đơng đại "không đại diện cho mộtcái gì đó, hay nói lên một điều gì đó mà nó là sự tự thể hiện, tự nói về bảnthân mình …" Bằng việc so sánh, đối chiếu truyện ngắn của một số nhà vănnữ nh: Võ Thị Hảo, Trần Thuỳ Mai và Nguyễn Ngọc T với các nhà văn namnh: Hồ Anh Thái, Quý Thể, Nguyễn Quang Sáng, tác giả khẳng định: các nhàvăn nữ "luôn khai thác con ngời trong sự bi kịch của tình yêu tuổi trẻ", còn đốivới các nhà văn nam tác giả cho rằng: "Không chỉ dừng lại ở cuộc sống riêng

t, đời sống nội tâm của nhân vật mà cao hơn, họ phản ánh những con ngời đachiều, đa tính cách và với những địa vị, cuộc đời khác nhau" Cuối cùng, tácgiả kết luận: so với các nhà văn nữ, thế giới nhân vật trong truyện ngắn củacác nhà văn nam phong phú và đa dạng hơn "Đó không chỉ là những con ngờicô đơn, bất hạnh trong cuộc sống riêng t, trong tình yêu hôn nhân, mà rộnghơn, đó là con ngời với những mâu thuẫn vốn tồn tại trong xã hội dới cái nhìntáo bạo, mạnh mẽ và quyết liệt hơn dới góc nhìn của nam giới" [7]

Cũng đi vào những bình diện cụ thể, trong bài viết "Khuynh hớng lạ hoátrong tiểu thuyết, truyện ngắn Việt Nam đơng đại- một số bình diện tiêubiểu", tác giả Nguyễn Thành nhận xét về nhân vật trong tác phẩm đơng đạiqua nghiên cứu một số truyện ngắn của Phạm Thị Hoài, tiểu thuyết củaNguyễn Bình Phơng, Nguyễn Danh Lam nh sau: “Nhân vật trong tác phẩm đ-

ơng đại thờng không đợc thể hiện nh những con ngời xã hội (theo hớng hiệnthực hay luận đề), không đợc miêu tả một cách chi tiết, tỉ mỉ, sinh động vềhoàn cảnh xuất thân, địa vị xã hội, giai cấp và tính cách phù hợp với địa vịấy” Cũng theo tác giả: “Nhân vật trong tác phẩm đơng đại là những "mảnh

vỡ" về ngoại hình, về tính cách, thậm chí cả cái tên của nó cũng không có,hoặc có nhng không rõ ràng, không ám ảnh” [55]

Với tác giả Lê Hơng Thuỷ, trong bài viết "Đờng đến văn chơng của mộtngời viết trẻ", lại đi vào tìm hiểu truyện ngắn của nhà văn nữ Đỗ Bích Thuý và

đi đến khẳng định: Có một sự gặp gỡ khá thú vị ở truyện ngắn của nhiều câybút nữ - "ngời phụ nữ là hình tợng xuyên suốt, thờng trở đi trở lại trong sángtác của các chị " [6]

Nh vậy, nhìn chung với truyện ngắn Việt Nam 2005-2010, những đánhgiá của các tác giả có vị trí trong giới nghiên cứu- phê bình còn rất khiêm tốn

Và việc nghiên cứu đó chỉ dừng lại ở những nhận định ban đầu, cha có mộtcông trình qui mô nào nghiên cứu về truyện ngắn giai đoạn này Tuy nhiên,với chúng tôi- những ngời thực hiện đề tài này thấy rằng, những bài viết trên

đây, dù chỉ là ở mức độ là cảm nhận ban đầu hoặc đánh giá về một tác giả- tácphẩm cụ thể, nhng cũng sẽ là những nguồn tài liệu quý giá mang tính định h-ớng cho chúng tôi trong việc nghiên cứu, học tập này Chúng tôi hy vọng, với

đề tài này sẽ đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu để khái quát đợc một số đặc

điểm về Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010…nhằmkhẳng định những đóng góp của truyện ngắn giai đoạn này trong văn xuôi nớcnhà

3.ưĐốiưtợngưvàưphạmưviưnghiênưcứuư

3.1.ưĐốiưtợngưnghiênưcứuư

Luận văn của chúng tôi tập trung nghiên cứu Thế giới nhân vật trong

truyện ngắn Việt Nam 2005-2010.

3.2.ưPhạmưviưnghiênưcứuư

Truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 chiếm một số lợng không nhỏ trongcác sáng tác văn chơng nớc nhà giai đoạn này Tuy nhiên, do những điều kiệnkhách quan và chủ quan, sự khảo sát của chúng tôi chủ yếu chỉ giới hạn ởmột số tuyển tập sau:

1 Văn mới 2005-2006, (Nxb Hội nhà văn)

2 Văn mới 2006-2007, (Nxb Hội nhà văn)

3 Văn mới 2007-2008, (Nxb Hội nhà văn)

4 Văn mới 2008-2009, (Nxb Hội nhà văn)

5 Truyện ngắn hay 2005-2006, (Nxb Thanh niên)

6 Truyện ngắn hay 2007-2008, (Nxb Lao động)

Trong luận văn này, chúng tôi thực hiện những nhiệm vụ cơ bản sau:

4.1 Đa ra cái nhìn khái quát về truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 trong

bối cảnh chung của truyện ngắn Việt Nam sau năm 1975

4.2 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 phong

phú, đa dạng, tuy nhiên vẫn có một số loại hình nhân vật nổi bật Từ hệ thốngcác tác phẩm đã chọn, luận văn đi sâu khảo sát, phân tích, tổng hợp, xác địnhnhững loại hình nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010

4.3 Phân tích, khái quát lên những đặc điểm cơ bản về nghệ thuật thể

hiện nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010

Và cuối cùng là rút ra một số kết luận về thế giới nhân vật trong truyệnngắn Việt Nam 2005-2010

2005-2010 KÕt qu¶ cña luËn v¨n cã thÓ lµ tham kh¶o h÷u Ých cho ai quan t©m

Chơng 1 Truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 Trong bối cảnh chung của truyện ngắn sau 1975

1.1.ưBốiưcảnhưưlịchưsửưvàưbứcưtranhưchungưcủaưvănưhọcưViệtưNamưsauưnămư1975

1.1.1 Bối cảnh lịch sử – xã hội xã hội

Với thắng lợi của cuộc cách mạng tháng 8 năm 1945 đất nớc ta bớc sangmột kỷ nguyên mới- kỷ nguyên của độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội

Nhng đó cũng chính là khởi đầu cho hai cuộc kháng chiến lâu dài, anhdũng của dân tộc để bảo vệ bằng đợc nền độc lập, tự do còn non trẻ mà Cáchmạng tháng Tám đa lại

Tháng 4 năm 1975, với chiến thắng của chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử,

đất nớc ta hoàn toàn thống nhất, Bắc Nam sum họp một nhà Cả nớc lại phải

đơng đầu với những cam go thử thách không kém phần khốc liệt, vừa khắcphục hậu quả sau chiến tranh, đồng thời xây dựng đất nớc theo định hớng xãhội chủ nghĩa

Năm 1986 là một mốc son mới của đất nớc Đại hội VI của Đảng đã mở

ra một thời kỳ mới cho lịch sử dân tộc, đã thổi một luồng gió mới đến con ng

-ời Việt Nam Về mặt chính trị, nhà nớc ta kiên định đi theo con đờng xã hộichủ nghĩa nhng trên tinh thần dân chủ, xây dựng một nhà nớc pháp quyền củadân, do dân và vì dân Quan niệm địch- ta không còn gay gắt, thay vào đó làhòa bình- hợp tác- các bên cùng có lợi Về mặt kinh tế, chủ trơng xây dựngnền kinh tế thị trờng ngày càng hòa nhập với thế giới, phấn đấu để dân giàu,nớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Nhng thực tế trong quá trìnhphát triển, nhà nớc ta, nhân dân ta phải đối mặt với những vấn đề phức tạp,thậm chí là nhức nhối Nền kinh tế thị trờng, bên cạnh những mặt tích cực,cũng đồng thời bộc lộ những mặt trái của nó Cái xấu, cái ác, những tệ nạn xãhội đang còn âm thầm nhng không kém phần dữ dội, len lỏi vào cuộc sống,vào tâm hồn mỗi ngời dân Việt Nam Những chuẩn mực đạo đức, đạo lí làmngời đang có chiều hớng đi xuống Giữa con ngời nảy sinh nhiều mối quan hệphức tạp và mang màu sắc tính toán, giá trị tình cảm bị xem nhẹ, ngời ta sốngvì danh lợi hơn là vì lý tởng… Tất cả những biến động lớn về lịch sử - xã hội

ấy đã kéo theo những xáo trộn trong đời sống văn hóa của dân tộc Nghị quyết

05 của Bộ Chính trị về công tác văn hóa- văn nghệ (1987) đã mở ra một cách

nhìn mới về vị trí và chức năng của văn nghệ Nghị quyết nhấn mạnh: “Vănhọc nớc ta phải đổi mới t duy, đổi mới cách nghĩ, cách làm” Các nhà văncũng tự xác định “Không thể viết nh trớc đợc nữa” Lúc này, Đảng động viên,khuyến khích các nhà văn nói thẳng, nói thật mọi vấn đề trong cuộc sống,chấp nhận mọi phơng pháp thể hiện đời sống nhng phải đứng trên lập trờng vàlợi ích của toàn dân Chủ trơng đổi mới đã thổi một luồng sinh khí vào đờisống văn hóa xã hội, khơi dậy những suy nghĩ mới, những tìm tòi sáng tạotrong giới trí thức văn nghệ sĩ, tạo điều kiện cho văn học nói chung và truyệnngắn nói riêng phát triển những tố chất mới so với thời kỳ trớc đó.

1.1.2.ưBức tranh chung của văn học Việt Nam sau năm 1975

Năm 1975 là cái mốc chấm dứt một giai đoạn lịch sử của dân tộc đểchuyển sang một vận hội mới Đối với văn học, bối cảnh mới tạo nên nhữngchấn động sâu sa trong ý thức nghệ thuật Từ một nền văn học của đấu tranh,của chiến tranh, của những yêu cầu nghiêm ngặt về chính trị và t tởng, vănhọc sau năm 1975 đang có những yêu cầu mới, nhu cầu trở lại với sự sáng tạotrong dân chủ, nhu cầu “sống” trong mọi vấn đề của đời sống con ngời để tìmkiếm và thiết lập những giá trị phong phú của tinh thần con ngời Đặc biệt, đổimới văn học khởi đầu từ năm 1986, chính là sự tự ý thức của văn học trên mộtchặng đờng mới của lịch sử đất nớc và trên chặng đờng phát triển của chínhnó

1.1.2.1 Dân chủ hóa văn học

Dân chủ hóa văn học là một khái niệm bao quát toàn bộ đời sống văn học

từ sau đổi mới Có thể nhận ra những biểu hiện của nó trên những phơng diệnchính của đời sống văn học Trớc hết là dân chủ hóa trong quan niệm và đánhgiá văn học Văn học thời kỳ chiến tranh đợc nhìn nhận nh là một công cụ củachính trị, là một vũ khí của t tởng, là phơng tiện giáo dục, tuyên truyền Sauchiến tranh, cách nhìn đó về cơ bản đã đợc giải tỏa, văn học từng bớc trở lạivới chức năng và bản chất của chính nó với những mối quan tâm và đối tợng

đặc thù “Văn học đợc nhấn mạnh tính chất tơng đối độc lập của nó với chínhtrị Quyền tự do của nhà văn đợc khẳng định Văn học gắn bó với hiện thực,nhng không chỉ phản ánh hiện thực mà còn là suy ngẫm về hiện thực Đối t-ợng nghiên cứu và khám phá của văn học không chỉ là xã hội mà còn là conngời với tất cả sự phức tạp và bí ẩn của nó Tính chất mĩ văn của văn chơng đ-

ợc nhấn mạnh…” [1; 15] Những quan niệm mới về văn học đã có nhữngtác động tích cực, đáng kể, vừa kích thích sáng tạo, vừa vun đắp cái gốccủa đổi mới văn học

Dân chủ hóa văn học còn biểu hiện trong đời sống văn học Trong bốicảnh xã hội đợc dân chủ hóa, đời sống văn học mang một sắc diện mới Tự dosáng tác đã trở thành sức mạnh kích thích sự sáng tạo của nhà văn tạo ra một

t thế mới, một tâm thế mới cho nhà văn Không còn tình trạng nhà văn phải tựbảo vệ mình bằng cách “viết một câu trung thì phải viết một câu nịnh”(Nguyễn Minh Châu) “Nhìn thẳng vào sự thật” là tinh thần chung của vănhọc lúc này Nhà văn có quyền tự do bày tỏ suy ngẫm đa chiều của mình vềhiện thực cuộc sống, những ngợi ca, những chiêm nghiệm, những phê phán, cảnhững buồn thơng, xót xa…

Mối quan hệ văn học- công chúng cũng có những thay đổi quan trọng.Những áp đặt đã đợc dỡ bỏ về căn bản ở khâu tiếp nhận văn chơng Côngchúng đã có thể đọc đợc nhiều loại sách, nhiều đề tài Sự đa dạng về nhu cầu

và thị hiếu của ngời đọc đợc tôn trọng Thị trờng văn học đợc hình thành theo

đúng quy luật vừa rộng rãi vừa khắc nghiệt của cung- cầu Các quy luật ấy chiphối đáng kể ngòi bút của ngời viết

Mối quan hệ giữa nhà văn- ngời đọc, giữa tác phẩm- công chúng đã cótác động đến tận bên trong văn học, làm biến đổi đáng kể thi pháp và giọng

điệu văn chơng Nhà văn không còn đứng cao hơn ngời đọc, có quyền áp đặtchân lý, có quyền “giáo dục” ngời đọc về lẽ sống "Ngời đọc đã có t thế “bình

đẳng”, “làm chủ” đối với văn chơng Nhà văn và ngời đọc nh cùng song hànhtrên con đờng nhận thức hiện thực và chân lý đời sống Tính chất đối thoại,gợi mở cùng những câu hỏi đã đợc đặt ra trong tác phẩm mà không có lời giải

đáp cuối cùng… là những đặc điểm thi pháp của văn chơng hiện đại Những ýkiến đánh giá trái ngợc về một tác giả, tác phẩm trong phê bình và trong dluận công chúng tự nó đã chứng minh tính chất đa thanh, tính chất đối thoạicủa nhiều tác phẩm văn học xuất hiện trong những năm gần đây” [1; 17]

1.1.2.2 Sự chuyển đổi t duy, cảm hứng văn họcư

Văn học Việt Nam 1945-1975 ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt: đất nớc cóchiến tranh Vì vậy, văn học lúc này có nhiệm vụ phục vụ đắc lực cho sựnghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội, tất yếu thờng

nghiêng về phản ánh các sự kiện có ý nghĩa lịch sử và có tính chất toàn dân.Những vấn đề văn học đề cập lúc đó phải là những vấn đề trung tâm, cốt lõi,liên quan đến sự sống còn của cả đất nớc, của toàn dân tộc Chính vì vậy, conngời trong văn học giai đoạn này là con ngời sống với cộng đồng, xả thân vìnghĩa lớn, họ tìm thấy ý nghĩa cuộc đời mình trong sự gắn bó với đất n ớc, vớinhân dân

Từ thực tế ấy, một điều rất dễ nhận ra là các vấn đề về đời t, đời thờng,thế sự đạo đức, số phận cá nhân giữ một vị trí thứ yếu không đáng kể trongvăn học 1945-1975

Sau 1975, với nhu cầu bức thiết của lịch sử, khuynh hớng sử thi và cảmhứng lãng mạn trong văn học không còn phù hợp, không đáp ứng đợc thị hiếuthẩm mĩ của ngời tiếp nhận Nhu cầu ngợi ca, cổ vũ, động viên không còn làvấn đề cấp thiết nữa, văn học yêu cầu phải nhanh chóng có sự đổi mới

Sau 1975, đặc biệt là những năm 1980 do nhu cầu thẩm mĩ mới của bạn

đọc, đợc sự khuyến khích của Đảng, văn học đã bắt đầu có sự cách tân Đây làthời kì văn xuôi có sự chuyển mình, “trở dạ” Nghị quyết 05 về văn hóa ViệtNam đã mở ra trong đời sống văn nghệ một cơ chế quản lý, tạo điều kiện chovăn học nói chung, văn xuôi nói riêng phát triển với những tố chất mới so vớithời kì trớc đó- thời kì mà những tác phẩm hay nhất là những tác phẩm viết về

đề tài chiến tranh, ở đó là thế giới của cái cao cả, cái đẹp đang vơn lên trên sựtàn phá, hủy diệt của bom đạn, là thế giới của lòng dũng cảm, sự thủy chung.Nhng khi những biến động của xã hội luôn tác động đến cuộc sống, số phậncon ngời đổi thay, những vấn đề thế sự và nhân sinh luôn đặt ra những câu hỏidày vò lơng tâm của mỗi con ngời, thì ngời viết cũng đã có những suy nghĩ vàthái độ thích hợp Nếu trớc đây con ngời là đối tợng hầu nh chỉ để ngợi ca hayphê phán thì bây giờ nó đợc nhà văn đi sâu phản ánh thế giới nội tâm, đi vào

số phận cụ thể, đời thờng mà vẫn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc

Cái mới, cái cách tân trớc tiên có thể kể đến của văn học sau 1975 là ởbình diện t duy nghệ thuật Văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng sau

1975 chuyển dần từ t duy sử thi sang t duy tiểu thuyết Hiện thực đời sốngthay đổi khác trớc rất nhiều, đòi hỏi các nhà văn cần có cách tiếp cận hiệnthực phù hợp Văn học lúc này không chỉ chú trọng vào hai đề tài Tổ quốc vàChủ nghĩa xã hội nh trớc Một mảng hiện thực lớn hầu nh bị bỏ quên trớc đâynay đợc đặt biệt chú ý: đó là vấn đề đời t, đời thờng và thế sự đạo đức “Mọi

vấn đề của cuộc sống hay nói cách khác tất cả những gì liên quan đến con

ng-ời đều đợc các nhà văn đa vào văn học Từ những vấn đề lớn nh lý tởng sống,

đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội đến những vấn đềnhỏ nhặt trong đời sống hàng ngày đều đợc các nhà văn để ý đến Cảm hứng

sử thi thời kỳ 1945-1975 hớng ngòi bút của nghệ sĩ vào việc khám phá và cangợi những con ngời tiên tiến, con ngời anh hùng Đó là những hình mẫu lý t-ởng của một thời kỳ vinh quang và oanh liệt, những con ngời của một sựnghiệp chung, xả thân vì nghĩa lớn, vì tập thể “Mình vì mọi ngời, mọi ngời vìmình” là lẽ sống đạo đức của con ngời trong văn học sử thi Họ xuất hiệntrong các trang văn, vần thơ nh là sự đại diện trọn vẹn cho đất nớc, cho lý t-ởng, lơng tâm khí phách thời đại Họ đẹp một cách toàn diện, hoàn mĩ nhnhững viên ngọc không tì vết” [34; 183, 184] Ngợc lại, các tác phẩm sau

1975 viết về đời t, đời thờng và thế sự đạo đức lại hớng tới những con ngời đờithờng, con ngời bình thờng trong cuộc sống, những số phận cá nhân hết sứcphức tạp Sự khác biệt giữa hình tợng con ngời đợc đa vào văn học qua hai thời

kỳ là ở chỗ: nếu nhân vật của văn học 1945-1975 là những con ngời mẫu mực,

lý tởng mà Đảng, cách mạng, nhà văn mong muốn để nêu gơng cho mọi ngời,thì văn học sau 1975, con ngời hiện lên vốn nh trong cuộc sống Những mảng

đề tài và vấn đề nổi trội trong truyện ngắn thời kỳ này là các vấn đề gia đình,tình yêu, đạo đức cá nhân… Cách nhìn của các nhà văn về con ngời và hiệnthực thời kỳ này đa diện, nhiều chiều và phức tạp hơn

Trớc đây, với t duy sử thi và cảm hứng lãng mạn, cách nhìn cuộc đời vàcon ngời của các nhà văn chủ yếu là cách nhìn đơn giản, một chiều, phiếndiện và hết sức rạch ròi: thiện- ác, địch– xã hội ta, cao cả- thấp hèn… không hề có

sự pha trộn trong các yếu tố ấy Tâm hồn con ngời ít phức tạp, không có sựgiằng xé nội tâm trong việc giải quyết mâu thuẫn giữa cái riêng và cái chung,giữa nghĩa vụ và quyền lợi riêng t Ngời đọc có cảm giác nắm bắt, hiểu đợccon ngời một cách dễ dàng Nhân vật đợc tạo ra từ khuôn mẫu và na ná giốngnhau, thiếu cá tính

Tiếp xúc với những con ngời trong văn học sau 1975, ngời đọc có cảmnhận ngợc lại Con ngời ở đây đợc nhìn nhận từ nhiều góc độ, trong mọi mốiquan hệ, là một tiểu vũ trụ vô cùng phức tạp, cái xấu, cái tốt đan xen một cáchlẫn lộn, có khi cái cao cả và cái thấp hèn cùng tồn tại trong một con ngời Các

nhân vật trong sáng tác ở giai đoạn này thực sự là những cá tính không hềgiống ai nhng lại hiện hữu trong muôn mặt của cuộc sống đời thờng

Một khía cạnh trong tính cách con ngời đời thờng đợc các nhà văn sau

1975 khám phá khai thác “đó là những con ngời đợc nhìn nhận trong nhiềumối quan hệ phong phú và phức tạp: quan hệ xã hội, quan hệ đời t, quan hệlịch sử… Con ngời với những niềm vui và nỗi buồn trong sự phấn khởi và nỗikhổ đau, trong niềm tin và sự hoài nghi chính đáng Họ đẹp trong chất thép vàtrong sự mềm yếu” [34; 184, 185] Bên cạnh đó, quan niệm nghệ thuật về conngời đổi mới khiến ngời viết phải mở rộng chân trời tìm kiếm của mình đếnnhững góc khuất và nhìn thấy ngoài cái “con ngời xã hội kinh điển còn có mộtloại những con ngời trong cùng xã hội và ngay trong cùng một con ngời” Cóthể nói, đây là thời kỳ mà trong văn học con ngời đợc soi chiếu từ rất nhiềukhía cạnh

Nh vậy, cùng với sự thay đổi của lịch sử - xã hội là sự chuyển đổi t duynghệ thuật và cảm hứng sáng tạo Văn xuôi nói chung và truyện ngắn sau

1975 nói riêng, đã bổ sung một mảng hiện thực to lớn trong đời sống văn học

mà trớc đây hầu nh đã bị bỏ quên Chính vì vậy, hiện thực cuộc sống trong cáctrang văn đầy đủ hơn, phong phú hơn, gần gũi với hiện thực đang tồn tại Bởithế mà văn học lúc này “đời” hơn, “thực” hơn

1.2.ưNhìnưchungưvềưtruyệnưngắnưViệtưNamư2005-2010

1.2.1.ưTruyện ngắn và u thế của thể loại

1.2.1.1 Khái niệm truyện ngắn

Trong văn xuôi hiện nay, truyện ngắn là một trong những thể loại năng

động nhất, thờng đợc các nhà văn lựa chọn để chuyển tải những góc nhìn vềcuộc sống Cho đến hiện nay vẫn tồn tại nhiều cách nhìn, quan niệm về truyệnngắn tùy theo chỗ đứng và quan điểm của ngời nghiên cứu

Nhìn truyện ngắn nh một trạng thái đặc biệt, đột xuất của cuộc sống hàngngày, Pautopxki quan niệm: “Thực chất truyện ngắn là gì? Tôi nghĩ rằngtruyện ngắn là một truyện đợc viết ngắn gọn trong đó cái không bình thờnghiện ra nh một cái gì bình thờng” [25] Quan tâm nhấn mạnh truyện ngắn ởyếu tố tình huống, Nguyễn Kiên định nghĩa: “Tôi cho rằng truyện ngắn là mộttrờng hợp trong quan hệ giữa con ngời và đời sống có những khoảnh khắc nào

đó, một mối quan hệ nào đó đợc bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt đợc trờnghợp ấy Trờng hợp ở đây có khi là một màn kịch chớp nhoáng, có khi là một

trạng thái tâm lí, một biến chuyển tình cảm… Nhng nhìn chung thì có thể gọitruyện ngắn là một trờng hợp” Nguyễn Công Hoan khi chia sẻ một số kinhnghiệm viết truyện ngắn đã đặc biệt chú ý đến chi tiết của truyện ngắn, ôngviết: “Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề đợc xây dựng bằngchi tiết với sự bố cục chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu, dùng tiếng cócân nhắc… Muốn truyện ngắn là truyện chỉ nên lấy một trong ngần ấy làm ýchính, làm chủ đề cho truyện Những chi tiết cho truyện chỉ nên xoay quanhchủ đề ấy” [24] Nhà văn Bùi Hiển cho rằng: “Truyện ngắn lấy một khoảnhkhắc trong cuộc đời con ngời mà dựng lên Có khi nhân vật đặt trớc một vấn

đề phải băn khoăn suy nghĩ, lựa chọn, quyết định Có khi chỉ là một cảnh sống

và làm việc bình thờng, trong đó nhân vật biểu lộ ý chí, tình cảm của mình Cókhi có những hành động mãnh liệt, những tình tiết éo le Có khi chỉ là một tâmtrạng, một nỗi buồn vui, một ý chớm nở Nhng phải chọn khoảnh khắc mànhân vật thể hiện đầy đủ nhất” Từ góc độ đối sánh với tiểu thuyết, nhà vănNguyên Ngọc đa ra quan niệm về truyện ngắn: “Truyện ngắn là một bộ phậncủa truyện nói chung… Không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào nhữngkhuôn khổ gò bó Truyện ngắn có nhiều vẻ, có truyện viết về cả một đời ngời,lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua” Nhà văn Vũ Thị Th-ờng, ngời chuyên viết truyện ngắn thì cho rằng: “Truyện ngắn sống bằng nhânvật” và tối quan trọng là nhân vật ấy phải có hồn và “đấy mới là yếu tố phânbiệt nhân vật này với nhân vật khác, nó cũng là tiêu chuẩn cơ bản để nhà vănlựa chọn chi tiết” [24; 36]

Nh vậy, có thể nói truyện ngắn là một thể loại còn tồn tại nhiều quanniệm khác nhau, nhng nhìn chung thì chúng ta vẫn thấy một số đặc điểm cơ

bản có thể thống nhất Từ điển văn học đa ra định nghĩa có xu hớng bao quát

nh sau: “Truyện ngắn là một hình thức tự sự cỡ nhỏ Truyện ngắn khác vớitruyện vừa ở dung lợng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh cuộc sống, mộtbiến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sốngnhân vật, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một khíacạnh nào đó của vấn đề xã hội Cốt truyện của truyện ngắn thờng diễn ra trongmột không gian và thời gian hạn chế Kết cấu của truyện ngắn cũng khôngchia thành nhiều tuyến phức tạp Truyện ngắn đợc viết ra để tiếp thu liền mộtmạch, đọc một hơi không nghỉ, nên đặc điểm của truyện ngắn là tính ngắngọn Để thể hiện nổi bật t tởng, chủ đề, khắc họa nét tính cách nhân vật đòi

hỏi nhà văn viết truyện ngắn phải có trình độ điêu luyện, biết mạnh dạn, gọt tỉa

và dồn nén Do đó trong khuôn khổ ngắn gọn, những truyện ngắn thành công

có thể biểu hiện đợc những vấn đề xã hội có tầm khái quát rộng lớn”

Từ điển thuật ngữ văn học (NXB ĐHQG, 2000) viết: “Truyện ngắn là

một tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung của truyện ngắn bao trùm hầu hết cácphơng diện của đời sống, đời t, thế sự hay sử thi, nhng cái độc đáo của nó làngắn Truyện ngắn đợc viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi khôngnghỉ Tuy nhiên mức độ ngắn dài cha phải là đặc điểm chủ yếu để phân biệttruyện ngắn với các tác phẩm tự sự khác… Truyện ngắn hiện đại là một kiểu

t duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đời sống rất riêng mangtính chất thể loại Cho nên truyện ngắn đích thực xuất hiện tơng đối muộntrong lịch sử văn học Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sốngtrong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thờng hớng tới sựkhắc họa một hiện tợng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh,trong đời sống con ngời Vì thế, trong truyện ngắn thờng có ít nhân vật, ít sựkiện phức tạp Và nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới thì nhân vậttruyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy”

1.2.1.2 Ưu thế của thể loại truyện ngắn.

Truyện ngắn nằm trong hệ thống chung của thể loại văn kể chuyện Nhàvăn kể lại một trờng hợp đặc biệt của một nhân vật hay một số nhân vật nào

đó Tuy có một số đặc điểm riêng biệt nhng truyện ngắn cũng có những đặc

điểm chung của thể loại truyện, đó là: có cốt truyện, có nhân vật đợc thể hiệnqua phơng thức kể chuyện, có vai trò của ngời kể chuyện Lời kể, nhân vật,cốt truyện trong mỗi tác phẩm có mối tơng quan khăng khít với nhau

Truyện ngắn hiện đại trong xã hội hiện đại có nhiều u thế riêng Biêlinxki

đã từng nhận định: “Nếu có t tởng của thời đại cũng có hình thức của thời

đại” Còn M.Bakhtin thì chỉ rõ: “Mỗi thể loại thể hiện một thái độ thẩm mĩ đốivới hiện thực, một cách cảm thụ nhìn nhận, giải minh thế giới và con ngời.Truyện ngắn cũng là một thể loại nh thế, đặc biệt là trong xã hội hiện đại Vìthế nó thu hút đợc sự quan tâm của ngời sáng tác, nghiên cứu, ngời đọc…” [3;67]

Truyện ngắn, trớc hết là một thể loại rất nhạy cảm với những biến đổi củathời đại Với hình thức gọn nhẹ, truyện ngắn luôn bắt kịp những vận động củaxã hội và tái hiện đợc mọi biến thái dù rất tinh vi của đời sống con ngời Kể cả

trong sự phát triển đến chóng mặt của các nền khoa học và công nghệ, thìtruyện ngắn vẫn là một thể loại có khả năng nắm bắt một cách nhanh nhạy vàmô tả một cách sát thực những bớc đi ấy của con ngời

Ngời đọc ngày nay, họ không có nhiều thời gian để đọc những cuốn tiểuthuyết dày hàng trăm trang mà thay vào đó, một mặt họ vẫn muốn tìm đếnnhững món ăn tinh thần có giá trị văn hóa cao, nhng mặt khác nó phải đảmbảo tính thời sự ngắn gọn và xúc tích Không thể có thể loại nào khác ngoàitruyện ngắn có thể đáp ứng đợc yêu cầu đó

Truyện ngắn là một thể loại rất năng động có khả năng to lớn trong việc

đáp ứng những đòi hỏi, yêu cầu ngày càng cao của cuộc sống Tuy nó là thểloại “cỡ nhỏ” nhng nó lại là thể loại phát hiện nghệ thuật đời sống theo chiềusâu Vì thế mà dung lợng của truyện ngắn rất lớn Trong một cuộc trao đổi vềtruyện ngắn, nhà văn Nguyên Ngọc đã nhấn mạnh: “ Trong độ ba trang mấynghìn chữ mà rõ mặt của một cuộc đời, một kiếp ngời, một thời đại Cáctruyện ngắn bây giờ rất nặng Dung lợng của nó là dung lợng của cả cuốn tiểuthuyết”

Với hình thức nhỏ gọn, nhng lại có “sức chứa” lớn và đặc biệt nhanhnhạy với sự phát triển không ngừng của xã hội Vì thế truyện ngắn luôn đápứng đợc nhu cầu tâm lí, thị hiếu của nhiều độc giả cũng nh thế, nó thu hút sứcsáng tạo của rất nhiều thế hệ những ngời cầm bút

Sau 1975 đất nớc bớc sang một giai đoạn lịch sử mới Những biến độngkhác nhau trong đời sống xã hội, yêu cầu thời đại, tính chất phức tạp của cuộcsống, sự đa dạng tính cách của con ngời, thị hiếu thẩm mĩ của công chúng…

đòi hỏi nhà văn tìm tòi những phơng thức thể hiện nghệ thuật tơng ứng vớimột thời kì đang chuyển biến nhu cầu mới của con ngời và cuộc sống khiếncác thể loại văn học có sự vận động và phát triển Trong đó, truyện ngắn vớinhững u thế trên là thể loại văn xuôi nghệ thuật đáp ứng nhanh và đa dạng hơncả giai đoạn đổi mới của nền văn học chuyển từ thời chiến sang thời bình.Nguyên Ngọc khi viết về văn xuôi sau 1975 đã nhận định: “Đến đây bỗngthấy một quy luật rất thú vị về sự phát triển của các thể loại văn học

Truyện ngắn bỗng nổi bật lên hàng đầu

Những năm trớc, truyện ngắn gần nh lệch đi, bị đè bẹp dới sức nặng củatiểu thuyết-dã chiến ngồn ngột Bây giờ len qua các kẽ hở của vô số tiểu

thuyết ngổn ngang kia ( mà vì ngổn ngang nên có rất nhiều kẽ hở), nó ngoi lên

ớc những con sóng ồ ạt của văn hóa ngoại lai, lối sống, phẩm chất, nhân cáchcon ngời trớc sự va đập của cơ chế thị trờng, những mối quan hệ tình yêu, hônnhân, gia đình liệu có lung lay, văn học- nghệ thuật sẽ thay đổi ra sao khi chịu

sự chi phối của quy luật thị trờng…

Nhà văn có trách nhiệm là những ngời nhạy cảm nắm bắt đợc hơi thở củathời đại và sáng tác nên những tác phẩm có ý nghĩa với cuộc sống Với những

u thế riêng, truyện ngắn đã và đang là trung tâm thu hút sức sáng tạo của cácthế hệ cầm bút, là thể loại sở trờng của nhiều nhà văn, ngời đến trớc, kẻ đếnsau, tập hợp thành một lực lợng hùng hậu Đó là những cây bút trởng thànhtrong kháng chiến nh: Ma Văn Kháng, Lê Minh Khuê…, những nhà văn xuấthiện trong giai đoạn văn học sau 1975 nh: Bảo Ninh, Hồ Anh Thái, NguyễnThị Thu Huệ, Võ Thị Hảo…, tiếp đến là sự xuất hiện của những cây bút trẻ,

đặc biệt là những cây bút nữ nh: Nguyễn Ngọc T, Đỗ Hoàng Diệu, Y Ban, DiLi…

Đội ngũ tác giả với sự tiếp nối của các thế hệ cầm bút này đã góp phầnkhông nhỏ trong việc kế thừa và cách tân thể loại, làm cho truyện ngắn ngàycàng mới mẻ và phong phú hơn Truyện ngắn của họ đã thực sự phát huy đợc -

u thế vốn có của thể loại Bằng các cách khác nhau, với những phơng thức thểhiện đa dạng, vừa truyền thống, vừa hiện đại, các sáng tác của họ đã thực hiện

đầy đủ những chức năng xã hội, thẩm mĩ

1.2.2.2 Những đổi mới trên một số phơng diện

Nằm trong mạch chảy của văn học Việt Nam sau 1975, đặc biệt từ sau

đổi mới, truyện ngắn 2005-2010 đã kế thừa những thành tựu của giai đoạn vănhọc trớc đó, đồng thời cũng có những đóng góp mới mẻ cho nền văn học nóichung và văn xuôi nớc nhà nói riêng

Trớc hết về giọng điệu, nếu văn học trớc 1975 thờng nhất quán về giọng

điệu, chủ yếu là giọng ngợi ca, khẳng định, phù hợp với những vấn đề mangtầm vóc lịch sử thì văn học từ sau đổi mới, đặc biệt là văn học những năm đầuthế kỉ XXI rất đa dạng về giọng điệu, vì nó quan tâm đến những vấn đề cánhân, con ngời đời t, nhà văn luôn có ý thức thể hiện cá tính của mình bằngcách thể hiện độc đáo

Chính sự thâm nhập của nền kinh tế thị trờng, của thời kì hội nhập, toàncầu hóa đã làm cả dân tộc "thay da, đổi thịt" Đời sống đợc nâng cao, giá trịsống thay đổi theo chiều hớng tích cực, vị thế nớc ta càng cao so với khu vực

và thế giới, nhng cũng kéo theo nhiều tiêu cực không thể cỡng lại Con ngờitrong văn học không thể chỉ là và không còn là những anh hùng của chiếntranh, là con ngời của cộng đồng lịch sử Con ngời lúc này phải sống với ýthức cá nhân trỗi dậy, họ có tốt, có xấu, vừa tham lam, vừa nhân ái, vừa tànnhẫn, vừa đáng thơng Họ không đợc tắm trong một môi trờng “sạch sẽ” nhvăn học thời kì trớc, mà đợc soi chiếu trong những hoàn cảnh phức tạp, quyếtliệt của hiện thực đời sống

Văn học sau 1975 quan niệm, con ngời vừa là sản phẩm của tự nhiên, vừa

là “tổng hòa các mối quan hệ xã hội” Dới ống kính soi chiếu này con ngờitrong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 hiện lên rất phức tạp, là sự đan càinhiều tính cách khác nhau trong một con ngời Đề tài chiến tranh đợc quantâm khai thác trong một t duy mới, hiện lên không chỉ có màu hồng mà chiếntranh còn chứa đựng nhiều đau thơng, mất mát Quan niệm về con ngời trongtruyện ngắn 2005-2010 là một quan niệm đầy biện chứng Con ngời hiện lên

nh nó vốn có, không thần thánh hóa, không lí tởng hóa Họ đợc đặt trong bầukhông khí ngổn ngang của hiện thực, sự xô bồ của thời kinh tế thị trờng.Chính vì vậy, đọc truyện ngắn hôm nay ngời đọc nh nhận diện đợc chínhmình, mọi ngời xung quanh mình, xã hội mình đang sống một cách trung thực

và trọn vẹn, không tô hồng, không bóp méo, là hiện thực vốn có không phải làhiện thực nh mình muốn

Với sự đổi mới về t duy, quan niệm và đặc biệt là sự thay đổi của đờisống, văn học giai đoạn hiện nay không a chuộng cảm hứng sử thi, ngợi ca mà

đã có sự cách tân ở phơng diện cảm hứng Hầu hết các nhà văn khi viết đềunghiêng về khai thác cảm hứng thế sự đời t, cảm hứng chiêm nghiệm quá khứ

và cảm hứng thân phận con ngời Đây là những cảm hứng mới chiếm u thếtrên văn đàn giai đoạn này, bởi hiện thực cuộc sống thời kì hội nhập ngổnngang, xô bồ, phức tạp không cho phép nhà văn đơn giản khi phản ánh trongtác phẩm của mình Họ phải tìm cho mình một cảm hứng sáng tạo mới thíchhợp với cuộc sống, thị hiếu hôm nay

Truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 còn cách tân trong nghệ thuật xâydựng nhân vật Các nhà văn giai đoạn này quan niệm: nhân vật xuất hiện trongtác phẩm là để gửi gắm t tởng, vấn đề nào đó.Trong truyện ngắn giai đoạn nàynhân vật thờng là những bức vẽ dang dở, là những phác thảo tinh xảo vàkhông bao giờ đợc nhà văn vẽ cho hoàn hảo Ngời viết không chú ý nhiều đếntính hoàn chỉnh của cốt truyện Nhà văn luôn đứng cao hơn nhân vật đểnghiên cứu, phân tích đối tợng với một cái nhìn khách quan Từ nhận thức,quan niệm mới về con ngời đã dẫn đến sự thay đổi thế giới nhân vật

Nếu nh văn học thời kì trớc đây, đặc biệt là trớc 1975, nhân vật đợc nhậndiện theo lập trờng dân tộc và cách mạng thì nhân vật hiện nay đợc phân loạibằng nhiều tiêu chí khác nhau

1.2.2.3 Sự nổi bật của thế giới nhân vật

Khi nói đến hình thức của văn chơng không thể không nói đến nhân vật.Nhân vật là một yếu tố cơ bản thuộc hình thức nghệ thuật của tác phẩm vănchơng Văn chơng tái hiện lại cuộc sống của con ngời bằng phơng thức hình t-ợng Vì vậy, văn chơng không thể thiếu nhân vật Nhân vật tồn tại trong tácphẩm văn chơng có vai trò nh để triển khai cốt truyện, tái hiện lại tính cáchtiêu biểu của thời đại Nhân vật còn đợc coi là phơng tiện để nhà văn khái quát

đời sống, nghĩa là những điều nhà văn muốn nói đều gửi gắm qua hình tợngnhân vật Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 cũngkhông nằm ngoài qui luật đó

Truyện ngắn 2005-2010 chiếm một số lợng không nhỏ trong các sáng tácvăn chơng nớc nhà giai đoạn này, đợc xuất bản, đăng tải trên những kênh nh:sách, báo chí (trong đó có cả báo mạng) Mặc dù cha có đợc độ lùi thời giannhất định để có đợc những công trình nghiên cứu lớn, đi sâu vào truyện ngắn

giai đoạn này, nhng với những cách tân phù hợp với qui luật của tiến trình vănxuôi Việt Nam sau đổi mới, nó đã và đang thu hút đợc sự quan tâm của độcgiả và bớc đầu có những đóng góp nhất định cho văn xuôi nớc nhà Trong đó,theo chúng tôi, cách tân nổi bật nhất là thế giới nhân vật.

Có thể nói, thế giới nhân vật trong truyện ngắn Việt Nam 2005-2010 rấtphong phú, đa dạng với nhiều loại hình nhân vật khác nhau, có nhân vật conngời với những nghề nghiệp, tuổi tác, thành phần khác nhau, có niềm vui vànỗi buồn, có hạnh phúc và bất hạnh, có những số phận khác nhau trên con đ-ờng đi tìm tình yêu- hạnh phúc nh: nhân vật thức tỉnh, nhân vật cô đơn, nhânvật bi kịch, nhân vật bản năng, nhân vật tha hóa, méo mó… Lại có nhữngnhân vật h ảo đến từ một thế giới khác nh: nhân vật ma, nhân vật ngời - ma,nhân vật thần tiên, thần linh…

Thế giới nhân vật ấy đợc các tác giả truyện ngắn xây dựng, thể hiện bằngnhững biện pháp nghệ thuật đặc sắc nh : miêu tả ngoại hình, hành động, nộitâm nhân vật, tổ chức ngôn ngữ nhân vật, tổ chức không gian, thời gian nghệthuật, tạo dựng tình huống, cốt truyện

Tất cả những điều đó đã khẳng định sự nổi bật của thế giới nhân vật trongtruyện ngắn 2005-2010

Chơng 2

Sự đa dạng của loại hình nhân vật trong

truyện ngắn việt nam 2005 - 2010 2.1.ưNhânưvậtưvàưvaiưtròưcủaưnhânưvậtưtrongưtácưphẩmưtựưsựư

2.1.1.ưKhái niệm nhân vật - thế giới nhân vật

Nhân vật là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cáchhình tợng Bất cứ một tác phẩm văn học nào tồn tại cũng không thể thiếu nhânvật Nhân vật văn học là con ngời đợc các nhà văn miêu tả và sáng tạo trongtác phẩm bằng phơng tiện ngôn từ Nó là một đơn vị nghệ thuật, mang tính ớc

lệ và "không thể đồng nhất với con ngời có thực ngay cả khi thế giới nhân vậtxây dựng với những nét rất gần gũi với nguyên mẫu có thật” [2; 242] Nhânvật có thể có tên hoặc không có tên, tuỳ thuộc vào ý đồ sáng tạo của nhà văn.Bên cạnh nhân vật là những con ngời còn có nhân vật là sự vật, loài vật ítnhiều mang bóng dáng, tính cách của con ngời Trong tác phẩm tự sự, nhânvật luôn giữ vai trò quan trọng trong kết cấu, cốt truyện Hệ thống nhân vật

đem lại cho hình thức nghệ thuật của tác phẩm tự sự tính thống nhất và tínhchỉnh thể, đồng thời thể hiện mối quan hệ giữa các nhân vật trong mỗi hệthống ít hay nhiều đều phản ánh mối quan hệ xã hội hiện thực con ngời Vìvậy, khi phân tích nhân vật, đằng sau tính cách, ngời nghe phải thấy toàn bộnội dung hiện thực mà trớc hết là quan hệ xã hội và quy luật của đời sống conngời đợc phản ánh trong tác phẩm văn học Chức năng khái quát của nhân vậtkhông những là tính cách và quy luật khách quan của đời sống mà còn là quanniệm về tính cách và toàn bộ t tởng mà tác giả muốn thể hiện Mỗi nhân vậthiện diện trong tác phẩm chứa đựng những yếu tố mà nhà văn xem là cần thiếtphải đa vào để bộc lộ quan niệm của mình về con ngời và đời sống

Với đặc trng và u thế riêng, tác phẩm tự sự có khả năng miêu tả tínhchỉnh thể, khách quan của thế giới, bao quát đời sống xã hội trong phạm virộng lớn, miêu tả con ngời và đặt nó trong nhiều mối quan hệ và hoàn cảnhbao xung quanh nó Nhà văn có thể khắc hoạ đợc những nhân vật đầy đủ, đadiện nhất khác hẳn nhân vật ở thể loại trữ tình và kịch Vì vậy, nhân vật tự sự

đợc miêu tả từ những nét đặc thù của biểu hiện bề ngoài hoặc tính cách thìchúng ta có thể nhận thấy đợc cả những biểu hiện không thể nhận thấy đợcbên trong nhân vật qua con đờng trực giác Bởi thế, nó còn có khả năng thựchiện đợc ý nghĩ, tình cảm, cảm xúc, ý thức và vô thức Để đáp ứng yêu cầu

khắc hoạ nhân vật, sự kiện, hệ thống chi tiết của tác phẩm tự sự cũng hết sức

đa dạng Đó là các chi tiết về chân dung, ngoại hình, tâm sinh lý, phong tục,

đời sống văn hoá, lịch sử Bao gồm cả những chi tiết tởng tợng, liên tởng,hoang đờng mà không có một bộ môn nào có phơng thức biểu hiện tối u nhthế Một u thế nữa cũng chiếm phần quan trọng trong tác phẩm tự sự là "hìnhtợng ngời trần thuật" Nhà văn bằng "hình tợng ngời trần thuật” mách nớc chongời đọc hiểu đợc tất cả những gì mà nhân vật thể hiện, trải qua Hay nói cáchkhác, "hình tợng ngời trần thuật" là ý đồ nghệ thuật của nhà văn nhờ sự "phântích, nghiên cứu, khêu gợi, bình luận làm rõ mối quan hệ phức tạp giữa nhânvật với hoàn cảnh” [21; 378] Chính "hình tợng ngời trần thuật " đã "kháchquan hoá" những đánh giá, nhận thức khách quan của chủ quan nhà văn Vìvậy, nó đã dẫn dắt ngời đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời

kỳ lịch sử nhất định Do đó, có thể nói rằng nhân vật văn học là một công cụtinh vi, sắc bén trong tác phẩm văn học, là những hình tợng đợc khắc họa phùhợp với ý đồ t tởng của tác giả, là phơng tiện tất yếu quan trọng nhất để thểhiện t tởng trong tác phẩm tự sự

Còn khái niệm thế giới nhân vật khác chút ít so với khái niệm nhân vật.Khái niệm thế giới nhân vật rộng hơn, nó chỉ sự tập hợp nhân vật đa dạng,phong phú nhng đợc phân chia thành nhiều loại hình nhân vật khác nhau Nóthể hiện ở đó trình độ chiếm lĩnh cuộc sống và con ngời của nhà văn

2.1.2.ưVai trò của nhân vật trong tác phẩm tự sựư

Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học là thể hiện quan điểm, t tởngcủa nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật Chúng ta biết rằng, văn học không thểthiếu nhân vật bởi vì nó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giớimột cách hình tợng Do đó, nhân vật là những hình tợng đợc khắc hoạ nhữngtính cách, ngoại hình, chân dung, ngôn ngữ, lời nói… phù hợp với ý đồ t tởng,

kỳ vọng vào con ngời và thể hiện quan niệm của nhà văn đợc thể hiện trongtác phẩm văn học

Theo B.Brech: “Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải giản

đơn là những bản dập của những con ngời sống mà là những hoạt động đợckhắc hoạ phù hợp với ý đồ của nhà văn" [25; 18] Quan niệm nghệ thuật lànguyên tắc cắt nghĩa lý giải, "sự cảm thấy của con ngời đã đợc hoá thành cácnguyên tắc, phơng tiện, biện pháp thể hiện con ngời trong văn học, tạo nên giátrị nghệ thuật và thẩm mỹ" [40; 128] cho các hình tợng nhân vật trong tác

phẩm Nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con ngời trong tác phẩm vănhọc, đồng thời là cách cắt nghĩa có tính phổ quát ở mức độ chiếm lĩnh đờisống của các hệ thống nghệ thuật

2.2.ưTiêuưchíưphânưloạiưnhânưvậtưtrongưtruyệnưngắnưViệtưNamư2005ư-ưư2010

M.Gorki có lần khuyên một nhà văn trẻ: "Anh hãy bỏ nghề viết đi Đấykhông phải là công việc của anh, có thể thấy rõ nh thế Anh không có khảnăng miêu tả con ngời cho sinh động, mà đấy lại là điều chủ yếu” [9; 126].Miêu tả, thể hiện con ngời, đó chính là việc xây dựng nhân vật của nhà văn Văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó chính là phơng tiện cơ bản đểnhà văn khái quát hiện thực một cách hình tợng Nhà văn sáng tạo nhân vật đểthể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, về một loại ngời nào đó

và về một vấn đề nào đó của hiện thực Nhân vật, chính là ngời dẫn dắt ngời

đọc đi vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định.Nếu không có nhân vật, nhà văn không thể tái hiện đợc cuộc sống "muôn hìnhvạn trạng", không thể khái quát đợc quy luật của cuộc sống Do đó, có thểxem nhân vật là yếu tố then chốt của tác phẩm tự sự Một tác phẩm có thểkhông có cốt truyện, nhng nhân vật thì không thể không có, dù nó là truyện ýtởng hay truyện tâm tình Tuy nhiên, nhân vật dới con mắt của mỗi nhà vănkhông giống nhau Trong mỗi tác phẩm, loại hình nhân vật cũng rất phongphú, đa dạng Có nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật loại hình, nhân vật ttởng… Mỗi loại nhân vật nh vậy đều có vị trí, vai trò riêng biệt thể hiện nộidung t tởng mà tác giả đề cập tới trong tác phẩm

Có nhiều tiêu chí phân loại nhân vật khác nhau Từ tiêu chí vai trò củanhân vật trong việc phát triển cốt truyện, ta có nhân vật chính, nhân vật phụ,nhân vật trung tâm Dựa vào tiêu chí hệ t tởng, về quan hệ đối với lý tởng xãhội của nhà văn, dựa vào đặc điểm tính cách của nhân vật ta có nhân vật chínhdiện, nhân vật phản diện Hoặc dựa vào thể loại văn học, ta có nhân vật tự sự,nhân vật trữ tình, nhân vật kịch Dựa vào cấu trúc hình tợng, nhân vật đợc chiathành nhân vật chức năng (hay mặt nạ), nhân vật loại hình, nhân vật tính cách,nhân vật t tởng… Ngoài ra, còn có thể nói tới một số loại hình nhân vật khác,nhng nhìn chung khi phân định loại hình nhân vật phải rất linh hoạt dựa trêncơ sở khả năng phản ánh hiện thực của chúng và ý đồ t tởng của nhà văn Qua khảo sát thế giới nhân vật trong truyện ngắn 2005 - 2010 qua một sốtập truyện ngắn và văn mới, chúng tôi thấy rằng: Thế giới nhân trong truyện

ngắn giai đoạn này khá đa dạng, các nhà văn viết truyện ngắn ở đây dựa vàocảm hứng sáng tác của mình, dựa vào quan niệm nghệ thuật về con ngời, cáchnhìn về con ngời của bản thân để xây dựng nhân vật chứ không theo mộtkhuôn mẫu truyền thống nào Chính vì thế, ta thấy văn của họ chứa đầy nhữngnhân vật mang nhiều thân phận khác nhau Khi nhìn con ngời dới góc độ conngời cá nhân, các nhà văn xây dựng các loại hình nhân vật nh: Nhân vật thứctỉnh, nhân vật cô đơn, nhân vật bi kịch, nhân vật bản năng tính dục và nhân vậttha hoá, méo mó, thú tính Bên cạnh nhân vật con ngời, còn có những nhân vật

đến từ thế giới khác- thế giới h ảo, đó là nhân vật h ảo nh: Nhân vật ma, nhânvật ngời - ma, nhân vật thần tiên - thần linh

Có thể nói, nhân vật trong truyện ngắn 2005-2010 không trùng khít vớikhuôn khổ phân chia nhân vật trong văn học truyền thống Những loại hìnhnhân vật mà các cây bút truyện ngắn 2005-2010 xây dựng nên trong các sángtác của mình có thể gọi là nhân vật "ngoại biên" (tức là loại nhân vật nằm phía

"rìa" của những loại nhân vật truyền thống)

sự trỗi dậy của ý thức cá nhân Xã hội Việt Nam trong những năm đầu của thế

kỷ XXI đợc xem là thời kỳ hội nhập với xu thế toàn cầu hoá, quốc tế hoá đãlàm cho xã hội phát triển mạnh mẽ, nhu cầu về tinh thần của con ngời cũngphát triển theo Trong văn học, con ngời trong cuộc sống đời thờng trở lại vịtrí trung tâm Và điều tất nhiên, con ngời cá nhân lên tiếng đòi hỏi tất cảnhững nhu cầu thuộc về nó

Trớc hết, đó là nhân vật với ý thức tự khẳng định mình Họ nhận thức đợcvai trò ý nghĩa của mình trong cuộc sống, có ý thức vợt lên số phận

Trong Nớc trong (Lê Minh Khuê), nhân vật Thanh và Bảo, hai chị em gái

con nhà nghèo nhng hiếu học, học giỏi Sáng, hai chị em đi bộ 20 cây số đihọc và về Chiều lại lên rẫy giúp bố mẹ, vậy mà cả hai chị em đều đỗ đại học.Thanh thi đỗ hai trờng Bảo thi đỗ cả ba trờng Đợc sự cổ vũ của ngời cha: "Cốlên các con, con nhà nghèo sao lại chùn bớc?" Hai chị em khoác ba lô lênthành phố học đại học mà không có trợ giúp gì của gia đình Phải tự kiếm tiền

ăn học, tiền thuê nhà, tiền học phí Trớc sự cám dỗ, trớc những cạm bẫy củacuộc sống đô thị, hai chị em vẫn vững vàng giúp nhau vợt qua: "Chịu đựng đ-

ợc lời mời chào đi hát với tớ, tớ giới thiệu anh này siêu giàu Chịu đựng đợc gãnào đó tuần nào cũng gửi tới cái thiếp ớp nớc hoa: đến công ty anh giới thiệuviệc làm phù hợp lơng cao chót vót, học làm gì cho phí nhan sắc?" [43; 101],

để tiếp tục công việc phục vụ tại quán cơm sinh viên với tiền công 600 ngànmột tháng, lấy tiền trang trải học hành Và kết quả cuối cùng đã không phụchị em họ: “Học bổng kỳ đầu ở mức một Hai chị em ôm nhau hét toáng lên ra

bu điện gửi về cho bố năm trăm ngàn"

Nhân vật ông Thiều trong Yêu sống (Nguyễn Văn Thọ), là một ngời lính

đi từ kháng chiến chống Pháp đến chống Mỹ Mời tám năm biền biệt ông chỉmột lần duy nhất đợc về thăm nhà hai ngày và may mắn, vợ ông có mang, sinhcon trai đầu lòng Ông viết th dặn vợ: "nhớ thơng em quá mà không thể viết ralời, gắng nuôi con, anh biết một mình em vất vả" Đến năm 75 bị thơng nặng,

ông đợc ra Bắc, lòng ông thắc thỏm, bồn chồn mong từng cây số một quanhanh Nào ngờ, ông về chỉ gặp con mà không bao giờ gặp vợ nữa: "Cuộc đờithật tàn nhẫn" Bao nhiêu khát khao khi trở về chẳng thể có, ông thấy cuộcsống vô nghĩa Nhng ông tự nhủ "phải sống" và ông đã vợt qua mọi khó khănthời bao cấp, qua bệnh tật cũng nh vết thơng lòng để nuôi dạy con trai trởngthành Ông khẳng định: "Khi con ngời ta dám sống và yêu sống, chẳng có gìkhó khăn hơn một thời bom đạn, đói, rét, bệnh tật, cái chết luôn rình rập cuộc sống cần có ý nghĩa” [28; 324]

Nhân vật trong truyện ngắn 2005-2010 có ý thức khẳng định tài năng của

mình Đó là ông To trong Ngời ngắm trăng (Mạc Can), là một nhà văn chuyên

viết chuyện kinh dị viễn tởng, tuy cuộc sống gia đình quanh năm khó khăn

nh-ng khônh-ng vì thế mà ônh-ng nản chí, nh-ngợc lại ônh-ng vẫn cứ "lì lợm, cặm cụi viết'’ vớilòng yêu nghề và ngay cả khi những ngón chân của ông bị dính keo, đau đớn,rát bỏng dán chặt xuống vải lót sàn gác ông vẫn phấn chấn, có nhiều cảmhứng viết Chính ông, khi nào đó có dịp đọc lại vài chuyện của mình, ôngcũng thấy rộn ràng cả tim gan vì "những dòng chốt của câu chuyện, nhiều câuvăn đẹp tới không ngờ, không thể viết lại nổi" Mặc dù những chuyện kỳ quáicủa ông cha có nhiều nơi nhận in, nhng ông luôn tin rằng, tuyệt phẩm "Ngờingắm trăng" mà ông vừa hoàn thành sẽ là một báu vật, sẽ đợc in thành sách, đ-

ợc một hãng phim lớn mua trọn bản quyền nhiều năm ” [28; 28] Hay ở Cuối

mùa nhan sắc (Nguyễn Ngọc T), là lòng yêu nghề đến mãnh liệt của những

ngời đã "một thời vang bóng " nay đã già cả, sức tàn lực kiệt nhng tình yêunghề thì không hề thay đổi Vì vậy, cả nhóm nghệ sĩ “cuối mùa” đã tập hợpnhau lại cất một cái nhà, đặt tên là "Buổi chiều" Ngôi nhà đó là nơi sớm tối đi

về của họ sau một ngày kiếm kế sinh nhai bằng các công việc nh bán vé số,bán chè… Song hơn hết, đó là nơi để họ tồn tại, đợc cất lên lời ca tiếng hátvào mỗi đêm cho thoả lòng mong nhớ sân khấu Mặc dù nơi họ hát chỉ là mộtkhoảng sân, khán giả chỉ là những ngời dân quanh xóm Họ không nề hà, diễnbằng tất cả niềm đam mê, hát nh tiếng hát cất lên từ đáy lòng mình Đào Phỉ

89 tuổi còn hát dù diễn vai gì cũng chỉ ngồi trên ghế, đào Hồng ốm sát chiếunhng vẫn đòi ra hát… Họ đúng là những ngời nghệ sĩ chân chính, họ hát bằngtất cả sự say mê, yêu nghề, đến mức bản thân mang trọng bệnh nhng vẫn hát,hát cho đến khi đổ gục trên sân khấu mới thôi “Đào Hồng hát đến lịm tiếng

đi Bà ngồi trên sân khấu, gục đầu, cái gánh nặng tâm t này không mang nổinữa rồi Khi ông Chín dìu bà xuống giờng bà đã hôn mê Ngời ta hát vở cuốicho bà, cho ngời nghệ sĩ chân chính ” [52; 97]

Nhân vật thức tỉnh còn đợc biểu hiện ở việc khẳng định quyền đợc yêu,

đợc hởng hạnh phúc cá nhân Nhân vật Steve- một chàng trai ngời Mỹ, trongmột chuyến du lịch lên Phan Xi Păng đã quen và yêu Mẩy- cô gái dân tộcMông Chàng trai ngời Mỹ đã vợt qua tất cả mọi rào cản về ngôn ngữ, văn hoá,khoảng cách địa lý để đến với cô gái ngời Mông Anh khẳng định : "Anh cần

em, anh yêu em Anh cũng muốn sống cho tất cả mọi ngời, chúng ta hợp thànhmột Anh và em sẽ chia sẻ những gì mình có cho gia đình em, cho cả vùng đấtnày của em…" [31; 371] trong Sinh năm 1975 (Trần Thị Trờng)

Đó là nhân vật công chúa Huyền Trân và Trần Khắc Chung trong Lênh

đênh buồm sóng ( Phạm Thái Quỳnh ), một công chúa quyền quý và một công

thần đầu triều nhng họ đã vợt lên trên tất cả mọi luật lệ, lễ giáo phong kiến đểsống trọn vẹn cùng nhau

Nhân vật thức tỉnh trong truyện ngắn 2005-2010 có lúc lại cơng quyết

khẳng định sức lực và bản lĩnh cá nhân Đó là nhân vật ông Lừ trong Hoa gạo

đỏ (Ma Văn Kháng), với sức mạnh cơ bắp của một ngời lao động chân tay và

đặc biệt là sức mạnh tinh thần, là ý thức bổn phận đối với cả một bộ tộc đóikhổ và tình thơng đối với những ngời bạn đờng khốn khổ, bất hạnh của mình,

mà một mình ông đã cõng trên lng phiến đá của Đức vua về làng San Cha

Chải để làm cột mốc phân chia địa giới (cột mốc biên giới), trớc sự ngỡ ngàngkinh ngạc của tất cả mọi ngời Lý trởng Tráng Vần Đa phải thốt lên: "Phiến đánày nặng hai con ngựa thồ không nổi, làm sao mà ngời thờng địu nỗi" Nhân

vật Lài trong Máu hồ (Lê Minh Khuê), có một số phận éo le, bất hạnh: mẹ

mất, bố lấy vợ hai, hai chị em phải bỏ nhà đi vì mụ dì ghẻ độc ác, nham hiểm.Lài đa em gái lên vùng hồ để làm nghề mat-xa, quyết chí nuôi em ăn học nênngời

Đó còn là những nhân vật có ý thức về nhân cách Họ luôn luôn có ý thức

giữ gìn bản chất thiên lơng của mình dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào Trong án

lục ngời đàn bà họ Tống (Trần Thuỳ Mai), nhân vật Tống phu nhân là một

ng-ời phụ nữ tài sắc đợc hai đng-ời chúa Nguyễn sủng ái Nhng khi Chúa mất, nàng

bị đối xử thậm tệ, bị bắt giam và bị kết tội: “Làm gián điệp cho quân Trịnh rồi

mê hoặc tiên vơng, làm trái luân thờng đạo lý” Mặc dù biết không thể tránh

đợc cái chết nhng nàng vẫn nhất mực không ký vào bản cung với những tộitrạng mà nàng không hề có, nàng chấp nhận sự tra tấn hết sức dã man của bọnchúng với lời khẳng định: "Thiếp không phạm những tội này" Trớc khi bị xửchết, nàng đã dùng những tài sản còn lại của mình - đó là tấm chăn lụa gói

đầy vàng mà năm xa Tiên Vơng đã ban cho nàng để cầu khẩn sử quan: "Saukhi thiếp chết, nhất định ngời ta sẽ ghi vào sử những tội trạng mà thiếp không

hề có, rồi văn nhân đời sau sẽ theo đó mà thêm thắt đặt điều khiến thiếp nằmdới đất không yên Vì vậy, thiếp chỉ xin đợc ghi đúng tội của thiếp: Thiếp ngờiyếu, thế cô, cứ tởng quyền uy là tấm lá chắn vạn năng nên một đời sống dựa.Tội của thiếp là vậy, nếu đời sau hiểu đợc thì cái chết của thiếp cũng không

phải là vô ích" [41; 371] Trong Sông cạn và giàn lửa (Hồ Anh Thái), những

ngời đàn bà thành Chitor đã có cuộc tự sát tập thể bằng cách nhảy vào giàuthiêu để bảo toàn nhân cách, phẩm hạnh của mình, để không bị rơi vào taynhững ngời đàn ông khác, sau khi những ngời cha- chồng- anh- em trai của họkhông giữ đợc Thành và hy sinh

Nhân vật thức tỉnh trong truyện ngắn 2005-2010 còn khao khát tình yêu

và hạnh phúc cá nhân Nhà văn nga M.Goor ki đã viết: "Cuộc sống thiếu tìnhyêu không phải là sống mà là sự tồn tại Không thể sống thiếu tình yêu vì conngời sinh ra có một tâm hồn chính là để yêu” Tình yêu thể hiện trong trangvăn của các cây bút truyện ngắn 2005-2010 với đủ màu sắc, cung bậc của nó

Đó có thể là tình yêu tự nguyện dâng hiến cho ngời mình yêu Họ quan niệm

yêu là cho và nhận, mặc dù "Cho rất nhiều nhng nhận chẳng bao nhiêu" thế

nhng họ vẫn mê đắm say sa Đó là "Bạn gái tôi" trong Những hoá thân của

tình yêu (Khánh Thảo), là "Tôi" trong Ngộ nhận vẫn là thiên đờng (Nguyễn

Thị Diệp Mai) dám chấp nhận tất cả mọi tai tiếng miễn sao đợc ở bên cạnhngời mình yêu: "Ngời ấy muốn có tôi Cần tôi … Tôi yêu, rất yêu… có ngời

ấy bên cạnh là thiên đờng của tôi " [31; 176] Các nhà văn viết truyện ngắn ờng đi sâu vào những số phận bất hạnh, họ không đợc hởng hạnh phúc nhnhững ngời bình thờng khác, vì thế khao khát tìm thấy tình yêu lại càng thathiết, nôn nao Đó là Phấn trong truyện ngắn cùng tên của Nguyễn Hiệp Chịlấy chồng 9 năm nhng cũng đúng 9 năm ngồi chờ chồng- một ngời chồng sa

th-đà vào ăn chơi trác táng, không thèm đếm xỉa đến vợ Chị đã quyết định chiatay và làm lại cuộc đời Chị tin rằng: “Có những ngời đàn ông biết yêu thơng

đang chờ đợi mình” Đó là Cô gái mù trong Giọt nớc mắt màu đỏ (Trịnh Hồng

Hải) Tình yêu và hạnh phúc trong truyện ngắn 2005-2010 rất đẹp nhng cũng

rất mong manh, dễ vỡ nên con ngời thờng rơi vào bi kịch: Mối tình ngắn ngủi (Nguyễn Minh Thuỷ) Ngời vợ trinh trắng (Nguyễn Quỳnh), Tiếng khóc

(Nguyễn Văn Thọ) …

Đó còn là những nhân vật với đòi hỏi thoả mãn nhu cầu bản năng tínhdục Vấn đề này trớc đây là vùng cấm của văn học, bởi nó là vấn đề hết sứcnhạy cảm, liên quan đến đời sống riêng t thầm kín của con ngời Thời đại mớikéo theo quan niệm về con ngời bản năng cũng thay đổi Đó là nhân vật

"Anh" trong Tiếng khóc (Nguyễn Văn Thọ) luôn khát khao chờ đợi sự dâng

hiến của Thắm, ngời yêu anh: "Anh ngả Thắm vào lòng Anh hôn rối rít, y nh

là họ sắp phải biệt li Bao nhiêu đêm nh vậy rồi Cô gái nhắm mắt đê mê tronganh Anh giật cúc áo Thắm Lộ ra đội vú thanh tân, cơng lên mây mẩy, trắngngần trong trăng… Anh lần nào cũng hừng hực lửa đốt Lát sau, luồn tayxuống dới "Đừng anh!”…Anh van vỉ: “Anh không chịu đợc Anh yêu em

lắm!”" [182; 183] Hay trong Thị Mầu, Trần Chiến đã mô tả cảm giác sung

s-ớng hạnh phúc trong ân ái của một cô gái luôn luôn khao khát chờ đợi đợcdâng hiến "Ta đã dạn dĩ, chủ động hơn trong dâng hiến Ta cũng kiếm tìmchàng, lắng nghe những đợt sóng của mình, biết chờ đợi, dâng nó lên đúnglúc Ta đã là một đàn bà thành thục, tỏ rằng mọi bổn phận, đức hạnh đều chỉ là

mớ rau con tép so với niềm vui này Còn gì lớn hơn, trọn vẹn, thần thiêng hơn

là đôi bên trọn vẹn trao gửi, dìu nhau đến tột đỉnh sung sớng, nó làm ta phải

cố mà kìm lại tiếng rên dài…” [42; 56] Đề cập đến những nhân vật với những

đòi hỏi thoả mãn bản năng tính dục, các nhà văn muốn khẳng định đây là nhucầu tự nhiên và chính đáng không thể thiếu trong cuộc sống Nếu con ngờibiết hởng thụ khoái lạc với một thái độ trân trọng và một ý thức văn hóa vớilối sống lành mạnh, tích cực thì lúc đó sự ân ái, hành lạc sẽ trở thành một nét

đẹp, một nghệ thuật "yêu" Nó sẽ giúp con ngời yêu đời và nhân văn hơn trongcuộc sống

Bên cạnh những biểu hiện tích cực của nhân vật thức tỉnh, truyện ngắnViệt Nam 2005-2010 còn phản ánh chân thực, trung thành mặt trái của nó.Nhiều khi sự thức tỉnh ý thức cá nhân thái quá sẽ biến con ngời sống và hành

xử theo chủ nghĩa cá nhân với nhiều biểu hiện phức tạp Đó là thói ích kỷ, vị

kỷ, sự lạnh lùng, tàn nhẫn của con ngời trong cuộc sống (Đạo Danh - Bảo Ninh ), (Trên đờng đê - Lê Minh Khuê), (Tấm da trâu lốt hổ - Lê Tấn Hiển) ,

đó là những dục vọng và sự khát thèm bản năng thú tính (Ngời trong núi - Đỗ Tiến Thuỵ), (Tiếng ru - Phong Điệp)…; đó là sự méo mó, tha hoá về nhân

cách, băng hoại đạo đức (Con dâu tôi - Ma Văn Kháng), (Ngời tình phố huyện

- Đức Hậu), (Cuộc tình ngắn ngủi - Nguyễn Minh Thuỷ)

Viết về mặt trái của nhân vật thức tỉnh, các nhà văn muốn rung lên mộthồi chuông cảnh tỉnh cho con ngời tránh xa mọi cám dỗ, giữ gìn đạo đức để tựhoàn thiện nhân cách của mình trong cuộc sống

2.3.1.2 Nhân vật cô đơn

Trong những năm đầu thế kỷ XXI, đất nớc biến đổi sâu sắc không chỉtrong lĩnh vực kinh tế mà cả lĩnh vực đời sống tinh thần xã hội T duy, nếpsống của con ngời Việt Nam cũng dần biến đổi, biến đổi cả những chuẩn mựcgiá trị truyền thống lâu đời Các nhà văn đã sớm phát hiện và đa ra nhiều vấn

đề có ý nghĩa xã hội liên quan đến tính hai mặt của nền kinh tế thị trờng, củathời kỳ hội nhập Bên cạnh việc đem lại sự thay da đổi thịt cho đời sống đất n-

ớc, thời đại mới đã làm xuất hiện tâm lý, lối sống coi trọng đồng tiền, coitrọng lợi nhuận, thực dụng và ích kỷ Nó có thể phá hoại những giá trị vănhoá, đạo đức truyền thống, đẩy con ngời đến chỗ bị đè bẹp, trộn lẫn với hànghoá, trở thành hàng hoá Truyện ngắn 2005-2010 quan tâm nhiều hơn, sâu sắchơn đến số phận riêng t của con ngời, đặc biệt là những con ngời bất hạnh, cô

đơn, lạc lõng Viết về những con ngời ấy, các nhà văn không tỏ thái độ dè bỉu,khinh khi đối với họ mà gắng hiểu đến tận cội nguồn bản chất của nó Điều

này cho thấy một sự đổi mới trong việc khám phá con ngời đáng ghi nhận củavăn học đơng đại

Nhân vật cô đơn trong truyện ngắn 2005-2010 trớc hết đó là những con

ngời bất hạnh với thân phận cô đơn, cô độc Đó là Phấn (Phấn- Nguyễn Hiệp):

Lấy chồng 9 năm là chín năm ngồi chờ chồng mê muội những trò nhậu nhẹt,nghêu ngao mà không đếm xỉa gì đến vợ, chị đã cố gắng hết sức, cố chiềuchuộng anh ta bằng mọi cách nhng chẳng thay đổi Và chị đã quyết định: Chiatay, để rồi trong suốt phần đời còn lại sống lùi lũi trong cô đơn, lạnh lẽo giữa

những bầy ong Đó là Ngời đàn bà trong Dòng nhớ (Nguyễn Ngọc T): Con

mất, chồng bỏ đi vì không chịu đợc cuộc sống khổ cực trên dòng nớc lênh

đênh, một mình chị đơn độc với chiếc ghe lênh đênh trên sông nớc hết nơi nàysang nơi khác

Đặc biệt, đó là hai chị em Nơng, Điền trong Cánh đồng bất tận (Nguyễn

Ngọc T ) Sống giữa đồng loại đông đúc song hai chị em vẫn thấy mình cô

đơn xa cách vì khác đồng loại Mẹ bỏ nhà theo ngời đàn ông khác, cha từ mộtngời hiền lành, chịu thơng, chịu khó trở nên lạnh lùng, tàn nhẫn với những đứacon, đầy lòng thù hận với những ngời đàn bà Hai đứa trẻ sợ gặp những ngờixung quanh, sợ phải nhìn ánh mắt dò xét, nghi ngại, bàn tán về quá khứ của

họ Cô đơn, lạc lõng, xa lạ hơn khi "Tụi mình hỏng nói tiếng ngời" Một điềughê gớm, khủng khiếp trong tâm hồn đang có bão gió quất điên cuồng với tráitim nhỏ chi chít vết đau Chúng chỉ biết trò chuyện với bầy vịt, thấy mình vàvịt hiểu ngôn ngữ của nhau

Nhân vật cô đơn trong truyện ngắn 2005-2010 là những con ngời lạc môitrờng Họ cô đơn bởi chính sự khác biệt giữa bản thân mình với con ngời vàthế giới xung quanh Đó là những con ngời mà phần lớn cuộc đời đã trôi quatrong chiến tranh, gian khổ, trong sự hy sinh hồn nhiên và giản dị cho lý tởng,cho sự nghiệp chung, cho đồng chí, đồng đội của mình Lúc từng trải và hiểubiết hơn cũng là lúc họ bớc vào tuổi già, nhìn lại cả một chặng đờng đã đi qua

họ vừa tự hào, vừa luyến tiếc Ngày hôm nay, họ phải đối mặt với cuộc sốnghiện đại phức tạp và lạ lẫm, đối diện với nỗi bất lực và sự cô đơn ở ngay trongchính cái thế giới do mình tạo ra là gia đình và những ngời thân Họ khôngngừng suy nghĩ về quá khứ cũng nh về hiện tại Họ tự rút ra cho mình nhữngbài học cuộc đời với một tâm trạng cô đơn, buồn bã bất hạnh Đó là nhân vật

Ngời cha trong Cha tôi (Sơng Nguyệt Minh), là một ngời mà "Hơn nửa thế kỷ

có mặt trên đời thì bốn mơi năm mặc áo nhà binh, cầm súng và xa nhà đichinh chiến hết miền Nam rồi lại sang Cam-Pu-Chia đến năm 1989 mới về n-

ớc, rồi lại ở Tây Nguyên ” [22; 163] Ông về nghỉ hu với hàm đại tá Là mộtngời quen với cuộc sống trong quân ngũ, trở về với cuộc sống đời thờng ôngkhông khỏi ngạc nhiên, ngỡ ngàng, sửng sốt, ông trở nên xa lạ với thực tếcuộc sống cạnh tranh, xô bồ của con ngời Mang trong mình "phong cáchsống, niêm luật nhà binh", ông va chạm, phản ứng gay gắt với thực tế cuộcsống hàng ngày Không bắt mạch đợc vào cuộc sống mới, ông rơi vào tình thếcủa một kẻ lạc lõng, một ngời thừa Tác giả Sơng Nguyệt Minh đã miêu tả hếtsức sâu sắc sự hụt hẫng, chua xót của một con ngời, một thế hệ trong sự vachạm với những quan niệm và lối sống mới: "Bếp không đỏ lửa Cha tôi buồn.Cha phàn nàn đứa con gái gần ba mơi tuổi mà vụng về, lơ là bếp núc Bếp lạnhtanh Nồi niêu xoong chảo để mốc, lăn lóc, toàn cứt gián Cha mang vàophòng vệ sinh cọ sáng bong Chị Mai gần ba mơi tuổi mà cha đứng đầu đứng

số, cứ sống trơ trơ bên bố mẹ Cha tôi tỏ ra sốt ruột và lo lắng Con gái nớcNhật lấy chồng muộn hơn; có khi còn không chịu xây dựng gia đình, ở mộtmình khi thích đàn ông thì cặp, chán lại bỏ; lấy chồng nh đeo gông Nhng đấy

là nớc Nhật, chứ không phải nớc Nam ta Giọng ông nghèn nghẹn, có phần

đau xót: - Con đừng nói thế, cha đau lòng - Lo gì cha ơi! Con về nhà chồngthì bếp cũng không cần đỏ lửa Con chọn chồng giàu không phải nấu nớng, đi

ăn tiệm tiện hơn Khỏi phải rửa bát " [22; 166] Trớc lối sống vô cảm, thựcdụng của những ngời trong gia đình, ông không khỏi dày vò và đau đớn Ôngkhông thể hoà hợp với cách nghĩ và lối sống mới trong thời kinh tế thị trờng,

ông mang trong mình cảm giác của một ngời tuyệt vọng, bất lực và cô đơn:

"Chả nhẽ cha đi bộ đội bao nhiêu năm cống hiến cho đất nớc là để cho con nóivới cha bằng cái giọng chợ giời ấy hả"

Nhân vật cô đơn khi phát hiện xã hội đơng thời không hoàn thiện, đầy rẫyung nhọt, xấu xa; thế thái nhân tình đảo điên, đời lắm dối trá, con ngời chạytheo đồng tiền, nguy cơ phi đạo đức, bại hoại nhân cách, nguy cơ mất đinhững giá trị tốt đẹp của truyền thống dân tộc Các nhân vật trong truyện ngắn2005-2010 thờng rơi vào trạng thái cô đơn bởi vì họ là những con ngời cónhân cách, có ý thức về chân, thiện, mỹ Họ không thể hoà hợp và chấp nhận

đợc lối sống và cách nghĩ thực dụng, lạnh lùng, vô cảm của xã hội đơng thời

Nhân vật "Tôi" trong Đêm thánh vô cùng (Sơng Nguyệt Minh) là một con

ng-ời cô đơn, lạc lõng trong chính gia đình của mình Sau một chuyến công tác,trở về trên một chuyến bay gặp sự cố mà suýt nữa tất cả mọi ngời đã tử nạn.Vậy mà, vợ con đón anh bằng sự lạnh lùng, thờ ơ đến mức vô cảm Tronghoàn cảnh ấy anh chỉ ao ớc: “Sao vợ tôi không hỏi: "Anh đi đờng có mệtkhông" Sao con gái không bảo : "Con thấy bố bơ phờ, mất hồn, ngời gầy đi

đến mấy cân" Sao con trai tôi không hỏi: "Bố có mua gì cho con không?".Hoặc ít ra chúng nó giận dỗi, trách cứ bố điều gì đó, để tôi có cớ thanh minh,xin lỗi Hoặc ít ra, vợ tôi cũng rỏ ra coi thờng cái thằng chồng vô tích sự, haykém hấp dẫn, để tôi phải cun cún khép nép trong nỗi mặc cảm sợ hãi” [22;7] Và ngay cả khi anh kể cho vợ con nghe về sự cố trên chuyến bay thì cũngchỉ nhận đợc: "Con gái lên tiếng: "Máy bay mình không hiện đại bằng máybay Tây" Con trai vẫn vừa ăn vừa dán mắt vào truyện tranh Đôrêmon, thủngthẳng nói: "Hôm nào bố cho con đi để con thử cảm giác mạnh" Vợ tôi bảo :

"Em nghe nói: Máy bay rơi, mỗi ngời chết đợc đền bù 60.000 đô la Nhà nàotúng bấn cúng đỡ một phần”” [22; 12] “Họng tôi nghẹn cứng Tôi biết mìnhkhốn nạn trong nhà từ lâu, nhng cha bao giờ hình dung ra nông nỗi này Tôicàng nhận ra mình bất lực, cô độc ngay trong nhà của mình chả lẽ chốn nàykhông có chỗ tôi dung thân" [22; 13]

Hay nhân vật ông Thụ trong Hoa cẩm tú cầu ứng mệnh (Phạm Duy

Nghĩa), thà chấp nhận cuộc sống độc thân trong ngôi nhà xinh đẹp của mình,thà đêm đêm ôm ấp một hình nhân trong sạch, còn hơn sống với bất cứ ngời

đàn bà đã bị vấy bẩn nào: "Tôi khinh thờng đàn bà, không hiểu nổi vì sao cómỗi cái của mình mà họ không giữ đợc" [43; 22]

Nhân vật cô đơn trong truyện ngắn 2005-2010 còn là những con ngời ảotởng về sự hoàn thiện của cuộc đời, con ngời kiếm tìm chân lý, lý tởng trongcuộc sống và tình yêu Nhng rút cục con đờng tìm kiếm của họ vẫn đang còndang dở và cha tìm ra đợc điểm dừng, kết quả vẫn là một dấu hỏi lớn khó có

thể trả lời Nhân vật ông già Chín trong Cuối mùa nhan sắc (Nguyễn Ngọc T)

là một con ngời cô đơn Xuất thân từ một gia đình giàu có, vì say mê đàoHồng- một cô đào trong gánh hát Sài Gòn- ông đã từ bỏ cuộc sống no đủ, giàusang, chấp nhận cuộc sống phiêu dạt, trôi nổi Ông Chín lang bạt theo đoànhát miễn là ngày ngày đợc nhìn thấy đào Hồng Ông đi bên cạnh đào Hồngnhững năm tháng cơ cực ở khắp nơi nhng vẫn cha chiếm đợc tình cảm của cô

Đào Chiến tranh nổ ra, ông bị bắt, mời ngày sau mới đợc thả Chỉ mời ngày

thôi nhng nửa đời sau ông phải sống trong lu lạc, kiếm tìm ngời xa Ông quayquắt đi tìm, ông bán vé số để trên dặm đờng phiêu bạt ông tìm lại đợc đàoHồng Bốn mơi sáu năm sau, ông đã tìm lại đợc đào Hồng, vẫn làm tất cả cho

bà Nhng cho đến tận cuối đời ông vẫn chỉ là cái bóng lẻ loi, cô độc bên cạnhcuộc đời đào Hồng, bởi "mình thơng ngời ta mà ngời ta đâu có thơng mình"

Đó là "Nàng" (Ngời trong mộng - Lơng Hoài Sơn) Khi đến tuổi yêu đơng,

nàng cũng giống nh bao cô gái khác, dệt biết bao mộng đẹp, tởng tợng nhiềutiêu chuẩn phải có ở ngời trong mộng: "Chàng phải là ngời cao ráo, phong độ,lịch lãm, yêu mình hết lòng Rồi chàng phải là ngời học thức, biết lo cho đờisống gia đình, yêu vợ con phải có đời sống vật chất kha khá, đủ lo cho gia

đình ’’ [33; 117] Nhng rồi, ngời đàn ông mà sau này là chồng nàng xuấthiện đột ngột Làm vợ, nàng mới biết chồng không là ngời trong mơ: "Thừasức khoẻ, nhng Đức không học cao và không có nghề nghiệp" Mối quan hệ

vợ chồng nàng đã nh "giọt nớc tràn ly" Rồi nàng gặp Hân, với kiến thức sâurộng, với những ý kiến tinh tế Hân đã nhanh chóng hút hồn nàng Nàng nhbắt gặp đợc ngời nhìn thấu nơi sâu thẳm trong tâm hồn mình Nàng khẳng

định: "Ngời đàn ông mơ ớc của mình là đây" Nhng rồi, nàng lại chợt nhận ra:

"Nụ cời của Hân trong giấc ngủ thật đểu… Hân đến với nàng cũng chỉ để thoảmãn thôi sao?” Nàng thấy sợ hãi, quyết định lặng lẽ rời xa Hân và tiếp tụchành trình đi tìm "Ngời ấy phải có những điều nàng cần mà Đức, rồi Hân vẫnkhông có" Một lần nữa nàng lại rơi vào trạng thái cô đơn, đau khổ với câuhỏi: "Ngời đàn ông lý tởng mà nàng mong đợi, đang ở đâu?”

Trong truyện ngắn 2005-2010, các tác giả còn phát hiện ra những nhânvật cô đơn khi họ không tìm thấy hạnh phúc trong tình yêu và cuộc sống hônnhân gia đình Thiếu sự đồng điệu trong tâm hồn, khác biệt nhau về quanniệm và lối sống, tình trạng xa cách không hiểu nhau giữa con ngời với nhau,

sự khép kín thế giới riêng của mỗi con ngời là nguyên nhân đẩy con ngời ngàycàng sao vào tình trạng cô đơn triền miên dài dằng dặc

Trong Nhạt tình (Nguyễn Thuỳ Dơng Liễu) Nhân vật Diễm là một ngời

nh vậy Lấy phải một ngời chồng thờng xuyên chìm trong cơn say, cứ mỗi lầnsay anh ta lại mắng con, la vợ, lè nhè "rả rích nh tiếng ma dầm đêm khuya"anh ta còn đập phá đồ đạc, thậm chí hành hung cả bố mẹ vợ Vậy mà cô vẫnphải "nghe hết, nhịn hết" Sau mỗi lần vợ chồng xung đột, cô chỉ biết khóc vàkhóc, rồi lại khóc Và rồi quá đau khổ và bế tắc, Cô đã lên mạng mong kiếm

một chị nào lớn hơn vài tuổi để xin ý kiến, để đợc chia sẻ và cô đã gặp ngời đã chia sẻ với cô đợc nhiều điều, đã sởi ấm trái tim cô những đêm dàivằng vặc cô đơn Thế nhng cô đã không đủ mạnh mẽ để dời bỏ cuộc sống gia

anh-đình địa ngục kia để đến với tình yêu của mình, cô đành chấp nhận: "Quay vềvới một cuộc tình thực đang say mèm, rệu rã…" Đó là nhân vật Thanh trong

Đám cới đêm (Vũ Thị Quy), cô đã phụ bạc ngời yêu mình- một anh chàng

sinh viên nghèo, mới ra trờng đang thất nghiệp - để lên xe hoa với ông chủmột công ty quảng cáo đang ăn nên làm ra ở Sài Gòn hơn cô tới 15 tuổi.Những tởng cô sẽ đợc hạnh phúc bên ngời chồng giàu sang và hết mực cngchiều cô, nhng cuộc sống gia đình không tình yêu đã biến Thanh trở thành conngời im lặng, vô hồn, chỉ biết bầu bạn cùng ngôi sao cô đơn: "Chỉ có ngôi saotrớc cửa sổ phòng Thanh biết rằng: Thanh đã chết … ánh mắt Thanh day dứtbuồn đau… Tâm hồn Thanh vỡ ra …” [33; 43]

Nhân vật cô đơn trong truyện ngắn 2005-2010 là những con ngời sốngtrong trạng thái hoài niệm về quá khứ, bị ám ảnh bởi quá khứ Một sự việc,hình ảnh nào đó trong quá khứ in đậm trong cuộc đời con ngời khiến họkhông thể nào quên Nó là nguyên nhân gây nên tình trạng cô đơn, day dứt,khắc khoải ở hiện tại Có thể đó là một quá khứ đẹp đẽ với biết bao kỷ niệm,cũng có thể là quá khứ đau buồn đến mức làm con ngời bị tổn thơng, và tác

động mạnh đến đời sống tinh thần của họ Dù có thế nào thì một điều chắcchắn là chúng sẽ làm cho cuộc sống hiện tại của con ngời không hạnh phúc và

bình thờng nữa Trong Những hoá thân của tình yêu (Khánh Thảo), nhân vật

chàng trai luôn sống trong những hồi ức của tình yêu đầu đời với "chị"- cô gáicùng làng- từ khi anh còn là một cậu bé 15 tuổi, ngơ ngác Trải qua bao nhiêumối tình anh vẫn không thể có hạnh phúc, luôn bị ám ảnh bởi: "Những cô gái-

mà mỗi ngời đều khiến tôi gợn lên hình ảnh chị trong trí óc" Khi hôn cô bạngái, anh liên tởng: "giống chị cái lần cầm tay tôi giúp tôi khám phá chút thịt

da con gái" Ngay cả khi cô bạn gái e thẹn trao cho anh cả "một nguyên vẹncon gái "thì anh lại "bàng hoàng nghĩ đến đêm tân hôn của chị" Và cứ nh thế,

đối với "tôi": "Chị nh kỷ niệm lay lắt bám riết lấy tôi chị len lách vào những

kẻ hổng trái tim mỗi lần tôi yêu để tôi luôn cuống cuồng nhào trộn hình ảnhchị vào những ngời con gái của tôi” [31; 303] Chính sự ám ảnh đó đã khiếncho "tôi": “Một thằng đàn ông 34 tuổi, đẹp trai, phong độ, có địa vị, có gia tài

Nhng cha bao giờ hết cô đơn” Hay nhân vật "Tôi" trong Vòng tay đàn bà

(Ngọc Trúc) lấy chồng năm 20 tuổi, có một gia đình yên ấm nhng chị lạikhông thể hạnh phúc bởi "giấc mơ cha trọn vẹn thời thiếu nữ luôn song hànhtrong cuộc sống của tôi ", những giấc mơ không có chồng chị Và họ chia taynhau, chị ra đi với lời thề: "Không bao giờ em lấy chồng nữa" Gánh trên vailời thề ấy, cuộc sống còn lại của chị là những chuỗi ngày cô đơn, dằn vặt, đau

đớn bởi chị luôn sợ hãi, luôn phải tìm cách trốn chạy, lảng tránh những ngời

đàn ông đến với chị, chị đành chấp nhận cuộc sống với "nỗi cô đơn vĩnhhằng"

Viết về những nhân vật cô đơn, các nhà văn thể hiện một góc nhìn mới vềcon ngời hiện nay, góc nhìn con ngời từ đời sống bên trong Đi sâu vào đờisống của mỗi con ngời trong xã hội, các tác giả viết truyện ngắn đã phản ánh

đợc thực trạng tinh thần nổi bật của con ngời hôm nay, đó là sự cô đơn sâuthẳm trong cõi lòng của con ngời trớc đồng loại và cuộc sống Viết về nhữngnhân vật cô đơn, truy tìm nguyên nhân của nó cũng là một khía cạnh của chủnghĩa nhân đạo trong văn học hôm nay

Viết về nhân vật cô đơn, truyện ngắn 2005-2010 cũng đóng góp một giátrị hiện thực sâu sắc, giá trị phê phán, tố cáo cái xấu đang còn hoành hànhtrong xã hội đơng đại phức tạp Từ đó giúp con ngời nhận ra hiện thực để điềuchỉnh hành vi, lối sống và phẩm chất đạo đức của mình và bảo vệ cái chân -thiện - mỹ, đấu tranh chống lại cái ác để cuộc sống càng tốt đẹp hơn

2.3.1.3 Nhân vật bi kịch

Bớc sang thế kỷ XXI, đời sống xã hội với cơ chế kinh tế thị trờng đã trởnên phức tạp, căng thẳng, "hàng ngày hàng giờ diễn ra một cuộc đối chứnggiữa hai mặt nhân cách và phi nhân cách, giữa cái hoàn thiện và cha hoànthiện, giữa ánh sáng và bóng tối vẫn còn rơi rớt bên trong tâm hồn của mỗicon ngời - miếng đất nơng náu và gieo mầm nhiều lỗi lầm và tội ác” "Cáinhất thời trong cái muôn đời, cái độc ác nằm giữa cái nhân hậu, cái cực đoannằm giữa cái tinh thần sởi lởi, cởi mở, cái nhảy cẫng lên lấc láo giữa cái dung

dị, thái độ bình thản chịu đựng và tinh thần trách nhiệm đầy suy nghĩ”

(Nguyễn Minh Châu- Bến Quê) Hiện thực với những xung đột, mâu thuẫn

điển hình đầy tính bi kịch đã khơi gợi cảm hứng nơi các nhà văn xây dựng loạihình nhân vật bi kịch Đây là một trong những loại nhân vật nổi bật nhất củatruyện ngắn 2005-2010

Nhìn chung, nhân vật bi kịch là loại hình nhân vật đợc xây dựng trên cơ

sở của những xung đột bi kịch Tuy nhiên, mỗi xung đột ấy lại tạo ra nhữngloại nhân vật khác nhau Trong thực tế, cụ thể hơn là trong văn học có những

điều tởng nh là nghịch lý, ấy thế mà ta phải chấp nhận sự tồn tại của nó Đó làkhi trở về với đời thờng thì con ngời cá nhân bớc vào văn học với những bikịch đầy mất mát và đau đớn xung quanh các mối quan hệ gia đình, tình yêu,bạn bè và đôi khi cả với chính mình Bên cạnh đó, không thể không nói đến sự

đa đẩy của hoàn cảnh sống với bao nhiêu biến cố phức tạp để từ đó nhữngmâu thuẫn, những tình huống bi kịch nảy sinh

Nhân vật bi kịch trong truyện ngắn 2005-2010 trớc hết là bi kịch củanhững con ngời bớc ra khỏi cuộc chiến (bi kịch thời hậu chiến)

Chiến tranh đã đi qua, đất nớc đang hồi sinh và phát triển mạnh mẽ vềmọi mặt: kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội Nhng dấu ấn của một thời kỳ đauthơng tàn khốc do bom đạn của chiến tranh vẫn còn in đậm trong ký ức củamỗi con ngời Văn học cũng phát triển, với sự phát triển của đất nớc, nó phản

ánh cuộc sống trong sự phong phú, đa dạng, nhng nó không vì sự trôi chảy củathời gian mà bỏ quên quá khứ Với độ lùi của thời gian, nhà văn có cơ hộinhìn nhận lại chiến tranh, kiểm chứng lại hậu quả xã hội của nó, quan niệmhiện thực về chiến tranh đã thay đổi Văn học nhìn hiện thực chiến tranh bằngcái nhìn đa chiều, đa diện, chiến tranh đợc khúc xạ qua tâm hồn, qua số phậnnhân vật Đó là những con ngời đã đi qua chiến tranh và đang sống trong thờihậu chiến D âm của hai cuộc chiến tranh, hậu quả nặng nề của nó đã tác độngrất lớn đến đời sống riêng t của từng con ngời Nằm trong dòng chảy chungcủa văn học sau 1975, truyện ngắn 2005-2010 cũng có những tác phẩm viết vềchiến tranh, viết về đời sống con ngời thời hậu chiến

Các truyện ngắn 2005-2010 khi viết về con ngời thời hậu chiến đã quantâm đến những di chứng mà chiến tranh để lại, đó là nỗi đau nhói buốt về mặt

tinh thần Lão "Huỳnh xác" trong Hồn của biển (Xuân Hùng) Là một ngời

lính tham gia chiến đấu kiên cờng ở Thành Cổ Quảng Trị, bị thơng nặng nên

đợc đa về tuyến sau điều trị, rồi theo lệnh điều động, lão ra Bắc, tham giachiến đấu cùng những ngời lính địa phơng bảo vệ vùng biển quê hơng Tại

đây, lão cũng đã có những ngày chiến đấu oanh liệt không kém, và cũng chínhnơi đây Lão đã gặp Thoan, giữa họ đã nảy sinh một tình cảm thiêng liêng cao

đẹp- tình yêu Hai ngời đã có những ngày tháng sống, chiến đấu bên nhau

Nhng chỉ qua một đêm- giặc Mỹ càn quét vùng biển- tất cả đồng đội của Lãokhông còn ai, Thoan- ngời yêu Lão cũng không còn nữa Lão đau đớn, lòngquặn thắt lại Lão đã mất hết, mất hết tất cả Và kể từ ngày đó, lão sống mộtmình trong căn lều nhỏ chênh vênh trên bãi cát, Lão trở nên "dở điên, dởkhùng, biến thành một con sâu rợu" Ngày nào cũng vậy: "Lão nốc rợu đến độsay xỉn, rồi chạy loạn xạ gây náo động cả một vùng bãi sóng Vào một buổisáng sớm biển động, khi những hung thần của biển cả đang điên cuồng, ào àogầm thét Lão đã lao thẳng ra biển khơi để gửi trọn cuộc đời mình vào biểncả mênh mông, để kết thúc cuộc sống bi kịch hơn 30 năm qua của mình Tác

giả Nguyễn Thế Hùng trong Ngời đi bỏ mặc câu thề, đã nói lên vấn đề nhức

nhối, hậu quả nặng nề mà chiến tranh để lại, đặc biệt là với những ngời phụnữ Đó là những cô gái trong xởng sửa chữa cua chữ Z - một xởng toàn congái: "Eo mỏng nh một chét tay, tóc dài, da trắng hồng nh cha hề ở rừng" cónhiệm vụ bám đờng, thông xe trong chiến tranh Họ là những cô gái trẻ trung,yêu đời với "tiếng cời con gái giòn tan hay khúc khích” với “cặp mắt trong veo

ớt, đằm thắm", họ là những ngời đang có tình yêu, đang hạnh phúc trong sựchờ đợi Nhng hết chiến tranh, những ngời yêu của họ cha về và không về.Tiếp tục lao vào công việc để đợi chờ, để đỡ nhớ, để quên "họ sầu, tủi, hờn tội lắm" Họ thèm đợc nghe tiếng đàn ông, khát khao đợc thực hiện thiên chức

cao cả nhất, đáng kính nhất của ngời phụ nữ là làm mẹ Hay truyện Huyền

thoại ngời điên của tác giả Đoàn Thị Tảo là một truyện ngắn hay có sức phản

ánh sự khủng khiếp của chiến tranh Nhân vật ông Khả là một cán bộ lãothành cách mạng từ thời kỳ "bóng tối" Thành tích của ông trong chiến tranhkhông nhỏ, hoà bình đáng nhẽ ông đợc giữ những trọng trách lớn nếu ôngkhông mắc phải chứng mệnh quái ác: "Khi trái nắng trở trời, vết thơng hànhhạ, ông lại nổi cơn thần kinh, đập phá bất cứ cái gì trong tầm tay, la hét suốt

đêm ngày" [41; 237] Chiến tranh ám ảnh quá mạnh vào đầu óc ông khiến ôngkhông thể sống bình thờng đợc Chính những ám ảnh đó đã khiến ông lấytrộm chìa khoá của cô y tá trực đêm, chạy đến khu biệt giam những ngời mấttrí hoàn toàn, mở cửa cho họ ra mà cứ ngỡ mình đang phá trại giam cho anh

em vợt ngục Rồi suýt chút nữa ông đã giết chết ông bảo vệ nhà xác vì cứ ngỡ

đấy là tên cai ngục Truyện ngắn Ngời Thăng Long quê ở đằng trong của Bảo

Ninh lại viết về bi kịch tình yêu xuất phát từ xung đột ý thức hệ trong chiếntranh Anh Hải và Chị Loan yêu nhau nhng không thể đến đợc với nhau bởi

giữa họ là một bức thành ngăn cách về ý thức hệ Anh Hải- là cán bộ miềnNam tập kết- lại đem lòng yêu chị Loan- con nhà thành phần T sản Bất chấpcan gián và ngăn trở của tổ chức và gia đình, anh chị yêu nhau tha thiết Chínhbởi mối tình này mà đơn tình nguyện vào Nam chiến đấu của anh Hải không

đợc chấp nhận Phải chọn giữa thù nhà, nợ nớc với tình yêu, anh Hải buộc phảicông khai cắt đứt với cô bạn gái thành phần T sản và ra đi với lời thề: Sẽkhông lấy ai ngoài chị Anh tham gia chiến đấu trong lực lợng an ninh giảiphóng, bị thơng, bị bắt, bị giam giữ ở Phú Quốc Sau đó đợc trao trả, anh raBắc tìm chị thì vừa lúc gia đình chị nhận giấy báo tử con gái Chị đã hy sinh

Y lời thề ngày ra trận, anh Hải đã không lập gia đình Đây là bi kịch củanhững con ngời từng là nạn nhân của một cơ chế nhìn nhận giá trị con ngờitheo các tiêu chí giai cấp, lý lịch, theo định kiến, áp đặt Nhận thức lại lịch sử

là một yêu cầu của xã hội, là một trong những điều kiện cần thiết để xã hộitiếp tục phát triển

Với những trang viết về bi kịch tình yêu, hạnh phúc gia đình của con ngờithời hậu chiến, chúng ta hiểu đợc sự mất mát, khốc liệt của chiến tranh khôngchỉ bắt nguồn từ bom đạn mà còn do những thơng tổn nó gây ra trong tâm hồncon ngời Rõ ràng, vết thơng ấy còn đau đớn, đắng chát và dai dẳng trongcuộc đời những con ngời ấy Chúng ta hiểu rằng, chiến tranh không phải làtrò đùa, những mất mát của nó là có thực, những tàn d của nó còn in dấu mãicho tới hôm nay

Nh vậy, quan tâm đến bi kịch thời hậu chiến, các truyện ngắn

đại nhận thức về mình đầy đủ hơn, không để đánh mất nhân cách của mình, từ

đó tìm cách sống hợp lý hơn, đấy vẫn là nhiệm vụ thiêng liêng mà mọi nềnvăn học chân chính xa nay muốn đảm nhận

Trong cơ chế thị trờng xô bồ, tất bật, không ít ngời vô tình lãng quênnhững giá trị văn hoá cổ truyền của dân tộc, lãng quên tình cảm gia đình đểrồi khi nhận ra thì đã muộn màng và không thể lấy lại đợc Đó là bi kịch của

nhân vật Huyền Châu trong Nụ hôn buốt giá (Phạm Thị Ngọc liên), là con gái

út xinh đẹp, thông minh trong một gia đình có ba chị em gái Vốn đ ợc nuôngchiều từ nhỏ nên tính tình cô rất bớng bỉnh, luôn làm theo ý của mình Bố mẹmuốn cô theo nghề Bác sĩ của cha, cô phản đối vì cô chỉ thích vẽ, âm nhạc,thơ ca Bố mẹ đành phải chiều lòng Sau khi trở thành họa sĩ, cô xin phép gia

đình cho dọn ra ở riêng Rồi cô gặp Vĩnh Hng, cô đem anh ta về nhà sống nh

vợ chồng, không cới hỏi gì Bố mẹ đã rất buồn và giận cô, nhng Huyền Châuvẫn thản nhiên: "Nó bảo chúng tôi cổ hủ Thời buổi thế kỷ hai mơi mốt màcòn câu nệ chuyện cới hỏi… Nó còn bảo nếu chúng tôi không hài lòng cáchsống của nó thì cứ đăng báo từ nó đi" [44; 361] Trớc thái độ của con gái, mẹcô uất quá, ngã bệnh Sau đó, chính Huyền Châu đã tự đăng báo, tuyên bốkhông còn là con gái dòng họ Nguyễn nữa Uất ức, tuyệt vọng vì hành vi củacô con gái út, mẹ cô bệnh nặng hơn rồi qua đời Với cái án ngời mẹ vì cô màchết đè nặng trên đầu, trên tên tuổi của cô nên không ai mua tranh của cô nữa.Mọi ngời quay lng lại với Huyền Châu, kể cả Vĩnh Hng, khi anh ta biết rằngcô đã hết tiền và không còn lợi dụng đợc nữa, anh ta ra đi bỏ lại cô với mộttâm hồn tan nát Giờ đây, cô mới nhận ra mình đã mù quáng, đã sai lầm quánhiều Nhng tất cả đã muộn màng Cô không còn con đờng nào khác đành bỏnhà ra đi nh để trốn chạy tất cả, trớc khi ra đi cô đã gửi lại cho bố và hai ngờichị gái của mình một bức th với những lời lẽ "sám hối": "Con đã mù quáng,sai lầm nhiều quá, đến nỗi giờ đây con không dám xin bố và hai chị tha thứcho con Con cũng không có can đảm quỳ trớc bàn thờ của mẹ để xin lỗi Conkhông đáng đợc tha lỗi Vì thế con đã chọn cách ra đi …” [44; 363] Bi kịchcủa Huyền Châu nhắn nhủ con ngời đừng lãng quên và đừng mắc tội với gia

đình, đừng lãng quên lối sống văn hoá truyền thống của dân tộc, những tìnhcảm ruột thịt thiêng liêng… Bởi bất chấp lốc xoáy của cơ chế thị trờng, đó vẫn

là những gốc rễ bền vững trong tâm hồn con ngời và một khi đánh mất nó, conngời sẽ trở nên chông chênh, trống trải giữa cuộc đời này

Truyện ngắn 2005-2010 dành nhiều trang viết về đề tài tình yêu, ở đó cácnhà văn bộc lộ sự trăn trở về những bất hạnh, đổ vỡ trong tình yêu và hônnhân Nhân vật trong truyện ngắn hôm nay thờng rơi vào những bi kịch tìnhyêu, hôn nhân, gia đình Đây cũng là đề tài thể hiện sự mạnh dạn của các câybút khi đi sâu bóc tách từng lớp đời sống tinh thần của con ngời mà văn họctrớc đây ít nhắc đến Điều này đem đến cho văn học đơng đại một giá trị nhânvăn tốt đẹp