Nghiên cứu tổ chức dạy học ngoại khóa môn vật lý ở trường THCS (áp dụng cho vật lý 8) luận văn thạc sỹ vật lý

Dạy học ngoại khóa là một hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp.Dạy học ngoại khóa giữ vai trò quan trọng trong dạy học các môn nói chung vàmôn Vật lý nói riêng, là một hoạt động t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN VẬT LÝ

LUẬN VĂN KHOA HỌC GIÁO DỤC

Nghệ An, Năm 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

LUẬN VĂN KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS PHẠM THỊ PHÚ

Nghệ An, Năm 2012

Lời cảm ơn

Trong quá trình hoàn thành luận văn này tác giả đã được sự giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo, bạn bè, các đồng nghiệp, người thân Tác giả xin chân thành gửi lời cảm ơn đến những người đã giúp đỡ tác giả hoàn thành luận văn này.

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với cô giáo, PGS.TS Phạm Thị Phú, người đã tận tình hướng dẫn, động viên và giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn.

Tác giả xin gởi lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy, cô giáo trong khoa vật

lý trường Đại học Vinh; các thầy cô giáo trong phòng đào tạo Sau đại học trường Đại học Vinh; các thầy, cô giáo giảng dạy trong suốt thời gian học tập.

Tác giả xin gởi lời cảm ơn đến Ban lãnh đạo, Ban giám hiệu, các thầy

cô giáo môn vật lý Quận Tân Phú đã tạo điều kiện tốt cho tác giả trong quá trình thực nghiệm đề tài.

Cuối cùng xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ tác giả trong thời gian học tập và thực hiện đề tài.

Vinh, tháng 10 năm 2012 Tác giả luận văn

Trần Ngọc Quyên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và kết quả thu thập được trong luận văn là trung thực quá trình nghiên cứu được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố ở bất

kỳ một công trình nào khác.

Tác giả

Trần Ngọc Quyên

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục iv

Danh mục các chữ viết tắt vii

Danh mục bảng, biểu đồ, đồ thị viii

MỞ ĐẦU 1

1.Lí do chọn đề tài .1

2.Lịch sử nghiên cứu đề tài 1

3.Mục tiêu của đề tài 2

4.Giả thuyết khoa học 2

5.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

6.Nhiệm vụ nghiên cứu 3

7.Phương pháp nghiên cứu 3

8.Đóng góp của đề tài 3

9.Cấu trúc luận văn 4

NỘI DUNG 5

Chương 1: Dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường phổ thông 5

1.1 Các hình thức tổ chức dạy học môn Vật lý ở trường phổ thông 5

1.1.1 Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học 5

1.1.2 Định nghĩa hình thức tổ chức dạy học 6

1.1.3 Mối quan hệ giữa hình thức tổ chức dạy học với các yếu tố khác của hoạt động dạy học 6

1.1.4 Phân loại các hình thức tổ chức dạy học 8

1.2 Dạy học ngoại khóa ở trường phổ thông 9

1.2.1 Khái niệm 9

1.2.2 Vai trò của dạy học ngoại khóa Vật lý 10

1.2.3 Các nguyên tắc dạy học ngoại khóa Vật lý 12

1.2.4 Đặc điểm của dạy học ngoại khóa 13

1.2.5 So sánh dạy học ngoại khóa và dạy học dựa trên dự án trong môn Vật lý 14

1.2.6 Hình thức dạy học ngoại kháo môn Vật lý ở trường phổ thông 15

1.2.7 Tần suất thực hiện dạy học ngoại khóa môn Vật lý 20

1.2.8 Phương tiện dạy học ngoại khóa môn Vật lý 21

1.2.9 Phương thức tổ chức dạy học ngoại khóa môn Vật lý 22

1.2.10 Lập kế hoạch dạy học ngoại khóa môn Vật lý 24

1.2.11 Đánh giá kết quả dạy học ngoại khóa môn Vật lý 29

Kết luận chương 1 31

Chương 2 Xây dựng kế hoạch dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 32

2.1 Các cơ sở pháp lí tổ chức dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường phổ thông 32

2.2 Phân tích đặc điểm Vật lý 8 THCS 33

2.2.1 Đặc điểm về nội dung 33

2.2.2 Đặc điểm về phương tiện, thiết bị dạy học 35

2.2.3 Đặc điểm về vị trí Vật lý 8 trong chương trình Vật lý THCS 35

2.3 Nội dung cần hệ thống hóa, mở rộng, nâng cao 36

2.3.1 Nội dung cần hệ thống hóa 36

2.3.2 Nội dung cần mở rộng, nâng cao 36 2.4 Thực trạng dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở một số trường THCS

trên địa bàn quận Tân Phú, thành phố Hồ Chí Minh 36

2.4.1 Mục tiêu tìm hiểu thực trạng 36

2.4.2 Đối tượng và phạm vi tìm hiểu 36

2.4.3 Phương pháp tìm hiểu 37

2.4.4 Kết quả tìm hiểu thực trạng 37

2.4.5 Nguyên nhân và giải pháp 39

2.5 Những thuận lợi, khó khăn trong tổ chức dạy học ngoại khóa Vật lý 8-THCS 40

2.5.1 Thuận lợi 40

2.5.2 Khó khăn 41

2.6 Xây dựng kế hoạch dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS .41

2.6.1 Xác định mục tiêu dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 41

2.6.2 Lựa chọn nội dung dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 41

2.6.3 Lựa chọn phương thức dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 42

2.6.4 Lựa chọn phương tiện dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 42

2.7 Xây dựng một số phương án dạy học ngoại khóa Vật lý 8 – THCS 43

2.7.1 Hình thức “ Đố vui Vật lý” 43

2.7.2 Hình thức “ Trò chơi Vật lý” 56

2.7.3 Hình thức “ Nhà sáng tạo Vật lý” 62

Kết luận chương 2 64

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm 65

3.1 Mục đích thực nghiệm 65

3.2 Đối tượng thực nghiệm 65

3.3 Nội dung thực nghiệm 65

3.4 Phương pháp thực nghiệm 65

3.5 Kết quả thực nghiệm 67

3.6 Đánh giá kết quả thực nghiệm 72

Kết luận chương 3 79

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82 PHỤ LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH, SƠ ĐỒ

Trang

1 Bảng

Bảng 1.1 Bảng hệ thống hóa phương thức tổ chức hoạt động ngoại khóa

Vật lý 23

Bảng 3.1 Số liệu HS các nhóm tthực nghiệm và đối chứng 66

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số Xi của bài kiểm tra 73

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 74

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất lũy tích 74

Bảng 3.5 Các tham số thống kê 74

2 Sơ đồ Sơ đồ 1.1 Quy trình lập kế hoạch ngoại khóa 26

Sơ đồ 1.2 Kế hoạch ngoại khóa 28

3 Biểu đồ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ phân phối tần suất 75

4 Đồ thị Đồ thị 3.1 Số % HS đạt điểm Xi 75

Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phối tần suất lũy tích 76

5 Ảnh Ảnh 1-4 Hoạt động ngoại khóa Đố vui vật lý 67

Ảnh 5-8 Hoạt động ngoại khóa Nhà sáng tạo nhỏ tuổi 70

Ảnh 9-14 Những chiếc tàu đạt giải 71

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việc đổi mới phương pháp dạy và học để nâng cao chất lượng giáo dụcđang được các trường trong cả nước quan tâm và thực hiện Để đạt được điều đócần phải phối hợp các phương pháp dạy học sao cho đạt hiệu quả Ngoài việc dạyhọc chính khóa, cần phải quan tâm nhiều hơn nữa trong việc tổ chức dạy họcngoại khóa

Dạy học ngoại khóa là một hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp.Dạy học ngoại khóa giữ vai trò quan trọng trong dạy học các môn nói chung vàmôn Vật lý nói riêng, là một hoạt động tự học tích cực, bổ ích góp phần hỗ trợ rấtlớn trong việc củng cố, mở rộng, đào sâu kiến thức, phát huy tính sáng tạo của họcsinh, xây dựng và hoàn thiện nhân cách, hình thành những kỹ năng, tinh thần đoànkết và thái độ cộng tác với bạn, giúp đỡ lẫn nhau Tuy nhiên dạy học ngoại khóachưa được sự quan tâm của nhà trường, thầy cô giáo để đầu tư cho hoạt động nàyhoặc chưa đáp ứng được yêu cầu cũng như phát huy vai trò của dạy học ngoạikhóa

Với vai trò là một giáo viên, một người phụ trách bộ môn Vật lý của quận,tôi hiểu được những khó khăn trong quá trình dạy và học môn Vật lý THCS thờilượng chỉ 1 tiết/tuần (Vật lý 6,7,8); 2 tiết/tuần (Vật lý 9) giáo viên rất khó khăn để

mở rộng, nâng cao hay chia sẻ thông tin thú vị về Vật lý, không có nhiều cơ hộiđem lại hứng thú học tập cho các em vì thế đa số HS học chỉ để hoàn thành nhiệm

vụ môn học, học để không bị điểm “khống chế” trong xếp loại học lực và thực tếmôn Vật lý đã không được nhiều HS yêu thích

Chính vì những lí do trên, với hy vọng giúp học sinh ôn tập kiến thức đãhọc, năng động và sáng tạo hơn trong học tập Vật lý, hy vọng tạo được sân chơi

hấp dẫn, bổ ích để học sinh xem môn Vật lý là một “ trò chơi” khoa học đầy

sáng tạo và đặc biệt bộ môn Vật lý thường được cho là khô khan ngày một trở

nên thu hút các em nhiều hơn nữa, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học Vật

lý ở trường THCS, tôi chọn đề tài “Nghiên cứu tổ chức dạy học ngoại khoá môn

Như vậy hiện nay chưa có tài liệu và công trình nghiên cứu về hoạt độngngoại khóa môn Vật lý cho học sinh cấp THCS

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu xây dựng kế hoạch và tổ chức hoạt động ngoại khóa môn Vật

lý cho học sinh lớp 8 nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học Vật lý ởTrường THCS

4 Giả thuyết khoa học

Nếu tổ chức thành công buổi ngoại khóa một cách khoa học, nội dung phùhợp với đối tượng học sinh và hình thức phong phú thì sẽ kích thích hứng thú họctập, phát huy tính sáng tạo của học sinh, đồng thời củng cố kiến thức đã học mộtcách sâu sắc, bền vững hơn, học sinh hiểu rõ hơn các ứng dụng của Vật lý trongđời sống, kỹ thuật

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy học ngoại khóa môn Vật lý

- Phạm vi nghiên cứu

Hoạt động ngoại khóa môn Vật lý lớp 8 ở các trường THCS trong QuậnTân Phú, thành phố Hồ Chí Minh

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học ngoại khóa

6.2 Điều tra thực trạng hoạt động ngoại khóa môn Vật lý cấp THCS ở

quận Tân Phú, thành phố Hồ Chí Minh 6.3 Tìm hiểu cơ sở pháp lý của dạy học ngoại khóa môn Vật lý ởTrường THCS

6.4 Tìm hiểu cơ sở nội dung của hoạt động ngoại khóa Vật lý 8 THCS6.5 Xây dựng kế hoạch hoạt động ngoại khóa môn Vật lý 8 THCS 6.6 Thực nghiệm sư phạm

7 Phương pháp nghiên cứu

a Phương pháp nghiên cứu lý thuyết.

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về hoạt động ngoại khóa

- Nghiên cứu phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa

- Nghiên cứu các công trình khoa học có liên quan

b Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Điều tra thực trạng hoạt động ngoại khóa môn Vật lý ở các trường THCShiện nay

c Phương pháp thực nghiệm sư phạm.

Thực nghiệm sư phạm: tiến hành tổ chức hoạt động ngoại khóa củalớp, của trường, của quận; kiểm tra mức độ nhận thức của học sinh ởlớp(trường) thực nghiệm so với lớp ( trường) đối chứng từ đó thu thập và xử

lý kết quả bằng thống kê toán học đưa ra kết quả, đề xuất kiến nghị

8 Đóng góp của đề tài

- Làm sáng tỏ và góp phần đưa lí luận của dạy học ngoại khóa Vật lývào thực tiễn dạy học môn Vật lý ở trường THCS.

- Xây dựng quy trình thiết kế hoạt động ngoại khóa Vật lý

- Xây dựng kế hoạch hoạt động ngoại khóa môn Vật lý lớp 8 THCSgồm: ngoại khóa “ Trò chơi Vật lý”, ngoại khóa “ Đố vui để học”, ngoạikhóa “ nhà sáng tạo nhỏ tuổi”

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, nội dung luận văn gồm 3 chương sau:trang

Chương 1 Dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường PT (29 trang)

Chương 2 Xây dựng kế hoạch dạy học ngoại khóa Vật lý lớp 8 THCS

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: DẠY HỌC NGOẠI KHÓA Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

1.1 Các hình thức tổ chức dạy học môn Vật lý ở trường PT

1.1.1 Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học (HTTC DH)

HTTC DH là hình thức vận động của từng nội dung dạy học cụ thể, nóphản ánh quy mô, địa điểm và thành phần của học sinh (HS) tham gia vào đơn

vị nội dung dạy học đó Việc xác định các HTTCDH là cơ sở để thực hiện hoạtđộng tổ chức dạy học nhằm phát triển trí tuệ của HS một cách có hiệu quả.Công việc này phát huy các ưu điểm của các PPDH, qua đó phát triển khả nănghọc tập, nghiên cứu của HS [4]

Theo Makarenco - nhà sư phạm Nga đầu thế kỉ XX đã nói: “Tôi kiên trìnói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục không thể hạn chế trongcác vấn đề giảng dạy, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục chỉ thực hiệntrên lớp học mà đáng ra phải là trên mỗi mét vuông của đất nước ta… Nghĩa làtrong bất kì hoàn cảnh nào cũng không được quan niệm rằng giáo dục chỉ đượctiến hành trong lớp” Việc xác định HTTCDH nhằm phát huy các ưu điểm củacác PPDH, phù hợp với cơ sở vật chất của nhà trường, phù hợp với trình độnhận thức và tâm sinh lí của HS, đồng thời đảm bảo nội dung và mục tiêu dạyhọc

HTTCDH khác nhau chủ yếu tuỳ theo mối quan hệ giữa việc dạy học cótính tập thể hay tính cá nhân, vào mức độ tính tự lực nhận thức của HS, sự chỉđạo chuyên biệt của GV, chế độ làm việc, thành phần HS, địa điểm và thời gianhọc tập

HTTCDH hình thành và phát triển cùng với sự thay đổi các điều kiện vềvăn hoá, khoa học và công nghệ

Tóm lại, trong mỗi HTTCDH có nhiều cách thức tổ chức hoạt động của

HS, lựa chọn hình thức nào là tùy thuộc vào mục đích, nội dung, phương tiệndạy học và trình độ của HS Các HTTCDkH đều có những tác dụng riêng.Chúng cần được phối hợp hài hòa trong một tiết học nhằm nâng cao hiệu quả

học tập toàn diện nhờ vào sự đa dạng về hình thức hoạt động nhận thức của HStrong quá trình học tập.

1.1.2 Định nghĩa hình thức tổ chức dạy học

Nhiều tác giả đưa ra định nghĩa về Hình thức TCDH:

- Theo Nguyễn Quang Đông thì “Hình thức TCDH là các hình thức tổchức hoạt động dạy và hoạt động học của thầy và trò nhằm thực hiện phươngpháp giáo dục và chiếm lĩnh nội dung dạy học” [2]

- Theo Lê Công Triêm thì “Hình thức TCDH là những hình thức lớn củadạy học, được tổ chức theo những cấu trúc xác định nhằm thực hiện cácnhiệm vụ dạy học Đó là hình thái bên ngoài của PPDH” [13]

- Trong giáo trình Lí luận dạy học của Nguyễn Văn Tuấn thì cho rằng:

“Hình thức TCDH là cách thức tổ chức, sắp xếp và tiến hành các buổi dạyhọc” [15]

Từ các ý kiến trên có thể đưa ra định nghĩa về Hình thức TCDH như sau:

“Hình thức TCDH là sự biểu hiện bên ngoài của hoạt động dạy học, là sự sắpxếp, tổ chức và tiến hành quá trình dạy học, ở một thời điểm và địa điểm xácđịnh, với những phương pháp và phương tiện cụ thể để thực hiện các nhiệm

1.1.3.1 Căn cứ vào mục tiêu học tập

Hình thức TCDH phải phù hợp với mục tiêu học tập của HS: mục tiêu vềkiến thức, mục tiêu về kĩ năng và mục tiêu về thái độ

Ví dụ: GV cần tăng cường các Hình thức TCDH theo nhóm, tiến hành thínghiệm, dạy học nêu vấn đề, các clip ứng dụng thực tế để có thể đạt kết quả

cao đối với mục tiêu về kĩ năng và thái độ như kĩ năng quan sát, kĩ năng trìnhbày ý kiến, thái độ yêu khoa học.

1.1.3.2 Căn cứ vào nội dung dạy học

Nội dung dạy học quyết định đến PPDH và do đó ảnh hưởng đến việcxác định hình thức tổ chức dạy học

GV có thể tổ chức cho HS học cá nhân bằng cách tự đọc SGK để nắmkiến thức, HS có thể học ở nhà một mình với những nội dung kiến thức dễ,đơn giản Hình thức tổ chức học tập này tiết kiệm được thời gian lên lớp đểdành cho những hoạt động học tập khác ở lớp học Mặt khác, hình thức nàycũng giúp cho HS rèn luyện được tính tự lực trong học tập

Ví dụ: Các dạng chyển động ( Vật lý 8)

Đối với những nội dung có thể gây ra nhiều ý kiến khác nhau, GV có thể

tổ chức cho HS học theo nhóm Hình thức này tạo điều kiện cho HS được traođổi thảo luận với nhau Hình thức này có ưu điểm là rèn luyện cho HS khảnăng trình bày vấn đề và đưa ra lập luận để bảo vệ ý kiến của mình nhưngcũng có nhược điểm là có thể làm cho tiến trình dạy học diễn ra không đúngtiến độ

Ví dụ: Ma sát có lợi hay có hại? ( Vật lý 8)

Đối với những nội dung phức tạp khó, GV nên tổ chức cho HS học theolớp

Hạn chế của hình thức này là ít phát huy được tính tích cực của HS và

GV không nắm được hết các quan niệm của HS trong quá trình dạy học

1.1.3.3 Căn cứ vào điều kiện cơ sở vật chất của trường lớp

Điều kiện cơ sở vật chất của trường lớp cũng là một yếu tố quan trọngảnh hưởng đến chất lượng dạy học nói chung và việc xác định Hình thứcTCDH nói riêng Do vậy, yếu tố này cần phải được xét đến trong việc xác địnhHình thức TCDH

Hiện nay, các trường đều được trang bị tương đối đầy đủ các đồ dùngdạy học, thiết bị thí nghiệm vật lí, máy vi tính, máy chiếu vật thể 3D,projector

Ở Quận Tân Phú mỗi lớp học được trang bị LCD 40 -42 inch và CPU.Đây là điều kiện thuận lợi giúp GV có thể sử dụng các phương tiện này để trựcquan hóa các hoạt động nhận thức cho HS.

1.1.3.4 Căn cứ vào phương pháp dạy học

PPDH có ảnh hưởng rất lớn đến Hình thức TCDH Đối với mỗi PPDH cóthể áp dụng nhiều HTDH khác nhau và ngược lại Cả hai yếu tố này có vai trò

hỗ trợ nhau để giúp GV hoàn thành tốt các mục tiêu dạy học đã đặt ra

Ví dụ: Khi dạy bài “Lực đẩy Acsimet”, GV có thể cho HS thảo luận theonhóm, các nhóm kiểm nghiệm công thức tính lực đẩy Acsimet bằng trọnglượng của phần chất lỏng bị vật chiếm chỗ FA = d.V, đồng thời tiến hành thínghiệm để kiểm chứng công thức Sau đó, GV hướng dẫn HS đánh giá và rút

ra kết luận

1.1.3.5 Căn cứ vào đối tượng học sinh

HS trong một lớp học, một trường học thuộc nhiều đối tượng khác nhau

về khả năng học tập, kinh nghiệm thực tiễn, khả năng vận dụng kiến thức…Dovậy, một Hình thức TCDH nào đó có thể phù hợp với đối tượng HS này nhưnglại không phù hợp với đối tượng HS kia Do vậy, việc phân loại đối tượng HS

là để cho việc tổ chức hoạt động dạy học có hiệu quả hơn

Ví dụ: HS yếu cần được tăng cường các tiết ôn tập, còn các HS khá, giỏicần được tăng cường các tiết luyện tập, bồi dưỡng các chuyên đề…

1.1.4 Phân loại các hình thức tổ chức dạy học

Có nhiều cách phân loại các Hình thức TCDH vật lý, tùy theo mối quan

hệ của việc dạy học có tính tập thể hay cá nhân, mức độ tính tự lực nhận thứccủa HS, vai trò chỉ đạo của GV, chế độ làm việc, thành phần HS, địa điểm,thời gian tổ chức mà có thể phân loại Hình thức TCDH thành nhiều loại khácnhau:

- Dựa theo thành phần học sinh, có thể chia Hình thức TCDH thành hìnhthức tự học cá nhân, hình thức lên lớp, hình thức dạy học theo nhóm (trongmột lớp có nhiều nhóm), hình thức giúp đỡ riêng…

- Dựa theo mục đích của việc học, có thể chia thành: hình thức nghiêncứu kiến thức mới, hình thức luyện tập, hình thức thực hành, hình thức thảoluận và xêmina, hình thức nghiên cứu khoa học,…

- Dựa theo địa điểm, vị trí tổ chức dạy học, có hình thức làm việc ở lớp,làm việc trong phòng thí nghiệm, hình thức tham quan ở nhà máy, côngtrường…

- Dựa vào phương tiện tổ chức dạy học, thông qua các phương tiện, công

cụ, thiết bị hỗ trợ việc dạy học, nhất là các phương tiện điện tử, mạngInternet… có các hình thức như: thực hành, nghiên cứu sáng tạo một sảnphẩm, E-learning…

Cách phân loại các Hình thức TCDH trên đây chỉ mang tính chất tươngđối Mỗi Hình thức TCDH đều có thể mang một phần nội dung của một sốHình thức TCDH khác Chẳng hạn như Hình thức TCDH theo nhóm có thểđược thực hiện ở phòng thí nghiệm, phòng bộ môn…; Hình thức TCDH theolớp có thể được thực hiện trong tiết nghiên cứu kiến thức mới, trong tiết ôn tậpcủng cố, trong tiết sinh hoạt nói chuyện chuyên đề…Để thực hiện nhiệm vụdạy học ở trường phổ thông, hoạt động dạy học được tổ chức dưới nhiều hìnhthức khác nhau Trong dạy học vật lí ở trường phổ thông hiện nay, người tathường sử dụng những Hình thức TCDH sau:

- Bài lên lớp: đây là hình thức dạy học cơ bản và phổ biến nhất, GV lênlớp và trình bày nội dung kiến thức của một tiết, một bài với cùng một thờilượng, cùng PPDH

- Tham quan ngoại khóa: hình thức này ít được quan tâm tổ chức ở cáctrường phổ thông hiện nay vì đòi hỏi kinh phí tổ chức cao Tuy nhiên quận TânPhú cũng đã cố gắng rất nhiều trong việc tổ chức Tham quan nhà máy thủyđiện Trị An, gốm sứ Minh Long, nhà máy đèn Điện Quang, nhà máy nhiệtđiện Bà Rịa… Qua tham quan ngoại khóa, tổ chức các buổi hội thảo, nghiêncứu các thí nghiệm vật lý…HS có thể học tập thêm nhiều điều mới mẻ từ thựctế

- Tự học ở nhà: với hình thức này HS có thể thực hiện được rất nhiềunhiệm vụ như: học bài, làm bài tập, làm thí nghiệm, nghiên cứu tài liệu, chuẩn

bị bài mới… Hình thức này đòi hỏi tính nỗ lực, tự giác, chủ động học tập của

HS rất cao

Theo quan điểm hiện nay thì việc tổ chức dạy học thực chất là tổ chứccho học sinh tự lực hoạt động, thông qua đó mà chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng,phát triển năng lực và hình thành thái độ Trong mỗi hình thức dạy học lại cónhiều cách thức tổ chức hoạt động của học sinh, lựa chọn hình thức tổ chứchoạt động nào là tùy thuộc vào mục đích, nội dung, phương tiện dạy học vàtrình độ của học sinh Mỗi hình thức tổ chức hoạt động dạy học có một ưuđiểm riêng Việc phối hợp khéo léo, hài hòa các Hình thức TCDH sẽ mang lạihiệu quả cao, tạo ra chất lượng toàn diện ở HS

1.2 Dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở trường THCS

1.2.1 Khái niệm

Dạy học ngoại khóa là một trong những hoạt động giáo dục quan trọng ởnhà trường phổ thông Hoạt động này có ý nghĩa hỗ trợ cho giáo dục chínhkhóa (nội khóa), được tổ chức có kế hoạch và phương hướng xác định, đượctiến hành trên tinh thần tự nguyện của HS dưới sự hướng dẫn của GV nhằm bổsung và mở rộng kiến thức vật lý, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách,bồi dưỡng năng khiếu và sáng tạo của HS

Hoạt động ngoại khóa (HĐNK) không phải là một khái niệm mới lạnhưng có thể nói cho đến nay vẫn chưa có sự đầu tư đúng mức cả về phươngdiện lí thuyết lẫn thực tiễn, chưa xác định rõ về vai trò, nhiệm vụ, tính chất,phân loại, quy trình tổ chức… Phần nhiều các HĐNK mang tính tự phát, nặng

về hình thức, đối phó, chưa thật sự mang tính khoa học, hiệu quả chưa cao.Khi chưa có hình thức tổ chức sinh động, phong phú, hấp dẫn, lôi cuốn HS thìchưa thể phát huy được tính tự giác, chủ động, tích cực tham gia, sáng tạo của

HS cũng như hiệu quả của quá trình đào tạo chưa cao, HS chưa được học tập

và rèn luyện một cách toàn diện

Ở một số nước người ta chủ trương giảm thời lượng lên lớp và tăngcường các hoạt động giáo dục ngoại khóa, hoạt động ngoài giờ lên lớp Côngtrình nghiên cứu gần đây của các nhà giáo dục Mĩ cho thấy những HS thường

xuyên tham gia vào các HĐNK thường có thành tích học tập tốt hơn, có hành

vi đạo đức tốt hơn, có mối quan hệ và xúc cảm tốt hơn

Do đó hoạt động ngoại khóa vật lý cũng đóng vai trò quan trọng trongquá trình thực hiện nhiệm vụ đào tạo ở trường phổ thông đặc biệt đối với HSTHCS, nên nghiên cứu và áp dụng dạy học ngoại khóa vật lý ở trường phổthông cũng như THCS là yêu cầu cần thiết hiện nay

1.2.2 Vai trò của dạy học ngoại khóa Vật lý THCS

Để hoàn thành tốt mục tiêu dạy học vật lý, GV cần có sự phối hợp hợp

lí các hoạt động NK bên cạnh các giờ học chính khóa NK vật lý là một côngtác hỗ trợ cho việc nâng cao chất lượng giảng dạy và sự yêu thích bộ môn vật

lý ở trường THCS, đặc biệt là rèn luyện năng lực sáng tạo, hình thành thái độhọc tập tích cực NK vật lý là phương tiện để phát hiện, phát huy năng lực,năng khiếu của HS, làm tăng hứng thú của HS về một hoạt động, kiến thức,lĩnh vực nào đó NK vật lý có tác dụng cả 3 mặt của mục tiêu dạy học: giáodục, giáo dưỡng và giáo dục kĩ thuật tổng hợp

1.2.2.1 Vai trò về giáo dục

Hoạt động NK vật lý góp phần đào sâu, củng cố các kiến thức đã họccho HS Thông qua hoạt động NK, kiến thức HS sẽ được khắc ghi sâu sắchơn HS sẽ vận dụng được các kiến thức vật lý vào giải quyết các vấn đềtrong thực tế, gắn lí thuyết với thực tiễn, thấy được ứng dụng của các kiếnthức trong đời sống và kĩ thuật

Trong giờ học chính khóa, vì điều kiện thời gian hạn hẹp nên có nhữngphần GV không thể giới thiệu một cách cụ thể được Những phần này sẽ được

bổ sung thông qua các hoạt động NK vật lý, kiến thức của HS sẽ được mởrộng, nâng cao

1.2.2.2 Vai trò về giáo dưỡng

Hoạt động NK góp phần giáo dục tính tổ chức, tính kế hoạch, tinh thầnlàm chủ và hợp tác trên cơ sở các hoạt động thực tế Nhất là với cách tổ chứctheo từng nhóm để giải quyết vấn đề đặt ra trong một buổi NK, HS sẽ rènluyện được thói quen làm việc theo nhóm, kĩ năng tổ chức, quản lí, điều khiểnhoạt động nhóm

Ngoài ra, trong hoạt động NK các HS cùng thảo luận, trao đổi, tranhluận và trình bày ý kiến một cách thoải mái, nâng cao tính hợp tác và chia sẻgiữa các thành viên với nhau, rèn luyện kĩ năng giao tiếp, kĩ năng sử dụngngôn ngữ vật lý, kĩ năng trình bày ý kiến trước đám đông.

NK được tổ chức và thực hiện dựa trên sự tự nguyện, nhiệt tình, tự giáccủa HS cùng với sự hỗ trợ của GV sẽ động viên HS nỗ lực tìm tòi, suy nghĩ,giải quyết các vấn đề đặt ra, kích thích sự hứng thú học tập, lòng ham học hỏi,lôi cuốn sự tự giác của HS tham gia vào các hoạt động

Hoạt động NK vật lý làm cho quá trình dạy học môn vật lý ở trườngphổ thông thêm phong phú, đa dạng về nội dung và hình thức, làm cho việchọc của HS thêm sinh động, tạo cho HS lòng hăng say với công việc học tập

Đó là điều kiện để phát triển các năng lực cá nhân sẵn có của HS, phát hiện vàbồi dưỡng năng khiếu HS Qua các hoạt động NK, HS phát huy được tínhsáng tạo, tự tin, rèn luyện bản lĩnh để tham gia các công việc xã hội sau này

1.2.2.3 Vai trò về giáo dục kĩ thuật tổng hợp

Trong quá trình tham gia hoạt động NK, HS được rèn luyện kĩ năng sửdụng một số thiết bị, dụng cụ thường gặp trong đời sống; rèn luyện tác phonglàm việc đúng giờ, chấp hành nguyên tắc an toàn lao động…qua đó nảy sinhtình cảm nghề nghiệp, bước đầu hình thành ý thức nghề nghiệp mà HS sẽchọn trong tương lai

1.2.3 Các nguyên tắc dạy học ngoại khóa Vật lý THCS

Từ những phân tích ở trên ta thấy NK vật lý có những tác dụng quantrọng, do vậy ta không thể coi các hoạt động NK là “phụ” và tiến hành mộtcách tùy ý mà phải được tổ chức chỉ đạo, lựa chọn nội dung, tìm tòi phươngthức tổ chức hoạt động theo tác giả Phạm Thị Phú [5] dạy học ngoại khóa cầnquán triệt các nguyên tắc sau:

 Nguyên tắc 1: Hoạt động NK vật lý phải xuất phát từ mục tiêu đào tạo

của lớp học, cấp học, chương trình môn học, hoàn cảnh cụ thể của nhàtrường và thực tiễn kinh tế-xã hội của địa phương để xác định mục tiêu, nộidung, hình thức, phương pháp, xây dựng chương trình dạy học NK

 Nguyên tắc 2: Trong quá trình hoạt động NK vật lý, HS là những

người chủ động thiết kế, thi công và đánh giá hoạt động của bản thân và tậpthể, còn GV chỉ đóng vai trò là người “cố vấn”, là trọng tài, hướng dẫn cho

HS hoạt động

 Nguyên tắc 3: Hoạt động NK vật lý phải giữ vững nguyên tắc tự

nguyện, tự chọn để tạo hứng thú, chủ động, tích cực, sáng tạo của HS trongmọi hoạt động

 Nguyên tắc 4: Để dạy học NK hoạt động có hiệu quả thì phải phát

hiện và xây dựng được hạt nhân trong nhóm NK Đó là những HS nhiệt tình,

có hứng thú với nội dung NK và có khả năng lôi cuốn HS khác tham gia Pháthiện và bồi dưỡng hạt nhân của nhóm NK là nhiệm vụ của GV bộ môn

 Nguyên tắc 5: Nội dung của dạy học NK phải hấp dẫn Tính hấp dẫn

thể hiện ở tính mới và tính vừa sức Đối với môn vật lý ở trường THPT có thểkhai thác tính mới ở các khía cạnh:

- Mở rộng tính ứng dụng kĩ thuật của các kiến thức vật lý dành cho các

 Nguyên tắc 6: Dạy học NK chỉ thành công khi hoạt động được kế

hoạch hóa một cách chi tiết từ khâu chuẩn bị đến khâu triển khai và tổng kếthoạt động

1.2.4 Đặc điểm của dạy học ngoại khóa

Dạy học ngoại khóa môn vật lý nói riêng và các môn học khác nói chung

- Số lượng HS tham gia không hạn chế, có thể tổ chức NK cho một nhóm

HS, một lớp hoặc một khối lớp

- Về thời gian, HĐNK được tổ chức ngoài giờ học chính khóa, không bịràng buộc nhiều về kế hoạch chuyên môn chung của nhà trường GV tổ chức

có thể linh hoạt lựa chọn thời điểm thích hợp Thông thường, các hoạt động

NK thường gắn với một sự kiện lịch sử, một ngày lễ, một phong trào nào đó

- Về địa điểm tổ chức các hoạt động NK không hạn chế, gò bó trong phạm

vi của phòng học, có thể đó là phòng bộ môn, sân trường, hội trường, nhà máy,công trường…, tùy theo chủ đề, nội dung NK mà chọn địa điểm cho phù hợp

- Về nội dung, hoạt động NK phải có nội dung phong phú, mới mẻ, có thể

là hệ thống hóa những kiến thức nằm trong phạm vi chương trình hoặc có thể

là mở rộng kiến thức giúp HS tăng vốn kiến thức bản thân Nội dung phải cótính vừa sức và phổ biến, độ khó vừa phải

- Về hình thức, hoạt động NK có tính phong phú về hình thức, có thể tổchức theo hình thức câu lạc bộ khoa học, dạ hội khoa học, đố vui để học, nóichuyện chuyên đề… nên có sức lôi cuốn đối với HS

- Việc đánh giá một hoạt động NK không phải bằng điểm số thông qua cácbài kiểm tra đánh giá như trong chính khóa Trong hoạt động NK sự đánh giáđược công khai thông qua các sản phẩm hoạt động, tính hứng thú, tích cực,sáng tạo của HS Sự đánh giá này chỉ mang tính chất khích lệ quá trình hoạtđộng, nếu có thêm các phần thưởng động viên tinh thần HS thì hoạt động NKcàng sôi nổi hơn nữa

1.2.5 So sánh dạy học ngoại khóa và dạy học dựa trên dự án trong môn Vật lý

Cùng với những đổi thay trong phương thức sản xuất từ thủ công sang cơgiới hóa, chuyên môn hóa cao của con người, nhất là trong thời đại CNTT và

xu hướng toàn cầu hóa, khái niệm “dự án” đã đi từ các lĩnh vực kinh tế-xã hội

và giáo dục đào tạo không chỉ với nghĩa rộng là các dự án phát triển giáo dục

mà còn được sử dụng như là một Hình thức TCDH

Dạy học dựa trên dự án (PBL - Project Based Learning) là một Hình thứcTCDH trong đó HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực

tiễn, kết hợp lí thuyết với thực hành, tự lực lập kế hoạch, thực hiện, tạo ra sảnphẩm để giới thiệu và đánh giá kết quả.

Hiện nay có nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa Hình thức DHNK và PBL.Thậm chí có người còn đồng nhất hai HTDH này với nhau Nhưng đi sâu tìmhiểu nghiên cứu thì thấy giữa hai HTDH này có những điểm giống và khácnhau cơ bản:

* Giống nhau:

- Các nhiệm vụ hoạt động thường được thực hiện theo nhóm HS trong đó

có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trongnhóm, đòi hỏi HS phải rèn luyện kĩ năng hợp tác làm việc giữa các thành viêntrong nhóm, giữa GV và HS cũng như các lực lượng xã hội khác Đây là đặcđiểm mang tính xã hội của hoạt động học tập NK và PBL

- Dạy học NK và PBL đều có tính định hướng sản phẩm Trong quá trìnhthực hiện các nhiệm vụ học tập, các sản phẩm được tạo ra Sản phẩm đó khôngchỉ là những sảm phẩm thuần túy lí thuyết mà có thể là một sản phẩm thựchành, các bài viết, tập tranh ảnh sưu tầm, trang web, chương trình hoạt động cụthể… Những sản phẩm này sẽ được công bố, giới thiệu khi kết thúc các nhiệm

vụ học tập

- Thể hiện được tính tự lực cao của người học: trong quá trình tham giacác nhiệm vụ học tập HS cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn củaquá trình học tập, như thế sẽ tích cực hóa được các hoạt động nhận thức Điều

đó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học

GV chỉ đóng vai trò là người hướng dẫn, tư vấn

- Nếu thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập thì hai HTDH trên đều có tácdụng rèn luyện ý thức hợp tác của HS, khơi dậy niềm say mê nghiên cứu, yêulao động, ham học hỏi của HS, bước đầu có những định hướng nghề nghiệptrong tương lai

- Cả hai HTDH đều có sự phối hợp các tổ chức trong nhà trường (Đoànthanh niên, các tổ chuyên môn, công đoàn ) và các lực lượng xã hội khác (hộiphụ huynh HS, các xí nghiệp sản xuất ).

* Khác nhau:

- Về tính đối tượng thì trong dạy học NK đòi hỏi HS có tinh thần tựnguyện tham gia vào các hoạt động học tập, GV không thể có các hình thứccưỡng ép HS Còn đối với PBL thì bắt buộc HS tham gia vào các dự án, coinhư đó là một nhiệm vụ mà HS cần phải hoàn thành trong quá trình học tập

- Về thời gian thực hiện thì dạy học NK có thời gian dài hơn, thường có

kế hoạch từ đầu năm học và kéo dài trong cả kì học hoặc năm học, còn PBLthì có thời gian thực hiện ngắn hơn tùy theo loại dự án: dự án nhỏ thực hiệntrong 2 đến 6 tiết học, dự án trung bình trong một vài ngày, dự án lớn có thể từ

1 đến vài tuần

- Về nội dung thì hai hình thức này có sự khác biệt rõ rệt Đối với PBLthì nội dung thực hiện phải nằm trong chương trình học tập chính khóa, GVchỉ thông qua PBL mà tổ chức cho HS tìm hiểu kiến thức liên quan tới bài học.Nhưng đối với Hình thức DHNK thì nội dung HS tìm hiểu được nâng cao, mởrộng hơn so với nội dung trong giờ chính khóa, qua đó HS mở rộng được vốnkiến thức cho bản thân

1.2.6 Hình thức dạy học ngoại khóa môn Vật lý ở

trường THCS

Hoạt động NK vật lý ở trường THCS có nhiều hình thức khác nhau, tùythuộc vào số lượng HS tham gia, theo nội dung, theo địa điểm tổ chức… mà cóthể phân ra các hình thức hoạt động NK vật lý khác nhau Có hai hình thứcphổ biến nhất là hoạt động NK theo nhóm và hoạt động NK có tính quầnchúng rộng rãi

Hoạt động NK theo nhóm là hình thức công tác ngoài lớp có hệ thống, có

kế hoạch Qua hoạt động nhóm theo chương trình đã lập ra từ trước HS thunhận được một số kiến thức bổ sung, đào sâu và củng cố những kiến thức, kĩnăng đã có Nhưng điều có giá trị nhất trong hoạt động nhóm là ở đây HS học

được cách vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tức là tham gia được vào quátrình sáng tạo.

Hình thức NK theo nhóm là HTDH có sự kết hợp tính tập thể mà trong

đó HS trong nhóm dưới sự chỉ đạo của GV cùng trao đổi các ý tưởng, kiếnthức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo Từng thành viên trong nhóm không chỉ cótrách nhiệm với việc học của bản thân mà còn có trách nhiệm quan tâm đếnviệc học của các bạn khác trong nhóm Có hai hình thức học tập theo nhóm đólà: dạng học tập theo nhóm thống nhất và dạng học tập theo nhóm có tính phânhóa Hình thức học tập theo nhóm thống nhất thì tất cả HS đều thực hiệnnhững nhiệm vụ học tập như nhau, còn với hình thức học tập theo nhóm phânhóa thì những nhóm khác nhau thực hiện những nhiệm vụ khác nhau trongkhuôn khổ đề tài chung của cả lớp

Có thể thành lập những nhóm hoạt động NK vật lý như:

 Nhóm nghiên cứu lí thuyết

Nhóm này chuyên đi sâu việc sưu tầm các tài liệu liên quan tới vấn đềđang nghiên cứu để giúp HS hiểu bài sâu hơn, nghiên cứu giải thích các hiệntượng mà trong điều kiện hạn hẹp của thời lượng trên lớp mà GV chưa thể giảithích kĩ lưỡng, sưu tầm những bài toán vật lý hay, tìm phương pháp giải hay.Công việc của nhóm cũng có thể là tìm hiểu lịch sử phát triển của vật lý học vànhóm khác sẽ biên tập, viết báo tường, ra tập san về vật lý

Nội dung hoạt động của nhóm NK phải có nội dung mới lạ, hấp dẫn, mởrộng so với nội dung chính khóa, không chỉ là đơn thuần kiểm nghiệm hoặc ápdụng đơn giản các kiến thức đã học GV cần xác định nội dung thích hợp, khéoléo tổ chức sao cho từng bước HS thu nhận được kết quả Kết quả hoạt độngcủa nhóm có thể báo cáo theo từng cá nhân hoặc nhóm GV cần có sự đánhgiá, khuyến khích, động viên thích hợp, tuyên dương trước lớp cũng như tạođiều kiện cho HS báo cáo ở các buổi sinh hoạt lớp, giờ chào cờ, đăng kí kếtquả trên bảng tin chung, ra báo tường… sẽ là những hình thức động viên tinhthần cho các em

 Nhóm chế tạo dụng cụ thí nghiệm vật lý

Dụng cụ thí nghiệm vật lý đặc biệt là dụng cụ phục vụ cho thí nghiệmthực hành đồng loạt cho HS có vai trò quan trọng trong việc dạy học vật lý.Muốn có thêm nhiều thí nghiệm cho HS sử dụng thì phải tổ chức cho HS thamgia chế tạo dụng cụ Nội dung hoạt động nên hướng vào chế tạo dụng cụ đòihỏi sáng tạo, nằm trong trọng tâm của chương trình, vừa làm HS thích thú, vừaphục vụ trực tiếp cho mục tiêu đào tạo Những dụng cụ thí nghiệm mà HSnghiên cứu, chế tạo thành công do sáng kiến hoặc làm theo mẫu có thể trưngbày trong phòng thí nghiệm, hay giúp nhà trường khắc phục khó khăn thiếuthốn dụng cụ thí nghiệm vật lý Đối với HS THCS, nhóm này chỉ tiến hànhlàm những dụng cụ đơn giản nhất để thực hiện được những thí nghiệm do GVchỉ định hoặc có hướng dẫn trong tài liệu tham khảo Dần dần nhóm sẽ làmđược những dụng cụ để làm lại những thí nghiệm đã biểu diễn hoặc được nghegiới thiệu tại lớp nhưng chưa được làm vì thiếu dụng cụ, phục vụ cho việc họctập các vấn đề sau.

GV cần phải dạy cho HS biết cách sử dụng công cụ và biết cách gia côngcác vật liệu thông thường hoặc sử dụng các vật dụng bỏ đi để làm ra những sảnphẩm tái chế Nếu có thể, nên phối hợp với những phụ huynh HS biết nghề,mời họ tới hướng dẫn một vài lần cho HS trong nhóm

 Nhóm vật lý kĩ thuật

Đây là hoạt động NK thu hút đông đảo HS tham gia với sự phong phú và

đa dạng của sản phẩm nên dễ gây hứng thú, đồng thời có tác dụng giáo dục kĩthuật trực tiếp, do đó cần đề cao và khuyến khích hoạt động này Đối với nhómnày rất khó tổ chức cho HS THCS Những nhóm NK này mang nhiều tính chấtthực hành chuyên môn hơn nhóm chế tạo dụng cụ nhưng hoạt động của nhómvẫn phải gắn liền giữa lí thuyết và thực hành

Tuy nhiên ngoài những kiến thức mà HS đã được học ở giờ chính khóathì trong các giờ ngoại khóa phải tiến hành ôn tập và bổ sung lí thuyết cho cácthành viên trong nhóm xen kẽ với các giờ thực hành Khi tổ chức những nhómnày GV cần tổ chức phối hợp với các tổ chức chuyên môn khác như liên hệvới các nhà máy sản xuất, các câu lạc bộ, các nhóm chuyên môn… để nhóm

được tư vấn, giúp đỡ của các nhà chuyên môn có kinh nghiệm mà hoạt độnghiệu quả hơn.

Tổ chức hoạt động NK vật lý có tính chất quần chúng rộng rãi là hìnhthức tốn nhiều công sức nhưng dễ thực hiện và có hiệu quả để triển khai côngtác NK ở nhà trường Đây là một hình thức rất tốt để đào sâu và mở rộng kiếnthức cho HS trong nhiều lĩnh vực của vật lý và thu hút sự tham gia của đôngđảo HS

Tổ chức hình thức hoạt động NK vật lý có tính chất quần chúng rộng rãilàm cho HS thêm yêu thích môn vật lý, kích thích trí tưởng tượng sáng tạo vàrèn luyện các phẩm chất cá nhân Nội dung đó có thể là những thí nghiệm vui,những bài toán thực nghiệm, những câu hỏi ngắn… GV chọn lọc những tàiliệu cho HS có nội dung phù hợp với tài liệu học tập trên lớp, phù hợp vớitrình độ nhận thức của HS

Những buổi NK vật lý đặc biệt hứng thú khi được tổ chức dưới hình thứccuộc thi đấu hay thi tuyển chọn người hoặc nhóm đoạt giải Trong hình thứcnày có thể kể đến những hoạt động như tổ chức Hội vui vật lý, Báo tường vật

lý, Thi hiểu biết về vật lý, Nhà sáng tạo nhỏ tuổi, Hội thi chế tạo xe khôngđộng cơ, Em yêu vật lý, Triễn lãm vật lý …

Những hoạt động NK này thường là kết quả tất nhiên của hoạt độngnhóm ngoại khóa vật lý Các hình thức này nếu được chuẩn bị chu đáo và tổchức một cách hấp dẫn thì có tác dụng lớn, nâng cao lòng yêu thích vật lý của

HS và chế tạo được nhiều dụng cụ để làm thí nghiệm

Phải làm sao cho mỗi buổi NK vật lý có tính quần chúng rộng rãi thật sự

là một ngày hội, một sự kiện đáng nhớ Ngoài sự phong phú của nội dung vàhình thức còn có thể đan xen các hoạt động văn nghệ, những trò chơi giải trí cótính khoa học để làm cho buổi NK thêm vui vẻ và náo nhiệt

 Hội vui vật lý

Hội vui là hình thức NK vật lý phổ biến, hình thức này dễ áp dụng cho

HS THCS, đặc biệt lôi cuốn được đông đảo HS, tạo ra được khí thế trong hoạtđộng học tập và nghiên cứu Hội vui có thể được tổ chức theo từng chuyên đề,theo khối lớp hoặc quy mô toàn trường

Ví dụ: Hội vui vật lý 8; các nhà bác học vật lý em yêu… thậm chí có thể

tổ chức hội vui vật lý kết hợp với các bộ môn khác để HS vận dụng kiến thứctổng hợp của tất cả các môn học.Thời gian diễn ra của hội vui khoảng hai đến

ba tiếng đồng hồ để không ảnh hưởng tới sức khỏe, thời gian hoạt động kháccủa HS

Trong hội vui vật lý, số lượng các trò chơi được áp dụng phụ thuộc vàothời gian và khả năng tổ chức hoạt động của GV, có thể tổ chức một số tròchơi sau:

+ Trò Trả lời câu hỏi nhanh: hình thức này có thể tổ chức như trò chơitruyền hình Rung chuông vàng, nội dung có thể là một câu hỏi ngắn, tìm chỗsai trong một đoạn viết về nội dung vật lý, tìm chỗ sai trong các hình vẽ sơđồ… Các trò chơi loại này gây không khí vui chơi thoải mái, nhẹ nhàng, lôicuốn HS

+ Trò Nhà bác học em yêu: HS được chọn nhân vật bác học vật lý yêuthích để thể hiện lại hình ảnh tiểu sử hoặc bối cảnh có liên quan đến thành tựucủa ông Nên lựa chọn các nhà bác học vật lý có công lao trong phần nội dung

đã và đang học để các em có thể hiểu rõ hơn về các nhà bác học và nhớ lâuhơn

+ Trò Trúc xanh: HS lần lượt lựa chọn các ô màu để tìm các cặp ô có nộidung liên quan với nhau Khi lựa chọn đúng thì cặp ô đó sẽ ẩn đi Hình nền làchân dung nhà bác học vật lý hoặc những dụng cụ thí nghiệm

+ Trò chơi thực nghiệm: HS thi lắp ráp và biễu diễn một thí nghiệm nào

đó cũng có thể coi là một trò chơi trong hội vui Trò này đòi hỏi sự chính xác,

am hiểu kiến thức vật lý liên quan, sự hợp lí hóa thao tác và có các sáng kiếnkhác

+ Trò chơi Hái hoa: các câu hỏi, bài tập, câu đố vui về vật lý được viếtvào mảnh giấy nhỏ, sau đó gấp lại để đảm bảo tính bí mật và treo trang trí lêncành cây Người chơi sẽ “hái hoa” và đưa ra đáp án cho mỗi “bông hoa”, nếutrả lời đúng sẽ được nhận một phần thưởng khích lệ của ban tổ chức trò chơi.+ Thi giải bài tập vật lý nhanh: mỗi lần thi một nhóm khoảng 5 ngườicùng nhau giải một bài tập vật lý Nhóm nào giải nhanh nhất, đúng nhất thì có

thưởng Nội dung các bài tập phải vui, kết quả phải gọn gàng để tiện cho việcđánh giá và tăng hứng thú của trò chơi.

+ Trò Ô chữ: có thể thiết kế như trò chơi Ô chữ trong chương trìnhĐường lên đỉnh Olympia trên VTV3, các đội lần lượt lựa chọn các câu hỏihàng ngang để tìm ra từ khóa, đội giành phần thắng trong phần thi này là đội

có tổng số điểm cao nhất kể cả câu hỏi hàng ngang và câu hỏi từ khóa Thực tếcho thấy hình thức này làm HS rất hào hứng tham gia, cổ động viên cũng nhiệttình tham gia cổ vũ

Để đảm bảo thành công cho hội vui cần chuẩn bị kĩ càng nội dung, hìnhthức tổ chức, trang trí hợp lí, lường trước các tình huống ngoài dự kiến, chuẩn

bị phần thưởng để khích lệ tinh thần tham gia cho HS tham gia và cho khangiả… Các trò chơi liên quan tới thực hành thí nghiệm liên quan tới điện, máymóc cần được đảm bảo yếu tố an toàn khi tổ chức, không để xảy ra các sự cốđáng tiếc Mặc dù nội dung của hội vui gắn chặt với nội dung trong chươngtrình chính khóa nhưng vẫn trên tinh thần vui chơi, thoải mái, không nặng vềđánh giá trình độ HS

 Triển lãm về vật lý

Triển lãm vật lí ở trường THCS có thể tổ chức vào giữa tháng 4 cùngvới ngày hội môi trường và triễn lãm các sản phẩm tái chế Mục đích là để giớithiệu được các thành tích trong hoạt động học tập vật lý của một lớp, khối lớphoặc toàn trường

Triển lãm phải phong phú về nội dung, đẹp về hình thức, tổ chức khoahọc, gây ấn tượng cho người tham quan Nội dung triển lãm có thể là dụng cụ,

mô hình mà HS chế tạo được Hình vẽ và tranh ảnh sẽ góp phần cho triển lãmsinh động, nếu có thể thì chiếu các video clip liên quan tới nội dung triển lãm

để thu hút người xem Triển lãm có thể kết hợp với Hội vui vật lý hoặc kết vớitriển lãm của môn học khác để đa dạng hóa về nội dung triển lãm Để đảm bảotính chất của NK vật lý, trong việc tổ chức triển lãm cần phát huy cao độ vaitrò tích cực của HS đặc biệt là tính độc lập và sáng tạo

1.2.7 Tần suất thực hiện dạy học ngoại khóa môn

Vật lý THCS

Trong dạy học NK vật lý việc xác định tần suất thực hiện đóng một vaitrò quan trọng Tùy theo hình thức và mức độ nội dung mà tiến hành hoạt động

NK Nếu tần suất thực hiện quá dày thì sẽ ảnh hưởng đến việc dạy học chínhkhóa, tốn nhiều thời gian, kinh phí và gây nhàm chán cho HS, nhưng nếu quáthưa thì việc giáo dục toàn diện cho HS không được đảm bảo HS thiếu cáchoạt động NK sẽ hạn chế sự hình thành và phát triển các phẩm chất cá nhâncủa HS

Do vậy, tần suất dạy học NK vật lý nên đạt mức độ vừa phải, hợp lí, tùytheo các nội dung NK:

- Nếu tổ chức hoạt động NK có tính chất quần chúng rộng rãi thì thường

tổ chức hai tháng một lần trong một năm học, thời gian mỗi buổi không quáhai giờ đồng hồ

- Nếu tổ chức NK theo nhóm thì căn cứ vào nội dung công việc để chiathời gian cho hợp lí Ví dụ theo hình thức nhóm vật lí kĩ thuật thì không quámột lần trong một tuần

Đối với HS THCS, nên tổ chức NK theo lớp theo khối nhằm ôn tập kiếnthức đã học, thư giản, giảm căng thẳng nhưng đạt hiệu quả cao Trong quátrình hoạt động NK cần phải tiến hành các biện pháp kích thích hứng thú của

HS đối với bộ môn vật lý như cho HS tham quan thực tế, xem phim tư liệu,xem các đoạn phim có liên quan đến kiến thức đã học…

1.2.8 Phương tiện dạy học ngoại khóa môn Vật lý

THCS

Phương tiện dạy học (PTDH) có vai trò quan trọng trong việc nâng caohiệu quả, chất lượng dạy học ở trường phổ thông Trong đó, phương tiện nghenhìn chiếm vị trí quan trọng nhất Hiện nay, PTDH được nhà trường trang bịngày càng đầy đủ, hiện đại Trong hoạt động dạy học ngoại khóa vật lý, PTDHđóng vai trò quan trọng và không thể thiếu trong các chương trình ngoại khóavật lý Các PTDH thường sử dụng trong dạy học ngoại khóa vật lý như:

- Các thí nghiệm vật lý: có thể đó là các thí nghiệm sử dụng các thiết bị,dụng cụ có sẵn ở phòng bộ môn hoặc là các thí nghiệm tự tạo, thí nghiệm ảo

- Mô hình, tranh ảnh, hình vẽ: các PTDH này sẽ làm các hoạt động NKthêm sinh động, lôi cuốn HS.

- Máy vi tính: dùng để thiết kế các chương trình ngoại khóa trên nền củacác phần mềm chuyên dụng như: Microsoft Word, Microsoft Powerpoint,Media Flash… Các dữ liệu có thể lưu trữ trên máy vi tính để làm nguồn tư liệucho các hoạt động NK lần sau

- Phần mềm dạy học: có nhiều phần mềm hỗ trợ trong việc dạy học vật lýphổ biến như: Crocodile Physics, Violet, …

- Máy chiếu overhead, projector, máy chiếu vật thể 3D,…: dùng để trìnhchiếu các thông tin cho hoạt động NK Đặc biệt là với projector kết nối vớimáy vi tính sẽ trình chiếu được các video clip, hình ảnh động sẽ làm cho buổi

NK thêm sống động và hiệu quả

- Tư liệu số: các tư liệu vật lý có thể được số hóa thành kho tư liệu dướidạng các video clip, flash, ảnh tĩnh, ảnh động, âm thanh…, lưu trữ trên đĩa CD,VCD, ổ cứng máy tính rất thuận tiện trong việc sử dụng

- Máy quay phim, máy ảnh: dùng để quay phim, chụp ảnh các dụng cụ,hiện tượng, máy móc, thiết bị, các thí nghiệm vật lý, công xưởng, nhà máy…

có liên quan đến quá trình thực hiện NK vật lý

- Mạng internet: đây là một nguồn thông tin khổng lồ, thông qua mạnginternet GV và HS có thể truy cập vào các trang web liên quan tới vật lý, tìmhiểu thông tin, tải các tư liệu về máy tính cá nhân để nghiên cứu

Tóm lại, các PTDH cũng chỉ là công cụ hỗ trợ cho việc dạy học vật lý,mỗi loại PTDH chỉ mang những thông tin khoa học nhất định và có chức năng

sư phạm riêng biệt Để sử dụng các PTDH trong tổ chức NK vật lý đạt hiệuquả, GV cần soạn thảo kế hoạch NK cụ thể, lập danh mục các PTDH cần sửdụng, xác định thời điểm, thời lượng hợp lí Đồng thời GV cần phối hợp sửdụng cả PTDH truyền thống và hiện đại khác nhau để hoạt động NK vật lý đạthiệu quả cao nhất

Vật lý THCS [5]

Cả hai HTDH (ngoại khóa và chính khóa) đều góp phần thực hiện 4nhiệm vụ của dạy học vật lý ở trường phổ thông là giáo dưỡng, giáo dục nhâncách, phát triển tư duy và năng lực sáng tạo, giáo dục kĩ thuật tổng hợp cho

HS Đối với dạy học NK với đặc thù là tính hấp dẫn của nội dung, tính tựnguyện của đối tượng tham gia, các mục tiêu kiến thức được nhấn mạnh gồm:

* Mục tiêu 1: Mở rộng kiến thức theo hướng tăng cường tính hệ thống,tính lịch sử, tính phương pháp luận của kiến thức, xây dựng bức tranh vật lý vềthế giới

Với mục tiêu này nội dung NK sẽ bao gồm các vấn đề như: lịch sử cácphát minh vật lý, ảnh hưởng của các phát minh đối với sự phát triển của nhânloại, kể chuyện vật lý, kiểm tra kiến thức và kĩ năng vật lý của HS Trên cơ sở

đó bồi dưỡng tình yêu vật lý cho HS, giáo dục nhân cách thông qua tấm gươngcác nhà bác học

Mục tiêu này có thể thực hiện với mọi đối tượng HS tương ứng với hìnhthức NK mang tính quần chúng rộng rãi và mang lại hiệu quả thiết thực, vừasức cho nhiều đối tượng HS như các thí nghiệm vui, các trò chơi vật lý, giải ôchữ Đặc biệt NK có thể tổ chức dưới hình thức cuộc thi giữa các nhóm HSvới sự cổ vũ của đông đảo HS, hình thức này có thể trở thành là một hội vuivật lý

* Mục tiêu 2: Mở rộng kiến thức theo hướng tăng cường tính ứng dụng

kĩ thuật của các kiến thức vật lý

Mục tiêu này nhấn mạnh tính giáo dục kĩ thuật và hướng nghiệp, pháthiện và bồi dưỡng HS có năng khiếu về kĩ thuật, bồi dưỡng năng lực sáng tạocho HS Đây là nét đặc thù của môn vật lý trong trường phổ thông do vật lýhọc là cơ sở của nhiều thiết bị kĩ thuật sử dụng trong đời sống và sản xuất

Để thực hiện mục tiêu này cần lựa chọn nội dung NK là các ứng dụng kĩthuật thực tiễn của vật lý trong đời sống và sản xuất Các nhóm HS được giaonhiệm vụ tìm hiểu, thiết kế hoặc chế tạo một thiết bị kĩ thuật nào đó Đối tượngphải là các HS có năng lực học tập, đam mê kĩ thuật, có nguyện vọng trở thànhmột kĩ sư

* Mục tiêu 3: Mở rộng, đào sâu, hoàn chỉnh kiến thức theo các chuyênđề.

Mục tiêu này chỉ dành cho các HS thích đi sâu nghiên cứu các lĩnh vựchẹp và khó của vật lý, để có khả năng trở thành các nhà nghiên cứu về vật lý.Các HS tham gia hình thức NK này là những HS có năng lực tư duy vật lý vàtoán học rất tốt Các em được tổ chức thành các nhóm “nhà vật lý trẻ tuổi”, nộidung nghiên cứu được tổ chức thành các chuyên đề để các nhóm tự chọn

Tuy nhiên đối với HS THCS không đòi hỏi HS đạt tuyệt đối cả ba mụctiêu trên, chỉ cần tổ chức sao cho phù hợp với lứa tuổi của HS

Có thể hệ thống hóa phương thức tổ chức hoạt động NK vật lý ở trườngTHCS thành bảng sau [7]

Bảng 1.1: Bảng hệ thống hóa phương thức tổ chức hoạt động NK vật lý

1 Bồi dưỡng cho HS

tình yêu đối với Vật

NK mang tínhchất quầnchúng

có nguyện vọngtrở thành kĩ sư

Các ứng dụng kĩ thuậtcủa vật lý học trong đờisống và sản xuất, cậpnhật với thực tiễn Cácnhóm HS được giaonhiệm vụ tìm hiểu, thiết

kế hoặc chế tạo mộtthiết bị kĩ thuật nào đótrong đời sống hoặc sảnxuất

Ngoại khóa vật

lý theo nhóm

3 Bồi dưỡng, phát

triển tư duy vật lý

HS có năng lực

tư duy vật lý vàtoán học tốt, yêuthích nhiên cứuvật lý, có nguyệnvọng trở thànhnhà nghiên cứuvật lý

Các chuyên đề tự chọnnghiên cứu trọn vẹnmột vấn đề của Vật lýhọc mà trong SGKkhông có điều kiệnnghiên cứu

Ngoại khóatheo nhóm

GV có thể lựa chọn nội dung, HTDH ngoại khóa môn vật lý phù hợp vớimục tiêu và đối tượng cụ thể của nhà trường thông qua bảng này, từ đó xâydựng nội dung, thiết kế kịch bản, triển khai hoạt động nhằm phát huy vai tròtích cực của HTDH này trong thực tiễn dạy học

1.2.10 Lập kế hoạch dạy học ngoại khóa môn Vật lý THCS

Hoạt động NK vật lý phụ thuộc rất nhiều vào vai trò của GV trong việclập kế hoạch và tổ chức Chương trình NK vật lý có được tổ chức thành cônghay không phụ thuộc rất nhiều yếu tố: lập kế hoạch; nội dung hoạt động Hiệnnay chưa có tài liệu nào đưa ra một quy trình cơ bản để tổ chức thực hiện các

kế hoạch NK vật lý mà chỉ do sự tìm tòi, đầu tư công sức của GV nên chưa có

sự đồng nhất Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi thấy có thể tổ chức NK vật

lý cho HS THCS theo các bước sau:

Bước 1: Lựa chọn chủ đề ngoại khóaCăn cứ vào nội dung chương trình, mục tiêu dạy học và tình hình thực tếcủa việc dạy học môn vật lý trong giờ học chính khóa, đặc điểm HS và GVcũng như của nhà trường mà lựa chọn chủ đề NK vật lý cho phù hợp Chủ đề

NK hàm chứa những nội dung và hình thức của buổi NK đó Việc chọn chủ đề

rõ ràng sẽ có tác dụng kích thích sự chú ý, định hướng tâm lí, tính sẵn sàng cho

HS ngay từ ban đầu

Sau khi lựa chọn chủ đề NK cần chú ý vào 3 yêu cầu sau:

- Yêu cầu giáo dục về nhận thức: là trả lời được câu hỏi hoạt động NKnhằm cung cấp cho HS những hiểu biết gì?

- Yêu cầu giáo dục về thái độ: thông qua hoạt động NK vật lý sẽ giáo dụccho HS về mặt tình cảm và thái độ gì trong học tập và nghiên cứu môn vật lý?

- Yêu cầu giáo dục về kĩ năng: các kĩ năng như điều khiển hoạt động tậpthể, kĩ năng tự quản, kĩ năng sử dụng ngôn ngữ vật lý, kĩ năng thực hành, kĩnăng giao tiếp… sẽ được hình thành và phát triển trong quá trình tham gia NKvật lý

Bước 2: Lập kế hoạch ngoại khóa

Hiệu quả của buổi NK vật lý phụ thuộc rất nhiều vào giai đoạn chuẩn bị,lập kế hoạch ban đầu Kế hoạch được lập càng chi tiết, chu đáo thì việc tổ chứcthực hiện càng thành công Kế hoạch bao gồm các nội dung sau:

- Xác định rõ mục tiêu giáo dục cần đạt được, mục tiêu kĩ năng, mục tiêuthái độ, tình cảm mà HS có được sau buổi NK;

- Thiết kế nội dung và hình thức tổ chức hoạt động, hình thức trang trí,hình thức thể hiện, có thể có thêm các tiết mục văn nghệ, ảo thuật vui;

- Chuẩn bị các điều kiện về kinh phí, cơ sở vật chất, đối tượng tham gia,ban tổ chức chương trình, GV hướng dẫn, người điều khiển hoạt động…;

- Dự kiến thời gian, thời lượng, địa điểm tổ chức;

- Dự kiến các tình huống có thể xảy ra và cách giải quyết, nếu cần thiết

có thể nhờ đến sự giúp đỡ của các tổ chức khác trong và ngoài nhà trường

Sơ đồ 1.1 Quy trình lập kế hoạch ngoại khóa

Bước 3: Tiến hành hoạt động ngoại khóa theo kế hoạch

Trong quá trình tiến hành, GV cần luôn theo dõi quá trình thực hiện cácnội dung chương trình, nếu có các tình huống phát sinh ngoài dự kiến thì phải

có các biện pháp xử lí kịp thời, không đề chương trình bị gián đoạn

Đối với các buổi NK có quy mô theo từng lớp, từng khối hoặc toàn thể

HS thì GV đóng vai trò là người điều khiển, tổ chức, đồng thời GV cũng làngười “trọng tài” để tổ chức cho HS tranh luận, đánh giá các nội dung hoạtđộng Đối với các buổi NK có quy mô nhỏ hơn theo tổ, nhóm thì GV có thểhướng dẫn cho HS tự tổ chức thực hiện, GV chỉ đóng vai trò hướng dẫn, giúp

đỡ khi HS gặp khó khăn

Bước 4: Tổng kết, đánh giá, khen thưởng

Sau mỗi chương trình NK vật lý thì GV phải có đánh giá, thu nhận ý kiếnđóng góp của HS và GV khác, rút kinh nghiệm để điều chỉnh nội dung, hìnhthức, phương pháp cho hợp lí để các chương trình NK vật lý lần sau thu đượckết quả tốt hơn Nếu có đủ kinh phí thì có thể khen thưởng cho các cá nhân cóthành tích tốt, đóng vai trò tích cực để động viên, khích lệ tinh thần các em.Nói chung một kế hoạch NK bao gồm các nội dung chính sau:

Sơ đồ 1.2: Kế hoạch ngoại khóa

Kế hoạch NK nói chung cũng gần giống một giáo án lên lớp trong giờchính khóa, tuy vậy có sự khác nhau về quy mô tổ chức, thời lượng, nội dungcách thức tiến hành…, đòi hỏi GV phải có sự đầu tư công sức, chuẩn bị kĩlưỡng, có các phương án xử lí tình huống có thể xảy ra

Xem kế hoạch ngoại khóa vật lý “Đố vui Vât lý” ở Phụ lục 2

1.2.11 Đánh giá kết quả dạy học ngoại khóa môn Vật lý THCS

a Mục tiêu đánh giá

Đánh giá một cách toàn diện và khách quan nhận thức của HS về các vấn

đề, nội dung đưa ra trong chương trình, các năng lực HS phải rèn luyện

Đảm bảo được những nhiệm vụ dạy học vật lý ở trường phổ thông, HSnắm vững hệ thông kiến thức và các kĩ năng cơ bản về vật lý, phát triển trí tuệ

HS, góp phần giáo dục kĩ thuật tổng hợp, giáo dục thế giới quan cho HS.Khích lệ tinh thần vươn lên của HS về mọi mặt, nhất là trau dồi kiếnthức, rèn luyện năng lực để hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập ở trường phổthông

b Nội dung đánh giá

Đánh giá kết quả hoạt động của HS được thể hiện ở hai cấp độ: đánhgiá cá nhân và đánh giá tập thể Vì vậy nội dung đánh giá phải cụ thể, có tiêuchí rõ ràng thì việc đánh giá mới có tác động tích cực tới HS

* Nội dung đánh giá cá nhân:

- Đánh giá về mức độ nhận thức các nội dung hoạt động NK cần chuyểntải;

- Đánh giá về ý thức trách nhiệm cá nhân khi tham gia các hoạt động tậpthể;

- Đánh giá hiệu quả đóng góp của HS vào việc tổ chức các hoạt động NK

* Nội dung đánh giá tập thể:

- Căn cứ số lượng HS tham gia hoạt động NK;

- Căn cứ ý thức tập thể và tinh thần hợp tác trong quá trình hoạt động

c Các hình thức đánh giá