Hình tượng quang trung nguyễn huệ trong văn xuôi việt nam sau 1975 luận văn thạc sĩ ngữ văn

Trong lời giới thiệu tác phẩm Sông Côn mùa lũ do Nxb Văn học phát hành năm 2003, tác giả Mai Quốc Liên viết: "Nguyễn Huệ đã được mô tả thành công như đã có trong sử sách: anh hùng đến m

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Vào thế kỷ XX, đặc biệt là từ 1975 đến nay, một trong những mảng đề tài

được nhiều nhà văn quan tâm khai thác đó là đề tài lịch sử Đây là một trong những đề tài hết sức phong phú nhưng đòi hỏi nhà văn phải tinh tế trong việc sáng tạo cũng như xử lý sự kiện lịch sử, bởi sự kiện lịch sử cần độ chính xác

mà tiểu thuyết lại đề cao tính sáng tạo chủ quan Tuy nhiên, chúng ta cũng dễ dàng nhận thấy trong văn xuôi Việt Nam từ sau 1975 đến nay có rất nhiều tác phẩm thành công ở mảng đề tài này

1.2 Triều đại Tây Sơn mặc dù chỉ tồn tại trong vòng một thời gian ngắn,

nhưng chiến công hiển hách của nó gắn liền với tên tuổi người anh hùng Quang Trung - Nguyễn Huệ đã trở thành một điểm sáng, một niềm tự hào của dân tộc Việt Nam trong tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước Tuy nhiên,

do nhiều hoàn cảnh khách quan nên các tư liệu chính sử cũng như văn học trước thế kỷ XX viết về Nguyễn Huệ khá khiêm tốn Chính vì vậy, trong các tác phẩm văn học sau 1975, triều Tây Sơn với Quang Trung - Nguyễn Huệ được nhiều tác giả lấy làm đề tài khai thác Một loạt tác phẩm tiêu biểu như:

Phẩm tiết (Nguyễn Huy Thiệp), Mùa mưa gai sắc (Trần Vũ), Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác), Gió lửa (Nam Dao), Tây Sơn bi hùng truyện (Lê Đình

Danh)… đã cho chúng ta thấy rõ điều đó

1.3 Để có thêm một nhận định về vai trò mảng văn học viết về đề tài lịch sử

nói chung, những đóng góp trong việc thể hiện trọn vẹn hơn về phong trào Tây Sơn và Quang Trung - Nguyễn Huệ nói riêng, chúng tôi chọn hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong văn xuôi Việt Nam sau 1975 làm đối tượng nghiên cứu

tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong văn xuôi sau 1975 Rải rác có một số

bài viết đã bàn đến, song đều ở dạng khái quát, hoặc mới chú ý đến một khía cạnh nào đó của người anh hùng áo vải trong một số truyện ngắn, tiểu thuyết đặc sắc Sau đây, chúng tôi xin điểm qua một số bài viết tiêu biểu

Trong lời giới thiệu tác phẩm Sông Côn mùa lũ do Nxb Văn học phát

hành năm 2003, tác giả Mai Quốc Liên viết: "Nguyễn Huệ đã được mô tả thành công như đã có trong sử sách: anh hùng đến mức xuất sắc, thiên tài, nhưng không phải anh hùng một cách đơn giản, tự nhiên mà có những suy tưởng, trăn trở có hàm lượng trí tuệ, triết học - lịch sử cao làm động cơ bên trong của những hành động Nguyễn Huệ bình dị trong đời thường, cũng có những cái bị ràng buộc bởi xã hội" [28, 5]

Trên Tạp chí Sông Hương, số 134, năm 2000, Nguyễn Khắc Phê với bài viết Sông Côn mùa lũ một bộ tiểu thuyết công phu đã cho rằng: "Phần đầu cuốn

tiểu thuyết quá dài trong khi những trang viết về chiến công của Nguyễn Huệ chưa thấy "bay lên", chưa tạo nên cảm hứng lớn lao, đẹp đẽ trong lòng người đọc một nhân vật xuất chúng" [68, 88] Đồng thời Nguyễn Khắc Phê cũng chỉ

ra tư tưởng tác phẩm Sông Côn mùa lũ chưa bộc lộ rõ, và nhất là tác giả đã bỏ

qua một cơ hội thể hiện tư tưởng khi đề cập đến cái chết của Quang Trung

Lê Thị Thanh Loan trong bài viết Sông Côn mùa lũ - cái nhìn tiểu thuyết

về thời Tây Sơn trên Tạp chí Nhà văn, số 2, năm 2009, đã có nhận định về

nghệ thuật xây dựng nhân vật Nguyễn Huệ: "Đặt nhân vật trong mối ràng buộc riêng tư cá nhân để soi sáng, để xét đoán, để khám phá một cách rõ nhất, sâu nhất, thuyết phục nhất về mọi khía cạnh của người anh hùng (Nguyễn Huệ trong mối quan hệ với giáo Hiến, với An, với Nhạc, với Lãng, với anh em, với quần chúng,…) từ đó bật lên một con người rất gần gũi đời thường nhưng vẫn không mất đi một phần vĩ đại" [46, 10]

Trong bài viết Đời sống tình cảm của người anh hùng áo vải vua Quang Trung - Nguyễn Huệ trên trang http://nhohue.org, tác giả Trần Bình Nam cho

rằng: "Nhà văn Nguyễn Mộng Giác với ngọn bút tài hoa, một trí tưởng tượng

phong phú, và một sự tìm tòi tài liệu công phu đã vẽ nên một bức tranh làm sống động con người vua Quang Trung - Nguyễn Huệ qua bộ tiểu thuyết

trường thiên Sông Côn mùa lũ Đọc sử chúng ta thấy một con người chỉ biết cưỡi ngựa bắn cung, vào sinh ra tử mà lập nên nghiệp vương Đọc Sông Côn mùa lũ chúng ta thấy Nguyễn Huệ một con người rất gần gũi chúng ta

Nguyễn Huệ có một người thầy, ông giáo Hiến cung cấp cái căn bản học vấn cho ông Nguyễn Huệ có một mối tình với một thôn nữ, cô An, con gái của thầy, và mối tình không trọn vẹn này vẫn ấp ủ mãi trong tim của người chiến

sĩ tài ba từ thuở thiếu thời bắt đầu biết yêu cho đến khi nằm xuống" Và "Nhà văn Nguyễn Mộng Giác đã không quên đi sâu vào tâm tư suy nghĩ của hoàng

đế Quang Trung trong những phút mà lịch sử chỉ là một khoảng trống không" [57, 15]

Ở bài viết Khuynh hướng tiểu thuyết hoá lịch sử trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, tác giả Nguyễn Thị Tuyết Minh đã lấy những tiểu thuyết Huyền Trân Công chúa (Hoàng Quốc Hải), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Hồ Quý

Ly (Nguyễn Xuân Khánh) và Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác… để

làm rõ khuynh hướng tiểu thuyết hoá lịch sử gắn với quan niệm sáng tác và phong cách mỗi nhà văn Theo đó, tác giả đánh giá: "Rõ ràng, chọn thời đại lịch sử nhiều biến động cuối thế kỉ XVIII, Nguyễn Mộng Giác đã nhìn thấy ở

đó có nét tương đồng với giai đoạn lịch sử nhiều biến động cuối thế kỉ XX - thời điểm mà nhà văn viết tác phẩm này Và nhân vật Quang Trung mà nhà văn sáng tạo ít nhiều đều là sản phẩm của sự hiểu biết và tưởng tượng mang màu sắc cá nhân và chủ quan của một con người sống ở cuối thế kỉ XX Quang Trung hiện lên giản dị, mọi hành động và suy nghĩ đều gần gũi với đời thường" [55, 6]

Hay trong lời đề tựa Tuyển tập truyện lịch sử, Quyển 16, Chim gọi nắng

của tác giả Hoài Anh, nhà văn Triệu Xuân đã khái quát qua những tác phẩm sau 1975 của Hoài Anh cũng như của một số tác giả tiêu biểu viết về tiểu

thuyết lịch sử trong đó có Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác Nhà văn

Triệu Xuân nhận định: "Khi viết về cuộc đời Nguyễn Huệ, một nhân vật có nhiều mối quan hệ vô cùng phức tạp, Nguyễn Mộng Giác không chỉ chú tâm miêu tả những trận đánh, những cuộc hành binh, những mối quan hệ rắc rối, đầy bi kịch trong đại gia đình ba anh em Tây Sơn, mà chỉ xoáy vào những chi tiết đời thường, nhằm cắt nghĩa cội nguồn tạo nên danh nhân" [3, 33].

Với bài viết Cảm hứng đời tư, thế sự trong tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Vinh, tập

XXXVI, số 3B, tác giả Ngô Thị Quỳnh Nga đã chỉ ra nét đặc sắc của tiểu

thuyết Sông Côn mùa lũ trong việc đi sâu khai thác đời tư, thế sự qua các nhân

vật anh hùng và nhân vật đời thường trong tác phẩm Từ đó, tác giả đánh giá:

"Nhân vật Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ không chỉ là một anh hùng

xuất chúng đánh đâu thắng đó, chỉ trong 5 ngày đã tiêu diệt gọn 20 vạn quân Thanh xâm lược mà còn là con người với bao trăn trở, suy tư rất đời thường"

[58, 60] Tuy nhiên, ở bài viết này, tác giả cũng chỉ mới đưa ra những nhận

định khái quát, chứ chưa đi vào phân tích, lí giải cụ thể

Đáng chú ý là bài Nhân vật Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác của tác giả Trần Hữu Thục đăng trên

http://www.hopluu.net Đây là bài viết khá công phu về nhân vật Nguyễn Huệ Tác giả đã triển khai trong bài viết của mình từ một Nguyễn Huệ trong văn chương đến một Nguyễn Huệ trong lịch sử Với Nguyễn Huệ trong văn

chương, tác giả điểm qua các tác phẩm: Phẩm tiết (Nguyễn Huy Thiệp), Mùa mưa gai sắc (Trần Vũ), Gió lửa (Nam Dao) sau đó dừng lại phân tích khá kĩ lưỡng nhân vật Nguyễn Huệ trong tác phẩm Sông Côn mùa lũ Theo Trần Hữu Thục: "Sông Côn mùa lũ cho ta thấy một Nguyễn Huệ độc đáo trong tính cách

và thông minh sắc sảo trên chiến trường và trong chính trường", một Nguyễn Huệ "đầy cả tư tưởng" Mặt khác, Nguyễn Mộng Giác đã cắt nghĩa tư tưởng lớn mà Nguyễn Huệ có được từ ảnh hưởng của giáo Hiến và Nguyễn Nhạc

Tác giả khẳng định Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ cũng là con người đầy

tình nghĩa, tình thầy trò, tình anh em, tình bạn, tình yêu: "Nhân vật Nguyễn Huệ được tác giả đưa lên cao hơn hẳn cả một Nguyễn Huệ lịch sử" [78, 7].

Ngoài các bài trên, qua thư điện tử, Nam Dao và Nguyễn Mộng Giác có cuộc thảo luận về tiểu thuyết lịch sử Cuộc thảo luận này lấy hai cuốn tiểu

thuyết có chung bối cảnh lịch sử thời Tây Sơn (Gió lửa của Nam Dao và Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác) làm căn cứ để thảo luận Qua thảo luận,

Nguyễn Mộng Giác đã bộc lộ quan điểm của mình về tiểu thuyết Ông cho rằng tiểu thuyết viết thế nào cũng được, nhưng phải cùng hệ quy chiếu với người đọc Nghĩa là, nhà văn và người đọc phải cùng kênh giao tiếp, người đọc hiểu nội dung tư tưởng của nhà văn qua hình tượng mà người viết sáng tạo

ra Theo quan điểm của ông: "Căn bản của tiểu thuyết là chuyện thế sự, là chuyện con người và cuộc đời" Do vậy, nhân vật dù là người anh hùng thì cũng bị chi phối bởi yếu tố chủ quan của người viết, cho nên "trong hai bộ

trường thiên của tôi, ngay cả trong Sông Côn mùa lũ mà một trong những nhân

vật chính - Nguyễn Huệ - là anh hùng dân tộc, nhân vật tiểu thuyết tôi dựng nên đều nói năng, hành xử, suy nghĩ, vui buồn theo tâm lý thường tình Nguyễn Huệ của tôi không giống Nguyễn Huệ trong sách báo miền Bắc, cũng

không giống Nguyễn Huệ của Nguyễn Huy Thiệp Có độc giả bảo đọc Sông Côn mùa lũ sao thấy Nguyễn Huệ thân quen gần gũi quá, không cách biệt oai

vệ như trong sử sách Tôi trả lời chỉ vì quí vị cũng thường thường bậc trung

như tác giả Sông Côn mùa lũ, và chúng ta xài chung một món hàng thích hợp

với khẩu vị Đơn giản thế thôi" [22, 31]

Trong giới hạn của một đề tài khoa học cấp Bộ: Một số khuynh hướng tiểu thuyết ở nước ta từ thời điểm đổi mới đến nay, tác giả Nguyễn Thị Bình đã

có cái nhìn bao quát về diện mạo thể loại, đề tài tiểu thuyết từ sau năm 1975 đến 2006 và đi sâu vào hai khuynh hướng: tiểu thuyết theo phong cách "lịch

sử hoá" và tiểu thuyết theo phong cách "hậu hiện đại" Trên hai dòng mạch chính ấy, tác giả cho rằng "lịch sử được nhào nặn lại trong cảm hứng thế sự -

hiện tại" [12, 40] Tác giả nêu rõ: "Qua gần hai ngàn trang, Sông Côn mùa lũ

không chỉ tái hiện hình tượng anh hùng Quang Trung - Nguyễn Huệ, hiện thân cho thời đại bão táp nông dân khởi nghĩa mà còn rất dụng công trình bày số phận đắng cay, bọt bèo của người dân trước bao thăng trầm lịch sử" [12, 45].

Đặc biệt ở tiểu luận Về tiểu thuyết lịch sử: nhân đọc Sông Côn mùa lũ đăng trên http://honque.com, tác giả Nguyễn Vi Khanh đã khái quát những

tiểu thuyết lịch sử trong thời gian gần đây với cái nhìn so sánh và phân tích, lí giải rất chi tiết Qua đó tác giả có những nhận định về nhân vật Nguyễn Huệ

trong Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác) Gió lửa (Nam Dao) và Mùa mưa gai sắc (Trần Vũ) Theo Nguyễn Vi Khanh: "Sông Côn mùa lũ của Nguyễn

Mộng Giác là một tiểu thuyết lịch sử có tính cách điều nghiên văn hóa, về

"hiện tượng" Nguyễn Huệ của đất Quy Nhơn Cái đặc biệt của bộ trường thiên non 2000 trang này là chân dung con người Nguyễn Huệ đa dạng và nhiều tương phản Nguyễn Mộng Giác cho người đọc nhìn thấy sự sinh thành và lớn dậy cùng tâm lý, kiến thức, chính trị và tài năng khác người của người anh hùng áo vải gốc nhà nông, nhưng đồng thời là một con người văn hóa, có sở học Nho của thời đại, có cái học đạo lý làm người" [38, 2], còn "Với Nam Dao, Nguyễn Huệ chỉ là một thế cờ "mát tay", một tiếng nói nhất thời của một

thời rất tao loạn! Hơn thế nữa, Gió lửa muốn thuyết phục người đọc rằng lịch

sử chỉ toàn một phường tàn độc, gian ác, anh hùng hay không cũng như nhau!"

[38, 3] và: "Trong Mùa mưa gai sắc của Trần Vũ, Nguyễn Huệ là một con

người võ biền nhiều mưu sâu và dục vọng Ngọc Hân trong tay Nguyễn Huệ trở thành trò chơi cho kẻ bạo dâm, nhưng Ngọc Hân nhận chịu nhục nhã vì bà

muốn trả thù cho vua Lê, bà đã viết Ai tư vãn để tế sống Nguyễn Huệ" [38, 3]

Cuối cùng tác giả kết luận: "Các vị đó như muốn chứng minh lịch sử không hề

có anh hùng, chỉ là những tay tứ-chiếng tàn bạo, gặp thời, mà "anh hùng" nếu

có cũng là những con người tầm thường, xác thịt" [38, 4] Qua những đánh giá hết sức thẳng thắn của Nguyễn Vi Khanh, phần nào cho chúng ta thấy hình ảnh Quang Trung - Nguyễn Huệ trong các tác phẩm sau 1975 viết về lịch sử là

hình ảnh một vị vua được miêu tả đa chiều, dưới nhiều khía cạnh trong một con người

Với việc đi tìm những giá trị của một thể loại tiểu thuyết mới - tiểu

thuyết siêu hư cấu, tác giả Trịnh Thanh Thuỷ ở bài viết Siêu tiểu thuyết ở thời hậu hiện đại có nhận định: "Sông Côn mùa lũ đồng thời phản kháng lại lối viết

truyền thống của các sử gia thời trước Những nhân vật đại anh hùng, liệt nữ

đã bị tác giả kéo tầm cao của vai trò xuống thấp hơn và "bình dân hoá" như người thường Độc giả sẽ vô cùng thất vọng khi thấy nhân vật oai hùng, lẫm liệt Quang Trung - Nguyễn Huệ được xưng tụng xưa nay trở thành một thường dân hành xử, nói năng tư duy như mọi người bình thường khác" [79, 4]

Trái ngược với những nhận định ca ngợi Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ của các tác giả trên, trong bài Phỏng vấn Trần Vũ do Lê Quỳnh Mai

thực hiện, tác giả Trần Vũ trong những câu trả lời Quỳnh Mai đã đưa ra quan

điểm của mình: "Với Sông Côn mùa lũ, Nguyễn Mộng Giác đi tìm bình dị con người trong vĩ nhân Với Mùa mưa gai sắc tôi đi tìm dã thú trong con người" [54, 2], do đó Mùa mưa gai sắc "chủ yếu tập trung quanh hình ảnh dã man của

Nguyễn Huệ, cũng như mối thâm thù toan tính ám sát Huệ của Lê Ngọc Hân

trong Mùa mưa gai sắc" [54, 2], còn "Huệ trong Sông Côn mùa lũ rất hiền hoà,

trong sáng" [54, 2] chính vì thế "tôi bực mình với Nguyễn Huệ của Nguyễn Mộng Giác ở An Thái vô cùng Có mỗi bàn tay nhỏ nhắn xinh xắn của An mà cũng không dám nắm Ðọc mấy trăm trang sách không biết đến chừng nào An

- Huệ mới cầm tay, hôn môi Nhát cáy như vậy làm sao Huệ đánh Ðông dẹp Bắc, 4 lần vào Gia Ðịnh, 3 lần ra Bắc Hà, thảm sát Minh Hương, diệt quân Xiêm ở Rạch Gầm, giết thuộc hạ Nguyễn Hữu Chỉnh - Vũ Văn Nhậm, chưởi mắng dứt bỏ tình huyết thống đạo lý luân thường để đảo chánh anh ruột Nguyễn Nhạc, về sau còn đục thuyền cho thân nhân gia đình Ngọc Hân chết chìm " [54, 6] Từ đó Trần Vũ bày tỏ: "Với tôi, ấn tượng đầu tiên sau khi đọc

Sông Côn mùa lũ là Nguyễn Mộng Giác khắc hoạ nhân vật Huệ không thành

công Người đọc không bắt được thần thái uy lực của Huệ, một trong những yếu tố chính, vì thiếu uy lực đó sẽ không có Huệ" [54, 6].

Sau khi Phẩm tiết của Nguyễn Huy Thiệp ra đời, có nhiều ý kiến khen

chê trái ngược nhau, nhiều người tỏ ra không đồng tình với việc Nguyễn Huy Thiệp xây dựng Quang Trung - Nguyễn Huệ một cách "tuỳ tiện" như thế Một trong những ý kiến phản đối gay gắt, cho Nguyễn Huy Thiệp không thông

hiểu nước nhà, bôi nhọ lịch sử là tác giả Nguyễn Thanh trong bài Về truyện ngắn Phẩm tiết: "Tôi rùng mình không ngờ phẩm giá nhân cách Quang Trung

bị người trong đám con cháu đời sau dìm xuống tận đáy của sự tồi tàn" [61, 452] Cùng chung suy nghĩ với Nguyễn Thanh, tác giả Tạ Ngọc Liễn nêu quan điểm: "Ngòi bút hư cấu của nhà văn không thể tuỳ tiện, phải có mức độ, đặc biệt khi viết về những sự kiện lịch sử quan trọng, những nhân vật lịch sử có tầm vóc lớn, thân thế và sự nghiệp họ đã gắn liền với vận mệnh đất nước, số phận nhân dân" [61, 468] Do đó: "… Nếu để bạn đọc có thể hiểu sai rằng bản chất văn hoá Việt Nam là đứa con do nền văn minh ngoại lai đẻ ra, Quang Trung là kẻ tàn ác, tham của, hám sắc một cách thấp hèn và bảo đó là cách nhìn nhận lịch sử mới mẻ thì không thể chấp nhận được" [61, 469] Ở đây, chúng tôi không lạm bàn về quan niệm của hai tác giả Nguyễn Thanh và Tạ Ngọc Liễn là đúng hay sai, mà chúng tôi chỉ xem như đây là một gợi ý để chúng tôi tiếp cận với hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ khi nghiên cứu

Phẩm tiết của Nguyễn Huy Thiệp.

Tác giả Lê Thanh Nga ở bài viết Vài nét về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học Vinh,

số 27 (2002) đã điểm qua phong cách tự sự của Nguyễn Huy Thiệp từ một vài

truyện ngắn tiêu biểu của ông như: Tướng về hưu, Giọt máu, Con gái thuỷ thần, Chảy đi sông ơi,… trong đó truyện ngắn Phẩm tiết cũng được tác giả nhắc đến Theo Lê Thanh Nga: "Phẩm tiết ở một góc độ nào đó là cuộc đối

thoại lớn của hai nhân vật tầm cỡ trong lịch sử - đối thoại về những quan điểm

về lẽ sống, tình yêu, thái độ với cái đẹp Vinh Hoa trong cái nhìn của Quang

Trung: "Ta được Vinh Hoa như một báu vật", Vinh Hoa nhìn Quang Trung

có thể với cái nhìn trân trọng (nàng "ăn nói khoan hoà, cư xử thông minh lịch lãm" trong thời gian ở với Quang Trung),…Gia Long nhìn Quang Trung "Thế

là Huệ dại, Huệ trọng tinh thần mà bỉ thể xác,… bậc đế vương giữ nước là ở tinh thần, giữ mình là ở thể xác,…" Qua đây, phải chăng Nguyễn Huy Thiệp nhìn vua Quang Trung với cái nhìn trân trọng?" [59, 35] Song do tính chất của bài viết nên tác giả Lê Thanh Nga cũng chưa làm rõ được hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ mà chỉ mới nhắc đến như là một ví dụ để minh chứng cho nghệ thuật tự sự của Nguyễn Huy Thiệp Chính vì thế, hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ còn rất mờ nhạt

Ở luận văn thạc sĩ Đóng góp của Nguyễn Mộng Giác trong việc thể hiện

đề tài lịch sử qua tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ, tác giả Hồ Đình Kiếm đã chỉ ra

vị trí Sông Côn mùa lũ trong khuynh hướng văn xuôi lịch sử của văn học Việt

Nam đương đại với cách nhìn sự kiện và nhân vật lịch sử mới mẻ của Nguyễn Mộng Giác Từ đó, tác giả đánh giá: "Trong số các nhà văn Việt Nam từ trước tới nay viết về phong trào Tây Sơn và người anh hùng Nguyễn Huệ thì

Nguyễn Mộng Giác với tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ đã tái hiện được

một Nguyễn Huệ anh hùng đến mức xuất sắc nhưng đậm chất đời thường, một con người bình thường mà vĩ đại" [41, 65]

Cũng nghiên cứu về Sông Côn mùa lũ, nhưng Nguyễn Thị Thắm lại tập

trung đi sâu vào tìm hiểu các nhân vật trong tác phẩm Ở luận văn thạc sĩ

Nhân vật trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, tác giả đã

phân tích nhân vật Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Ngọc Hân, An, Thọ Hương, ông giáo Hiến,… ở những khía cạnh khác nhau, dưới những góc nhìn khác nhau Qua đó Nguyễn Thị Thắm cho chúng ta thấy mỗi nhân vật là một cuộc đời, mà trong mỗi cuộc đời ấy ngoài những ánh hào quang thì còn có những đau khổ suy tư Đặc biệt, trong số những nhân vật ấy, Nguyễn Huệ được Nguyễn Thị Thắm đi sâu tìm hiểu hơn cả Theo tác giả: "Nguyễn Mộng Giác

đã tái hiện một Nguyễn Huệ anh hùng qua sự lớn dần lên của tư tưởng, quan

điểm, qua sự trải nghiệm trên chiến trường và sự dày dặn, trưởng thành trong

từng trận đánh Vì vậy, nhân vật Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ hầu như

không có một khuyết điểm nào Đó là hiện thân của một người anh hùng toàn bích, lý tưởng - như niềm tin, niềm tự hào của con dân Việt" [74, 115] Và:

"Bên cạnh con người có sự nghiệp chính trị xán lạn, Nguyễn Huệ còn là người

có đời tư nhiều trắc trở, éo le, gặp nhiều bi kịch trong tình yêu, trong cuộc sống" [74, 121]

Điểm qua những ý kiến, những nhận định trên, có thể thấy, hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ đã ít nhiều thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu Nhưng do mục đích, tính chất của bài viết, cho nên các tác giả chỉ mới đưa ra những đánh giá chung chung mà chưa có cái nhìn thấu đáo về hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ Tuy nhiên, ý kiến của những người đi

trước lại là những gợi ý quan trọng giúp chúng tôi thực hiện đề tài Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong văn xuôi Việt Nam sau 1975.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn nhằm tìm hiểu:

3.1 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ, một đối tượng thẩm mĩ đặc sắc

của văn xuôi Việt Nam sau 1975

3.2 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ dưới những góc nhìn nghệ thuật

khác nhau trong văn xuôi Việt Nam sau 1975

3.3 Nghệ thuật thể hiện hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong Gió lửa

của Nam Dao

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong văn xuôi Việt Nam sau 1975.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu, khảo sát các tác phẩm văn xuôi Việt Nam sau 1975 viết về hình tượng người anh hung Quang Trung - Nguyễn Huệ:

- Truyện ngắn Kiếm sắc (Nguyễn Huy Thiệp)

- Truyện ngắn Phẩm tiết (Nguyễn Huy Thiệp)

- Truyện ngắn Sóng nhồi vào sóng (Trần Thị Trường)

- Truyện ngắn Thế trận Linh Xà (Trần Hạ Tháp)

- Truyện ngắn Mùa mưa gai sắc (Trần Vũ)

- Tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác)

- Tiểu thuyết Gió lửa (Nam Dao)

- Tiểu thuyết Mưu sĩ Quang Trung: Trần Văn Kỷ (Hoài Anh)

- Tiểu thuyết Tây Sơn bi hùng truyện (Lê Đình Danh)

- Tiểu thuyết Hoàng đế Quang Trung (Nguyễn Thu Hiền)

Tuy nhiên, để làm rõ những nét mới trong việc thể hiện hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong các tác phẩm văn xuôi sau 1975, chúng tôi cũng khảo sát những tác phẩm văn xuôi trước 1975 cũng viết về hình tượng nhân vật này

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng và phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, trong đó có các phương pháp chính:

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp miêu tả

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn được triển khai

qua 3 chương:

Chương 1 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ, đối tượng thẩm mỹ của văn học Việt Nam

Chương 2 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ từ cái nhìn của các

sử gia đến cái nhìn của các nhà văn

Chương 3 Gió lửa - một khám phá của Nam Dao về hình tượng Quang

Trung - Nguyễn Huệ

Chương 1 HÌNH TƯỢNG QUANG TRUNG - NGUYỄN HUỆ,

ĐỐI TƯỢNG THẨM MĨ CỦA VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.1 Quang Trung - Nguyễn Huệ: Cuộc đời và sự nghiệp

Vua Quang Trung, tên thật là Nguyễn Huệ, cùng với anh trai Nguyễn Nhạc và em trai Nguyễn Lữ là con của ông bà Hồ Phi Phúc - Nguyễn Thị Đồng, sinh ra tại thôn Kiên Mỹ, ấp Kiên Thành, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn, nay thuộc thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định

Tổ tiên của Nguyễn Huệ vốn họ Hồ, nguyên quán ở xã Thái Lão, nay thuộc xã Hưng Đạo, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An Vào khoảng giữa thế

kỷ XVII, ông tổ năm đời của Nguyễn Huệ bị quân Nguyễn bắt vào Đàng Trong và cùng với những tù binh khác bị đẩy lên khai hoang vùng đất Tây Nguyên, phía trên đèo An Khê Kết quả của công cuộc khai hoang đã lập ra một số làng ấp người Kinh, trong đó có ấp Tây Sơn Đây chính là quê hương mới của tổ tiên Nguyễn Huệ ở đất Đàng Trong Đến đời Hồ Phi Phúc dời về quê vợ ở thôn Phú Lạc, ấp Kiên Thành (nay thuộc tỉnh Bình Định)

Nguyễn Huệ sinh ra trong một gia đình làm nông kết hợp với buôn bán Nguyễn Nhạc có thời đi buôn trầu, nên nhân dân quen gọi là anh Hai Trầu Nguyễn Huệ còn có tên Thơm hay Bình, thuở nhỏ thường gọi là chú Ba Thơm Nguyễn Lữ còn được gọi là thầy Tư Lữ vì có thời đi tu

Ba anh em Tây Sơn đều được đi học cả văn và võ vẹn toàn Người thầy

có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng và chí hướng của họ chính là thầy giáo Hiến Thầy Hiến vốn là môn khách của quan Nội hữu Trương Văn Hạnh đã bị quyền thần là Trương Phúc Loan hãm hại nên bất bình bỏ về An Thái (xã Nhơn Phúc, huyện An Nhơn) dạy học Tinh thần chống đối cường quyền của thầy giáo Hiến đã ảnh hưởng rất nhiều đến sự hình thành tư tưởng và chính trị của anh em Tây Sơn Thầy là người yêu nước, tính khí ngang tàng nhưng rất trọng nghĩa

Nguyễn Huệ sinh năm 1753, lớn lên trong cảnh đất nước đã bị phân chia làm hai miền: Đàng Trong - Đàng Ngoài và chế độ phong kiến lâm vào

tình trạng suy thoái, trì trệ Vua, chúa, quan lại lo ăn chơi xa xỉ Chế độ tô

thuế, lao dịch, binh dịch đè nặng lên đời sống của nhân dân Từ cuối những năm 60 của thế kỷ XVIII, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra, tiêu biểu như khởi nghĩa của Lía ở Truông Mây (xã Ân Đức, huyện Hoài Ân) Tình hình chính trị, xã hội ấy đã tác động mạnh mẽ đến nhận thức tư tưởng, chí hướng

và hành động của anh em nhà Tây Sơn trong đó có Nguyễn Huệ

Năm 1771, Nguyễn Huệ (18 tuổi) đã theo anh trai Nguyễn Nhạc dựng

cờ khởi nghĩa trên đất Tây Sơn Thượng (nay thuộc huyện An Khê, tỉnh Gia Lai) Đây là một vùng cao nguyên rộng lớn, bằng phẳng, có độ cao trung bình 400m, bốn mặt có núi cao và rừng già bao bọc Anh em Tây Sơn vừa có thể bí mật xây dựng lực lượng, vừa có thể tiến thoái cơ động để phát triển phong trào rộng rãi Cuộc khởi nghĩa ngay từ đầu đã tập hợp được đông đảo nông dân người Kinh, người Thượng và các lực lượng bất bình, chán ghét chúa Nguyễn

Từ năm 1771 đến năm 1788, dưới sự chỉ huy tài giỏi của Nguyễn Huệ, phong trào Tây Sơn từng bước giành được những thắng lợi trong sự nghiệp tiêu diệt các thế lực phong kiến phản động, tạo cơ sở tiến tới thống nhất đất nước như sau:

Thứ nhất, tiêu diệt chính quyền cát cứ nhà Nguyễn, làm chủ toàn bộ phần lãnh thổ phía Nam Năm 1773, nghĩa quân làm chủ Quy Nhơn, chiếm Quảng Ngãi, giải phóng Phú Yên, cắt đôi phạm vi thống trị của chúa Nguyễn Trong những năm từ 1776 - 1783, Nguyễn Huệ ba lần vượt biển đánh Gia Định, cả ba lần chúa Nguyễn đều đại bại và bị đánh bật ra khỏi đất liền, trốn trên các đảo hoặc sống lưu vong và cầu cứu ngoại viện Chính quyền họ Nguyễn tồn tại trên 200 năm đến đây sụp đổ tan tành Tây Sơn làm chủ toàn

bộ phần lãnh thổ từ Hải Vân vào cực Nam Tổ quốc

Thứ hai, xoá bỏ ranh giới chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài Từ năm

1672, sông Gianh được coi như giới tuyến vạch đôi đất nước thành hai giang

sơn của hai dòng họ Từ năm 1786, phong trào Tây Sơn chuyển hướng ra phía Bắc Trong vòng 10 ngày (6/1786) Nguyễn Huệ đã đánh tan 3 vạn quân Trịnh, giải phóng Phú Xuân, tiến đến sông Gianh Với tầm nhìn xa trông rộng, Nguyễn Huệ đã có quyết định sáng suốt: không dừng lại ở sông Gianh mà thừa thắng tiến công ra Bắc, lật đổ chế độ họ Trịnh Quyết định có ý nghĩa lịch

sử đó chứng tỏ tài năng của người anh hùng áo vải phù hợp với yêu cầu phát triển của phong trào, với ý chí và nguyện vọng thống nhất đất nước của cả dân tộc Ranh giới sông Gianh do hai tập đoàn Trịnh - Nguyễn tạo ra chia đôi đất nước suốt hàng thế kỷ đã bị quân Tây Sơn xoá bỏ Từ đây không còn tình trạng chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài nữa Đó là một thành quả rất lớn của phong trào Tây Sơn do Nguyễn Huệ lãnh đạo

Thứ ba, tiêu diệt chính quyền cát cứ họ Trịnh, làm chủ phần lãnh thổ Đàng Ngoài Từ sông Gianh, một mặt Nguyễn Huệ cho người về báo tin thắng trận với Nguyễn Nhạc, mặt khác ra lệnh tiếp tục tiến công ra Bắc Bằng sức mạnh vĩ đại của phong trào nông dân, chưa đầy một tháng, quân Tây Sơn đã đập tan lực lượng quân sự họ Trịnh, lật nhào ngôi chúa đã tồn tại gần 300 năm Ngày 21 tháng 7 năm 1786, Nguyễn Huệ vào Thăng Long, thực sự làm chủ Bắc Hà Vua Lê Hiển Tông đặt lễ triều hạ, niêm yết "Nhất thống sơn hà",

bố cáo cho thiên hạ biết công lao thống nhất của Nguyễn Huệ, Ngọc Hân công chúa đính hôn với Bắc Bình vương

Thứ tư, xoá bỏ chính quyền bù nhìn vua Lê Năm 1786, khi tiến công ra Bắc, Nguyễn Huệ lấy danh nghĩa "phù Lê diệt Trịnh" Sau khi tiêu diệt họ Trịnh, chính quyền vua Lê chỉ còn trên danh nghĩa Lợi dụng lúc Nguyễn Huệ

về Phú Xuân, Trịnh Bồng gượng gạo lập lại ngôi chúa Bằng hai cuộc tiến công ra Bắc năm 1787 và 1788, quân Tây Sơn đã tiêu diệt nốt chút hơi vàng ruỗng nát của vua Lê, chấm dứt hoàn toàn thể chế "vua Lê, chúa Trịnh" Việc Nguyễn Huệ xoá bỏ chính quyền vua Lê, xây dựng một chính quyền mới tiến

bộ là điều phù hợp với yêu cầu của một quốc gia thống nhất

Như vậy, với những thắng lợi trên, phong trào Tây Sơn dưới sự chỉ huy tài tình của Nguyễn Huệ đã tiêu diệt các thế lực phong kiến phản động, thủ phạm gây ra chia cắt Đàng Trong - Đàng Ngoài, xoá bỏ ranh giới phân chia Nam - Bắc, làm chủ toàn bộ lãnh thổ từ cực Bắc Đàng Ngoài đến cực Nam Đàng Trong, đặt cơ sở thuận lợi cho sự nghiệp thống nhất đất nước.

Cùng với những cống hiến lớn trên, Nguyễn Huệ còn có cống hiến vĩ đại trong sự nghiệp đánh giặc giữ nước Có thể nói rằng, sự nghiệp lẫy lừng và trọn vẹn nhất của Quang Trung - Nguyễn Huệ là đã lãnh đạo phong trào Tây Sơn vươn lên đảm đương sứ mệnh chống ngoại xâm, bảo vệ độc lập dân tộc Đặt trong bối cảnh lịch sử cực kì khó khăn, phức tạp cuối thế kỷ XVIII mới thấy hết cống hiến có ý nghĩa lịch sử vĩ đại này Ngày 20-1-1785, bằng nghệ thuật quân sự tài giỏi, độc đáo, Nguyễn huệ đã đánh tan 5 vạn quân xâm lược Xiêm, làm nên chiến thắng lẫy lừng Rạch Gầm - Xoài Mút, khiến quân Xiêm

từ đó "sợ quân Tây Sơn như sợ cọp", phải từ bỏ âm mưu xâm chiếm vùng Gia Định Bốn năm sau, mùa xuân năm Kỉ Dậu (1789), Quang Trung - Nguyễn Huệ đã xuất sắc thống lĩnh, chỉ huy 10 vạn quân Tây Sơn, làm nên chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa lịch sử, chỉ trong 5 ngày đánh tan 29 vạn quân Thanh, giải phóng Thăng Long, quét sạch lũ giặc ra khỏi Bắc Hà hoàn thành sứ mệnh bảo vệ đất nước

Không chỉ tài ba trong lĩnh vực quân sự, vua Quang Trung cũng đã có những cải cách tích cực và táo bạo để phát triển kinh tế, xã hội của đất nước Trong văn hoá, vua Quang Trung đặc biệt coi trọng việc học tập Năm 1789 với "Chiếu lập học", vua Quang Trung đã thể hiện khá rõ hoài bão của mình

về việc mở mang nền giáo dục, đặc biệt đề cao chữ Nôm, muốn biến chữ Nôm thành chữ viết chính thức của nước nhà Vua Quang Trung quyết định thành lập Viện Sùng Chính (cơ quan chuyên trách về giáo dục của triều đình, đồng thời cũng là cơ quan lo phiên dịch các sách chữ Hán ra chữ Nôm) Tuy bận rộn với biết bao công việc, nhưng vua Quang Trung vẫn không quên lưu tâm

đến hoạt động của tôn giáo, đến sự có mặt của các giáo sĩ phương Tây ở nước ta.

Theo sử liệu của hai tác giả Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng trong Các triều đại Việt Nam: "Một chiều đầu thu, vua Quang Trung đang ngồi bỗng thấy hoa

mắt, sầm tối mặt mũi, mê man bất tỉnh Người xưa gọi đó là chứng "huyễn vận" còn ngày nay y học gọi là tai biến mạch máu não Khi tỉnh dậy, nhà vua triệu trấn thủ Nghệ An Trần Quang Diệu về triều bàn việc thiên đô ra Nghệ

An Nhưng việc chưa quyết xong thì bệnh tình nhà vua đã nguy kịch Trước khi mất nhà vua dặn Trần Quang Diệu và các quần thần: "Ta mở mang bờ cõi, khai thác đất đai, có cả cõi Nam này Nay đau ốm, tất không khỏi được Thái

tử (Nguyễn Quang Toản) là người có tư chất nhưng tuổi còn nhỏ Ngoài thì có quân Gia Định (Nguyễn Ánh) là người quốc thù; mà Thái Đức (Nguyễn Nhạc) thì tuổi già, ham dật lạc, cầu yên tạm bợ, không toan tính cái lo về sau Khi ta chết rồi, nội trong một tháng phải chôn cất, việc tang làm lao thảo thôi Lũ ngươi nên hợp sức mà giúp Thái tử sớm thiên đô về Vĩnh Đô (Vinh ngày nay)

để khống chế thiên hạ Bằng không, quân Gia Định kéo đến thì các ngươi không có chỗ chôn đâu" [16, 266]

Ngày 29 tháng 7 năm Nhâm Tý (1792), vào khoảng 11 giờ khuya, Quang Trung từ trần, ở ngôi 5 năm, thọ 40 tuổi, miếu hiệu là Thái tổ Vũ hoàng

đế Thi hài ông được táng ngay trong thành, tại phủ Dương Xuân Sau này khi Nguyễn Ánh lấy Phú Xuân đã sai quật mồ mả lên để trả thù

Dựa theo tư liệu của các soạn giả trong công trình Với Hoàng đế Quang Trung, Nguyễn Huệ có 6 vợ và 17 người con, trong đó có 12 con trai Hai bà

được lịch sử nhắc đến nhiều nhất là Bùi Thị Nhạn (Tây cung Hoàng hậu) mẹ của Quang Toản, khi Quang Toản lên ngôi, bà được phong làm Thái hậu Và

Lê Ngọc Hân (Bắc cung Hoàng hậu) mẹ của công chúa Ngọc Bảo và Hoàng tử Văn Đức Sau khi Quang Trung - Nguyễn Huệ mất, những người vợ và con của Quang Trung người thì bị quân của vua Gia Long đuổi bắt giết chết, người

thì tuẫn tiết tự vẫn, những người con nhỏ tuổi thì bị quản thúc trong cung cấm…

Như vậy, vua Quang Trung với cuộc đời chỉ 40 tuổi xuân, nhưng đã có

22 năm tả xung hữu đột, đánh Nam dẹp Bắc, khiến cho thù trong giặc ngoài phải bạt vía, kinh hồn,… 22 năm vua Quang Trung chỉ có tiến chứ không hề lùi, dù chỉ là lùi một bước ngắn, 22 năm vua Quang Trung chỉ có thắng, chứ không hề bại, dù chỉ là bại một trận nhỏ Vị anh hùng kiệt xuất này ra đi, để lại

cả một sự nghiệp lớn dở dang, để lại niềm kính trọng cho lớp lớp những thế hệ

người dân yêu nước Đúng như lời của Đại tá Lê Đình Sĩ trong Danh nhân quân sự Việt Nam thời Lê Trung Hưng - Tây Sơn: "Quang Trung - Nguyễn Huệ

là một thống soái, một nhà chiến lược, một thiên tài quân sự được hình thành

và tôi luyện trong bão táp của đấu tranh Tên tuổi, tài năng và sự nghiệp của con người ưu tú đó mãi mãi rạng rỡ trong sử sách, trong tấm lòng và kí ức của nhân dân ta" [13, 77]

1.2 Quang Trung - Nguyễn Huệ, chất liệu và nguồn cảm hứng sáng tạo của văn học Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại

1.2.1 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong văn xuôi trung đại Việt Nam

Xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII là một xã hội nhiều biến động

dữ dội, báo hiệu sự khủng hoảng trầm trọng của xã hội phong kiến, của giai cấp thống trị Cùng với hiện thực đó là cuộc sống cơ cực, khốn đốn của nhân dân và tinh thần đấu tranh quật khởi của họ trước ách áp bức bóc lột của giai cấp thống trị đương thời Điều đó được tái hiện một cách sinh động, phong phú và đa dạng trong rất nhiều tác phẩm văn học thời kì này Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm tập trung đề cập đến các vấn đề đời sống, xã hội thời hậu Lê như: chế độ thi cử, những hủ tục, những chuyện trái tai gai mắt chốn quan trường, hay chuyện trong cung vua, phủ chúa để qua đó bộc lộ thái độ phê phán, lên án những bất công, mâu thuẫn, nghịch lý dưới thời Lê Mạt… Rất ít tác phẩm, tác giả đề cập đến phong trào khởi nghĩa nông dân, hoặc nếu có thì

cũng đề cập một cách gián tiếp, ở một góc độ nào đó mà thôi Ngay cả phong trào được xem là đỉnh cao của các phong trào khởi nghĩa nông dân lúc đó là phong trào Tây Sơn cũng khó bắt gặp qua sự mô tả của những người đương thời Có chăng, chúng ta chỉ bắt gặp thoáng qua ở một số bài phú, bài văn tế…

như Tụng Tây hồ phú của Nguyễn Huy Lượng, thông qua việc ngợi ca cảnh

Tây hồ để gửi gắm niềm hoài vọng về Tây Sơn, hay một số bài thơ của Phan

Huy Ích, đặc biệt là bài Ai tư vãn của Ngọc Hân công chúa, một trong những

bài thơ bày tỏ nỗi nhớ thương của công chúa Ngọc Hân đối với Nguyễn Huệ… Nhưng hầu hết những bài thơ, bài phú, bài văn tế của các tác giả này đều mang tính chất chủ quan, thường bộc lộ theo cảm xúc cá nhân, mà không thể mang lại cho ta cái nhìn đầy đủ và khái quát về Nguyễn Huệ và phong trào Tây Sơn đúng với tinh thần của nó Nếu chúng ta muốn tìm lại bóng dáng một thời oanh liệt của người anh hùng Nguyễn Huệ và phong trào Tây Sơn qua các tác phẩm văn học lúc bấy giờ thì thật ít ỏi, chỉ đây đó qua một vài bài thơ, bài

phú hoặc phảng phất qua nhân vật Từ Hải trong Truyện Kiều của Nguyễn Du.

Ngay cả những tác phẩm văn xuôi chữ Hán đậm chất hiện thực lúc bấy

giờ như Tang thương ngẫu lục (Phạm Đình Hổ - Nguyễn Án), Vũ trung tuỳ bút (Phạm Đình Hổ), Thượng kinh ký sự (Lê Hữu Trác),… cũng dường như không

dám nói về phong trào Tây Sơn Điều đó là một thực tế chứng tỏ tư tưởng chính thống, tư tưởng tôn quân đã ăn sâu vào tiềm thức của các nho sĩ Để ghi nhận vai trò lãnh đạo của một người thuộc tầng lớp "áo vải" và vai trò lịch sử của giai cấp nông dân không phải là chuyện một sớm một chiều, đòi hỏi nhà văn không chỉ có tài năng, mà còn phải có bản lĩnh và cái nhìn khách quan, tiến bộ

Tuy nhiên, theo khảo sát của chúng tôi trong giai đoạn này vẫn có một

số tác giả viết về hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ Đó là các tác giả: Nguyễn Huy Lượng, Lê Ngọc Hân, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Mạnh Côn và đặc biệt là nhóm tác giả Ngô gia văn phái

Nguyễn Huy Lượng (? – 1808), nguyên quán làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội Dưới thời Lê - Trịnh, ông được bổ làm Phụng Nghi một chức quan nhỏ ở bộ Lễ Sau khi vua Quang Trung ra Bắc đại phá quân Thanh, ông ra cộng tác với nhà Tây Sơn, giữ chức Hữu Thị lang Bộ Hộ Dưới

thời Tây Sơn ông có bài Tụng Tây hồ nổi tiếng Bài phú viết vào mùa hè năm

Tân Dậu (1801), khi triều đình Nguyễn Quang Toản rời đô từ Phú Xuân ra Thăng Long và làm lễ tế trời ở Hồ Tây Nội dung tác phẩm ca ngợi cảnh trí đẹp đẽ của Hồ Tây nói riêng và Thăng Long nói chung Thông qua đó, tác giả gửi gắm niềm hoài vọng và ngợi ca sự nghiệp, công đức hiển hách của vua Tây Sơn (chủ yếu dưới thời vua Quang Trung)

Tụng Tây hồ phú là một bài phú có giá trị đặc biệt về nội dung và hình thức cho nên Phạm Thái đã làm bài phú Chiến tụng Tây hồ phú nhằm đối chọi,

phản bác lại trong tư thế đối địch với Tây Sơn Nhưng càng hạ thấp bao nhiêu thì vẻ đẹp của người anh hùng Nguyễn Huệ, cũng như công lao của anh em nhà Tây Sơn càng hiện lên thật đẹp đẽ và lớn lao bấy nhiêu

Lê Ngọc Hân (?) là con gái thứ 21 của vua Lê Hiển Tông, một công chúa tài sắc vẹn toàn, được nhà vua gả cho Nguyễn Huệ năm 1786 Ba năm sau, Nguyễn Huệ đăng quang, Ngọc Hân được làm Bắc cung hoàng hậu, nhưng hạnh phúc chỉ kéo dài được 6 năm Vua Quang Trung mất, Ngọc Hân

đau đớn khóc chồng viết bài Ai tư vãn bằng chữ Nôm với thể song thất lục bát, dài 164 câu Trong Ai tư vãn Ngọc Hân gọi chồng mình là nhà vua xuất thân

từ áo vải, đã đứng lên giúp dân dựng nước và so sánh sự nghiệp của chồng với

sự nghiệp của những bậc vua chúa lí tưởng nhất trong xã hội Trung Quốc cổ đại

Trong Ai tư vãn và Văn tế vua Quang Trung, Lê Ngọc Hân đều đứng ở

vị thế vừa là một người vợ, vừa là một thần dân để viết về người anh hùng dân

tộc Nếu ở Ai tư vãn tâm thế người goá phụ trẻ tuổi nổi trội hơn, thì ở Văn tế vua Quang Trung tâm thế thần dân lại rõ ràng hơn Tiếng lòng đó có lúc nức

nở nghẹn ngào, tan nát, có lúc dồn dập, hùng hồn, kiêu hãnh như chính cuộc

đời của bà và vua Quang Trung Cũng vì lẽ đó mà "Hình ảnh Nguyễn Huệ với

vẻ cao cả hoành tráng và đậm đà hơn hẳn" [48, 196] Có thể nói Ngọc Hân là một trong những người thấy được đúng bản chất của vua Quang Trung và đánh giá rất cao cống hiến của vị hoàng đế tài ba này

Ngô Thì Nhậm là nhà văn tiêu biểu nhất dưới thời Tây Sơn Ông phản đối tình trạng trong nước vừa có vua, lại vừa có chúa Có lẽ vì thế, khi chúa Trịnh bị diệt, Lê Chiêu Thống lên ngôi, ông vẫn không ra cộng tác với triều đình nhà Lê Đến năm 1788, Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ hai, Ngô Thì Nhậm

là người đầu tiên trong đám quan lại cao cấp của triều đình nhà Lê đã ra cộng tác với nhà Tây Sơn và trở thành nhân vật hết sức quan trọng trong triều Ông

là người cộng tác đắc lực cho vua Quang Trung ở các lĩnh vực chính trị, xã hội Không chỉ giỏi thơ văn, Ngô Thì Nhậm còn có những sách lược ngoại giao phù hợp và đúng đắn Hình ảnh vua Quang Trung được ông viết trong bài

Chiếu tức vị gần giống với hình ảnh của Lê Lợi trong Bình Ngô đại cáo của

Nguyễn Trãi Thông qua bài chiếu này, Ngô Thì Nhậm đã nói lên được nỗi lòng của một vị anh hùng dân tộc vì nước vì dân: "Trẫm là người áo vải Tây Sơn, không một thước đất, vốn không có chí làm vua, chỉ vì lòng người chán ngán đời loạn, mong mỏi được vua hiền để cứu đời yên dân, vì vậy trẫm tập hợp nghĩa binh, mặc áo tơi đi xe cỏ mở mang rừng núi, giúp đỡ hoàng huynh rong ruổi việc nhung mã, xây dựng nước ở Tây Thổ, vỗ yên các nước Xiêm

La, Cao Miên, đánh lấy Phú Xuân, tiến ra Thăng Long, cốt ý quét sạch loạn lạc, cứu vớt nhân dân trong vòng nước lửa, rồi sau trả nước cho họ Lê, trả đất cho đại huynh, trẫm sẽ dùng xiêm thêu hia đỏ ngao du hai nơi mà thôi Nhưng việc đời dun dủi, trẫm không theo được cái chí xưa đã định, hai lần gây dựng

họ Lê, nhưng tự quân họ Lê không biết giữ xã tắc, bỏ nước đi bôn vong, sĩ dân Bắc Hà không hướng về họ Lê mà chỉ giữ một phủ Quy Nhơn, tự nhún xưng

là Tây Vương, mấy nghìn dặm đất trời phương Nam giao hết về cho trẫm Trẫm tự nghĩ tài đức không bằng người xưa, mà đất đai thì rộng, nhân dân thì

đông, ngẫm nghĩ cách coi giữ ngay ngáy như dây cương mục chỉ huy sáu ngựa,…".

Trong các bài chiếu khác viết thay vua Quang Trung, giọng của ông lúc nào cũng hào hùng như thế Điều này cũng dễ hiểu, vì ông ý thức được bản chất độ lượng lớn lao của con người Nguyễn Huệ, cũng như thế đứng rất cao của nhà vua sau chiến thắng quân Thanh Những tác phẩm viết thay vua Quang Trung của Ngô Thì Nhậm thể hiện sâu sắc tinh thần, tư tưởng, đường lối đối nội, đối ngoại của nhà vua Trong các tác phẩm đó, hình ảnh vua Quang Trung bao giờ cũng là một vị hoàng đế hết sức thân thiết và cung kính

Trong bài Tấn tôn biểu, ông viết về vua Quang Trung: "… Hoàng đế bệ hạ,

tuấn triết trời cho, thông minh thần giúp Tây Thổ vang lừng nan đệ, một nhung y gây dựng sơn hà, ngọ thiên hun đúc chân nhân, ba thước gươm quét trừ loạn lạc Muốn yên dân nên phải dùng võ, khắp mọi nơi khiếp phục uy phong,… Công lớn thật tày trời, chính tốt không xiết chép,…"

Cũng viết về Nguyễn Huệ, trong văn học giai đoạn này còn có truyện

dài Ba người lính nhảy dù lâm nạn của Nguyễn Mạnh Côn Đây là một truyện

giả tưởng cho nên hình ảnh Quang Trung xuất hiện trong tác phẩm có những tưởng tượng vượt sức với người đọc khi đối chiếu với Quang Trung trong lịch

sử Tuy vậy, qua cách kể với những chi tiết liên quan đến cuộc đời của nhân vật lịch sử này ta lại thấy cách nhìn mới về Nguyễn Huệ Nguyễn Huệ xuất hiện trong tác phẩm khi đã là vua với niên hiệu Quang Trung Được hạ sĩ Khang, một con người muốn tìm về quá khứ cứu sống, cả hai người đã nuôi tham vọng đòi lại Lưỡng Quảng đã bị Trung Hoa sát nhập từ nhiều thế kỷ trước Hình tượng Quang Trung hiện lên còn là một con người rất biết dùng người Mặc dù Khang chỉ là hạ sĩ quân đội nhưng đã là người tiến bộ của thế

kỷ XX, do vậy Khang được vua giao chức thống lĩnh lực lượng tiền phong, tổ chức binh đội rất hiện đại Thắng lợi của đội quân Tây Sơn đã đè bẹp quân nhà Thanh cổ lỗ thuộc thế kỷ XVIII, rồi thẳng đà định lật đổ chế độ phong kiến Trung Hoa để thiết lập chế độ quân chủ lập hiến Chỉ là chuyện giả tưởng

nhưng hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ hiện lên vẫn mang đầy vẻ đẹp của một vị anh hùng lừng lẫy trong lịch sử.

Theo quan niệm chính thống, các sử gia triều Nguyễn cũng như nhiều nhà Nho đương thời đã có cách nhìn khác nhau về phong trào Tây Sơn, thậm chí còn gọi Tây Sơn là "giặc Tây" là "ngụy triều" và ghi chép về triều đại này

với giọng điệu chê bai và rất kiệm lời khen "Đến cả Lê triều tạp kĩ một cuốn

sử tư gia, tác giả viết với tư cách một ngòi bút "tự do" cũng như các tác giả Ngô gia văn phái và có cách nhìn "thù địch" với Nguyễn Huệ cũng vẫn không coi Tây Sơn là một triều đại, xem Tây Sơn chỉ là "phụ Tây Sơn vương",… chỉ với Ngô gia văn phái, Tây Sơn là một triều đại chính thống như các triều đại khác" [71, 78 - 79]

Hiện tượng những dòng họ có truyền thống sáng tác văn học vốn không hiếm ở nước ta: họ Nguyễn ở Tiên Điền, họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu, Dòng họ Ngô Thì ở Tả Thanh Oai cũng vậy Đây là một dòng họ văn hoá gồm nhiều nhà văn, nhà thơ thuộc nhiều thế hệ, tiêu biểu như Ngô Thì Trí, Ngô Thì

Ức, Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Chí, Ngô Thì Nhậm… Dòng văn Ngô Thì không có

được những kiệt tác văn thơ Nôm như Truyện Kiều, Hoa Tiên Nhưng bù lại,

những thành tựu của Ngô gia rất đa dạng về thể loại và đặc biệt thành công ở thể loại văn xuôi chữ Hán, với những tác phẩm được xem là đứng hàng đầu trong một số thể loại mà văn học, sử học trong hành trình của mình không thể

không nhắc đến Tiêu biểu là tiểu thuyết chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí

với hệ thống nhân vật sống động, quy mô hoành tráng đề cập đến một hệ thống sự kiện - một bức tranh toàn cảnh về lịch sử xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII

Khi nói đến Hoàng Lê nhất thống chí, người ta không thể không nhắc

tới "linh hồn" của cuộc khởi nghĩa Tây Sơn đó là Nguyễn Huệ Đây là hình tượng nhân vật phần nào đã bị chi phối bởi tư tưởng chính thống, tôn phò nhà

Lê của các tác giả trong quá trình phản ánh Thế nhưng, chính hình tượng nhân vật này lại để lại trong lòng người đọc những ấn tượng mạnh mẽ nhất,

đặc biệt là trong tình trạng tư liệu về Nguyễn Huệ chẳng có bao nhiêu Hình tượng nhân vật Nguyễn Huệ được nhìn bằng con mắt khắt khe của những người thuộc phe đối lập nên chắc chắn sẽ không nhận được nhiều thiện chí Nhưng đó lại là yếu tố khách quan, để ngày nay chúng ta đánh giá đúng hơn

về người anh hùng áo vải, người đã viết nên một trong những trang sử oanh liệt nhất của lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc Việt Nam Trong bối cảnh của một xã hội đầy những biến động, những cuộc tranh giành quyền binh, thanh toán lẫn nhau giữa các tập đoàn phong kiến, cuộc khởi nghĩa nông dân

do anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ khởi xướng có ý nghĩa rất quan trọng Cuộc khởi nghĩa này thể hiện sức mạnh vũ bão của quần chúng nhân dân, những người đã đứng lên đạp đổ thành trì của triều đại phong kiến thối nát, phản động Và cuộc khởi nghĩa này đã viết nên bản anh hùng ca về tinh thần dân tộc, chủ nghĩa yêu nước, yêu tự do của nhân dân ta

Mặc dù bị ảnh hưởng của tư tưởng chính thống, nhưng các tác giả

Hoàng Lê nhất thống chí đã phác hoạ bức chân dung người anh hùng Nguyễn

Huệ khá sinh động và đặc sắc, dưới nhiều góc độ, bình diện Việc miêu tả nhân vật Nguyễn Huệ trong các mối quan hệ, cũng như cách ứng xử của nhân vật này trước những hoàn cảnh lịch sử cụ thể, đã đem lại cho chúng ta cái nhìn đầy đủ, toàn diện về tính cách, phẩm chất của người anh hùng dân tộc

Trước hết, ta thấy trong hoàn cảnh nước nhà rối ren, chính sự đảo điên, Nguyễn Huệ đã cùng với Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ hợp lực dựng cờ khởi nghĩa Nguyễn Huệ là người có công lớn trong việc giúp nhà Lê đòi lại quyền lực và địa vị từ tay chúa Trịnh Sau khi tiêu diệt được chúa Trịnh, phá tan đám kiêu binh bấy lâu hoành hành, nổi loạn trong triều đình, Nguyễn Huệ hết lòng phò kính và dựng lại cơ nghiệp nhà Lê

Trong hoàn cảnh đất nước có giặc ngoại xâm, Nguyễn Huệ luôn thể hiện tinh thần yêu nước, căm thù giặc Khi quân Thanh sang xâm lược nước

ta, dưới chiêu bài "phò Lê diệt Tây Sơn", Nguyễn Huệ đã sáng suốt nhận ra mục đích của chúng là muốn "lấy nước Nam làm quận huyện của mình" và

xác định ngay đây là kẻ thù muôn đời của dân tộc: "Người phương Bắc không phải nòi giống nước ta, bụng dạ ắt khác Từ đời nhà Hán đến nay, chúng đã mấy phen cướp bóc nước ta, giết hại nhân dân, vơ vét của cải,…" [60, 190] và đích thân cầm quân đi đánh Nguyễn Huệ dựng đàn tế cáo trời đất, lên ngôi hoàng đế để chính danh đánh giặc Hơn thế nữa, Nguyễn Huệ còn biết lấy truyền thống chống giặc ngoại xâm từ ngàn đời của dân tộc ta để khích lệ động viên tướng sĩ, kêu gọi lương tri của họ đồng tâm hiệp lực chống giặc Từ thủ lĩnh của một cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Huệ trở thành lãnh tụ của dân tộc Lời dụ của vua Quang Trung đã thể hiện tinh thần quyết chiến, quyết thắng giặc ngoại xâm của một vị hoàng đế yêu nước Qua đó, các tác giả đã khẳng định tư tưởng của vua Quang Trung là linh hồn, là sức mạnh tinh thần của lực lượng chính nghĩa, làm nên những chiến công vang dội trong lịch sử.

Với thái độ chân thành, các nhà văn họ Ngô đã miêu tả một cách chân thực Nguyễn Huệ - một con người không những tài ba, mà từ lời nói đến hành động đều toát lên vẻ khiêm nhường, đúng mực, trước sau như một, vẹn toàn trung hiếu Khi cưới công chúa Ngọc Hân về, ông tiếp đãi nhà vua và các hoàng thân rất chu đáo: "Bình sai đặt tiệc bên ngoài để thiết đãi các vị hoàng thân, hoàng phi, công chúa và các quan văn cõ đến đưa dâu,… Tiệc tan, Bình sắp riêng hai trăm lạng bạc sai quan ngỏ lời kính tặng các vị nhà gái và đưa

tiễn ra tận cửa phủ" [60, 136] Sau khi vua Lê Hiển Tông qua đời, Nguyễn

Huệ lo liệu ma chay tươm tất

Trong mối quan hệ với các tướng sĩ dưới quyền, Quang Trung - Nguyễn Huệ luôn là vị chủ tướng điều binh khiển tướng một cách tài tình, biết trọng dụng nhân tài Ông đã thu hút nhiều nhân tài trong triều Lê - Trịnh ra góp sức với mình như Trần Công Xán, Ngô Thì Nhậm… Quan điểm của Nguyễn Huệ là: "…Mọi việc cùng nhau họp bàn ổn thoả, chớ vì kẻ cũ người mới mà xa cách nhau Ai nấy phải đồng lòng hiệp sức, lo chung công việc…" [60, 163]

Từ đó cho thấy Nguyễn Huệ là một người biết răn đe dạy dỗ các tướng sĩ, hơn thế còn tạo nên tinh thần đoàn kết hoà hợp trong nghĩa quân

Ngoài ra, đối với vua Thái Đức Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ cũng hết sức cung kính, đúng mực Khi còn là tướng lĩnh dưới trướng của Nguyễn Nhạc, dù lập được nhiều chiến công vẻ vang, đưa phong trào Tây Sơn ngày càng lớn mạnh, thanh thế lừng lẫy khắp nơi, nhưng không vì thế Nguyễn Huệ

tỏ ra kiêu căng, ngạo mạn, mà vẫn hết lòng với Nguyễn Nhạc và nghĩa quân

Đó không chỉ là mối quan hệ tốt đẹp giữa vua sáng tôi trung, mà còn là tình cảm anh em thắm thiết Chi tiết hai anh em Nguyễn Huệ gặp nhau được tác giả thể hiện khá rõ: "Hai người ôn tồn nói chuyện thân mật như anh em nhà thường dân vậy" Điều này cũng nói lên nguồn gốc xuất thân của họ đều từ những người nông dân hiền lành, chất phác

Trong mối quan hệ với Ngọc Hân, Nguyễn Huệ luôn có thái độ đúng mực, chân thành, là một người chồng tốt, biết yêu thương vợ, cùng chia sẻ vui buồn, giúp đỡ nhau trong cuộc sống Điều này phần nào được thể hiện qua

tiếng khóc chồng của Ngọc Hân công chúa trong tác phẩm nổi tiếng Ai tư vãn:

Nghe trước có đấng vua Thang, Võ, Công nghiệp nhiều tuổi thọ nên cao.

Mà nay áo vải cờ đào, Giúp dân dựng nước biết bao công trình.

Nghe rành rành trước vua Nghiêu, Thuấn, Công đức dày ngự vận càng lâu,

…Công dường ấy mà nhân dường ấy…

(Ai tư vãn - Lê Ngọc Hân)

Có thể nói, Hoàng Lê nhất thống chí được coi là tác phẩm duy nhất trực

tiếp mô tả, trực tiếp ghi lại vai trò cũng như những đóng góp to lớn của phong trào Tây Sơn và chủ tướng Nguyễn Huệ trong công cuộc thống nhất đất nước giai đoạn thế kỷ XVIII Các tác giả Ngô Thì đã miêu tả rất hấp dẫn, chân thực

về Nguyễn Huệ và tài năng của ông cũng như những chiến công hiển hách của phong trào Tây Sơn trong những lần tiến quân ra Bắc Đặc biệt ngòi bút của

các tác giả đã không giấu nổi niềm sảng khoái, hân hoan trước chiến thắng oanh liệt của Quang Trung tiêu diệt hơn hai mươi vạn quân Thanh xâm lược.

Như vậy, dưới cái nhìn của các nhà văn trung đại, nhân vật Nguyễn Huệ hiện lên không khác gì một Nguyễn Huệ trong lịch sử Vẫn là một vị anh hùng lừng lẫy, oai phong, đánh đâu thắng đó Tuy nhiên, những tác phẩm này ra đời trong giai đoạn văn học còn mang đậm chất sử thi cho nên yếu tố đời thường chưa lộ rõ, hay nói đúng hơn nó bị mờ đi bởi cảm hứng ngợi ca, ngưỡng vọng

Do vậy, Nguyễn Huệ trong các tác phẩm gần đúng với một Nguyễn Huệ lịch

sử hơn là một nhân vật văn học

1.2.2 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong văn xuôi Việt Nam

Đề Thám, Gia Định tổng trấn tả quân Lê Văn Duyệt (Ngô Tất Tố), Tiêu Sơn tráng sĩ (Khái Hưng)… đã khẳng định vị trí của văn xuôi viết về đề tài lịch sử

trong tiến trình vận động, phát triển của văn học dân tộc

Trong những tác phẩm kể trên, Tiêu Sơn tráng sĩ của Khái Hưng (in báo

từ năm 1934) có lúc bày tỏ lòng mến mộ chiến công tiêu diệt quân Thanh của Quang Trung - Nguyễn Huệ, nhưng đây không phải là cuốn tiểu thuyết lấy cảm hứng về phong trào Tây Sơn Tác phẩm viết với ý đồ lí tưởng hoá lớp tráng sĩ phò Lê chống nhà Tây Sơn Do đó Khái Hưng đã dựa vào tư liệu từ

Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái để đề cao quan điểm chính

thống, ca ngợi nâng niu những tráng sĩ trong Đảng Tiêu Sơn, những đảng viên

hành động vì mục đích tôn phò nhà Lê - một triều đại mà khi Lê Chiêu Thống sang cầu cứu nhà Thanh thì bộc lộ sự cùng cực của sự mục rỗng, phản động đi ngược lại lịch sử Với tư tưởng lạc hậu ấy, Khái Hưng đã thoá mạ nhà Tây Sơn, đại diện cho phong trào dân chủ dân tộc phù hợp với lịch sử thời bấy giờ:

"Này anh em, cha con Tây Sơn ngu độn, bạo ngược, chẳng hiểu lẽ mệnh trời, chẳng nghĩ đến vua tôi, dám dấy quân phản loạn để đến nỗi hoàng đế phải phiêu lưu đất khách mười năm nay" Rõ ràng, Khái Hưng đã lí tưởng hoá các tráng sĩ Tiêu Sơn, thể hiện tư tưởng không làm được anh hùng ngoài cuộc đời thì làm anh hùng trong tưởng tượng, trong văn chương

Cũng trước năm 1945, một vài cuốn tiểu thuyết lịch sử vì nhiều lí do khác nhau lại đi theo hướng khai thác đề tài về một số nhân vật thời nhà

Nguyễn: Giọt máu chung tình (1926), Hoàng tử Cảnh (1926), Gia Long tẩu quốc (1928), Gia Long phục quốc (1928) của Tân Dân Tử,…

Tuy nhiên, theo sự khảo sát của chúng tôi, giai đoạn này chỉ có hai tác giả viết về hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ đó là Lan Khai và Phan Trần Chúc

Lan Khai (1906 - 1945) - một "lão tướng" trong làng tiểu thuyết, được xem là "người đầu tiên mở hướng cách tân cho tiểu thuyết Việt Nam" và cũng

là tác giả của những tác phẩm Ai lên phố Cát, Cái hột mận, Treo bức chiến bào,… trong đó Treo bức chiến bào là tác phẩm có nói đến người anh hùng

Nguyễn Huệ Câu chuyện xoay quanh nhân vật Đỗ Quyên - một thiếu nữ có tài

võ nghệ, có chí lớn, vào đất Quảng tìm gặp người anh hùng Nguyễn Huệ Nàng lập nhiều chiến công được trao gươm báu, giúp Nguyễn Huệ trong lúc nguy nan Tình yêu trong Đỗ Quyên thức dậy trước người anh hùng Nguyễn Huệ với những cảm xúc trong trắng thơ ngây Nhưng rồi điều thất vọng bất ngờ đến với nàng, khi chưa kịp "gần gũi tấc gang", Nguyễn Huệ đã kết duyên với công chúa Ngọc Hân, Đỗ Quyên treo bức chiến bào lặng lẽ ra đi mang theo một con tim tê tái Tưởng nhớ một tài nữ, Nguyễn Huệ đã cho tìm "chàng áo xanh" khắp nơi nhưng không gặp Nàng để lại niềm nuối tiếc khôn nguôi trong lòng người ở lại

Qua Treo bức chiến bào, Lan Khai muốn nói lên một điều như là chân lí:

Người anh hùng Nguyễn Huệ ở đây không chỉ là vị tướng tài ba nơi trận mạc,

mà trong mình cũng đầy ắp tâm tư, vui buồn, trắc ẩn, khổ đau và dục vọng đời thường như bao con người khác

Tiểu thuyết lịch sử Vua Quang Trung (1940) của Phan Trần Chúc (1907

- 1946) cũng lấy cảm hứng về người anh hùng Nguyễn Huệ Tác phẩm kể lại cuộc đời anh hùng, võ công hiển hách của một "Nã Phá Luân của Việt Nam"

Có nhiều tác giả đã viết về vua Quang Trung, nhưng theo Phan Trần Chúc,

đều lấy tài liệu thu thập chủ yếu từ An Nam nhất thống chí của Ngô Thì Nhậm,

"nghĩa là vẫn khiếm khuyết" Bằng tiểu thuyết Vua Quang Trung, tác giả "có

tham vọng lấp kín cái khuyết điểm đó" "Tây Sơn" nguyên là tên riêng của một trang trại họ Hồ Hồ Phi Thúc sinh hạ được ba người con trai là Văn Nhạc, Văn Lữ và Văn Huệ Nhân câu sấm của Trạng Trình "phụ nguyên trì thống" - "Họ Nguyễn làm vua", mà đổi từ họ Hồ sang họ mẹ là họ Nguyễn Chỉ trong ba năm, ba anh em họ Nguyễn đã từ "chiếc áo xanh của bọn nông dân ở ấp Kính Thành trở nên người chủ của một khu vực từ Quy Nhơn đến Quảng Nam", nằm giữa hai thế lực Nguyễn và Trịnh Năm 1774, Trịnh giả tiếng dẹp Trương Thúc Loan chuyên quyền đã mang quân vào tận Quảng Nam Tự lượng mình chưa đủ sức, Nguyễn Nhạc nộp ba phủ dưới quyền cho Trịnh xin làm chức tướng hiệu, tự làm quân tiên phong giúp Trịnh đánh Gia Định Ba năm sau lại cử sứ ra Thăng Long xin làm trấn thủ Quảng Nam, chức Tuyên uý Đại sứ, tước Cung quốc công Thực ra mưu đồ của ba anh em họ Nguyễn là ngầm cuộc tranh hùng với nhà Trịnh Năm 1778, Nguyễn Nhạc lên ngôi Việc lấy Thuận Hoá thống nhất đất nước phần lớn dựa vào Nguyễn Hữu Chỉnh - một bộ tướng của Trịnh bỏ vào Nam quy thuận để tiến ra Bắc diệt Trịnh

Từ ngày bình được Bắc Hà, anh em Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ mâu thuẫn quyền lợi Huệ kéo quân đánh Nhạc Sau vài tháng cả hai cùng nghĩ đến cái hoạ Nguyễn Hữu Chỉnh ở phía Bắc, và ở phía Nam là Xiêm La, nên đã

giảng hoà Nguyễn Huệ mang quân bắt Nguyễn Hữu Chỉnh, đưa Vũ Văn Nhậm lên thay Sau đó lại trừ Nhậm, cho Ngô Văn Sở thống lĩnh ba quân ở Bắc Hà Đây cũng là thời điểm mà Nguyễn Huệ dùng Ngô Thì Nhậm, mà sau này đã trở thành một mưu thần đắc lực của chúa Tây Sơn, một nhân vật văn thần đặc sắc nhất trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII Thời ấy, Nguyễn Huệ liên tiếp thắng trận cũng do mưu kế của Nhậm cùng với chính sách bang giao giữa Tây Sơn và Tàu, giúp cho Quang Trung thống nhất nước Nam Sau khi bị giằng xé vì ba họ Lê, Trịnh, Nguyễn, khi thái hậu và vua Lê Chiêu Thống cầu viện Tàu, Tôn Sĩ Nghị đưa năm mươi vạn quân sang nước Nam, Nguyễn Huệ

ở Phú Xuân rất bình tĩnh đối phó Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế an dân, lấy hiệu là Quang Trung rồi tiến quân ra Bắc Trong khi quân Thanh án binh thưởng xuân thì Quang Trung thần tốc qua Tam Điệp, Sơn Nam và thẳng Thăng Long Chỉ năm ngày đã giành toàn thắng Lối dùng quân của Quang Trung là "Biết người mà không để cho người biết mình Đánh người trong lúc người chưa phòng bị"

Vua Quang Trung mất vào lúc đương cường tráng, để lại một chí lớn mới chỉ thực hiện được một phần Sau khi ông mất, Nguyễn Ánh dựa vào quân Pháp nổi lên, dần thu phục lại An Nam Nhà Tây Sơn bị diệt

Theo Phan Trần Chúc, Quang Trung xứng đáng với những trang sử tốt đẹp nhất của lịch sử nước Nam như là những trang sử Pháp mà người ta đã giành cho Nã Phá Luân "Vua Quang Trung xứng đáng liệt vào ngang hàng Nã Phá Luân trong tập danh sách các thế giới vĩ nhân" [15, 126]

1.2.2.2 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ trong văn xuôi Việt Nam từ

1945 - 1975

Trong những năm 1945 - 1975, văn học Việt Nam phát triển trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh Văn học lúc này giữ vai trò quan trọng trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội chủ nghĩa: "Văn hoá nghệ thuật cũng là một mặt trận, Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy" (Hồ Chí Minh) Hiện thực đời sống kháng chiến trở thành đối tượng trung tâm của văn học

Bởi vậy, mảng văn xuôi viết về đề tài lịch sử tạm thời lắng xuống Phải đến những năm 60, 70 tác phẩm viết về đề tài lịch sử mới xuất hiện trở lại với

những tác giả tiêu biểu như: Hà Ân (Quận He khởi nghĩa, Trên sông truyền hịch), Chu Thiên (Bóng nước Hồ Gươm), Nguyễn Huy Tưởng (Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung)… Cảm hứng chủ đạo của các tác phẩm

này là ngợi ca truyền thống anh hùng của dân tộc qua các cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm và chống lại triều đình phong kiến thối nát Văn xuôi viết về

đề tài lịch sử giai đoạn này phát triển không rầm rộ như nửa đầu thế kỷ, nhưng

đã đạt không ít thành công Hầu hết các nhà văn có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa sử liệu với hư cấu để dựng nên không khí của thời đại, sáng tạo những hình tượng lịch sử sinh động Tuy nhiên, theo sự khảo sát của chúng tôi, hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ xuất hiện trong các tác phẩm văn xuôi thời

kì này cũng rất ít ỏi, hay nói chính xác hơn đó là sự "khan hiếm" Bởi ngoài

tác phẩm Kể chuyện Quang Trung (viết cho thiếu nhi nhằm giáo dục đạo đức)

của Nguyễn Huy Tưởng thì không thấy tác phẩm văn xuôi nào nói đến người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ

Nguyễn Huy Tưởng (1912 - 1960) là nhà văn nổi tiếng, chiếm một vị trí xứng đáng trên văn đàn Việt Nam trước và sau Cách mạng tháng Tám 1945 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ có sức hấp dẫn mãnh liệt đối với nhà văn này Ngay từ những năm 30 - 40 của thế kỷ trước, Nguyễn Huy Tưởng nhiều lúc khát viết và nóng viết "một cuốn thơ", "một cuốn anh hùng ca",

"một thiên trường ca", "một vở kịch lịch sử" về Gò Đống Đa, về Quang Trung Khát vọng ấy được ông ghi và nhắc lại không dưới hai mươi lần trong nhật kí từ 1938 tới 1945 Tuy nhiên, vì những lí do khác nhau, trước khi qua

đời, Nguyễn Huy Tưởng chỉ để lại một truyện viết cho thiếu nhi, nhan đề Kể chuyện Quang Trung (Nxb Kim Đồng, 1960) Sớm hơn, trước đó năm 1943 là bài thơ Xuân chiến sĩ, chỉ với 52 câu, đăng trên Tạp chí Tri tân, số 81 - 82,

xuân Quý Mùi, bày tỏ cảm xúc của tác giả trước sự kiện Quang Trung đại thắng quân xâm lược nhà Thanh năm 1789

Với nhân vật Quang Trung trong Kể chuyện Quang Trung, Nguyễn Huy

Tưởng chỉ có vài chấm phá, nhưng vẫn gây ấn tượng với đoàn quân áo đỏ, với con voi, với lá cờ "Con voi của Quang Trung bước dõng dạc tới trước cửa rộng mở Thân và bành voi đều bị hun khói Mặt Quang Trung bị cháy đen, chiếc áo bào tối như mực, lá cờ vẫn ngả về đằng trước Lá cờ cũng đen vì thuốc súng" Qua cuộc hành quân thần tốc, qua sự đối xử ân cần chăm sóc đối với quân lính, Nguyễn Huy Tưởng đã làm nổi bật lên hình ảnh một nhà quân

sự thiên tài, một nhà vua đức độ Quan hệ thân thiết giữa Quang Trung với quân lính được tác giả đặc biệt chú ý miêu tả Họ là "đoàn quân áo vải đi như gió như bão Họ là đoàn quân quyết tử chỉ biết tiến không lui Họ là những

người lúc nào cũng lạc quan và chiến thắng" Với Kể chuyện Quang Trung,

Nguyễn Huy Tưởng đã cho mọi người, đặc biệt là các em nhỏ tuổi, thấy một hình ảnh Quang Trung - Nguyễn Huệ uy nghiêm, kiên cường cùng đoàn quân

áo đỏ anh hùng

Như vậy là cuốn "anh hùng ca", "thiên trường ca" về Quang Trung - Nguyễn Huệ và phong trào Tây Sơn dù có sức hấp dẫn, mời gọi đối với Nguyễn Huy Tưởng và với nhiều tiểu thuyết gia Việt Nam hiện đại khác, cuối cùng củng chỉ dừng lại ở ý tưởng Phải chờ tới những năm sau 1975, đặc biệt

là vào cuối những năm 80 của thế kỷ XX đến nay, sự kiện Tây Sơn và người anh hùng Quang Trung - Nguyễn Huệ mới có mặt trở lại trong văn học Việt Nam hiện đại ở mảng văn xuôi; cụ thể là truyện ngắn và tiểu thuyết

1.2.3 Hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ, đối tượng thẩm mĩ đặc sắc trong văn xuôi Việt Nam sau 1975

Sau chiến thắng lịch sử ngày 30 tháng 4 năm 1975, lịch sử Việt Nam bước sang trang mới Đất nước bước vào thời kì hoà bình, xây dựng và phát triển Cuộc sống của dân tộc dần trở lại với những quy luật bình thường của

nó Con người trở về với muôn mặt đời thường, phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, vất vả, đầy biến động của thời kì hậu chiến kéo dài từ 1975 - 1985 Hoàn cảnh xã hội mới đặt ra yêu cầu cần phải có những nhận thức mới về vai

trò và sứ mệnh của văn học nghệ thuật Do đó, văn học Việt Nam sau 1975, đặc biệt là sau Đại hội VI của Đảng năm 1986 đã có những đổi mới mang tính đột phá cả về nội dung và hình thức Văn học thực sự được "cởi trói", người nghệ sĩ được tạo điều kiện phát triển và thể hiện cá tính sáng tạo của mình Các nhà văn đã không ngần ngại khi đi vào những vùng khuất tối, gai góc của đời sống để khám phá, phản ánh thế giới tinh thần đầy phức tạp và nhu cầu bản năng của con người trong cuộc sống hiện đại.

Trong không khí sôi nổi và dân chủ của văn học nước nhà thời kì đổi mới, văn xuôi viết về đề tài lịch sử cũng có sự vận động, phát triển mạnh mẽ, thực sự gây ấn tượng đối với độc giả Cách nhìn nhận về lịch sử, quan niệm về lịch sử của các nhà văn đa dạng hơn Lịch sử không còn là "những xác chết và những sự cố biên niên u lì" mà được thổi vào tinh thần, hơi thở của cuộc sống hiện đại Chất liệu lịch sử được xử lí khác nhau ở mỗi nhà văn, nhưng nhìn chung các tác giả đều cố gắng tìm kiếm những hướng đi mới, vượt thoát khỏi lối viết truyền thống

Văn xuôi viết về đề tài lịch sử sau 1975 vẫn đang trong quá trình tìm tòi, xác định hướng đi cho mình nhưng bước đầu đã có thể nhận thấy những thành tựu và đóng góp của mảng văn học này đối với sự phát triển chung của văn học dân tộc Sau 1975, nhất là từ những năm 90 của thế kỷ XX, văn học Việt Nam chứng kiến sự xuất hiện hàng loạt tác phẩm viết về đề tài lịch sử trong đó có rất nhiều tác phẩm viết về hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ

như: Phẩm tiết của Nguyễn Huy Thiệp; Sóng nhồi vào sóng của Trần Thị Trường; Thế trận Linh Xà của Trần Hạ Tháp; Mùa mưa gai sắc của Trần Vũ; Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác; Gió lửa của Nam Dao; Tây Sơn bi hùng truyện của Lê Đình Danh, Hoàng đế Quang Trung của Nguyễn Thu

Hiền… Những tác phẩm này xuất hiện đã tạo những "cú sốc" trong dư luận, làm tốn không ít giấy mực của giới phê bình, thể hiện một cách viết mới, đưa đến một quan niệm mới về đề tài lịch sử cũng như cho ta thấy hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ sống động dưới nhiều khía cạnh khác nhau

Những tác phẩm văn xuôi sau 1975 chúng tôi khảo sát được sau đây sẽ minh chứng cho điều đó.

Khi nói tới truyện ngắn lịch sử, chúng ta không thể không nhắc đến Nguyễn Huy Thiệp, người được xem là "đại náo làng văn" bằng một chùm truyện lấy chất liệu lịch sử thời Quang Trung và Gia Long làm đối tượng khám phá Nguyễn Huy Thiệp sinh ngày 29-4-1950 tại Thanh Trì - Hà Nội Ông xuất hiện trên văn đàn tương đối muộn, mãi năm 1986 trên báo Văn nghệ

- Hội Nhà văn Việt Nam mới xuất hiện một vài truyện ngắn của ông, nhưng

đó vẫn là những sáng tác mờ nhạt không có tiếng vang gì Đến năm 1987, các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp mới bắt đầu được dư luận chú ý Liền sau đó một cuộc tranh luận văn học sôi nổi diễn ra quanh các tác phẩm của nhà văn - đây là hiện tượng văn học hi hữu, hiếm có trong nền văn học hiện đại

Trong truyện ngắn Kiếm sắc, Nguyễn Huy Thiệp không trực tiếp viết về

Nguyễn Huệ, nhưng thông qua lời đối thoại giữa Nguyễn Phúc Ánh và Đặng Thế Lân, ít nhiều ta thấy hiện lên tài năng của Nguyễn Huệ Khi Ánh hỏi Lân:

"Nhạc không nói làm gì, Lữ không nói làm gì Huệ có cách gì mà giỏi giang

thế" [75, 142] Lân trả lời: "Huệ giỏi dùng người tài nhưng không giỏi dùng

người thường,…" và "Huệ không có tội gì, chỉ là một người tài, bị trời hành,

cũng như chúa công vậy Huệ là một lực lượng" [75, 142] Chính lời đối đáp

của hai con người xem Nguyễn Huệ như kẻ thù lại càng chứng tỏ cho chúng ta thấy tài năng quân sự lỗi lạc của bậc minh quân này

Ở truyện ngắn Phẩm tiết, Nguyễn Huy Thiệp chủ yếu viết về người con

gái trong "ngôi mộ cổ vùng lòng hồ trong khu vực thuỷ điện sông Đà" tên là Ngô Thị Vinh Hoa "Ngô Thị Vinh Hoa là con thứ 10 của Ngô Khải Khải là hậu duệ của Chương Khánh Công Ngô Từ, người đã sinh ra bà Ngô Thị Ngọc Dao, mẹ vua Lê Thánh Tông" [75, 158] Trong tác phẩm, Nguyễn Huy Thiệp

đã miêu tả Vinh Hoa "hát hay, đàn giỏi, đẹp lồ lộ, nói câu nào thiêng câu ấy" [75, 158] Chính vì thế, cuộc đời của Vinh Hoa gắn liền với hai người đàn ông, hai vị vua đó là Quang Trung và Càn Long Và cũng qua cuộc đời của

Vinh Hoa, ta thấy hiện lên một Quang Trung rất đời thường, biết say mê cái đẹp, biết giận kẻ làm mình phật ý.

Trần Thị Trường là một nhà văn có nhiều khả năng miêu tả tâm tưởng của người phụ nữ Tác giả có khá nhiều truyện viết thành công về mảng này Nhưng có lẽ "nhà văn biết điểm mạnh của mình sẽ trở thành điểm yếu, nếu toàn bộ tập truyện cùng một mạch như thế, cho nên Trần Thị Trường đi vào một mảng thứ hai là truyện ngắn lịch sử" [85, 5]

Dòng truyện lịch sử là mảnh đất bao la cho con người hiện đại hư cấu

và suy tư, do đó nhà văn Trần Thị Trường đã biết khai thác lịch sử để làm phong phú cho tập truyện của mình Ngoài các truyện ngắn lịch sử như:

Nguyễn Thị Lộ, Huyền Trân, Thành rêu bóng cũ… Trần Thị Trường đã viết truyện Sóng nhồi vào sóng để nói về nhân vật lịch sử Nguyễn Ánh, nhưng qua

nhân vật Nguyễn Ánh ta lại thấy hiện lên bóng dáng tài ba của vị anh hùng Nguyễn Huệ Trong lúc lăn lưng trên cát ướt, Nguyễn Ánh nhớ về quá khứ, giữa "tiếng gió, tiếng sóng khiến ông nhớ lại thời cưỡi trâu lội sông chạy khỏi cuộc truy đuổi của Nguyễn Huệ" [85, 177]

Sau khi Nguyễn Huệ chết, Nguyễn Ánh đã trả thù bằng cách khai quật

mồ mả lên, nhưng sau đó Nguyễn Ánh lại nghĩ đến Ngọc Hân: "Lần đầu tiên

trong đời, Nguyễn Ánh thở dài não ruột Ai tư vãn của nàng khiến ta khâm

phục và nhiều phen phải đau khổ ăn năn và xấu hổ Phải, chồng nàng chết đã

là một đau, ta còn trả thù những thân hữu của nàng" [85, 179] Thương xót Ngọc Hân, Nguyễn Ánh nghĩ đến Nguyễn Huệ, Nguyễn Ánh vừa căm tức, vừa

sợ, vừa kính nể Nguyễn Huệ: "Thoả mãn đấy mà sợ đấy Căm tức đấy mà kính trọng đấy Thoả mãn vì tưởng đã mất mà nay giang sơn trở về trong tay mình Nhưng nỗi sợ vẫn còn kinh hoàng dù giờ đây Nguyễn Huệ đã ở nơi chín suối Không căm làm sao được khi dòng dõi ta đây đường ngôi trời thiên tử mà phải nếm mật nằm gai hết trôi Côn Lôn lại dạt Thổ Chu Nhưng không kính sao được khi chẳng dòng dõi, chẳng mệnh trời, chẳng con nhà rèn giũa học hành, ông ta chỉ xuất thân áo vải mà nhận ra nghĩa lớn Cái nghĩa lớn không chỉ ở

con mắt thấy dân lầm than cơ cực mà cái óc biết nỗi vinh nhục mất nước mất nhà Không phải như người anh Nguyễn Nhạc, kẻ biển thủ tiền thuế để đánh bạc rồi sợ đi tù mà dấy binh khởi nghĩa Nguyễn Huệ là người khác Khác hẳn Hơi thô thiển, thật thà nhưng lòng dạ hẳn hoi… Giá mà ông ta cầm quân cho mình, giá mà ông ta giơ tay cho ta nắm…" [85, 179 - 180].

Một trong những truyện viết về hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ

thiên về ngợi ca vẻ đẹp và tài năng của người anh hùng chính là Thế trận Linh

Xà của Trần Hạ Tháp Ở tác phẩm này, Trần Hạ Tháp đã hoá thân vào nhân

vật người kể chuyện, kể về lần tác giả lên Tây Nguyên và cuộc gặp gỡ giữa tác giả với một ông cụ 70 tuổi, nhà ở trạm nghỉ của nhân viên quản lí đường đèo

An Khê Qua cuộc gặp gỡ này, Trần Hạ Tháp dẫn dắt bạn đọc đến với Linh Xà miếu mang dáng dấp huyền thoại Từ đây, câu chuyện về bà cụ Tổ họ Bùi chuyên đi buôn muối giao đấu với một "Nhị gia anh kiệt" được ông cụ kể lại một cách chi tiết Và "Nhị gia anh kiệt" ấy chính là Nguyễn Huệ Theo lời cụ

Tổ "võ nghệ con người ấy cao thâm đến độ khôn lường Mà đến việc cơ trí, mưu lược cũng không ai đoán nổi Người có một không hai trong thiên hạ bấy giờ" [73, 10] Cũng theo lời kể của cụ Tổ, "siêu quần" Nguyễn Huệ được một bậc kì nhân trao bí truyền "Linh Trận Pháp"

Về sau, đoàn buôn muối của bà cụ Tổ đều trở thành nghĩa quân Tây Sơn Thực hiện sứ mệnh của bậc kì nhân giao phó, Nguyễn Huệ đại phá quân

Thanh, xã tắc an bình Thêm nữa "Ứng trận" bị Thế trận Linh Xà "chế ngự"

Sau ca khúc khải hoàn, Quang Trung - Nguyễn Huệ lập tức cho dựng lên Linh

Xà miếu ở ngay tại nơi đã từng có trượng trúc quần Linh Xà xuất hiện - hàng năm Quang Trung thân chinh chiêm bái Và từ đó, chung quanh miếu cũng không còn rắn hổ mang, rắn độc mà mọc những cây thuốc Nam trừ rắn là Bách - Xà - Thiện - Thảo Qua cách xây dựng nhân vật Nguyễn Huệ với vẻ bề ngoài hết sức uy nghiêm, đạo mạo và cách nói năng cư xử của một bậc anh hùng giàu chí khí, thu phục nhân tâm đã cho người đọc một cảm giác thích thú

khi "chiêm ngưỡng" trên trang viết ít nhiều phảng phất yếu tố hoang đường của Trần Hạ Tháp.

Bên cạnh các truyện ngắn được sáng tác ở trong nước, các nhà văn hải ngoại cũng đóng góp cho văn học nước nhà nhiều tác phẩm có giá trị, được dư luận quan tâm Một trong những nhà văn hải ngoại ấy là Trần Vũ Ông sinh ngày 2 tháng 10 năm 1962 tại Sài Gòn Tác giả theo học tiểu học và trung học

đệ nhất cấp tại tư thục Lasan Taberd Vượt biên đến Philippines và định cư tại

Pháp từ 1979 Làm phân tích viên điện toán cho Quỹ Hưu trí Pháp quốc rồi Liên bang Tương trợ Y tế tại Paris từ 1990 Từ 1999 làm quản lý Dự án Tin

học cho Liên hiệp quốc gia Bảo hiểm Pháp Chủ biên Tạp chí Hợp lưu giai

đoạn 2003 đến tháng 7 - 2005

Trần Vũ bắt đầu viết truyện năm 25 tuổi Tác phẩm đầu tiên là truyện

ngắn Đồng cỏ miên đăng trên Nguyệt san Làng văn tháng 5/1988 lập tức gây được tiếng vang Các truyện ngắn tiếp theo đều tạo được sự chú ý Đến Ngôi nhà sau lưng văn miếu và Bên trong pháo đài đăng trên Tạp chí Văn học, Trần

Vũ trở thành hiện tượng của văn học hải ngoại hai năm 1988 - 1989 và là người viết trẻ tuổi nhất lúc đó Giai đoạn 1991 - 1993, Trần Vũ lại gây xôn xao báo giới, bị công kích gay gắt vì loạt truyện lịch sử về các anh hùng như Nguyễn Huệ, Trần Thủ Độ với văn phong và cách nhìn táo bạo, bị cho là đi ngược lại với quan niệm truyền thống

Sau khi Phẩm tiết gây chấn động trong văn giới và dư luận trong nước, thì ở trời Tây, Mùa mưa gai sắc của Trần Vũ ra đời, gây thêm một chấn động

mới với một Nguyễn Huệ còn dung tục hơn bội phần Mùa mưa gai sắc là câu

chuyên nội tâm của Lê Ngọc Hân và Nguyễn Huệ, được viết bằng thể loại

"siêu hư cấu lịch sử", với nghi án về những tham vọng, mưu chước, lẫn cả tình yêu của hai nhân vật Tất cả diễn ra trên nền Thăng Long cũ, chính giữa thời điểm suy tàn của vua Lê, chúa Trịnh Với nghệ thuật kể chuyện độc đáo, không kể từ ngôi thứ ba như mọi người vẫn làm, Trần Vũ đã dẫn dắt câu chuyện bằng ngôi thứ nhất Hai người kể chuyện đều xưng tôi - một người là

bạn của Nguyễn Huệ, một người là bạn của Ngọc Hân Các chi tiết, sự kiện cho ta thấy một hình ảnh Nguyễn Huệ "mới toanh" Nguyễn Huệ hiện lên trước hết là một người hung bạo, thô lỗ, chứa đầy chất hoang dã, tự nhiên, bản năng Đây là một Nguyễn Huệ mới lạ, y như một ai khác mang tên Nguyễn Huệ chứ không phải một Nguyễn Huệ trong lịch sử Vì vậy ta mới thấy trong tác phẩm của Trần Vũ một Nguyễn Huệ "bất thường", nếu không nói là ít nhiều mang vẻ "bệnh hoạn" Cách nhìn này cũng giải thích cho xu hướng

"mượn" lịch sử để giải thích cho hiện thực trong văn học Việt Nam đương đại

Có thể nói, ở tác phẩm này, Trần Vũ đã "dùng lịch sử để đập phá ảo tưởng thực tại" [94, 1] và phá bỏ lối viết truyền thông lâu nay: "Diện mạo anh hùng của các nhân vật lịch sử mà người ta thần tượng hóa, tiếc rằng chỉ mới

có một nửa: Phơi ra áo gấm trạng nguyên rực rỡ huy hoàng và cất đi bộ mặt sát nhân tàn ác Lịch sử còn quên nhìn kỹ hậu trường" [94, 1] và "Ai viết nên

bộ mặt tàn bạo ấy, tức là đã đi xa hơn lịch sử, để xâm nhập vào lãnh vực con người" [94, 1]

Nếu như nhà văn Trần Vũ bằng truyện ngắn Mùa mưa gai sắc đã xây dựng nên một "phản Nguyễn Huệ" thì ở Sông Côn mùa lũ, tác giả Nguyễn

Mộng Giác đã khai thác Quang Trung - Nguyễn Huệ dưới cái nhìn của một nhà tiểu thuyết Nguyễn Mộng Giác sinh năm 1940 tại Bình Định, tốt nghiệp Đại học Sư phạm Huế Trước năm 1975, ông là giáo sư dạy văn nổi tiếng ở Sài Gòn và đã là tác giả của nhiều tập truyện dài Ông hiện đang định cư tại

Mỹ Có thời gian dài là chủ bút Tạp chí Văn học tại Hoa Kỳ Ông đã có khá

nhiều tác phẩm xuất bản nhưng thành công của nhà văn Nguyễn Mộng Giác chủ yếu trên lĩnh vực truyện ngắn, truyện dài và tiểu thuyết Tiểu thuyết lịch

sử Sông Côn mùa lũ ra đời khiến tên tuổi của ông được biết đến rộng rãi trên văn đàn Việt Nam Và có thể nói, Sông Côn mùa lũ đã đưa Nguyễn Mộng Giác

vào vị trí là một trong những "viên gạch" đầu tiên đặt nền móng cho dòng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại

Là một nhà văn hải ngoại, nhưng Nguyễn Mộng Giác vẫn nặng lòng với quê hương, nhất là quê hương Bình Định, nơi sinh ra người anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ và cũng là quê hương của nhà văn Nặng lòng với quê hương là phải làm một cái gì đó cụ thể cho quê hương mình Với suy nghĩ ấy, Nguyễn Mộng Giác đã miệt mài sưu tầm, tìm hiểu tài liệu lịch sử từ năm 1977 và ngày đêm tranh thủ "cày trên cánh đồng chữ" để đến năm 1981 cho ra đời bộ tiểu

thuyết Sông Côn mùa lũ viết về nhà Tây Sơn gồm 7 phần, 102 chương với

1442 trang, trong đó tập 1 chiếm 732 trang Nghĩa là đứa con tinh thần ấy thai nghén và ra đời trên quê hương Việt Nam nhưng lại được cấp "giấy khai sinh" trên đất Mỹ (cuốn sách lần đầu tiên ra mắt bạn đọc do Nxb An Tiêm, Mỹ,

1991 ấn hành) Năm 1998, đứa con tinh thần ấy được trở lại quê hương nơi sinh ra nó (do Nxb Văn học phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Quốc học ấn

hành) Khi trở lại quê hương, Sông Côn mùa lũ được bạn đọc đón chào nồng

nhiệt Người đọc đã tìm thấy ở đó những trang lịch sử khá chân thực về triều đại nhà Tây Sơn, thấy được bức tranh về phong tục, văn hoá đa dạng từ Nam

ra Bắc của Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII Đặc biệt, thành công của Sông Côn mùa lũ về phương diện nội dung chính là ở chỗ Nguyễn Mộng Giác đã

"giải mã" được những điều còn khuất lấp về phong trào Tây Sơn và người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ bằng cái nhìn của người viết tiểu thuyết

Ở tuyến nhân vật lịch sử Nguyễn Mộng Giác đã xây dựng thành công người anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ Tác giả đề cao vai trò của Nguyễn Huệ, nhất là những ngày đầu khởi nghiệp, ca ngợi Nguyễn Huệ với tài thao lược hơn người, nghĩa tình trong các mối quan hệ anh em, thầy trò, tình yêu và là một con người thông minh, quyết đoán trong bước ngoặt lớn lao của lịch sử Tái hiện Nguyễn Huệ, Nguyễn Mộng Giác không chỉ miêu tả những hành động anh hùng mà còn chú trọng lí giải, cắt nghĩa nguyên nhân tạo nên người anh hùng Nguyễn Huệ Nguyên nhân chủ quan cho thấy Nguyễn Huệ là người thông minh sắc sảo và nhạy bén về chính trị còn nguyên nhân khách quan là

Nguyễn Huệ học được tư tưởng từ giáo Hiến và từ những kiến thức thực tiễn của người anh trai Nguyễn Nhạc.

Cùng với Trần Vũ, Nguyễn Mộng Giác, nhà văn hải ngoại Nam Dao

với tiểu thuyết Gió lửa đã xây dựng hình tượng Quang Trung - Nguyễn Huệ

có tính chất tổng hợp Nguyễn Huệ trong tác phẩm xuất hiện ở ba chương (chương 8, 10, 11) và được mô tả là một con người dị tướng, hình dáng xấu xí, tính cách hung bạo (thể hiện đoạn đêm hợp cẩn với Ngọc Hân) nhưng đồng thời cũng là người biết nhìn xa trông rộng, có tư tưởng cấp tiến, có cái nhìn vượt thời đại Khi trở thành hoàng đế, Nguyễn Huệ tỏ ra là một minh quân sáng suốt, có tư tưởng cải cách, chịu nhịn đói để hiểu nỗi khổ của dân Trước khi chết, biết mình bị người vợ cả đầu độc nhưng sẵn sàng tha thứ… Ở đây nổi lên một Nguyễn Huệ đi tìm chân lí, một triết gia hơn là một ông vua quyền

uy Có một Nguyễn Huệ với những tính cách trái ngược ấy bởi Nam Dao cũng như Nguyễn Mộng Giác chủ trương "căn bản của tiểu thuyết là chuyện thế sự,

là chuyện con người và cuộc đời" [21, 15] Nhà văn không nhìn Nguyễn Huệ như một vĩ nhân mà nhìn Nguyễn Huệ dưới góc nhìn một con người thế sự

Cho nên Nguyễn Huệ trong Gió lửa đã mất đi cái thần tượng vốn có chỉ còn

lại nhân vật hư cấu như bao nhiêu nhân vật khác để chuyển tải cái luận đề của nhà văn xem lịch sử như một cái gì chưa hoàn tất

Hoài Anh là một trong những tác giả viết khá nhiều tiểu thuyết lịch sử Trong dòng chảy của trào lưu văn xuôi viết về lịch sử, Hoài Anh bằng cái nhìn mới mẻ, khác lạ so với văn xuôi truyền thống viết về lịch sử, đã cho ra mắt

bạn đọc 16 quyển truyện, tương ứng với 16 truyện lịch sử như: Vua Minh Mạng, Đuốc lá dừa, Lời thề lửa,… trong đó truyện Mưu sĩ Quang Trung: Trần Văn Kỷ (Quyển 9, 312 trang, xuất bản 2006) là truyện được nhiều người biết

đến

Tiểu thuyết có nhân vật chính là Trần Văn Kỷ Tác phẩm đã làm sống lại một thời đại lẫy lừng trong lịch sử dân tộc Kỷ là nho sĩ ở Thuận Hoá, từ chối không ra thi với chúa Nguyễn Khi chúa Trịnh mang quân vào Thuận