Hình tượng nguyễn trãi trong vạn xuân của YVELINE FE'RAY luận văn thạc sỹ ngữ văn

Cho rằng "nhiều vấn đề về Nguyễn Trãi vẫn còn bỏ ngỏ", "cuộc đờihết sức phong phú của con người ấy nhiều lĩnh vực quan trọng vẫn còn nằm trongbóng tối" và "nhiều tác phẩm viết về ông như

HOÀNG THỊ THANH TRÀ

HÌNH TƯỢNG NGUYỄN TRÃI TRONG VẠN

XUÂN CỦA YVELINE FERAY

và cũng ở con người đó nén lại bao bi kịch đớn đau, giằng xé mà không dễ tìmthấy ở bất cứ một cá nhân cụ thể nào Cuộc đời phong phú, phức tạp đầy thăngtrầm của ông đã làm tốn không ít giấy mực của các sử gia, các nhà nghiên cứu,các chính khách và rất nhiều người ở các lĩnh vực khác nhau Kế thừa một cáchđầy sáng tạo những thành tựu nghiên cứu của các nhà viết sử, những trước tác vàsáng tác của Nguyễn Trãi các nhà văn hiện đại đã cố gắng thử vạch lại toàn bộđầy đủ về cuộc đời Nguyễn Trãi Nghiên cứu về hình tượng Nguyễn Trãi trongvăn học sẽ góp phần giải mã được những bí ẩn trong cuộc đời và tâm hồn củanhân vật lịch sử đặc biệt này.

1.2 Cho rằng "nhiều vấn đề về Nguyễn Trãi vẫn còn bỏ ngỏ", "cuộc đờihết sức phong phú của con người ấy nhiều lĩnh vực quan trọng vẫn còn nằm trongbóng tối" và "nhiều tác phẩm viết về ông nhưng mới chỉ là những văn bản mangtính tiếp cận nhằm vào từng điểm, từng khía cạnh nào đó, mặc dầu rất uyên bác.Phần lớn các văn bản ấy nhấn mạnh đến đời sống chính trị, sự dấn thân của ôngvào cuộc chiến chống quân Tàu" [97; 7-8] , Yveline Féray - một nữ văn sĩ ngườiPháp đã phục dựng lại cuộc đời Nguyễn Trãi bằng một tinh thần hiện đại, lối tưduy của một học giả đang nghiên cứu và có những hiểu biết sâu sắc về con ngườiNguyễn Trãi, lịch sử Việt Nam thời đại Nguyễn Trãi và văn hóa Phương Đôngthời trung đại Chính vì vậy, nghiên cứu hình tượng Nguyễn Trãi trong tiểu

thuyết Vạn Xuân của Yveline Féray trong sự đối sánh nhiều chiều với các văn

bản thuộc các thể loại khác nhau viết về Nguyễn Trãi là hết sức cần thiết để cáinhìn về nhân vật lịch sử này sâu sắc hơn, đa diện và hiện đại hơn.

1.3 Hiện nay có rất nhiều tiểu thuyết viết về các nhân vật lịch sử của cácnhà văn Việt Nam (sinh sống trong và ngoài nước) và các nhà văn nước ngoài.Điều đó thêm khẳng định nhân vật lịch sử đã và đang trở thành mảnh đất rộng

mở và hấp dẫn đối với với những nhà “phu chữ” Việc nghiên cứu tìm hiểu cáctác phẩm văn học viết về lịch sử càng trở nên cần thiết bởi nó góp phần làm chonhận thức về mảng tiểu thuyết lịch sử thêm hoàn thiện, phát hiện thêm những giátrị, góp phần khẳng định được vị thế của nó trong kho tàng văn học dân tộc Tìm

hiểu hình tượng Nguyễn Trãi trong tiểu thuyết Vạn Xuân của Yveline Féray sẽ

làm đầy đặn hơn những nghiên cứu trong văn học về đề tài tiểu thuyết lịch sử vàcác nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử

1.4 Nguyễn Trãi là một tác gia lớn, quan trọng được các nhà biên soạnsách đưa vào giảng dạy và học tập ở nhà trường phổ thông Nghiên cứu về hình

tượng Nguyễn Trãi trong tiểu thuyết Vạn Xuân của Yveline Féray sẽ làm phong

phú hơn kho tư liệu viết về Nguyễn Trãi, gợi những cách tiếp cận với tác giả vàtác phẩm một cách tích cực, chủ động và mở hơn từ phía giáo viên và học sinh

2 Lịch sử vấn đề

Việc tìm hiểu và nghiên cứu về Nguyễn Trãi là một quá trình dài và phứctạp do có quá nhiều vấn đề lịch sử chưa được làm sáng tỏ và còn do bầu khôngkhí huyền thuyền thoại, thiêng hoá vây quanh ông còn khá dày đặc Tuy nhiênkhi lịch sử bất lực thì đó lại là mảnh đất hấp dẫn cho sự sáng tạo của văn học, sựthăng hoa của những cây bút có tài năng Nhiều tác phẩm viết về Nguyễn Trãi đã

ra đời trong môi trường như vậy

Yveline là một nữ văn sĩ người Pháp hết sức yêu mến văn hoá và con

người Việt Nam và đặc biệt hết sức ngưỡng mộ Nguyễn Trãi Tuy nhiên, Vạn

Xuân lại được viết bằng nguyên văn tiếng Pháp và dịch ra tiếng Việt năm 1996.

Khi tác phẩm dịch được xuất bản, đông đảo độc giả trong và ngoài nước đã nồng

nhiệt đón nhận và hết sức yêu thích tác phẩm này Tuy nhiên, dường như những

hành động nghiên cứu Vạn xuân có thể còn ít, cũng có thể do hạn chế của quá

trình thu thập tài liệu nên hiện nay chúng tôi mới chỉ có thể điểm được một số bàiviết sau đây đăng rải rác trên các trang web

2.1 Bài viết “Yveline Feray” đăng trên trang web http://yveline.feray.org,

có giới thiệu sơ lược về tiểu sử và quá trình sáng tạo, sự nghiệp văn học của nữvăn sĩ Yveline Feray Trong đó khi bàn về sự ra đời của tiểu thuyết Vạn Xuân,tác giả bài viết có giới thiệu nội dung tác phẩm viết về “một nhân vật tên làNguyễn Trãi và bi kịch của bậc tiền nhân vĩ đại nhất Việt Nam này” [99] vànhững nhận xét xoay quanh tác phẩm Giáo sư Bernard Hue ở trường đại họcRennes đánh giá Vạn Xuân là “kiệt tác của nền văn học hậu thực dân” và ngườiViệt Nam xem cuốn sách như “một trong mười cuốn sách viết về Việt Nam đượcnhà văn nước ngoài viết” [98]

Yveline cũng là nhà văn được trang web http://w.w.w.editions - picquier.frquan tâm Trong bài viết ngắn mang tên “Yveline Féray”, tác giả cũng đã sơ lượcnhắc đến những vấn đề có liên quan đến tiểu sử, sự nghiệp của Yveline và sự ra đời

của tác phẩm Vạn Xuân Theo người viết thì “Cuốn tiểu thuyết này được coi là cuốn

tiểu thuyết kinh điển viết về Trung Quốc và Việt Nam, được viết trực tiếp bằng tiếngPháp và trở thành một cuốn sách tham khảo về lịch sử Việt Nam” [100] Hơn thếcác nhà phê bình xem việc bà sáng tác văn học về đề tài châu Á là “một hiện tượngđộc nhất vô nhị về việc lĩnh hội một nền văn hóa nước ngoài” [100]

Trong bài “Quatrième de couverture” đăng trên trang web http://www.amzon.ca, tác giả bài viết đã tiến hành tóm tắt tác phẩm và đưa ra đánh giá của

một chuyên gia về Việt Nam tại Le Monde tên là Jean Claude về Vạn Xuân Cụ

thể bài báo viết: “Qua cuộc đời kì diệu của Nguyễn Trãi, một nhà nho vĩ đại củathế kỉ XV, Yveline đã kể cho chúng ta một sử thi về dân tộc Việt Nam vào thời kìquan trọng của lịch sử Nguyễn Trãi là đứa con hoang của một quý tộc nữ, ông làmột nhà chiến lược nhìn xa trông rộng, nhà ngoại giao, nhà thơ, nhà nhân vănchủ nghĩa, ông đã sống một cuộc đời vinh quang ở triều đình cũng như trong

chiến tranh giải phóng chống lại quân Minh Một tình yêu lớn dành cho mĩ nhântên là Thị Lộ và một cái chết bi kịch gắn liền với khu vườn có cái tên rất đẹp làvườn vải (trại vải) bộc lộ một cuộc đời lãng mạn nên thơ, thấm nhuần truyềnthống và cách tư duy của người Việt Sau 8 năm trời tìm hiểu, lần đầu tiênYveline Féray đã tiết lộ cho bạn đọc những bí mật của thế kỉ XV tại Việt Nam.

“Tác giả đã thành công trong việc vượt qua một thử thách rất lớn: viết mộtchương tuyệt vời mà sau này một ngày nào đó có thể trở thành lịch sử của ngườiViệt Nam” Jean Claude - chuyên gia về Việt Nam tại Le Monde” [99]

2.2 Trong bài viết "Vạn Xuân - Tiểu thuyết lịch sử viết về Nguyễn Trãi"

đăng trên trang web http://vn.360plus.yahoo.com, một tác giả không rõ tên đã sơ

lược khái quát lại tác phẩm Vạn Xuân dựa theo quá trình ra đời đặc biệt của

Nguyễn Trãi, cuộc đời của ông trước và sau cuộc chiến chống giặc Minh xâmlược Tác giả khẳng định: ở tư cách là một người anh hùng, nhà chính trị quân sựlỗi lạc, công lao của Nguyễn Trãi không chỉ lớn lao bởi vì ông là một minh sư mà

"điều đáng giá vượt tầm thời đại và mang ý nghĩa vĩnh cửu là ông đã hướng cuộcchiến tranh về phía hoà bình vĩnh viễn” đem "đạo đức đặt vào giữa lòng chiếntranh" "đem tình thương chiến thắng bạo tàn" [88]

Ngoài ra, bài viết còn chỉ ra được khía cạnh thứ 2 ở Nguyễn Trãi đó là ông

có một tâm hồn trong sáng, một ý chí nghị lực phi thường và để lại một gia tàivăn học khá lớn, có giá trị

Vì đây là một bài viết với dụng ý cổ vũ tinh thần đổi mới cách học lịch sửnhờ lịch sử được tiểu thuyết hoá nên tác giả chưa chú ý đến giá trị văn học đích

thực của cuốn Vạn Xuân và tài năng của nữ văn sĩ Yveline Féray.

Đăng trên trang web http:// www.dactrung.net, bài viết “Một bản hùng ca

về Đại Việt thế kỉ XV” đã giới thiệu và có những đánh giá khái quát về tác phẩm

Vạn Xuân Đây là một bài viết thu thập nhiều ý kiến từ nhiều bài viết khác nhau

để nhằm giới thiệu tác phẩm một cách rộng rãi

Bài viết "Vạn Xuân một cách nhìn về Nguyễn Thị Lộ trong vụ án oan Lệ

Chi Viên" đăng trên trang web http://cand.com.vn, tác giả Mai Hiền nương theo

những cứ liệu lịch sử để so sánh những đánh giá của các nhà sử học xưa và nay

về Nguyễn Thị Lộ với cách nhìn nhận về Nguyễn Thị Lộ theo tư duy phương Tâycủa Yveline để từ đó đi đến kết luận: "Một số sử gia phong kiến cảm thông sâusắc với cảnh ngộ trớ trêu của Nguyễn Thị Lộ đã bênh vực cho nàng", "và mấythập kỉ gần đây nhiều tác giả Việt Nam đã xây dựng những tác phẩm sân khấu vềcuộc tình duyên của Nguyễn Thị Lộ và Nguyễn Trãi, tác phẩm nào cũng đề cao

mối tình thuỷ chung của họ" [41] Cho rằng trong Vạn Xuân Yveline đã tái hiện

tình tiết này theo suy nghĩ của một phụ nữ Pháp và đã khắc họa tính cách củaNguyễn Thị Lộ phảng phất màu sắc của văn hoá phương Tây, tác giả đã khẳng

định: "Có lẽ đó là một trong những hạn chế của Vạn Xuân" [41].

Như vậy, dù khẳng định và chỉ ra tài năng của tác giả Vạn Xuân nhưng dođứng trên quan điểm đạo đức dân tộc, cách tư duy chịu nhiều áp lực của truyềnthống nên người viết chưa thấy được điểm độc đáo của tác phẩm khi kết hợp tưduy của người phương Tây với quan niệm phương Đông và Việt Nam cổ xưa đểxây dựng nhân vật lịch sử Nguyễn Thị Lộ

Bài viết "Duyên nợ” và “sự cố” quanh tiểu thuyết Vạn Xuân" là bài phỏng

vấn của phóng viên Nguyễn Hoàng dành cho dịch giả Nguyễn Khắc Dương đăngtrên trang web http://tapchisonghuong.com.vn, nhân chuyến ông Dương đi Pháp

và gặp gỡ vợ chống tác giả Yveline Féray Bài phỏng vấn xoay quanh vấn đề

“duyên do” của cuộc gặp gỡ giữa dịch giả và tác giả Vạn Xuân, một số thông tin

bổ khuyết về cuộc đời của nữ văn sĩ cũng như những “định mệnh” đã kết nối bàvới số phận đặc biệt của Nguyễn Trãi, về việc độc giả nước ngoài đã đánh giá thế

nào, đã có ai dự định đưa Vạn Xuân lên màn ảnh hay chưa và cụ thể của “sự cố” tiểu thuyết Vạn Xuân in ở Việt Nam (NXB Văn Học và Sudestasie - 1997) thiếu

mất ba chương, những khó khăn khi dịch tác phẩm và cuối cùng là một câu hỏihết có phần “tò mò và vui vẻ” đối với tác giả: “Được biết ông sống độc thân, saonhiều đoạn miêu tả chuyên “chăn gối” trong tác phẩm được ông chuyển dịch một

cách thông thạo vậy? Lời khen Vạn Xuân đã nhiều, nên nhân đây cũng xin

chuyển ý kiến của một độc giả phê bình tác giả để nhiều trang miêu tả “chuyện

ấy” ác liệt quá mức cần thiết” [43] Trong cuộc trò chuyện này, dịch giả đã cungcấp nhiều thông tin cho người đọc Từ chuyến đi Roma (nước Ý) để tham dự mộtcuộc hội thảo, ông đi Pháp thăm bạn hữu và đến Nice - một thành phố miền Đôngnước Pháp gặp nữ văn sĩ Yveline Féray tại nhà riêng của vợ chồng bà Cuộcchuyện trò này chủ yếu xoay quanh nhân vật Nguyễn Trãi và quá trình sáng tác

Vạn Xuân Chồng bà còn cung cấp thêm thông tin: “Tôi cho rằng giữa Nguyễn

Trãi và nhà tôi có lẽ có một liên quan huyền nhiệm nào đó Quả vậy, có nhiều lúctrong đêm khuya, khi viết gặp chỗ khó khăn đến phát khóc, thì nhà tôi đã thắphương van vái với Nguyễn Trãi và tôi nghĩ là có một sự tương ứng tương cầu nàođó” [43] Theo yêu cầu của cuộc phỏng vấn, dịch giả Nguyễn Khắc Dương cũngcung cấp thêm một số thông tin cá nhân về tác giả Xoay quanh thông tin đánhgiá tác phẩm ở nước Pháp thì đây là một tiểu thuyết được đánh giá khá cao (dịchgiả đã được tác giả cho xem tập sưu tầm các bài giới thiệu và phê bình tác phẩm

trên báo chí Pháp) do đó Vạn Xuân được in trong loại “livre de poche” (ngoài bản

in chính) - là loại tác phẩm đã có “ít nhiều nổi tiếng và được độc giả hâm mộ” ỞPháp đã có một hãng phim Mĩ (hình như có liên doanh với một hãng phim Pháp)

có ý muốn đưa tác phẩm lên màn ảnh rộng nhưng do tác phẩm quá hoành trángnên chưa thể huy động được nguồn tài chính Ở Việt Nam, nữ đạo diễn BạchDiệp cũng có ý định này nhưng hình như cũng vấp phải vấn đề tương tự Đối vớicâu hỏi khá nhạy cảm cuối cùng bạn đọc về việc trong tác phẩm có mô tả chuyện

ấy quá ác liệt thì ông có dẫn ý kiến của chính tác giả “việc ấy thêm một dẫnchứng (cũng có thể hiểu là tượng trưng) cho việc một dân tộc nhỏ yếu như ViệtNam lại “phá” được cường lực, làm cho kiệt quệ anh giặc Ngô khổng lồ cườngtráng! “Dĩ nhu thắng cương mà!” [43]

Cũng trên http://tapchisonghuong.com.vn, có đăng bài viết “YvelineFéray, nhà văn Pháp độc đáo viết về Việt Nam” của dịch giả Lê Trọng Sâm

(người dịch cuốn tiểu thuyết Lãn ông của nhà văn Yveline) Trong bài viết này,

tác giả đã giới thiệu sơ lược về tiểu sử của nữ văn sĩ Yveline, quá trình hình

thành ý tưởng, viết, xuất bản tác phẩm Vạn Xuân cũng như Lãn Ông và một số

một số nội dung khác, trong đó đáng lưu ý là những đánh giá của dư luận ở Pháp

về Vạn Xuân Từ khi ra đời, bộ tiểu thuyết đã được công nhận “như một tác

phẩm cổ điển về một giai đoạn lịch sử Việt Nam viết bằng tiếng Pháp, một côngtrình to lớn, đề tài cho nhiều cuộc hội thảo văn chương ở Pháp Dư luận Phápđánh giá những sáng tạo văn học của bà là một hiện tượng độc đáo viết về Châu

Á với thể loại văn học hội nhập hoàn toàn với một nền văn hóa nước ngoài màđây là nước Việt Nam” [68]

Trong bài viết “Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam: truyện kể hay tiểu thuyết”đăng trên trang web http://vnn.vietnamnet.vn/vanhoa/, tác giả Hoài Nam đã đưa

ra những nhận định chính xác khách quan và đặc biệt sắc sảo về những lí dokhiến cho tiểu thuyết lịch sử Việt Nam một bộ phận rất lớn trở thành truyện kểlịch sử Ngoài “khoảng cách sử thi”, cứ liệu lịch sử quá ít ỏi thì những áp chếchính trị cũng khiến cho chất tiểu thuyết của các tác phẩm giảm đi rất nhiều Tuynhiên, khó khăn cũng “chính là thách thức đầy sức quyến rũ, có thể nói là cơmay với tiểu thuyết gia tầm cỡ” [57] Trong bài viết, nhà nghiên cứu văn họcHoài Nam cũng chỉ ra được một số ít tiểu thuyết lịch sử gần đây đã “dám lộntrái” các nhân vật lịch sử “phân xuất”họ đến cùng, đặc biệt dám “biến họ thànhnhân vật của mình - những Con Người của thời gian quá khứ - một cách rốt ráo”

[57] như Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn Thiêu của Võ Thị Hảo và tiểu thuyết Vạn Xuân của Yveline Feray Nhận xét về thành công tác phẩm Vạn

Xuân ông đặc biệt chú ý đến hai nội dung, thứ nhất tác phẩm đậm chất erotic, vớiNguyễn Trãi Yveline Feray đã “tước cái định dạng quen thuộc của ông thánh tiếtdục để biến ông thành một khối libido mãnh liệt” [57], như vậy người viết đã

“vượt qua được húy kị lịch sử” khiến cho nhân vật lịch sử được sống một cuộcsống đích thực là con người Tuy nhiên đó theo ông mới chỉ là nội dung bề nổicủa tác phẩm Điểm khiến cho tác phẩm đậm chất tiểu thuyết chính là “tác giả đãtạo ra được một đối thoại - liên hệ ngầm giữa quá khứ và hiện tại” [57] Bi kịchcuộc đời Nguyễn Trãi chính là bi kịch “của xung đột văn hóa giữa Nguyễn Trãi -người Kinh, nhà Nho, người quyết tâm Nho giáo hóa chế độ cai trị và nền văn

hiến - với Lê Lợi và gần như toàn bộ các yếu nhân của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

- người Mường, võ tướng cai trị chủ yếu trên sức mạnh quân sự cũng như tậpquán bản địa”, “Yveline cho thấy, thảm án Lệ Chi Viên chính là sự đặt cọc bằngmáu của Nguyễn Trãi cho mô hình phát triển của văn hóa Đại Việt sau này” [57]

3 Đối tượng nghiên cứu và tư liệu khảo sát

3.1 Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu của luận văn là hình

tượng Nguyễn Trãi trong tiểu thuyết Vạn Xuân của Yveline Féray, trong đó

chúng tôi sẽ tập trung lí giải cả đặc điểm nhân vật Nguyễn Trãi trong cái nhìn củaYveline Féray và những phương pháp, thủ pháp thể hiện cái nhìn ấy

3.2 Để thực hiện đề tài, nguồn tư liệu chính được chúng tôi khảo sát là

tiểu thuyết Vạn Xuân, bản dịch của Nguyễn Khắc Dương, Nxb Văn học &

Sudestaisie, tái bản năm 2004

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

- Chỉ ra những nhận thức cơ bản về nhân vật và hình tượng nhân vậtNguyễn Trãi trong truyền thống nghiên cứu lịch sử, nghiên cứu và sáng tác vănhọc ở Việt Nam

- Chỉ ra những đặc điểm nội dung hình tượng Nguyễn Trãi được Yvelinethể hiện trong tác phẩm của mình

- Phân tích, tìm hiểu nghệ thuật xây dựng hình tượng Nguyễn Trãi trongtác phẩm để thấy được thành công của tác giả

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp so sánh đối chiếu

- Phương pháp phối hợp các tri thức khoa học liên ngành

6 Đóng góp của luận văn

Là công trình đầu tiên nghiên cứu hình tượng Nguyễn Trãi trong Vạn xuân Qua nghiên cứu hình tượng Nguyễn Trãi trong Vạn xuân, có thể góp thêm

một cách nhìn về nhân vật lịch sử trứ danh này

Luận văn có thể là tài liệu tham khảo cho môn văn trong trường phổ thông

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận văn được triển khai trong 3 chương

Chương 1 Hình tượng Nguyễn Trãi trong văn học Việt Nam

từ truyền thống đến hiện đại

Chương 2 Đặc điểm con người Nguyễn Trãi trong cái nhìn

của Yveliene Féray

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng hình tượng Nguyễn Trãi trong Vạn xuân

Chương 1 HÌNH TƯỢNG NGUYỄN TRÃI TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM

TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI

1.1 Khái niệm hình tượng

1.1.1.Khái niệm hình tượng

Theo 150 thuật ngữ văn học của Lại Nguyên Ân, hình tượng văn học là

phương thức chiếm lĩnh hiện thực riêng biệt, vốn có và chỉ có ở nghệ thuật Bất

cứ hiện tượng nào được xây dựng lại một cách sáng tạo trong tác phẩm nghệthuật đều là hình tượng nghệ thuật [4;141]

Sách Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi (đồng Chủ biên) định nghĩa: “hình tượng nghệ thuật chính làcác khách thể đời sống được nghệ sĩ tái hiện bằng tưởng tượng sáng tạo trongnhững tác phẩm nghệ thuật Giá trị trực quan độc lập là đặc điểm quan trọng củahình tượng nghệ thuật Bằng chất liệu cụ thể, nó làm cho người ta có thể ngắmnghía, thưởng ngoạn, tưởng tượng Đó có thể là một đồ vật, một phong cảnhthiên nhiên hay một sự kiện xã hội được cảm nhận Hình tượng có thể tồn tại quachất liệu vật chất nhưng giá trị của nó là ở phương diện tinh thần Nhưng nói tớihình tượng nghệ thuật người ta thường nghĩ tới con người, bao gồm cả hìnhtượng một tập thể người (như hình tượng nhân dân hoặc hình tượng Tổ quốc) vớinhững chi tiết biểu hiện cảm tính phong phú” [38;147]

Hình tượng nghệ thuật là phương thức cơ bản để chiếm lĩnh hiện thực, vìvậy, vừa là một yếu tố khách thể - tinh thần, thể hiện, cung cấp những nhận thức

về thế giới khách thể Mặt khác, hình tượng nghệ thuật cũng là nơi mà chủ thểsáng tạo thể hiện trạng thái tinh thần như tư tưởng, tình cảm và nhất là cách suy

tư về cuộc sống, cách tư duy, cấu tứ tác phẩm nghệ thuật Khi nghiên cứu mộthình tượng nghệ thuật, người đọc thấy được ở đó, chẳng những là trạng thái đờisống xã hội, lịch sử mà còn là hình tượng của chính kẻ sáng tạo nên thế giớinghệ thuật tác phẩm

Các nghiên cứu về hình tượng nghệ thuật cho đến nay đều cơ bản thốngnhất rằng đặc trưng của hình tượng nghệ thuật được xác định trong quan hệ vớihai lĩnh vực: hiện thực thực tại và quá trình tư duy Với tư cách là sự phản ánhhiện thực, hình tượng có tính xác thực cảm quan, có quảng tính không gian - thờigian, có tính hoàn chỉnh và tự tại của vật thể, cùng những đặc tính khác mà mộtkhách thể đơn nhất thường có Tuy nhiên, hình tượng có tính độc lập tương đối,không lẫn lộn với thực tại khách quan vì nó đã bị cắt đứt khỏi thời gian - khônggian kinh nghiệm, đã bị giới hạn trong khuôn khổ tính ước lệ, tách khỏi toàn bộhiện thực xung quanh, và bởi vì nó thuộc về thế giới bên trong, thế giới ảo giáccủa tác phẩm nghệ thuật Với tư cách là khách thể tinh thần chứ không phải thựctại, hình tượng lại có một số đặc tính của khái niệm, biểu tượng, mô hình, giảthiết và các loại kiến tạo tư duy Chức năng cơ bản của hình tượng là khái quáthiện thực ở chiều sâu, cái cốt lõi, vĩnh cửu trong cái đơn lẻ, nhất thời, ngẫu nhiêntrong tính chiều sâu và bản thể, bản chất Khác với các khái niệm trừu tượng,hình tượng lại mang tính hiển hiện; nó không phân giải các hiện tượng thành cácyếu tố trừu hóa - lí tính Nó bảo lưu tính chỉnh thể, tính độc đáo không lặp lại củacác hiện tượng.

Đặc trưng nghệ thuật của hình tượng được xác định không chỉ bởi việc nóphản ánh và lí giải các hiện tượng thực tại, mà còn bởi nó sáng tạo một thế giớimới, khác thường - thế giới mang tính hư cấu Bên cạnh bản chất nhận thức, hìnhtượng còn có bản chất sáng tạo Hình tượng nghệ thuật là kết quả của các hoạtđộng tưởng tượng, nhằm tạo ra một thế giới ứng với nhu cầu và định hướng vềtinh thần của con người Bên cạnh cái hiện tồn, cái thực có, hình tượng còn mang

cả những cái có thể có, cái muốn có, cái đòi phải có Tức là mang tất cả những gìcan dự đến lĩnh vực chủ quan, ý chí, cảm xúc và những tiềm năng chưa phát lộcủa tồn tại sống Khác với những hình tượng huyễn tưởng của tâm lí học, hìnhtượng nghệ thuật còn cải biến sáng tạo chất liệu thực tại (màu sắc, âm thanh,ngôn từ ), tạo ra một “đồ vật” đơn nhất (văn bản, bức tranh, vở diễn ) có chỗđứng riêng giữa các sự vật của thế giới

Hình tượng là sự kết hợp cái chủ quan và cái khách quan, của cái thực vàcái có thể có, của cái đơn nhất và cái phổ biến, cái lí tưởng và cái thực tại Tất cảcác yếu tố và lĩnh vực đối lập nhau này của tồn tại sống - đều được điều hòa ởhình tượng.

Nghiên cứu hình tượng nhân vật trong một tác phẩm văn học, như vậy, làcon đường gần để cảm thấu những giá trị của tác phẩm, nhất là trong việc chỉ ranhững kiến giải, những đánh giá, tư tưởng và tình cảm của tác giả đối với đốitượng được miêu tả Nghiên cứu hình tượng nhân vật cũng cho thấy mức độ, tầmvóc của sáng tạo tác phẩm, bởi nhân vật luôn được đặt trong tương quan rộnglớn, đa chiều với các phạm trù thi pháp khác, trên cơ sở đó, giúp người đọc hiểu

rõ tính nghệ thuật của hình tượng Điều này đặc biệt quan trọng đối với nhữngtác phẩm được viết từ những nguyên mẫu của cuộc sống, của lịch sử

1.1.2 Quan điểm tiếp cận hình tượng Nguyễn Trãi của tác giả luận văn

Trở lên, chúng tôi đã nêu định nghĩa khái niệm và những đặc điểm cơ bảncủa hình tượng nghệ thuật Như vậy, có thể thấy việc nghiên cứu hình tượngnghệ thuật trong một tác phẩm là con đường khả dĩ cho người đọc tiếp cận mộtphương diện, thậm chí là phương diện cơ bản của sáng tạo nghệ thuật Việcnghiên cứu một hình tượng văn học (cũng như hình tượng nghệ thuật nói chung)

sẽ một mặt chỉ ra được những đặc điểm của hình tượng đó, chỉ ra được quanniệm nghệ thuật về con người của tác giả văn học, trên cơ sở đó khám phá bứctranh hiện thực được phản ánh, cũng như những vấn đề của hiện thực được kháiquát Nghiên cứu hình tượng con người thông qua những biểu hiện của nhân vậtchính nhằm mục đích nhận ra ý đồ nghệ thuật của tác phẩm Bên cạnh đó, hoàntoàn có thể hình dung ở một mức độ nào đó hình tượng của chính tác giả - người

đã xây dựng nên hình tượng nghệ thuật

Khi nghiên cứu một hình tượng nghệ thuật, một nhân vật nào đó, trướcđây, các nhà nghiên cứu, nhất là các nhà nghiên cứu trong các nền văn nghệ xãhội chủ nghĩa, thường có một thao tác khá “cẩn thận” là chỉ ra các đặc điểm củahình tượng và đối chiếu, so sánh xem nó có điểm nào gần gũi, trùng khít với hiện

thực thế tục, từ đó phán xét, đánh giá về tính trung thực, độ chân thật của tácphẩm và sau đó, nhiều khi là thái độ chính trị của tác giả Nền văn học hiện đại,với sự tiến bộ của lí luận văn học, với những phá cách của tiểu thuyết, đã chứngminh rằng việc đối chiếu ấy nhiều khi đã biến hành động nghiên cứu văn họcthành những hoạt động mang màu sắc xã hội học, có khi dung tục.

Nằm trong quan niệm và sự phát triển chung, các truyện ngắn và tiểuthuyết lịch sử cũng đã có những bước tiến khá ngoạn mục khi nó khước từnhững ám ảnh của lịch sử để tạo cho mình một khoảng tự do, trong ý thức nhìnnhận lịch sử nhiều khi chỉ là một bản tin cũ, và nó, đối với văn học nhiều khi chỉnhư một khu vực cung cấp đề tài với chức năng chính là phương tiện Trong vănhọc Pháp trước đây, A.Dumas đã từng tuyên bố: “Lịch sử đối với tôi là gì? Nó

chỉ là cái đinh để tôi treo các bức họa của mình mà thôi” [91;935] Và cũng

A.Dumas, trong một cuốn tiểu thuyết của mình, đã viết: “Bên cạnh cái địnhmệnh sầu thảm của ông Bastille gặm nhấm chấn song ổ khóa nhà ngục một cáchtuyệt vọng, những viên thái sử ngày xưa tha hồ vung vít về cuộc sống vương giảcủa Phillipe Không phải những lời hùng biện ấy lúc nào cũng có dụng ý xấu xa

và gieo rắc lầm lạc về những cái đẹp điểm xuyết vào lịch sử, nhưng ở đây, chúng

tôi vẫn xin phép quý vị đánh bóng phần đối lập và vẽ lại bức tranh cốt để ta dễ theo dõi cảnh đầu tiên kia” [15;86] (phần in nghiêng là nhấn mạnh của tác giả

luận văn) Ở Việt Nam, sau Nguyễn Huy Thiệp với những khước từ một cáchquyết liệt sự nô thuộc vào quan điểm chính thống của lịch sử, đã dấy lên trào lưuvăn học đi theo hướng này như là một đối thoại với lịch sử, hoặc chỉ mượn lịch

sử làm phương tiện để nói lên một điều gì đó về thực tại và với thực tại Điều đócho thấy rằng, khi nghiên cứu hình tượng một nhân vật, lịch sử, việc đối chiếubản thân hình tượng ấy với những nhận định, đánh giá về nhân vật trong quá khứ

có vẻ như là một việc làm khá bảo thủ, và nó, thậm chí như là một việc cựcchẳng đã Những trên thực tế thì không phải thế Một hình tượng nghệ thuật cóthể mang trong mình những phẩm chất hoàn toàn khác, thậm chí trái ngược,thậm chí phi lí nếu đặt nó trong thế tương quan với thực tại khách quan Nhưng,

với những đặc điểm đã được các nhà nghiên cứu thừa nhận, cũng như trên thực

tế sáng tạo nghệ thuật, thì giữa hình tượng nghệ thuật với hiện thực luôn luôn cómột mối dây liên hệ khá khăng khít Và đối với các nhân vật lịch sử được viếttrong thời đại ngày nay, việc đối chiếu nhân vật với nó trong quan điểm lịch sửchính thống và trong quá khứ đôi khi tưởng như không cần thiết, nếu tác giả chúmục vào tìm hiểu những thông điệp về thời hiện tại mà nhà văn muốn gửi gắm.Tuy nhiên, sự thực thì ngược lại Việc đối chiếu này có thể chính là thao tác quantrọng, cần thiết để chỉ ra rằng tác giả không viết lại lịch sử trước khi khẳng địnhnhững giá trị của nó trong quan hệ với hiện tại Ví dụ khi nghiên cứu các nhân vậtlịch sử của Nguyễn Huy Thiệp, người ta phải nhìn thấy thái độ “phá bĩnh” của tácgiả này để chọn ra một định hướng đúng khi phân tích giá trị tư tưởng của tácphẩm, ý đồ nghệ thuật của tác giả Và với ý nghĩa đó, việc đối chiếu với truyềnthống, như một thao tác có giá trị tham khảo là không thể bỏ qua

Trường hợp Yveline Féray viết Vạn xuân lại tỏ ra không gần gũi với

trường ý tưởng khá phổ biến mà chúng tôi vừa nêu trên Có thể thấy rằng, vớihơn nghìn trang tiểu thuyết đồ sộ, bề thế, mặc dù không thể không đề cập mộtcách trực tiếp hay bóng gió về những vấn đề của thời hiện tại, nhưng tinh thầntrọng điểm của tác giả vẫn là viết về một gương mặt tiêu biểu của lịch sử trungđại Việt Nam, bằng sự ngưỡng mộ và yêu mến Dĩ nhiên, trong đó có sự ngưỡng

mộ và yêu mến dân tộc Việt Nam với một quá trình lịch sử đầy biến động, phứctạp, đau khổ nhưng dễ gợi chất thơ Đấy chính là cái nhìn, là khát vọng khámphá của một nhà văn, một nhà “Việt Nam học” Việc nghiên cứu hình tượngNguyễn Trãi được đặt ra trong luận văn, vì vậy chính là nghiên cứu cách tiếp cậnnhân vật Nguyễn Trãi của một nhà văn, một nhà văn hóa phương Tây, và đồngthời, và quan trọng hơn là cách thể hiện nhân vật ấy Có thể nói tác giả của cuốnsách đã tiếp cận và cố gắng xây dựng hình tượng “người khổng lồ của thế kỉXV” này trong một cái nhìn đa chiều và toàn diện Nghiên cứu hình tượng

Nguyễn Trãi trong Vạn xuân, vì thế chính là nghiên cứu thái độ của nhà văn,

không chỉ đối với nhân vật, đối với dân tộc Việt, mà còn là cái nhìn của bà vềtầm, vóc, trí tuệ, bản lĩnh cùng với những bất hạnh của chính dân tộc này.

Từ những điểm đã xác định trên đây, tác giả luận văn sẽ không thể không

đối chiếu Nguyễn Trãi với tư cách là hình tượng trung tâm của Vạn xuân với

Nguyễn Trãi trong tư cách là nhân vật của lịch sử Việt Nam và văn học ViệtNam Tìm ra những điểm tương đồng và dị biệt trong cái nhìn, trong sự đánh giácủa Y.Féray với những đánh giá của người Việt trong truyền thống và cả hiệntại, trên cả lĩnh vực lịch sử và lĩnh vực văn học, thiết nghĩ là điều cần thiết Vìvậy, trong một số phần của luận văn, người đọc có thể phản ứng trước cảm giáctác giả luận văn đang viết lại những điều mà lịch sử đã viết, các bậc tiền bối đãviết mà không có một thông tin mới mẻ nào Tuy nhiên, trên tinh thần và địnhhướng làm việc của chúng tôi, việc viết lại những thông tin đó sẽ không vônghĩa, mà thậm chí, hữu ích, vì nó sẽ tạo cơ sở cho sự so sánh để chỉ ra đâu làđiểm tương đồng, hoặc sự tôn trọng tư duy, tâm thức của người Việt, cũng nhưnhững điểm khác biệt trong cách thể hiện, cách cảm thấy về nhân vật, dĩ nhiên bịquy định bởi truyền thống tư duy của người phương Tây

Việc nghiên cứu hình tượng văn học, do những quy đinh từ bản chất nộitại của hình tượng, không thể tiến hành một cách cô lập bằng những nét vẽ trựctiếp về nhân vật đó, mà phải nghiên cứu nó trong tương quan với toàn bộ hoặc

các bộ phận khác của kết cấu Điểm cốt yếu của Vạn xuân là nó miêu tả một

nhân vật mang trong mình những phẩm chất của một vĩ nhân Để đưa ra một cáinhìn toàn diện và phù hợp với tầm vóc ấy của nhân vật, tác giả luận văn sẽ khaithác đặc điểm hình tượng ấy từ các yếu tố làm nên tầm vóc nhân vật trên các vấn

đề sự nghiệp, tư tưởng (dĩ nhiên phải được thức nhận từ những tín hiệu nghệthuật của tác phẩm), và đặt nó trong quảng tính của không gian, thời gian Bêncạnh đó, chúng tôi cũng sẽ nhìn nhận hình tượng nhân vật thể hiện trong lối tưduy, bút pháp với hi vọng đây là con đường có những thuận lợi nhất định trongviệc tiếp cận đối tượng nghiên cứu

1.2 Nhân vật và hình tượng nhân vật Nguyễn Trãi trong truyền thống tiếp nhận của người Việt

1.2.1 Nguyễn Trãi trong đánh giá của các nhà viết sử, những bình luận của các danh nhân trong lịch sử

Khi nhắc đến Nguyễn Trãi, có lẽ bất cứ người Việt Nam nào cũng sẵn cótrong bộ nhớ của mình rằng đó là một nhân vật lịch sử vĩ đại bởi những đónggóp của ông cho chính lịch sử Việt Nam Theo những tư liệu lịch sử mà ngàynay chúng ta còn có được, Nguyễn Trãi, trước hết cần được nhìn nhận trong tưthế lịch sử của ông Nguyễn Trãi, chính là con người đã góp phần làm nên lịch

sử, chịu đau khổ, và thậm chí đã bị nghiền nát bởi bánh xe lịch sử với thảm án

Lệ chi viên, và cũng cần phải nói rằng, chính lịch sử đã làm nên Nguyễn Trãi, đãlựa chọn ông, để tôn vinh, và để hành hạ

Nguyễn Trãi là nhân vật số một trong lịch sử Việt Nam với sự cống hiếntrọn đời cho nhân dân, cho đất nước, nhân dân với nghĩa thực sự trọn vẹn củakhái niệm này Nhận định này hoàn toàn có thể tin tưởng được nếu nhìn vàonhững đánh giá của lịch sử đối với thân thế, sự nghiệp của ông Phần lớn các ýkiến đánh giá về Nguyễn Trãi đến nay đều cho thấy sự ngưỡng mộ, hoặc ít nhất

là nể phục của những sử gia, các học giả trung đại, cũng như hiện đại về phẩmchất, tư cách, năng lực của ông

Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí nhận xét trong một ý

kiến hết sức ngắn gọn nhưng khái quát được một cách cơ bản về cả đức độ, tàinăng văn chương và những đóng góp của Nguyễn Trãi cho lịch sử: “Ông có vănchương mưu lược, gặp được vua, kinh bang tế thế, làm bậc công thần mở nướcthứ nhất Về già muốn an nhàn, không tham địa vị” [6]; Tô Thế Huy đánh giáNguyễn Trãi bằng cách nói hình tượng: “Chính đó là sông Giang, sông Hán

trong các sông và sao Ngưu, sao Đẩu trong các sao vậy” [6]; Trong Kiến văn

tiểu lục, Lê Quý Đôn viết: “ đứng vào bậc nhất một đời, chức vị thượng thư,

cấp bậc công thần Cứ xem ông giúp chính trị hai triều vua hết lòng trung thành,tuy dâng lời khuyên răn thường bị đè nén mà không từng chịu khuất Người có

công lao đứng đầu về việc giúp rập vua, thì ngàn năm cũng không thể mai mộtđược” [6] Tuy nhiên, Lê Quý Đôn còn bình luận thêm, một cách đầy hàm ý chia

sẻ, xót thương: “nhưng vì tối nghĩa về “chỉ, túc” thành ra cuối cùng cũng khônggiữ được tốt lành, thật đáng thương xót” [6] Rõ ràng có thể chia sẻ với Lê QuýĐôn ở nhận định này Nhưng, xét cho cùng, một người như Nguyễn Trãi khôngthể là người không tri chỉ, tri túc, tất cả những gì ông phải gánh chịu đó chính làxuất phát từ lòng yêu nước, yêu dân, vì sự hối thúc từ khát vọng của một ngườiquân tử trong việc giải phóng năng lực của mình Có thể Nguyễn Trãi thấm thíasâu sắc bài học từ ông ngoại Trần Nguyên Đán: “đọc sách triệu trang mà bất lực/Bạc đầu xin phụ nỗi thương dân” (Tam vạn quyển thư vô dụng xứ/ Bạch đầukhông phụ ái dân tâm - Nhâm dần niên lục nguyệt tác) [74;194] Vả chăng, sự

“ngoan cố” của Nguyễn Trãi trước thời cuộc ấy lại có thể là may mắn cho lịch sử

và văn học Việt Nam, và cho chính bản thân ông, bởi đó chính là nguyên nhântạo ra khúc bi tráng cuối đời của Nguyễn Đỗ Nghi, một người triều Lê khẳngđịnh nhà Lê lấy được thiên hạ đều do sức của Nguyễn Trãi, và ông nói thêm:

“Tiếc thay trời chưa muốn bình trị thiên hạ, cho nên cuối cùng ông vẫn chỉ làmchức hành khiển Đông đạo, không được giở hết hoài bão của mình; việc đókhông phải là không may cho ông, mà là không may cho sinh dân đời Lê vậy”[6] Đây là một nhận định rất đáng lưu ý bởi người phân tích đã nhìn thấy đượctầm vóc, tài năng của Nguyễn Trãi và phán đoán được những tác động to lớn củaNguyễn Trãi đối với lịch sử và số phận của nhân dân nếu những tiềm năng củaông được giải phóng thành năng lực thực sự khi có một địa vị và quyền hànhtương ứng Nó khác với nhận xét có phần hà khắc của Lê Quý Đôn NguyễnNăng Tĩnh ở thế kỉ XIX, triều Nguyễn, khẳng định: “Nước Việt ta từ Đinh, Lê,

Lí, Trần đời nào sáng lập cơ nghiệp đế vương, tất cũng đều phải có các tướng tágiúp sức, nhưng tìm được người toàn tài, toàn đức như Ức Trai tiên sinh thì thật

là ít lắm” [6] Ngô Thì Sĩ, cha của Ngô Thì Nhậm - một nhân vật lịch sử mà số

phận có nhiều điểm tương đồng với Nguyễn Trãi, cũng viết trong Lịch sử tiêu án

đánh giá tài năng của Nguyễn Trãi trong thế so sánh, hoặc trong liên hệ với các

văn nhân khác: “Đầu đời Lê, trong số các nhân tài thu dụng được có Nguyễn ỨcTrai là giỏi hơn cả, còn các ông Lí Tử Tấn, Vũ Mộng Nguyên, Phan Phu Tiênđều là những tay cự phách trong làng văn” [6]

1.2.2 Nguyễn Trãi trong huyền tích, giai thoại

Nhân dân Việt Nam từ nghìn đời nay có truyền thống yêu nước, tự hàodân tộc và vì thế, có truyền thống tôn vinh những người anh hùng có công laođối với dân tộc như một sự ghi nhận và tri ân Nguyễn Trãi thuộc số người đượcnhân dân tri ân như vậy Nguyễn Trãi có cuộc đời, số phận khá đặc biệt, tài năngcũng đặc biệt, nên những giai thoại về ông khá phong phú, có liên quan đến cả

sự nghiệp cũng như những nỗi đau phận số Có thể nói hình tượng Nguyễn Trãihiện lên với một vẻ đẹp, vẻ hùng tráng và chua chát kì lạ trong lớp khói sươnghuyền thoại Ở đó, ta có thể đọc được sự tri ân và ngợi ca, sự chia sẻ và thôngcảm Có truyền thuyết nhằm khẳng định tài năng của Nguyễn Trãi, có truyềnthuyết lí giải sự xuất hiện của Nguyễn Trãi như một tất yếu của lịch sử, có truyềnthuyết thiêng hóa ông bằng việc coi ông là tinh tú hạ phàm để cứu dân độ thế; lại

có truyền thuyết xuất hiện như một ý thức lấy cái khói sương huyền thoại để làmvợi đi nỗi đau thân phận của ông, hoặc tìm ra cách lí giải căn cứ vào định mệnh,duyên nghiệp bởi không tin được sự thật lịch sử nghiệt ngã kia; lại có truyềnthuyết nhìn nhận Nguyễn Trãi như một người đa tình, lãng mạn

Có truyền thuyết kể rằng, vào thời kì Lê Lợi mới dựng cờ khởi nghĩa, thời

kì mà Nguyễn Trãi đã miêu tả trong Bình Ngô đại cáo là “Nhân tài thu diệp/

Tuấn kiệt thần tinh” (Tuấn kiệt như sao buổi sớm/ Nhân tài như lá mùa thu), mộtngày nọ người ta thấy trên hàng ngàn lá cây rừng trôi theo dòng suối có khắcdòng chữ “Lê Lợi vi quân, Nguyễn Trãi vi thần” Đó có thể là sản phẩm cóđược từ mưu kế của Nguyễn Trãi, hoặc của những người anh em nhà Lưu NhânChú như một số giả thuyết, nhưng quan trọng là sự kiện này cho thấy, ở đó cácnhân vật được thiêng hóa; sự xuất hiện của Nguyễn Trãi bên cạnh người chủtướng Lam Sơn đã được thiêng hóa, và đó là một tất yếu của lịch sử, của mệnh

trời Và chính điều này có lẽ là một trong những nhân tố quan trọng gây chú ý,tạo dựng niềm tin của nhân dân vào chiến thắng tất yếu của cuộc khởi nghĩa.

Truyền thuyết Nguyễn Trãi đi tìm minh chủ kể về hành trình đi tìm chủ

của ông với nhiều tình tiết hết sức hấp dẫn, cho thấy Nguyễn Trãi là người nhonhã, không những có tài năng mà còn rất cẩn thận, kiên nhẫn trong việc lựa chọnngười để cộng tác, giúp rập (điều này rất đúng với quan niệm của kẻ sĩ trongtruyền thống: chim khôn chọn cây mà đậu, người hiền chọn chủ mà thờ) Tácphẩm có đoạn kể:

“Hai người ấy chính là Lê Lợi và Trần Nguyên Hãn Nguyễn Trãi vốn biếttiếng Lê Lợi đã lâu, ông định bụng thế nào cũng tìm đến trực tiếp, nếu quả làngười có tài, có đức, sẽ giúp Trần Nguyên Hãn là một tay võ sĩ, căm giận quânNgô nên bỏ đi bán dầu để tìm người hào kiệt Một hôm hai người gặp nhau thìtrời đã tối, mới vào ngủ nhờ ở đền Chèm Nửa đêm họ mộng thấy ông thánhChèm trò chuyện với mấy vị thần khác Các thần mời thánh Chèm cùng đi hộitrên thiên đình, bàn việc nhân gian Thánh Chèm từ chối, lấy lẽ rằng ở nhà có hai

vị khách là quan Hành khiển và quan Quốc công đến trọ, đi vắng sợ thất lễ [90;425]

Truyền thuyết Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ (có nơi chép là truyền thuyết

về bài thơ Chiếu gon) kể rằng có lần Nguyễn Trãi đi dạo ở Thăng Long nhân một

ngày nhàn rỗi, đẹp trời thì gặp một cô gái bán chiếu gon Thấy cô gái xinh đẹp,mặn mà mà có vẻ con nhà có học thì Nguyễn Trãi nảy ý muốn thử tài, bèn đọcmột bài thơ rằng: “Cô ở nơi nào bán chiếu gon? Hỏi thăm xem chiếu hết hay còn?/Xuân xanh nay độ bao nhiêu tuổi?/ Đã có chồng chưa, được mấy con?” Khôngngờ cô gái cũng ứng khẩu đọc một bài thơ, xét về luật xướng họa thì khá chuẩn:

“Em ở Tây Hồ bán chiếu gon/ Cớ sao ông hỏi hết hay còn?/ Xuân xanh chừng độtrăng tròn lẻ/ Chồng còn chưa có, hỏi chi con” Về sau, hai người phải lòng nhau,

và Thị Lộ chính thức trở thành vợ Nguyễn Trãi sau đó không lâu

Đây là một giai thoại khá lí thú Và sau này có nhiều người suy diễn ranhiều thứ, kể cả cái dí dỏm hơi xấc láo của Nguyễn Thị Lộ trong câu “chồng còn

chưa có, hỏi chi con” Nhưng dầu hiểu như thế nào, và câu chuyện có thật haychỉ là truyền tụng sau một phút ngẫu hứng của ai đó, thì ít nhất nó cũng thêm vàokho văn học Việt Nam một cuộc xướng họa không tiền khoáng hậu Và điềuquan trọng nữa là nó cho thấy một nét đặc điểm tính cách, tâm hồn Nguyễn Trãi:

đa tình, đa đoan (trong thơ Nguyễn Trãi, có rất nhiều bài thơ thể hiện nét phong

tình này, trong đó Cây chuối có thể coi là một dẫn chứng tiêu biểu).

Liên quan đến câu chuyện tình duyên giữa Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị

Lộ là truyền thuyết rắn báo oán Chuyện kể rằng Nguyễn Phi Khanh, thân phụcủa Nguyễn Trãi, sau khi thi đỗ Tiến sĩ nhưng không được làm quan vì mắc tộicon nhà thường dân mà dám “trèo cao” lấy con nhà quý tộc hoàng tộc, bèn vềNhị Khê mở trường dạy học Trước hôm cho môn sinh phát quang cây cỏ đểdựng trường, nằm mộng thấy một con rắn mẹ đến xin hoãn lại vài hôm nữa hẵngdọn dẹp, vì rắn mẹ đang hoàn tất giai đoạn cuối cùng của công việc sinh nở.Nguyễn Phi Khanh đồng ý nhưng sau đó thì quên mất Khi học trò phát dọnđược một buổi, kịp nhớ ra thì học trò đã phát hiện và đập nát ba quả trứng củamột tổ rắn, sau khi rắn mẹ bị chặt đứt đuôi đã sợ hãi bỏ đi Tối hôm ấy, NguyễnPhi Khanh vì ân hận mà không ngủ được, chong đèn đọc sách thì thấy một conrắn hình thù giống con rắn trong mộng, nhưng đã đứt đuôi xuất hiện trên xà nhà.Con rắn quay phần đuôi xuống, từ chỗ bị đứt ấy nhỏ xuống một giọt máu thấm đỏ

ba trang giấy Đấy là con rắn báo cho Nguyễn Phi Khanh biết về việc sẽ trả thùbằng cách đẩy dòng họ Nguyễn Nhị Khê đến thảm họa tru di Con rắn ấy về sauhóa thân thành Thị Lộ để mưu việc trước Lê Thái Tông chết khi đang ở cùng Thị

Lộ Và khi ba họ Nguyễn Trãi bị chém thì Thị Lộ hóa rắn đi đâu biệt tích

Đây là một truyền thuyết đẫm màu huyền thoại nhất trong số các truyềnthuyết về Nguyễn Trãi, cũng là truyền thuyết như thế trong hệ thống các truyềnthuyết Việt Nam Và đây cũng là truyền thuyết được kể một cách bài bản, có mốiliên hệ hết sức chặt chẽ với sự thật lịch sử nếu nhìn vào mức độ tương ứng củacác sự kiện khi chúng được lắp ráp lại Đó là một truyền thuyết bi kịch và đaulòng, có cái gì bất nhẫn Tuy nhiên, chúng ta có thể thấy được phía sau cái bất

nhẫn ấy chính là sự sẻ chia với nỗi đau của Nguyễn Trãi Nó đã biến bi kịch củaNguyễn thành một nỗi đau dịu ngọt Có thể đây là lời lí giải từ phía những phíanhững kẻ thống trị để làm nhẹ bớt tội của mình.

Qua truyền thuyết, chúng ta có thể thấy được trọn vẹn hơn chân dungNguyễn Trãi, cũng như những tình cảm lớn mà nhân dân dành cho Nguyễn Trãi

Và, các truyền thuyết ấy, cũng như những dòng lịch sử còn sót lại, như cuộc đời và

sự nghiệp văn chương của Nguyễn, trở thành niềm cảm khái, nguồn cảm hứng vôtận cho các nhà văn tìm đến và giúp họ rất nhiều trong việc xây dựng hình tượng

Nguyễn Trãi Trong số đó không thể không nhắc đến Y.Féray với Vạn xuân.

1.2.3 Nguyễn Trãi trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

Nguyễn Trãi, với tất cả những gì đã cống hiến và mất mát, những gì đãhưởng thụ và chịu đựng, với những vinh quang và bi kịch, dĩ nhiên đã trở thànhnguồn cảm hứng cho văn chương nhiều thế kỉ, hoặc trong lĩnh vực này, hoặc lĩnhvực khác Không chỉ trong những nhận định thể hiện bằng lập luận của nhữnghọc giả trứ danh như Nguyễn Mộng Tuân, Lê Quý Đôn… Nguyễn Trãi còn xuất

hiện trong các sáng tác văn học của một số tác giả khác Lí Tử Tấn trong bài Đề

Ức Trai bích (Đề vách nhà Ức Trai) đã viết:

Tâm kính tương phùng khởi ngẫu nhiênBiệt khai thành thị nhất lâm tuyền(Phải có tâm hồn trong sáng mới chọn được cảnh đẹp/ Ông đã mở riêng ởđây một cảnh lâm tuyền giữa chốn thị thành)

Nguyễn Mộng Tuân viết một số bài thơ ca ngợi Nguyễn Trãi hết lời.Trong đó có những câu tuyệt bút:

Hoàng các thanh phong ngọc tự tiên Kinh bang hoa quốc cổ vô tiền Nhất thời từ hãn suy văn bá Lưỡng đạo quân dân ác chính quyền Bạch phát chỉ nhân thiên hạ lự Thanh trung lưu dữ tử tôn truyền

Nho lâm kỉ hứa chiêm sơn đẩu Hảo vị triều đình lực tiến hiền

(Ngồi trong gác vàng, dáng thanh như ông tiên trong lầu ngọc/ Giúp đời,làm rạng rỡ cho nước, từ xưa chưa có ai được như thế/ Nổi tiếng văn bá, từngđem văn chương múa bút một thời/ Nắm quyền thực sự phụ trách hai đạo quândân/ Tóc tuy bạc mà vẫn luôn luôn lo lắng việc đời/ Lòng trong trắng, ngaythẳng mong truyền lại cho con cháu/ Bạn làng nho một mực xem ông như TháiSơn Bắc Đẩu/ Vậy ông nên gắng sức vì triều đình tiến cử kẻ hiền tài)

Lê Thánh Tông nói về ông:

Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo

(Tâm của Ức Trai soi tỏ cả sao Khuê)Ngoài ra, chúng ta còn gặp những vần thơ viết về Nguyễn Trãi bằng cảmhứng ngợi ca trong các tác phẩm của Phan Phu Tiên, Hà Nhậm Đại các tác giảnhìn chung đều bày tỏ lòng kính trọng, ngưỡng mộ đối với nhân vật lịch sử đặcbiệt này

Bước sang thời hiện đại, Nguyễn Trãi tiếp tục là nguồn cảm hứng cho vănhọc, bên cạnh nhiều ngành nghệ thuật khác như sân khấu, điêu khắc, hội họa Đã

có nhiều bài thơ, của người Việt Nam trong nước và ngoài nước tiếp tục viết vềông với lòng ngưỡng mộ chân thành Riêng trong lĩnh vực văn xuôi, ta thấyNguyễn Trãi, trước hết xuất hiện trong hầu hết các tác phẩm viết về danh nhânthời chống Minh, dù đó là viết về Lê Lợi, Nguyễn Chích, Nguyễn Xí, TrầnNguyên Hãn Điều đó một lần nữa xác nhận tầm quan trọng của Nguyễn Trãivới sự nghiệp khai sáng nhà Hậu Lê, với việc tác động đến lịch sử dân tộc trong

tư cách là đầu óc của cuộc kháng chiến Những vì sao đất nước - bộ truyện về các nhân vật lịch sử, hay Ngựa ông đã về thể hiện rất rõ điều này.

Chúng ta cũng có thể thấy trong văn xuôi Việt Nam hiện đại, Nguyễn Trãi

là nhân vật có sức hấp dẫn được lựa chọn nhiều nhất (riêng Bùi Anh Tấn có hai

bộ Nguyễn Trãi (hai tập) và Ức Trai tâm thượng quang khuê tảo) Trong số các

tác phẩm ấy, xu hướng ngợi ca chiếm một phần lớn Điều này có thể thấy ngay

từ tên các cuốn sách Nguyễn Đức Hiền với Sao Khuê lấp lánh, Hoàng Công Khanh với Vằng vặc sao Khuê, Bùi Anh Tấn với việc lấy nguyên câu thơ của Lê Thánh Tông ca ngợi Nguyễn Trãi Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo Nhìn

chung các tác giả này đều cố gắng khắc họa một Nguyễn Trãi kì vĩ trên cơ sởnhững tư liệu của chính sử, những nhận định của các học giả, văn nhân và chính

sự nghiệp trước tác của Nguyễn Trãi Với dụng ý ca tụng những công lao củaNguyễn Trãi trong thế đối lập với những oan khuất, thiệt thòi mà nhân vật đãchịu đựng, các tác giả đều chú ý khắc họa một Nguyễn Trãi trong tư cách mộtchân quân tử: nhiều hoài bão, giàu tài năng, vị tha và độ lượng Cũng chính vìthế nên nỗi oan ức mà Nguyễn đã phải chịu đựng là những nỗi oan khủng khiếpnhất trong lịch sử Việt Nam Xu hướng thứ hai khi viết về Nguyễn Trãi trongvăn xuôi Việt Nam hiện đại là đi sâu khai thác những bi kịch mà nhân vật đãchịu đựng, trong đó nổi lên là bi kịch của một hoài bão không được thực hiện,một năng lực không được giải phóng, và xét đến cùng, là sự bất lực, bất hạnh và

nỗi cô đơn chính trị của Nguyễn Trãi Hội thề của Nguyễn Quang Thân chủ yếu

bắt đầu từ hội thề Đông Quan - lát cắt - thủ tục cuối cùng để hoàn tất sự nghiệpkháng chiến chống quân Minh Ở đó tác giả cũng khắc họa được một NguyễnTrãi cô đơn toàn diện: cô đơn trong tư tưởng, cô đơn trong tình cảm, cô đơn trênchiến trường hay trong màn trướng Nguyễn Quang Thân cũng rất chú tâm xâydựng, không chỉ hình tượng Nguyễn Trãi, mà còn là hình tượng một bi kịch của

lịch sử Và với nỗ lực ấy, Hội thề trở thành cuốn sách đạt giải A trong cuộc thi

tiểu thuyết 2006 - 2010 của Hội nhà văn Việt Nam trong tổng số tác phẩm dự thicủa 247 nhà văn (mặc dù cuốn này, theo cảm nhận của chúng tôi, là có chịu ảnhhưởng tư duy của Y.Féray, thậm chí có những chi tiết hư cấu giống đến mứckhiến người đọc khó chịu và người khó tính có thể nghĩ đến một vụ đạo văn)

Nguyễn Thị Lộ của Nguyễn Huy Thiệp tuy là một truyện ngắn nhưng đã thâm

nhập và tái hiện một cách rất sâu sắc bi kịch của Nguyễn Trãi bằng một cách viếttươi mới, lạ và thẫm đẫm chất thơ (đây là tác phẩm văn xuôi đầu tiên của ViệtNam nhìn Nguyễn Trãi bằng một con mắt khác với truyền thống, và có thể nó đã

mở đường cho cái nhìn khác về Nguyễn Trãi sau này) Trong tác phẩm này,Nguyễn Trãi hiện lên là một người tài hoa, nhạy cảm, cô đơn, và yếu đuối mặc

dù đầy hoài bão và trí lự kinh bang tế thế Thiên diễm tình của Nguyễn và Thị

Lộ cũng được nhà văn diễn tả hết sức sinh động Và theo chúng tôi, dù ngắn

nhưng Nguyễn Thị Lộ vẫn là tác phẩm viết hay nhất về Nguyễn Trãi, ở Việt Nam, cho đến thời điểm này Lệ chi viên của Mai Thục bắt đầu dò tìm những bi

kịch của Nguyễn Trãi từ thảm án ở trại vải, trên cơ sở đó cũng bày tỏ được sự sẻchia với những oan khuất mà Nguyễn đã phải chịu Tác giả cũng dành nhữngtrang hết sức cảm động để miêu tả mối tình diễm lệ nhưng oan nghiệt của ông

với người thiếp yêu bi kịch của mình Nguyễn Trãi của Bùi Anh Tấn, đặc biệt là tập 2, Oan khuất cũng rất có tham vọng xây dựng một hình tượng Nguyễn Trãi

cô đơn, cô độc Và tác giả cũng đã phần nào thể hiện được ý đồ ấy, mặc dù đây

có thể là cuốn sách được viết thiếu đầu tư, nếu nhìn vào cách hành văn và bốcục Xu hướng thứ ba của văn xuôi Việt Nam hiện đại khi viết về Nguyễn Trãichính là xoáy vào bí mật còn lại - những câu chuyện có tính chất đời tư với điểm

nút là mối tình Nguyễn Trãi - Nguyễn Thị Lộ Đấy là Nguyễn Thị Lộ của Hà Văn Thùy, Nguyễn Thị Lộ của Nguyễn Huy Thiệp, có thể kể thêm Trở về Lệ chi viên (in trong Tột đỉnh tình yêu - một cuốn sách đã bị cấm lưu hành) của Nguyễn

Thúy Ái

Với những gì nêu trên, có thể nói văn xuôi Việt Nam hiện đại đã đưa rađược cái nhìn khá nhiều mặt, đề cập được nhiều phương diện cuộc đời của nhânvật lịch sử này Và, tất cả những phương diện ấy, những khía cạnh ấy, vào nhiều

năm trước, cũng đã được thể hiện một cách xuất sắc trong Vạn xuân của

Y.Féray

1.3 Yveline Féray và tiểu thuyết Vạn xuân

1.3.1 Yveline Féray, vài nét về tiểu sử và văn nghiệp

Khó khăn lớn nhất mà chúng tôi gặp phải trong quá trình viết luận văn nàychính là việc tiếp cận được quá ít thông tin về tác giả Những nghiên cứu về

Yveline Féray ở Việt Nam đến nay vẫn còn quá ít ỏi, có lẽ không phải vì tác giả

ít viết về Việt Nam (bà đã có ít nhất ba tác phẩm viết về con người, đất nướcViệt Nam, bà còn là nhà nghiên cứu Việt Nam khá sâu sắc); cũng không phải vì

Vạn xuân là một tiểu thuyết tồi, mà có lẽ, ít người quan tâm đến Vạn xuân vì nó

quá đồ sộ Điều này phù hợp với quy luật tiếp nhận, và văn hóa đọc hiện đại.Những tư liệu chúng tôi có được dựa vào ba nguồn văn bản: tiếng Anh, tiếngPháp và tiếng Việt, đều chủ yếu có xuất xứ từ mạng internet

Trong Yveline Féray.org, tiểu sử của bà được viết như sau (nguyên bảntiếng Anh):

Louise - YvelineGatel sinh ở Rennes, miền Tây Bắc nước Pháp Ông của

bà (họ Le Gall) nói bằng tiếng Breton (ngôn ngữ Celtic) và đến từ Lannion Phầnlớn tuổi thơ của bà là ở Saint - Malo Hàng năm bà đều trở về cho một sự “đoàn

tụ tinh thần” - chỉ một ngoại lệ duy nhất là quãng thời gian 1984 - 1992 (đây cóthể là thời gian Y.Féray sang nghiên cứu phương Đông, Việt Nam và viết tiểuthuyết về Nguyễn Trãi - chú thích của tác giả luận văn) Tình cảm yêu mến của

bà dành cho Britany là cực kì sâu sắc, cũng giống như tình cảm của bà dành chonhững người bạn của bà, Gwen, Dodik và những người khác

Năm 1960, bà lấy một người Creole gốc Ấn Độ, PlerreRichard Féray một sử gia và chuyên gia về vùng Viễn đông của Châu Á Năm 1963 bà rời Pháp

-để tới Kampuchia cùng chồng và dạy trong một ngôi trường địa phương và cũng

cố gắng hướng mình thành một nhà báo, viết các bài báo hướng tới các độc giả

nữ của tuần báo Pháp ngữ phát hành ở Phnom - Penh với tên gọi “sự thật” (TheTruth)

Giai đoạn sống ở châu Á này là một nguồn cảm hứng để bà viết một cuốn

tiểu thuyết đầu tay La Fête des eaux (The Water Festival - lễ hội nước -tức lễ hội

té nước, một ngày hội truyền thống ở Campuchia - chú thích của tác giả luậnvăn) xuất bản năm 1966 và nhận được giải thưởng của hoàng thân NorodomSihanouk

Ngay khi trở về Nice, Pháp, bà hoàn thành một licenceès - letters với mộttrong những sử gia vĩ đại nhất về thời trung cổ, George Duby, người đóng vai trònhư là thầy hướng dẫn cho bà Cách lên kế hoạch và nghiên cứu sử học rất cóphương pháp đã để lại ấn tượng rất sâu đậm nơi bà.

Trong những năm 1970, bà làm quen với tác phẩm của Victor Segalen và

nền văn học Mĩ Latin Tiểu thuyết Trăm năm cô đơn của Gabriel Garcia

Marques trở thành một trong những cuốn sách gối đầu giường của bà Dưới ảnh

hưởng của cuốn sách này, bà bắt tay vào viết Epopée des bords du Chemin (Epic

along the Way), được Pierre JakezHélias viết lời nói đầu Và cũng theo bà thìđây là một kiệt tác của bà, “cuốn sách dành riêng cho tôi viết”

Cuốn sách là “một sự tuyệt đối của tinh thần thiết tha với văn hóa mangtính Breton” và các ấn bản giờ đây đã bán sạch, không tìm thấy một bản nào cả.Cuốn sách này cũng đánh dấu sự hoàn thành “giai đoạn phương Tây” của bà Tất

cả các tác phẩm khác trong tương lai do đó sẽ được kí với tên chính thức của bà:Yveline Féray, bỏ đi chữ “Louis” và bắt đầu khám phá thêm “giai đoạn phươngđông” của bà

Từ đó, Yveline Féray chuyên tâm nghiên cứu và viết về phương Đông,qua nhiều năm, bà đã có ba tác phẩm viết về Việt Nam, trong đó có hai tiểu

thuyết đồ sộ là Vạn xuân Dix mille printemps (về Nguyễn Trãi)và Lãn ông

-Monsieur Le Pareseux (về Lê Hữu Trác) [99]

Trang www.edicions - picquier.fr cũng có những thông tin khá thống nhấtvới trang trên về Yveline Féray (nguyên bản tiếng Pháp):

Yveline Féray, người gốc Breton, sau khi học Trung học và Đại học ởNice dưới sự hướng dẫn của nhà nghiên cứu trung đại Georges Duby, YvelineFéray trở thành nhà báo và giáo viên tại Campuchia Từ Campuchia trở về bà

mang theo cuốn sách đầu tiên là Lễ hội nước, nhà xuất bản Albin Michel, 1966.

1982 - 1983 bà du ngoạn ở Việt Nam và trở thành chuyên gia về Việt Nam saukhi hoàn thành cuốn tiểu thuyết lịch sử lớn về Việt Nam và Trung Quốc thế kỉXV [98]

Lê Trọng Sâm trong bài “Yveline Féray, nhà văn pháp độc đáo về Việt

Nam” đăng tải trên tapchisonghuong.com.vn cũng đưa những thông tin tương tự.

Ngoài ra, tác giả bài viết còn cung cấp thêm thông tin quan trọng có thể cho thấythêm tầm vóc, tài năng của Y.Féray: là hội viên Hội nhà văn Pháp từ năm 1982,

là một trong số ít nhà văn châu Âu đã tiếp thu và thâm nhập một cách sâu sắcvào rất nhiều khía cạnh của văn hóa Việt Nam

Với Vạn xuân, tháng 11/ 2002, Y.Féray đã được chủ tịch nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam tặng thưởng huân chương hữu nghị cao quý dành chonhững người nước ngoài đã có nhiều công lao to lớn cho Việt Nam.“Chúng tabiết rằng trong 50 năm qua, Chính phủ Việt Nam chỉ mới tặng 20 huân chươngnày cho 20 nhân vật xuất sắc nước ngoài” [68]

Tháng 4/ 2000, bà Y.Féray cho ra đời một tiểu thuyết dày trên 300 trang

về Lãn ông Lê Hữu Trác, một danh y số một Việt Nam thế kỉ XVIII Tác phẩmnày cũng đã được dịch ra tiếng Việt (2005)

Bà cũng là một cây bút cự phách chuyên viết về Việt Nam và châu Á,nhất là với một loạt truyện ra đời ở Pháp: truyện hoang đường và các truyềnthuyết về các cụ bà Việt Nam và các cụ bà Campuchia, Trung Hoa và Tây Tạng

Năm 1976, bà được nhận giải thưởng lớn các nhà văn phương Đông cho

Những người dạo đêm (Les promeneus - de -nuit), năm 1989 giải thưởng châu Á

và giải thưởng lớn về tiểu thuyết của thành phố Cannes cho Vạn xuân và nhiều

giải khác Tháng 10/ 2008, bà được chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Hiệp

sĩ Nghệ thuật và Văn chương Đây là một huân chương rất cao quý do chính phủsáng lập năm 1957 để thưởng cho những cá nhân đặc biệt nổi tiếng do nhữngsáng tạo của họ trong lĩnh vực văn chương, rực sáng ở Pháp và trên thế giới

Bà có lòng yêu Việt Nam vô bờ bến Sách, phong cảnh và hình ảnh ViệtNam tràn đầy trong nhà bà; bà diện áo dài xanh và chuẩn bị tết như người Việt,câu nói cửa miệng của bà là “ngôn bất tận tình”,

Qua những thông tin có thể chưa thật đầy đủ trên đây, chúng ta có thể thấyrằng, Yveline không phải ngẫu nhiên mà trở thành tác giả của cuốn tiểu thuyết

đồ sộ về Nguyễn Trãi, cũng không phải là tác giả của chỉ một cuốn tiểu thuyết vềViệt Nam Và Việt Nam cũng không phải là mảnh đất duy nhất để bà cày xới Làmột người có học, yêu phương Đông, tìm đến phương Đông và Việt Nam để rồigắn bó như một tình cờ định mệnh Một vốn sống phong phú, một sự hiểu biếtsâu sắc đã đành Nhưng đây còn là một văn tài Một văn tài thực sự, không chỉcăn cứ vào số giải thưởng bà đã đạt được hay số trang sách mà bà đã viết được,

mà là căn cứ vào tinh thần, tư tưởng, tình cảm mà bà đã để lại trong từng trangviết ấy

1.3.2 Tiểu thuyết Vạn xuân

Là một người yêu mến Việt Nam, nhưng tình yêu của Yveline Féraykhông đơn giản chỉ là sự gắn bỏ cảm tính nhiều khi chỉ thoáng qua của một dukhách đối với phong cảnh đẹp đẽ, “con người thân thiện” mà đó là thứ tìnhcảm có chiều sâu của một người luôn có khát vọng khám phá những trầm tíchvăn hóa của xứ sở vừa nên thơ vừa bi kịch này Những câu chuyện hoang đường,những truyền thuyết về các bà già được công bố ở Pháp, hai bộ tiểu thuyết đồ sộ

đã chứng minh điều đó Lê Trọng Sâm viết:

“Thật vậy, bà có lòng yêu Việt Nam một cách kì lạ: bao nhiêu công laođọc sách, tìm tòi tư liệu về Việt Nam, gặp gỡ các nhà lãnh đạo Việt Nam (PhạmVăn Đồng, Võ Nguyễn Giáp), các nhà trí thức nổi tiếng (Cù Huy Cận, Nguyễn

Đình Thi), nhờ người dịch Hoàng Lê nhất thống chí, Thượng kinh kí sự ra tiếng Pháp để viết về Lãn Ông Quá yêu mến nên bà lấy tên Vạn xuân để đặt cho ngôi

nhà biệt thự của bà ở thành phố Dinan [68]

Còn bản thân Y.Féray, trong Lời phi lộ mở đầu cuốn tiểu thuyết, đã viết:

“Năm 1980 cơ quan Liên hiệp quốc đã tổ chức lễ kỉ niệm 600 năm ngàysinh Nguyễn Trãi, nhà nhân văn lớn và cũng là một thi hào Việt Nam thế kỉ XV.Chính vào thời điểm ấy mà tôi có dịp làm quen với con người Nguyễn Trãi, vớithân thế và sự nghiệp của ông: vừa choáng ngợp trước sự cao đẹp biết bao hùngtráng, vừa tê tái trước bao là thảm kịch! Tuy nhiên bây giờ Nguyễn Trãi mới chỉhiện diện nơi tôi qua hình ảnh một vị đại thần ngày xưa, ngồi chễm chệ như bất

động dưới bộ áo phẩm phục màu xanh được vẽ trên tấm bích chương do người

Cu Ba thực hiện nhằm tổ chức dịp lễ Thế rồi, không hiểu định mệnh thế nào đãliên kết tôi vào số phận đặc biệt của con người ấy, để thúc ép tôi phải ghi chéplại toàn bộ lịch sử con người ấy, nhờ vào một chuỗi cơ duyên may mắn?

Nhưng phải làm thế nào đây?

Về cuộc đời hết sức phong phú của con người ấy, nhiều lĩnh vực quantrọng vẫn nằm trong bóng tối

Nhiều tài liệu còn thiếu vắng: phần bị tiêu hủy, phần lại thất lạc qua baocuộc xâm lăng, do khí hậu phong thổ, do côn trùng gậm nhấm và cũng còn do sựsao nhãng thờ ơ của con người.” [97;7]

Như vậy, Vạn xuân (DIX MILLE PRINTEMPM - Mười nghìn năm) được

gợi hứng bởi thứ tình cảm đặc biệt nảy sinh trong lòng Yveline Féray sau lầnmay mắn tình cờ bà được tiếp xúc với lễ kỉ niệm 600 năm ngày sinh NguyễnTrãi do Unesco tổ chức Đấy là thứ tình cảm, như chính tác giả nói, là sự choángngợp trước vẻ đẹp cao ả và hùng tráng, vừa tê tái trước số phận bi thảm củangười anh hùng, nhà nhân văn chủ nghĩa, nhà thơ xứ sở nhiệt đới Việt Nam.Dường như có một điểm gì đó đặc biệt đã xảy ra, mà nếu chỉ là lòng ngưỡngvọng, hoặc sự xúc cảm thông thường thật khó có thể khiến một người, với nhữngthông tin chắc chắn rất ít ỏi từ một cuộc kỉ niệm, dám dấn thân tìm kiếm tư liệu

để có thể viết về một nhân vật sống cách thời đại của mình năm sáu trăm năm!Yveline, như chính bản thân bà đã thừa nhận, cũng không hiểu điều gì đã xảy ra.Tuy nhiên, đấy có thể chỉ là cách nói của nhà văn để thể hiện cái tất yếu, cái hấplực không thể cưỡng từ nhân vật này Người đọc tinh ý sẽ thấy (mặc dù chỉ quabản dịch) cách gọi Nguyễn Trãi là “con người ấy” - cách xưng hô có thể khiếnchúng ta nghĩ đến một tình cảm da diết, dịu ngọt Phải chăng cuộc đời, số phậnNguyễn Trãi không chỉ khiến nữ nhà văn Pháp khâm phục, kính trọng và thươngxót? Phải chăng đã có một sự sẻ chia trong niềm đồng cảm tuyệt đối giữa một nữvăn sĩ của thế kỉ XX của nước Pháp dành cho một vĩ nhân, một anh hùng, vàcũng là một con người đa tình ở phương Đông xa xôi cách đấy năm, sáu thế kỉ?

Cuốn sách đã được viết ra bắt đầu từ nguồn cảm hứng ấy, nghĩa là từ một

số phận cụ thể - dù con người phải chịu số phận ấy có thể đại diện cho một dântộc hay một thời đại

Tuy nhiên, cũng như những nhà văn tài năng khác, viết về một nhân vậtnào đó không chỉ để nêu một cách phiến diện, lẻ loi những tình cảm, những nhậnđịnh dành cho nhân vật Yveline Féray đương nhiên thấu suốt được rằng “địnhmệnh một cá nhân và định mệnh cả tập thể nương dựa, nuôi dưỡng lẫn nhau, chonên viết về Nguyễn Trãi tức là viết về Đại Việt”, bởi bà ý thức sâu sắc: “Địnhmệnh của một con người có thể giúp ta hiểu được lịch sử một thời đại, nhưngngược lại, chỉ lịch sử thời đại người ấy sống mới giúp ta hiểu được định mệnhcon người ấy” [97;8] Dự phóng của tác giả sẽ tiếp tục được mở rộng theo conđường tất yếu của một nhà văn hiểu biết sâu sắc và rất mực chú trọng đến cácvấn đề văn hóa Vậy nên, cuốn sách, “xuyên qua tấn bi kịch của một nhà nho đạohạnh” sẽ là cuốn tiểu thuyết viết về một nền văn hóa trong thời điểm hết sức ngặtnghèo và giàu tính thơ, là nó phải đứng lên để bảo vệ bản sắc và tự do của mình,chống lại mưu đồ đồng hóa của kẻ ngoại bang, của một nền văn hóa khác

Mặt khác, khi đọc tác phẩm, chúng ta cũng luôn thấy hiện hữu một tưtưởng khá mang tính thời sự, nhất là trong lịch sử các nước phương Đông, đó làvấn đề mối quan hệ giữa chính trị với văn hóa, nhất là văn học; giữa quyền lựcvới trí thức Không phải ngẫu nhiên mà trong tác phẩm, tác giả luôn luôn có ýthức đặt Nguyễn Trãi trong mối quan hệ rất đặc biệt với Lê Lợi, và dường nhưcác nhân vật luôn luôn có sự xuất hiện song trùng, cũng như họ luôn tồn tại trongcái nhìn thấu suốt Thậm chí Nguyễn Trãi luôn xuất hiện trong cái nhìn đầy xétnét, nặng những suy tính của Lê Lợi, còn Lê Lợi lại xuất hiện trong cái nhìn đầysuy tư của Nguyễn Trãi “Về mặt này, cặp song đôi Lê Lợi - Nguyễn Trãi khôngthể không làm ta nhớ đến các cặp song đôi lừng danh trong lịch sử chẳng hạnnhư Becktt - Henri 11; Richelieu - Louis 13; và gần với chúng ta hơn Mao TrạchĐông - Chu Ân Lai; De Gaule - Malraux Sự cao thượng vĩ đại của Nguyễn Trãi

là luôn luôn biết chọn lựa và phục vụ chữ Đức (theo nghĩa của đạo Khổng là

lòng nhân ái đối với lê dân), chống lại mọi sự lạm dụng quyền bính Một sự

phản kháng bằng cách theo tinh thần từ bỏ của đạo Lão hoặc là dưới hình thứcgián nghị nghiêm khắc nhưng kính cẩn của Mạnh Tử ” [97,11] Trong tinh thầnhướng về những vấn đề mang tính thời sự ấy, tác giả cũng đã cho người đọc thấy

“những nẻo đường đa dạng và tất yếu của quyền lực mà con người phải đi theo”[97; 11] Tác phẩm vì thế cũng nêu lên bao vấn đề khiến người đọc không thểlãng quên ngay sau khi gấp lại trang cuối cùng của cuốn sách Đấy là sự tranhđoạt quyền bính, sự thống trị độc tôn nhiều phần hà khắc của tư tưởng chínhthống; mãnh lực, hấp lực của tình yêu, của dục tính, của sự nghèo đói và thahóa Tất cả làm nên một thế giới sống động, phồn tạp, nên thơ mà cũng rấtnghiệt ngã

Nhìn vào danh sách những nhân vật mà Y.Féray cảm ơn (mặc dù, theo bà,

“bản danh sách này chắc chắn vẫn còn bỏ sót một vài vị ngoài ý muốn”), ta cũng

có thể thấy được quá trình lao động nghiêm túc và khắc khổ mà bà đã trải qua,trong một khát vọng mà những người Việt Nam yêu quý lịch sử, yêu quýNguyễn Trãi có lẽ cần phải tri ân Bà đã chịu khó lắng nghe, không chỉ cácchuyên gia lịch sử, không chỉ các nhà tiểu thuyết, không riêng các nhà văn hóa,ngoại giao, quân sự mà là tất cả họ Có thể nói, ngoài niềm đam mê, nội lựccủa mình, nhà văn đã huy động được sức mạnh tổng hợp của trí tuệ, để xây dựngnên một hình tượng Nguyễn Trãi kì vĩ, để “độc giả sẽ say sưa kinh ngạc trước tàinăng đa dạng của kẻ sĩ Việt Nam này vì ông ta vừa là một thi hào, vừa là mộtnhà viết văn cừ khôi, một chiến lược gia có tầm mắt viễn thấu, một nhà ngoạigiao tài tình, một nhạc sĩ lịch lãm, một nhà địa lí thông thái và là một nhà sưphạm tuyệt vời Lúc ấy độc giả sẽ hiểu được rằng tấn thảm kịch thực sự củaNguyễn Trãi là tấn thảm kịch của một vĩ nhân sống trong một xã hội quá ư bénhỏ” [97;12]

Để xây dựng được một hình tượng Nguyễn Trãi như thế, Y.Féray đã hấpthu trong mình không chỉ là vấn đề văn hóa, mà là vấn đề của văn chương triếthọc, mĩ học cả phương Đông và phương Tây, chuyển hóa nó thành năng lượng

văn chương thứ thiệt khi phóng bút Vạn xuân hấp dẫn người đọc một phần rất

quan trọng bởi sự kết hợp một cách hài hòa, nhuần nhuyễn tư duy biện chứng,duy lí phương Tây với lớp khói sương của tư duy huyền thoại nặng trĩu tình cảmcủa phương Đông; kết hợp hài hòa tư duy tiểu thuyết hiện đại châu Âu văn minhvới bút pháp chấm phá uyển chuyển nhiều khi lãng đãng của truyền thống văn

học Đông Á Và Vạn xuân, vì thế là tác phẩm viết về những huyền thoại.

Có lẽ cũng cần phải nói thêm rằng do hạn chế về ngoại ngữ, cho nên việc

nghiên cứu Vạn xuân của chúng tôi được tiến hành thông qua khảo sát bản dịch

của Nguyễn Khắc Dương Điều đáng tiếc là, theo thiển ý của chúng tôi, có một

số chỗ của bản dịch đã không được ưng ý, ví như khi nói về một thứ sản phẩmcủa Việt Nam, vại Hương Canh, dịch giả đã chuyển ngữ là “vại Hương Cành”,hay nhân vật Lí Tử Tấn, Tiến sĩ đồng khoa với Nguyễn Trãi, được ghi là “Lí TựTân”, khái niệm “âm nhạc” được sử dụng trong bản dịch cũng chưa thực sự phùhợp với bối cảnh lịch sử - văn hóa Bởi như chúng ta biết thế kỉ XV khái niệmnày chưa xuất hiện ở Việt Nam (Đại Việt)… Điều này góp phần nói rằng việcdịch thuật của là khó khăn Câu chuyện không chỉ là ngôn ngữ, mà còn là vănhóa Vấn đề còn lại là phải nghiên cứu hình tượng Nguyễn Trãi như thế nào đểtránh được những khập khiễng ấy? Chúng tôi sẽ nỗ lực khắc phục điều đó trongtinh thần chung của luận văn: chủ yếu đi vào hình tượng và cấu trúc sự kiện,tránh mọi khảo sát trên bình diện ngôn ngữ

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM CON NGƯỜI NGUYỄN TRÃI TRONG CÁI NHÌN CỦA Y.FÉRAY

2.1 Nguyễn Trãi trong tư cách người anh hùng của dân tộc Việt Nam

2.1.1 Khát vọng kinh bang tế thế

“Mỗi cá nhân đều có một khía cạnh Ai mà dám tự thị là biết được nhữngkhía cạnh ấy Và người nào tự chọn cho mình một mục đích cao thì sẽ trải quabiết bao nhiêu nẻo đường đôi khi rất ngoằn ngoèo trước khi đạt được mục đích”[97;160] Yveline Féray đã nhìn thấy ở Nguyễn Trãi tư cách của người anh hùngcủa dân tộc Việt Nam trước hết bởi ông là người có khát vọng kinh bang tế thế.Con đường mà đã chọn thật dài, lắm chông gai, đặc biệt cô đơn và phải đánh đổibằng cả mạng sống Là “Nho sĩ bậc nhất”, “vị Đình Nguyên có một không hai”nhưng Nguyễn Trãi không có được cảm xúc của một người đứng ở đỉnh caodanh vọng Chàng thấy cái “giấc mộng kê vàng”đạt được hình như “khôngthực”, thấy “chóng mặt”, vì “Nếu thế thì lợi ích gì cho những năm dài đã qua bênthầy để nấu sử sôi kinh? Ích lợi gì những lần thức suốt đêm đọc sách dướitrăng?” [97;301] Khi cùng cha đưa vợ con về lánh nạn ở Côn Sơn chàng vẫntiếp tục thể hiện “ước muốn cháy bỏng muốn lấp bể dời non, muốn đuổi quânxâm lược và xoa dịu nỗi đau khổ của người dân” [97;388], là “hoài bão nhìnthấy quê hương thanh bình dưới quyền cai trị của một bậc minh quân” [97;392]

Tư tưởng này của Nguyễn Trãi đã được cụ thể hóa trong những hành động,những suy tư dành cho nhân dân, đất nước

Trong suốt gần mười năm đen tối của lịch sử và bi đát của cuộc đời (nhẫnnhịn sống cuộc đời giam hãm ở Đông Quan để chờ thời), ông đã không ngừng

“lùng sục quá khứ, bình luận hiện tại, tìm hiểu những lí do thất bại, đánh giánhững tác nhân tạo nên chiến thắng” [97;572]

“Bởi vì nền chính trị của nhà Hồ quá nặng nề nên chỉ cần nửa năm vachạm là đủ cho sự nghiệp đổ nhào và đất nước rơi vào tay quân thù” “Tập hợp

những người ái quốc lại vẫn chưa đủ đâu” [97;572] Đấy là một nhận thức quantrọng của Nguyễn Trãi khi quan sát những cuộc nổi dậy manh mún, tự phát Từnhững nhận thức đúng đắn về thời thế tại từng thời điểm, những phân tích thấuđáo, những trăn trở suy tư Nguyễn Trãi đã dự cảm được những biến cố trọng đại.Dựa trên tất cả những điều đó cộng với việc biết đặt niềm tin đúng chỗ vào đấtnước, nhân dân, truyền thống dân tộc, sự xuất hiện của những anh hùng, nhất làmột vị minh chủ thực sự, Nguyễn Trãi đã chuẩn bị những điều kiện tiên quyết chotương lai và sẵn sàng dấn thân khi có thời cơ phù hợp.

Khát vọng kinh bang tế thế đã đặt Nguyễn Trãi vào tình thế buộc phảiquan sát, xem xét, đánh giá và lựa chọn minh chủ Ông đã theo dõi, tìm hiểukhông biết mệt mỏi những hành động, những ứng xử của Lê Lợi trong một thờigian dài chỉ với mục đích xem ông ấy có đúng là người có thể cùng mình hiệnthực hóa hoài bão với đất nước nhân dân hay không Nguyễn Trãi nhận ra những

ưu thế, ưu điểm của Lê Lợi trong lần đầu tương kiến nhưng cũng biết ông và LêLợi không thể trở thành tri kỉ, nhưng vì nhân dân ông buộc phải chấp nhận, phảitòng thuộc Ông đã cố gắng vượt qua những tủi nhục cá nhân khi bị Lê Lợi dèchừng, xem nhẹ, cố tình lãng quên sau kháng chiến chống quân Minh, khi triềuđình đang từng bước ổn định và phát triển chỉ để hi vọng những dự phóng lớnlao có cơ hội trở thành hiện thực Khi những cố gắng không thành, ông vẫnkhông nản chí, ông gửi gắm những mơ ước của mình vào công việc dạy dỗ vịquân vương trẻ tuổi Mơ ước cao quý của Nguyễn Trãi cho đến tận hơi thở cuốicùng vẫn là “đem lại Vạn Xuân cho đất nước mãi mãi” và hi vọng “thầm kín ấykiên vững như ngọn đèn tận đáy đêm đen” [97;878]

Khát vọng kinh bang tế thế còn được thể hiện trong tình cảm của NguyễnTrãi đối với nhân dân Ngay từ khi bắt đầu đặt chân vào hoạn lộ, khi còn là mộttân tiến sĩ trẻ tuổi, những phát biểu của Nguyễn Trãi đã tạo ra dư chấn lớn

“chúng ta nên lưu tâm tới những nổi khổ mà dân đen đang phải chịu Làm sao cócông bằng được khi có những người phải sống bằng cỏ, bằng đá khi người kháclại có đất đai trải dài tới tận chân trời, với biết bao nô lệ và thừa thãi lúa gạo”

[97;325] Hẳn rằng khi nói câu ấy Nguyễn Trãi đã hình dung được sự ghen ghétcủa bá quan hướng về bản thân ông Không chỉ lo lắng, yêu quý mà Nguyễn Trãicòn đặc biệt tin tưởng ở nhân dân Với ông, nhân dân chính là cội nguồn làm ramọi sức mạnh, làm nên truyền thống dân tộc: “có lẽ trong ít lâu họ phải ngậmhờn mài gươm dưới trăng trước khi chiến thắng một cách chắc chắn vào mộtngày kia Dân chúng sẽ trợ lực cho họ để lấy nhục rửa nhục” [97;402] NguyễnTrãi biết tin tưởng khi người ta tuyệt vọng, hơn thế niềm tin của ông hoàn toàn

có cơ sở, được kiểm chứng bằng máu xương của người đi trước Nếu tư chất, sựdạy dỗ, truyền thống yêu nước, yêu mến tri thức, yêu dân của một gia đình đã tạonên tư tưởng vĩ đại ở Nguyễn Trãi thì hoàn cảnh đất nước, nhân dân chính là môitrường để ông dấn thân hiện thực hóa ước mơ của mình

Có thể nói, trong cách thể hiện của tác giả, cả cuộc đời Nguyễn Trãi đã tậnhiến cho đất nước, nhân dân Ông không mang trong mình khát vọng công danhthông thường Điều đó được thai nghén bởi tư chất thông minh bẩm sinh, khátvọng hiểu biết đa dạng, khả năng suy tư trước cuộc đời, và thể hiện trong nhiềuhoàn cảnh khác nhau của đất nước cũng như của cá nhân Nó được cụ thể hóabằng những phân tích thấu đáo về chế độ, những nhận định đúng đắn, sâu sắc vềthời thế và những cuộc dấn thân Cái chết của ông là biểu hiện sự bế tắc của khátvọng kinh bang tế thế, là một tất yếu của quy luật: thể chế chính trị đương thời sẽgạt bỏ những gì mà nó không chịu thừa nhận dù cho đó là tất yếu của sự pháttriển Chúng ta cái trân trọng và nể phục Nguyễn Trãi bởi ông đã mãnh liệt chốnglại tất cả những quy luật ấy vì khát vọng cao quý, vĩ đại của mình

2.1.2 Nhà chính trị, quân sự

Trong tác phẩm, nhân vật Nguyễn Trãi đã từng nói với người học tròKhiết của mình sau cái chết đầy dư âm và ám ảnh của cô kĩ nữ Tiểu Mai “Táilập lại những gì đã đổ vỡ, đòi hỏi một thái độ dặc biệt Dẹp cơn tao loạn đòi hỏiphải có một tài năng lớn lao” [97;516] Lời nói của một bậc “đại nhân, dại trí,đại dũng” vào từng thời điểm quyết định đôi khi chính là sự kết tinh cao độ của

tư duy và phẩm chất của người đó Với Yveline, câu nói ngắn gọn và súc tích

như một danh ngôn của Nguyễn Trãi chính là biểu hiện của một nhà chính trịquân sự có tầm cỡ.

Trước khi là một nhà chính trị, nhà ngoại giao tài giỏi thì Nguyễn Trãi làmột nhà quân sự Đứng ở góc độ nào thì tư tưởng “mưu phạt tâm công” cũng dẫnđường chỉ lối cho ông Không nhằm vào mục đích đánh thành mà là thu phụclòng người, tiêm độc dược hoài nghi vào kẻ thù, củng cố ý tưởng đấu tranh chochính nghĩa cho quân mình, bảo tồn sinh mệnh cho một viễn cảnh, đó chính làhình tượng nhà quân sự, chính trị, ngoại giao đầy nhân văn trong cảm nhận vàthể hiện của nữ văn sĩ Yveline Féray

Nhắc đến chiến tranh, người ta đều nghĩ ngay đến giết chóc, đổ máu, tổnthất về cả vật chất và tinh thần Trong tác phẩm, nhà quân sự Nguyễn Trãi đã tìmlại cho chiến tranh ý nghĩa văn hóa vốn có của nó “người ta không đánh nhau đểthôn tính lãnh thổ, mà chiến đấu để giết chết tai ương Mỗi chiến binh đều tâmniệm phải chứng tỏ sự cao quý của mình, của vua mình, của sự nghiệp và xứ sởmình” [97;428] và hơn nữa là mang đến cho chiến tranh mang ý nghĩa nhân văn

Tài năng quân sự của Nguyễn Trãi “không được đo lường bằng tài cungkiếm, nó hoàn toàn xuất phát từ khả năng thâm hiểu, phân tích, dự đoán và tậptrung tuyệt vời vào các mục tiêu cần đạt được Thêm vào đó, vị quân sư lại cómột quan điểm hết sức độc đáo, một lí tưởng về tự do hết sức tân kì” [97;738].Ông chủ trương một cuộc chiến đấu có chính nghĩa, khéo léo phối hợp giữa thuậtquân sự với thuật tâm chiến, bạo động một cách chính đáng, lòng nhân đạo, công

lí và chinh phục nhân tâm Quân sự của Nguyễn Trãi không nhằm vào chinhphục tình cảm dân chúng mà còn là sự nỗ lực chinh phục trái tim kẻ thù chínhmình nữa, nhờ đó mà thiểu số thắng được đa số và sự yếu đuối đã khuất phụcđược sức mạnh bạo tàn Quan điểm và lí tưởng về chiến tranh của Nguyễn Trãi

có cơ sở từ tư tưởng nhân nghĩa và công chính, “đem nhân nghĩa chống lại sựbạo tàn, đem ánh sáng dọi vào chỗ tối tăm, đem thiện lương chống lòng gian trá,đem cao thượng chống lại sự đê hèn” [97;765]

Tấn công vào Đông Quan - cơn bão táp cuối cùng để dành lại hòa bìnhmột cách chắc chắn, đám đông đau khổ ức chế trong gần hai mươi năm chiếntranh gầm thét, khuôn mặt đằng đằng sát khí, đòi phải trả thù Trong hoàn cảnhnóng bỏng ấy, Nguyễn Trãi vẫn kiên định đường lối “những dự phóng lớn laophải được xây dựng trên nhân nghĩa và công chính Và nhân đức chính là ở chỗbảo toàn các sinh mệnh cho những viễn cảnh lâu dài hơn”, ông khẳng định: “mộtkhi đã chiến thắng kẻ thù, biết chiến thắng chính mình đó chính là sự khônngoan của chúng ta” [97;810-811] Rõ ràng, trong mọi hoàn cảnh, Nguyễn Trãivẫn kiên vững nguyên tắc nhân văn về chiến tranh vì con người, vì nền hòa bìnhvĩnh viễn cho không chỉ một dân tộc.

Quan điểm quân sự tiến bộ của Nguyễn Trãi còn thể hiện ở cách xây dựng

và tập hợp lực lượng (đội quân nhân dân, đội quân nhân nghĩa) và tính chất củacuộc chiến tranh mà ông hướng tới là chiến tranh nhân dân Yveline đã khéo léodựng lại một cuộc tranh luận giữa hai nhà quân sự: một bên là quân sư NguyễnTrãi một bên là vị tướng tài ba Trần Nguyên Hãn Trần Nguyên Hãn cho rằngsức mạnh thực sự của một cuộc chiến nằm ở trong tay sĩ quan, binh lính (phụ tửchi binh) còn Nguyễn Trãi cho rằng chiến tranh phải dựa vào những người nôngdân, nô bộc, những kẻ khốn khổ… Như vậy, quan điểm quân sự của ông tự thân

nó đã mang tính chất tranh biện Ông nhận ra sức mạnh cũng như những hạn chế

có tính chất truyền thống của đội quân này và cố gắng tạo ra sức mạnh từ nhữngđiểm cốt tử: “sự căm thù là một động cơ mãnh liệt” Chiến thắng Tốt Động đượcxem là “cuộc chiến trong mưa bùn” với tổn thất của quân Minh lên tới 50 ngànngười chết, hai tướng và một cố vấn bị kiếm đâm chết giữa trận, 10 ngàn bị bắtlàm tù binh và thêm vào đó là chiến lợi phẩm khổng lồ bị rơi vào tay quân Việt.Trong trận đánh này, sát cánh cùng với chiến binh chuyên nghiệp còn có toàn thểnhân dân, họ cung cấp lương thảo, tạo chỗ dựa cần thiết, trực tiếp chiến đấu…Chiến thắng này đã tạo ra bước ngoặt quan trọng cho cuộc kháng chiến, và hơnthế nó là một minh chứng thuyết phục nhất cho những nhận định, những hànhđộng, những suy nghĩ, tính toán của Nguyễn Trãi trong việc thực hiện cuộc chiến

tranh toàn dân “Cho đến nhiều năm sau và kể cả suốt chiều dài lịch sử về sau,trận Tốt Động vẫn còn khắc ghi vào kí ức mọi người như một khuôn mẫu vềcuộc chiến tranh nhân dân, cuộc chiến trong đó nhân dân đóng vai trò quyết địnhlàm chủ lịch sử chính mình” [97;761].

Trong hơn một nghìn trang tiểu thuyết, tác giả đã dành hẳn hai chương(7,8) với hơn hai trăm năm mươi trang giấy nói về cuộc chiến tranh chống quânMinh ròng rã hơn hai mươi năm trời Chỉ có trên dưới 15 trận được nhắc đếntrong hàng trăm trận đánh và chiến thắng Chỉ có 4 trận được mô tả kĩ lưỡng(cuộc rút binh ở núi Chí Linh - trận Lạc Thủy, Ninh Kiều, Tốt Động và ChiLăng) Trong 4 trận ấy, có hai trận đánh được tác giả dụng công để cho nhân vậtNguyễn Trãi có cơ hội được tranh luận, được bày tỏ ý kiến để tìm ra phươngcách tốt nhất Nguyễn Trãi đã dồn tâm sức vào cuộc chiến đấu, tìm mọi cách đểgiảm thiểu thương vong, gìn giữ lực lượng, ông đã hướng Lê Lợi đến một tầmnhìn rộng lớn hơn về cuộc chiến tranh nhân dân Tiến đúng lúc nhưng thoái cũnghết sức quan trọng, cuộc rút binh về núi Chí Linh là một trong những điểm nhấn

về chiến thuật Trong trận Chi Lăng, Lê Lợi đã gạt Nguyễn Trãi ra ngoài những

dự tính của mình, và trận ấy đã để lại tổn thất lớn lao với sự hi sinh của một loạtnhững vị tướng tài giỏi như Trần Lưu, Phạm Văn Xảo, Hiêm, Lê Thụ, nữ sát thủLức, Lê Ngân, Trương Chiên… Họ - “các vị anh hùng đã thành những con malang thang”[97;804]

Quan điểm của tác giả Hoàng Công Khanh và Nguyễn Quang Thân, BùiNgọc Tấn khi xây dựng hình tượng nhà quân sự Nguyễn Trãi không giống với

Yveline, thậm chí có những điểm đối lập với nữ văn sĩ Thứ nhất, tác giả Hội thề

và Vằng vặc Sao Khuê rất dụng công trong việc mô tả các trận đánh, đặc biệt đó

là sự tham gia vạch chiến lược của Nguyễn Trãi Ông không chỉ mưu lược, giỏidụng binh mà còn giỏi nhận diện và sử dụng nhân tài một cách thích hợp vàotừng thời điểm: mưu giữ lại tên Đô ti Chu Kiệt [45;146], ý kiến của chú Cạy, CốNghĩa, [45], biết nhận diện tài năng của người khác (Trần Nguyên Hãn) Mộtnhân vật tìm đến hiến kế cho Lê Lợi, nhưng không được quan tâm vì Lê Sát cho

rằng đó là kế hoạch bỏ đi, Trần Nguyên Hãn đã dẫn đến gặp Nguyễn Trãi và mọiviệc được giải quyết Cách ứng xử của nhà quân sự Nguyễn Trãi trong con mắtcủa nhà văn Hoàng Công Khanh cũng có phần khinh bạc Trong cả ba tác phẩm

Vằng vặc Sao Khuê, Hội thề, Nguyễn Trãi (quyển 1: Oan khuất) nhân vật

Nguyễn Trãi rất ý thức được tài năng của mình vì thế có phần kiêu ngạo trongứng xử với mọi người Trong việc xây dựng hình tượng nhà quân sự NguyễnTrãi, một mặt, Yveline tôn trọng nguyên tắc nhà quân sự tài ba là “người ngồitrong màn trướng có thể quyết thắng ngoài ngàn dặm”, vì vậy không cần thiếtphải mô tả nhiều trận đánh, những chiến thắng mà bà nhắc đến thường nhằmgián tiếp tôn vinh Nguyễn Trãi bởi đằng sau các kế hoạch tác chiến tuyệt vời ấyluôn có bóng dáng của ông Mặt khác, Nguyễn Trãi là một nhà quân sự đại tài và

có một nhân cách hết sức thanh cao, vì vậy ứng xử của Nguyễn Trãi bao giờcũng tinh tế, thâm thúy khôn dò, hơn thế ông luôn khiêm nhường, và đấy chính

là điều thường thấy ở bậc cao nhân

Viết Vạn xuân, Yveline cũng phát hiện ở Nguyễn Trãi phẩm chất chính trị

kiệt xuất Điểm đặc biệt là tư tưởng chính trị của Nguyễn Trãi được thử tháchtrong nhiều hoàn cảnh: sự giao thoa liên tiếp của các triều đại Trần, Hồ Lê, làmột đất nước loạn lạc, bị chiến tranh tàn phá nặng nề, hoặc một đất nước mà sựtái thiết đang manh nha Đó là những dung môi thuận lợi để nhà chính trị xuấtchúng có cơ hội được thi thố tài năng với đời một cách trọn vẹn Dù là lời phátbiểu trực tiếp trước quần thần, đối thoại đầy chia sẻ với người thân, với tiềnnhân, giáo huấn học trò (kể cả học trò là thiên tử), hay kí thác qua những soạnthảo về địa lí, âm nhạc thì nội dung nổi bật của nó vẫn thống nhất ở quan điểmthân dân, tính chất nhân văn của chính trị

Điểm độc đáo siêu việt của ý thức chính trị Nguyễn Trãi là ông nhìn thấytai họa của các vương triều có căn nguyên ở sự bất hạnh tận cùng mà dân đenphải chịu đựng, cách thức tốt nhất để giải quyết vấn đề là “phải nhổ hết gốc rễ taihọa đó là nỗi bất hạnh tận cùng của dân đen Đó chính là căn bản của vấn đề”[97;325] bằng cách trừ khử nghèo khó bất công và đem lại bình an cho xứ sở