Hình tượng người trí thức trong truyện ngắn thời kỳ đầu của lỗ tấn

Chính vì những lý do trên, cùng với lòng kính phục và sở thích hiểu biết về Lỗ Tấn nên chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn”

Trêng §¹i häc VinhKHoa Ng÷ v¨n - -

H×nh tîng ngêi trÝ thøc

trong truyÖn ng¾n thêi kú ®Çu cña lç tÊn

Kho¸ luËn tèt nghiÖp - kho¸ 1998 – 2002

Ngêi híng dÉn: ThÇy gi¸o NguyÔn V¨n Tri

Ngêi thùc hiÖn: Sinh viªn Ph¹m ThÞ Th¸i Hoµ

Trớc khi trình bày nội dung của khoá luận, xin chân thành cảm ơn tất cả mọi tấm lòng đã quan tâm u ái dành cho chúng tôi.

Vinh, tháng 6/2002

Tác giả khoá luận

Mục lục

Trang

Lời cảm ơn 1

Phần mở đầu 2

1- Lý do chọn đề tài 2

2- Lịch sử vấn đề 3

3- Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4- Đối tợng nghiên cứu 4

5- Phơng pháp nghiên cứu 4

6- Cấu trúc khoá luận 5

Phần nội dung 6

Chơng 1: Hình tợng ngời trí thức trong sáng tác thời kỳ đầu của Lỗ Tấn

.

6 1.1 Hình tợng ngời trí thức là những nho sĩ phong kiến 8

1.2 Hình tợng ngời trí thức xuất hiện thời kỳ cách mạng Tân Hợi 13

1.3 Hình tợng ngời trí thức trong phong trào Ngũ Tứ 18

1.4 Hình tợng ngời trí thức là nhân vật “Tôi” 19

Chơng 2: Nghệ thuật xây dựng hình tợng ngời trí thức trong sáng tác

thời kỳ đầu của Lỗ Tấn 23

2.1 Miêu tả ngoại hình 23

2.2 Miêu tả nội tâm và hành động nhân vật 26

2.3 Ngôn ngữ nhân vật 28

2.4 Miêu tả thiên nhiên 30

Chơng 3: ý nghĩa của việc xây dựng hình tợng ngời trí thức trong sáng tác thời kỳ đầu của Lỗ Tấn 32

3.1 ý nghĩa hiện thực 32

3.2 ý nghĩa phê phán và cải tạo xã hội 37

Phần kết luận 46

Tài liệu tham khảo 51

Phần mở đầu

1- Lý do chọn đề tài:

Lỗ Tấn là nhà văn có vị trí quan trọng trong nền văn học hiện đại Trung Quốc nói riêng và văn học thế giới nói chung Tác phẩm của ông viết ra bao quát trong một phạm vi vô cùng rộng lớn: truyện ngắn, tạp văn, lý luận văn học, khảo cứu, dịch thuật Tuy nhiên, mặt sáng tác làm cho Lỗ Tấn nổi tiếng lại chính là truyện ngắn và trong đó không thể không nói đến những đóng góp về mặt nghệ thuật xây dựng hình tợng ngời tri thức

Để có đợc thành công trong sáng tác truyện ngắn của Lỗ Tấn thì có nhiều nguyên nhân (nội dung nghệ thuật, hình thức nghệ thuật) trong đó có mặt đáng chú ý về hình thức nghệ thuật xây dựng nhân vật Đó là hạt nhân trung tâm, là

đầu mối quy tụ các yếu tố hình thức của tác phẩm, là phơngtiện quan trọng nhất

để nhà văn bộc lộ chủ đề t tởng của tác phẩm Bởi vậy, trong sáng tác của Lỗ Tấn xuất hiện rất nhiều những nhân vật điển hình: AQ, Nhuận Thổ điển hình cho ngờicho ngời nông dân lạo động, là những thím Tờng Lâm, cô ái điển hình cho ngời phụ nữ Và đặc biệt khi nói đến thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lỗ Tấn chúng ta không thể không nói đến hình tợng ngời tri thức

Trong lịch sử nghiên cứu, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về văn nghiệp của Lỗ Tấn Tuy nhiên, Lỗ Tấn là nhà văn có tầm vóc vĩ đại không chỉ của đất nớc Trung Quốc mà còn mở rộng trên toàn thế giới Vì vậy việc tìm hiểu,

học tập, nghiên cứu Lỗ Tấn là việc làm cần thiết, là nhiệm vụ của mỗi chúng ta

để góp phần làm phong phú thêm tinh hoa văn hoá nhân loại Chính vì những lý

do trên, cùng với lòng kính phục và sở thích hiểu biết về Lỗ Tấn nên chúng tôi

chọn nghiên cứu đề tài “Hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn thời kỳ đầu

của Lỗ Tấn”.

2- Lịch sử vấn đề:

Trong lịch sử nghiên cứu phê bình, Lỗ Tấn là một trong những nhà văn đợcgiới phê bình, nghiên cứu dành cho một sự quan tâm đặc biệt Trong đó vấn đềnổi trội trong các tác phẩm của Lỗ Tấn đợc nhiều ngời quan tâm là vấn đề hình t-ợng nhân vật ngời trí thức trong truyện ngắn thời kỳ đầu của ông

Tác giả Lý Hà Lâm, trong “Lỗ Tấn - Thân thế – t tởng – sáng tác” (NxbGiáo dục – Hà Nội, 1960) đã cho rằng:

“Trong nớc Trung Quốc cũ, cuộc sống của tầng lớp tri thức tiểu t sản vôcùng đau khổ, số phận rất bi thảm Phản ánh cảnh ngộ của tầng lớp tri thức, tìmlối thoát cho tầng lớp tri thức là một chủ đề quan trọng trong tiểu thuyết của LỗTấn”

Tác giả Lê Xuân Vũ trong “Lỗ Tấn – Chủ tớng cách mạng văn hoá TrungQuốc” (Nxb Văn hoá Hà Nội, 1958) viết:

“Thông qua những tiểu thuyết của mình, Lỗ Tấn tả những ngời trí thức đạibiểu cho hai thời đại – Lớp trí thức sinh trởng trớc cách mạng với lớp trí thứckhoảng Cách mạng Tân Hợi và chịu ảnh hởng của vận động “Ngũ Tứ” cho chúng

ta thấy rõ đợc bóng dáng của cả sự áp bức và khổ nạn của thời đại trên con ngời

họ, làm cho chúng ta hiểu đợc những nhợc điểm còn tồn tại ở con ngời trí thức

ảnh hởng nặng nề đến vận mệnh của họ nh thế nào, trở ngại cho việc họ bớc vàocon đờng cách mạng nh thế nào”

Phơng Lựu trong “Lỗ Tấn – nhà lý luận văn học” (Nxb Giáo dục, 1998)thì cho rằng: “Không phải ngẫu nhiên mà vào những năm 1924 – 1925, lúc LỗTấn còn đang “bàng hoàng” và “tìm tòi” thì số tiểu thuyết của ông viết về trí thứctiểu t sản đã chiếm đến hai phần ba Ông đã xây dựng nhiều hình tợng trí thức

“sống thừa” và “lạc lối”, qua đó chỉ ra nguyên nhân xã hội và đặc biệt là nguyênnhân tính cách trong bi kịch của cuộc đời họ”

Các giáo trình ở bậc đại học của nớc ta cũng nh của Trung Quốc khi viết

về Lỗ Tấn đều chú trọng lý giải, chứngminh tài ba của ông trong việc xây dựngnhân vật Vì rằng truyện ngắn của ông đã xây dựng đợc nhiều nhân vật điển hìnhtrong đó có những điển hình bất hủ vợt qua mọi giai cấp, mọi quốc gia, mọi thời

đại Tuy nhiên, do mục đích khác nhau, các công trình nghiên cứu trên phần lớn

đều nghiên cứu về nhân vật ngờii trí thức trong truyện ngắn Lỗ Tấn dới góc độ xãhội học một cách khái quát, mà cha đi sâu tìm hiểu nó một cách toàn diện, có hệthống Trên cơ sở tiếp tục kế thừa những thành quả của các côngtrình nghiên cứu

đó, chúng tôi hy vọng rằng sẽ góp một tiếng nói nhỏ bé của mình vào việc tìmhiểu “Hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn”

3- nhiệm vụ khoa học:

Đề tài này chúng tôi tập trung giải quyết các vấn đề sau:

- Nghiên cứu về t tởng, quan điểm của Lỗ Tấn về hình tợng ngời trí thứctrong truyện ngắn thời kỳ đầu

- Nghiên cứu hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn thời kỳ đầu của LỗTấn và vai trò ý nghĩa của nó, cách thức xây dựng nhân vật

4- đối tợng nghiên cứu:

Lỗ Tấn là một nhà văn có số lợng sáng tác để lại rất nhiều Riêng về truyện

ngắn Lỗ Tấn có 3 tập: “Gào thét” (Nột hám), “Bàng hoàng” (Bâng khuâng) và

“Chuyện cũ viết lại” (Cố sự tân biên).

Để giải quyết vấn đề “Hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn thời kỳ

đầu của Lỗ Tấn”, trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứucác truyện ngắn tiêu biểu viết về ngời trí thức trong 2 tập truyện “Gào thét” và

- Phơng pháp lịch sử

6- Cấu trúc khoá luận:

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung chính của khoá luận

Hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn thời

kỳ đầu của Lỗ Tấn.

Lỗ Tấn (1881 – 1936) không chỉ là nhà văn có vị trí quan trọng trong nềnvăn học hiện đại Trung Quốc mà còn là nhà văn, nhà t tởng nổi tiếng thế giới, đ-

ợc nhân dân các nớc quen biết và yêu thích Pha-đe-ep nói: “Lỗ Tấn là nhà vănTrung Quốc chân chính, Ông đã cống hiến cho văn học thế giới nhiều tác phẩmmang hình thức dân tộc không thể bắt chớc đợc Lỗ Tấn là quang vinh của vănhọc Trung Quốc mà cũng là nhân vật nổi tiếng của thế giới” [2] Cuộc đời Lỗ

Tấn ngay từ khi sinh ra cho đến khi trút hơi thở cuối cùng đã trãi qua rất nhiều sự

đổi thay của lịch sử Thời đại Lỗ Tấn là thời đại mà bọn đế phong kiến, t sản mạibản và t sản quan liêu của tập đoàn phản động Tởng Giới Thạch cấu kết với nhaubiến Trung Quốc thành một nớc nửa thuộc địa, nửa phong kiến Đồng thời đócũng là thời đại nhân dân Trung Quốc thức tỉnh, kiên quyết chống đế quốc,phong kiến và mọi thế lực phản động lạc hậu khác và giành đợc thắng lợi từng b-

ớc Sống trong hoàn cảnh lịch sử nh vậy đã có nhiều tác động đến t tởng sáng táccủa Lỗ Tấn Ông luôn lấy việc “cải tạo xã hội” là phơng hớng mục đích cho hoạt

động văn nghệ Ngay từ buổi đầu cầm bút Lỗ Tấn đã tự nguyện gọi văn học củamình là “văn học tuân lệnh” và quả quyết rằng “mệnh lệnh tôi tuân theo là mệnhlệnh của những ngời cách mạng tiên phong lúc bấy giờ, cũng là mệnh lệnh mà tôivui lòng tuân theo” Để chứa đựng tinh thần, t tởng ấy, Lỗ Tấn đã sáng tác nênrất nhiều thể loại nhng thành công hơn cả vẫn là truyện ngắn mà đặc biệt tậptrung vào hai tập truyện “Gào thét” và “Bàng hoàng” Trong sáng tác thời kỳ đầucủa Lỗ Tấn xuất hiện những hình tợng: Ngời nông dân, ngời phụ nữ, nhngchiếm vị trí quan trọng và có số lợng nhiều hơn cả vẫn là hình tợng ngời trí thức

“Ngời trí thức là ngời chuyên làm việc lao động trí óc và có tri thứcchuyên môn cần thiết cho hoạt động nghề nghiệp của mình” [12] Nếu nh khi

viết về hình tợng ngời nông dân Lỗ Tấn có 9/25 truyện: Thuốc (1919), Ngày mai

(1920), Sóng gió (1920), Cố hơng (1921), AQ chính truyện (1921), Câu chuyện cái đầu tóc (1920), Hát tuồng ngày ớc thàn (1922), Cầu phúc (1924), Ly hôn (1925), thì với hình tợng ngời trí thức Lỗ Tấn lại viết về họ với một số lợng lớn

hơn là 12/25 truyện: Nhật ký ngời điên (1918), Khổng ất Kỷ (1918), Tết đoan

ngọ (1922), Luồng ánh sáng (1922), Trong quán rợu (1924), Một gia đình hạnh phúc (1924), Xà phòng (1924), Ngòn đèn sáng mãi (1925), Cao phu tử (1925), Ngời cô độc (1925), Tiếc thơng những ngày đã mất (1925), Anh em (1925).

Khi viết về ngời nông dân, Lỗ Tấn biết chắc chắn rằng họ đòi hỏi làm cáchmạng, tin tởng chắc chắn rằng họ là một động lực rất quan trọng của cách mạng.Còn với ngời trí thức, viết về họ Lỗ Tấn đã có suy nghĩ nh thế nào? Không phảingẫu nhiên mà trong tiểu thuyết của mình, Lỗ Tấn lại viết về ngời trí thức với sốlợng truyện rất nhiều, chủ yếu tập trung ở tập “Bàng hoàng” và đem ngời trí thức

ra phân tích kỹ lợng nh thế Vì rằng, bản thân Lỗ Tấn là một trí thức nên ônghiểu cuộc sống của trí thức cũng khổ và họ có nhiều đóng góp cho phong trào

cách mạng Mặt khác, ông cũng mạnh dạn phanh phui mổ xẻ những thói h tậtxấu của quảng đại quần chúng đang mê muội, đang bị lợi dụng để từ đó tìm con

đờng đi cho trí thức

Trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn, hình tợng ngời trí thức đợcbiểu hiện ở nhiều loại khác nhau và mỗi loại trí thức tiêu biểu cho một bộ phận

Cụ thể là có 4 loại trí thức:

- Hình tợng ngời trí thức là những nho sĩ thời phong kiến

- Hình tợng ngời trí thức xuất hiện thời kỳ cách mạng Tân Hợi

- Hình tợng ngời trí thức trong phong trào Ngũ Tứ

- Hình tợng ngời trí thức là nhân vật “Tôi”

1.1 Hình tợng ngời trí thức là những nho sĩ thời phong kiến:

Giống nh nông dân, các phần tử trí thức cũng là đối tợng quan trọng đợcmiêu tả trong truyện ngắn của Lỗ Tấn Ông đã tự thân trải qua những đổi thaycủa giới văn hoá t tởng thời cận đại, quan sát sâu sắc đối với các loại trí thức Dovậy, trong truyện ngắn của Lỗ Tấn xuất hiện nhiều loại trí thức và mỗi loại mangnhững nét tiêu biểu cho từng giai đoạn lịch sử

Trớc hết, đó là loại trí thức là con đẻ của chế độ phong kiến nh ng cuốicùng lại bị chính chế độ phong kiến đầu độc và biến thành kẻ cô độc, bị xã hộibỏ

rơi nh: Khổng ất Kỷ (Khổng ất Kỷ), Trần Sỹ Thành (Luồng ánh sáng), Cao Phu

Tử (Cao Phu Tử), Tứ Minh (Xà phòng), Phơng Huyền Xớc (Tết đoan ngọ), Trơng Bái Quân (Anh em).

Viết về những nhân vật này một mặt Lỗ Tấn dùng cái cời ra nớc mắt đểchâm biếm họ, nhng mặt khác vẫn tỏ ra thông cảm Đằng sau châm biếm là sự

đồng tình, do đó không làm cho ngời ta căm thù đối tợng châm biếm, mà chỉ cămthù cái xã hội bất công gây ra cảnh tợng ấy Ông đã từng nói: “Cũng nh một côgái đẹp nhng có ghẻ đầy ngời, nếu bận quần áo đẹp vào che dấu những mụn ghẻcho cô ta, tất nhiên phải ca tụng cô ta đẹp Nhng tôi cho rằng những ngời nói lêncô ta là ngời có ghẻ, mới đúng là ngời yêu cô ta, bởi vì có thế, cô ta mới thấy xấu

hổ và vội vàng đi cầu cứu thầy thuốc” [5] Nói lên điều này, Lỗ Tấn mong muốnmọi ngời hãy thẳng thắn chỉ ra cho những ngời xung quanh mình những khuyết

điểm của họ để rồi sửa chữa khuyết điểm đó còn tệ hạihơn là cứ che dấu khuyết

điểm thì hậu quả sẽ rất lớn Tuy nhiên, khi vạch ra khuyết điểm của nhân dânphải có một thái độ đúng đắn, phải với một tấm lòng chân thành mong muốnnhân dân khắc phục đợc khuyết điểm để tiến lên.

Khổng ất Kỷ (Khổng ất Kỷ) là một trí thức sống trong quá trình xã hội

phong kiến đang sụp đổ: “Bác Khổng ất Kỷ vốn cũng có đi học, nhng thi mãikhông đỗ, lại không biết làm gì ra ăn, do đó càng ngày càng túng quẫn đến nỗigần phải đi ăn xin May đợc cái viết chữ tốt, nên đi chép sách thuê kiếm cơm.Khổ một nỗi, tính nết không ra gì, thích rợu mà lại làm nhác Ngồi chép đợc vàihôm, thế là cả ngời lẫn sách vở, giấy bút, nghiên mực đều mất tang Mấy lần nhthế, chẳng ai thuê chép nữa Không còn cách nào khác, bác ta đôi khi phải giởngón xoáy” [1 36] Suốt đời ôm mộng cử nghiệp nhng thi mãi vẫn không có lấy

đến nửa cái bằng tú tài, đói rách tiều tuỵ, xã hội phong kiến đã dạy lão biết tự tôn

bằng t tởng: “Vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu độc th cao” (Mọi nghề đều hèn hạ,

chỉ có nghề đọc sách là cao quý hơn cả) Và đặc biệt là khi Khổng ất Kỷ xuất

hiện nơiquán rợu Hàm Hanh: “Bác Khổng ất Kỷ là ngời độc nhất mặc áo dài màlại đứng trớc quày uống rợu Bác ta ngời cao to, mắt xanh lè giữa những nếp rănthờng có vài vết sẹo lại có một bộ râu hoa râm lồm xồm, rối nh mớ bòng bong

áo tuy là áo dài, nhng vừa bẩn lại vừa rách, hình nh hơn mơi năm nay cha hề vá

mà cũng cha hề giặt” [1 35] Khi cái quầy của quán rợu Hàm Hanh xuất hiện

tr-ớc mắt, thì chúng ta thấy ngay một bức tranh lịch sử cụ thể và tỷ mỷ; những vịkhách áo dài mới đi vào phòng trong gọi rợu, gọi thịt, ngồi uống khề khà; cònnhững ngời đứng tựa vào quầy và uống ngay, lại là những bạn áo cộc Trong bứctranh đối lập rõ ràng giữa áo cộc và áo dài, ở trong nhà và ngoài quầy đó thìKhổng ất Kỷ là ngời duy nhất đứng uống, nhng lại mặc áo dài Lão không còn tcách đợc khệnh khạng bớc vào phòng trong, nhng vẫn cha quên mình là một ngời

“có học”, không chịu trút bỏ cái áo dài vừa bẩn, vừa rách của lão, mở miệng ra là

“chi hồ giã dã”, nói những câu khó hiểu “Quân tử cố cùng”, thậm chí khi sa vàcon đờng trộm cắp, vẫn còn lớn tiếng cãi bừa: “Lấy sách không phải là ăn cắp!”[1 36] Đó chính là bi kịch của Khổng ất Kỷ Nền giáo dục phong kiến đã giáodục anh ta, làm méo mó nhận thức của anh ta, biến anh ta thành trò cời chokhách uống rợu nơi quán Hàm Hanh Khổng ất Kỷ trở thành con ngời lạc lỏngtrong xã hội, anh ta chỉ biết nói những câu khó hiểu mà không biết lao động đểnuôi sống bản thân Đoạn gần cuối truyện gây cho ngời đọc nhiều cảm xúc nhất.Một dạo lâu lắm, không thấy Khổng ất Kỷ đến quán Hàm Hanh, bỗng vào một

ngày đông rét thằng nhỏ nghe có tiếng ai gọi: “Hâm cho một chén rợu nhé!”.Nghe tiếng quen nhng không nhận ra là ai Thảm thiết thay cho tiếng gọi rợu ấy,

nó cất lên từ dới đất chứ không phải ở ngang tầm mắt ngời, vì ông bị cụ cử họ

Đinh đánh què, lết đi dới chân quầy Thế nhng thật trớ trêu là mọi ngời xungquanh vẫncó thể cời cợt trên nỗi đau của lão Cuối cùng, anh ta chết đi cũng imhơi lặng tiếng, không ai để ý đến sự có mặt hay vắng mặt của anh ngoài ông chủquán, vì Khổng ất Kỷ còn nợ ông ta 19 đồng chinh tiền rợu Ngời nho sĩ bất đắcchí, nghèo túng và gàn dở này luôn bị cái xã hội nơi quán rợu Hàm Hanh rẻ rúng,thờng đem anh ta ra làm trò cời, tệ hại nhất là khi anh ta túng quẫn đi ăn trộm bị

đánh què chân Lúc này Khổng ất Kỷ rơi vào bi kịch con ngời thừa, ngời takhông còn để ý đến sự tồn tại hay mất đi của anh ta nữa Tuy nhiên, bên trong ẩnsâu tính cách của Khổng ất Kỷ vẫn còn có chút lơng thiện đó là nhiệt tình dạyngời khác học chữ, chia đậu hồi hơng cho trẻ con ăn Khi hỏi thằng nhỏ làm công

đứng bên quầy rợu: “Đã đi học cha” [1 37] và “Chữ hồi trong đậu hồi hơng viếtthế nào nào?” [1 38] Thằng nhỏ khinh khỉnh quay mặt đi thì Khổng ất Kỷ nóigiọng khẩn thiết: “Không biết à? Để ta bày cho Nhớ lấy nhé! Những chữ ấy thìphải nhớ mới đợc Tơng lai làm ông chủ quán, biên sổ sách thì phải dùng đến

đấy!” [1 32] Mặc dù thằng bé vẫn tỏ thái độ khó chịu khi Khổng ất Kỷ muốndạy chữ cho nó, nhng “Bác ta vừa nhúng móng tay vào rợu định viết lên mặtquầy, nhng thấy tôi thờ ơ thì lại thở dài, tỏ vẻ tiếc rẻ cho tôi lắm” [1 38] Khôngnhững thế, có nhiều lần bác ta mua đậu hồi hơng tính nhắm với rợu nhng thấy lũcon nít vây quanh bèn phân phát tới khi dòm lại chẳng còn đợc bao nhiêu: “Cómấy lần, bọn trẻ con hàng nghe tiếng cời cũng chạy đếm xem, vây lấy bác ta; bác

ta lấy đậu cho mỗi đứa một hột Ăn hết đậu, chúng nó vẫn đứng đấy không đi,mắt nhìn dán vào cái đĩa Bác ta hoảng lên, xoè cả năm ngón tay úp lấy đĩa, cúikhom xuống, nói:

Chẳng còn bao nhiêu nữa!” [1 39]

Cũng giống nh ở truyện “Khổng ất Kỷ”, Lỗ Tấn đã nêu lên đợc chế độ phong kiến bóp méo nhân cách của một con ngời, trong “Luồng ánh sáng”, Trần

Sỹ Thành là một th sinh thi mãi không đỗ tú tài, đã tự chôn vùi mình vào trongdanh vị, tiền tài và dục vọng Buổi ban đầu Trần Sỹ Thành đã vẽ ra một tơng lai t-

ơi sáng ở phía trớc: “Đỗ tú tài rồi lên tỉnh thi hơng, cứ thế một mạch mà thăngquan tiến chức Chẳng những kẻ giàu sang tìm trăm phơng nghìn kế làm thân

mà ai ai cũng phải kính sợ ông nh thần nh thánh ” [1 200] Nhng rồi thi mãi

đến lần thứ mời sáu mà ông vẫn không đậu Cái mộng tơng lai đã đổ nhào nh toàlâu đài bằng cát Thất bại trên con đờng khoa cử, quá đau khổ nên đi bất cứ đâuTrần Sỹ Thành cũng nghe văng vẳng mấy chữ: “Lần này lại hỏng!” và trong đầu

ông ta bỗng dng xuất hiện một “luồng ánh sáng” và lời kể của bà nội về những

đấu vàng còn chôn ở đâu đó Vì chạy theo sức mạnh của vàng bạc nên ông ta cóthể đào bới bất cứ chỗ nào ở dới nền nhà hay trên núi nhng tất cả mọi nơi đềutrống rỗng Cuối cùng Trần Sỹ Thành đã đi đến cái chết trong giãy dụa: “Bởi vì

rõ ràng, khi ở dới nớc y còn giãy dụa cho nên cả mời móng tay còn đầy bùn” [1

207] Khổng ất Kỷ (Khổng ất Kỷ), Trần Sỹ Thành (Luồng ánh áng) là hình ảnh

của những trí thức đã chịu sự đầu độc của nền giáo dục phong kiến nhng cuốicùng lại bị chính xã hội phong kiến vùi dập

Còn có loại tri thức nh Cao Cán Đình (Cao phu tử), Tứ Minh (Xà phòng) là

những phần tử phản động về tởng, đồi bại về đạo đức Cao Cán Đình thực ra làngời phát ngôn của thế lực phong kiến, là cái bóng của ngời theo “chủ nghĩaquốc tuý” (cho những cái gì của Trung Quốc trớc kia đều là tốt) Chỗ đáng cời ở

đây là: “Mới tuần trớc đây thôi, hai ngời rủ nhau đi đánh mạt chợc, xem tuồnguống rợu, theo gái – nhng từ khi ông ta đăng cái bài: “Nhiệm vụ của quốc dân làphải chỉnh lý quốc sử” trên tờ Đại trung nhật báo, một bài văn hết sức kêu, đọclên hết sức sớng miệng rồi đợc giấy mời của trờng Nữ học Hiền Lơng đến dạyhọc, thì ông ta thấy cái anh Hoàng Tam này quả thật không đợc cái trò trống gì,trông lại có vẻ bần tiện nữa” [1 341] Vốn học vấn trong đầu Cao Cán Đìnhchẳng đợc là bao nhng y lại dám tự cao, tự đại ví mình ngang với một đại văn hàoNga là Cao Nhĩ Cơ, nên đổi tên mình là Cao Nhỉ Sở Chính vì học vấn thấp kém,chỉ qua một bài báo mà y đợc mọi ngòi tâng bốc do đó đã dẫn đến sự nhầm lẫnrằng mình giỏi dang lắm Thế nhng thực tế khi đứng giảng trớc học sinh thì tất cảmọi sự yếu kém đều lộ ra trớc học sinh và y lại quay về với việc đánh mạt chợcvới Hoàng Tam

Tứ Minh trong “Xà phòng” là một nhân vật tầm thờng đã từng đề xớng tân

học nhng cuối cùng lại đâm ra hủ bại: “Trớc kia cụ Cửu, cụ ấy nói: “Con gái họchành cái gì? Cụ ta phản đối cho con gái đi học thì minh công kính cụ ta” [1.299] Nhng về sau y lại tức giận: “Chúng nó còn bô bô những là tân văn hoá, tânvăn hoá” “Hoá” đến nh thế rồi, cha đủ hay sao?” [1 301] Bề ngoài y tỏ ra là

một ngời cha mẫu mực, luôn luôn rao giảng đạo đức cho con nhng đó chỉ là sự

giả dối, sự ty tiện của y Cả Cao Cán Đình (Cao phu tử) và Tứ Minh (Xà phòng)

đều là những cặn bả của xã hội phong kiến, bề ngoài thì đờng hoàng bóng bẩy,nhng thực ra chúng chỉ là một lũ cờ bạc, rợu chè, nghiện ngập, trai gái, đĩ bợm

Hay nh Trơng Bái Quân trong tác phẩm “Anh em” bề ngoài tỏ ra là ngời có

đạo đức nhân cách, xa nay không hề để ý đến tiền tài: “Anh em chúng tôi đối vớinhau thì không hề tình toán Tôi cũng vậy mà chú nó cũng vậy Chúng tôi khônglấy hai chữ tiền tài làm điều” [1 424] Thế nhng trong tim đen của y thì vẫn bịtiền tài chi phối: “Tuy ở tỉnh nhỏ nhng cái gì cũng đắt Mình cũng có những ba

đứa con Chú nó cho tôi phân tích xem là đợc Đựng vào một cái ve thuỷ tinh thậtsạch, ngoài để tên họ” [1 451] ở đây ta thấy mối quan hệ giữa hai anh em Tr-

ơng Bái Quân dù sao trong buổi ban đầu vẫn còn là sự săn sóc tận tình, chu đáo,nhng càng ngày nghĩ về việc nếu em chết đi thì sẽ tăng thêm gánh nặng lên vaimình do đó lúc này đã xuất hiện sự tính toán Viết truyện ngắn này Lỗ Tấn đãvạch trần đợc quan hệ giả dối giữa những trí thức cũ do sự thống trị lâu đời củachế độ t hữu tài sản gây nên

Nho sỹ phong kiến trong truyện ngắn của Lỗ Tấn đó là những con ngờisinh ra trong xã hội phong kiến, đợc xã hội phong kiến nuôi dỡng giáo dục nhngcuối cùng lại bị chính xã hội phong kiến vùi dập, làm biến đổi cả nhân cách

1.2 Hình tợng ngời trí thức xuất hiện thời kỳ cách mạng Tân Hợi:

Cuộc cách mạng Tân Hợi không làm tròn nhiệm vụ cách mạng dân chủcủa nó mà chỉ đem lại mỗi cái tên “dân quốc” Lỗ Tấn, ngời đã ôm ấp nhiều hyvọng đối với nó, chẳng bao lâu đã cảm thấy thất vọng Lúc này tinh thần ông

đang rơi vào trạng thái giằng co khổ não giữa thất vọng và hy vọng Cũng chínhvì vậy mà hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn của ông giai đoạn này có sự

dao động ngã nghiêng nh: Phơng Huyền Xớc (Tết đoan ngọ), Lã Vi Phủ (Trong

quán rợu), Nguỵ Liêu Thù (Ngời cô độc).

Phơng Huyền Xớc (Tết đoan ngọ) cũng là ngời bất bình với xã hội cũ, thấy

những chuyện chớng tai gai mắt, những chuyện áp bức trong xã hội, cũng bựcdọc Thế nhng ông ta lại không có dũng khí chống lại cái xã hội xấu xa đó, ông

ta muốn sống yên thân, nên đã tìm cho mình thứ triết lý rất tiêu cực làm nguồn an

ủi, thứ triết lý của kẻ vô tâm, không phân biệt trái phải Cái gì đối với ông ta cũng

“một chín một mời”, nh nhau cả! Thấy ngời già uy hiếp bọn thanhniên lúc đầu

ông ta cũng tức giận lắm nhng nghĩ: “Lớp trẻ này mai sau có con có cháu thì rồicũng lại lên mặt nh thế thôi” [1 185] ông ta lại thôi không tức giận nữa Lính

đánh đập ngời kéo xe, nhng giả sử ngời kéo xe là lính, và ngời lính đi kéo xe, thìrồi cũng đánh đập nh thế thôi! Cổ kim con ngời không khác nhau gì mấy Hoặc

là khi chính phủ thiếu tiền, không trả lơng, các nhà giáo hợp nhau quyết nghị bãikhoá, ông ta không tham gia, nhng ông ta cũng không lên lớp dạy học, vui vẻthành tâm theo nghị quyết chung Rồi đến lúc tiền lơng của quan lại cũng bắt đầuthiếu hết chuyến này đến chuyến khác Các bạn đồng liêu đi đòi chính phủ trả l-

ơng nhng Phơng Huyền Xớc cũng không lấy gì làm lạ Mặc dù, ông ta vừa đidạy, vừa làm việc quan nhng cả hai công việc đó chính phủ đều thiếu tiền lơng đểtrả công Tết đến, mọi thứ chi tiêu đang đổ cả lên đầu ông ta, cộng thêm với số

nợ cũ đã dẫn ông ta nghĩ đến việc mua một vé xổ số lớn cầu may Đây chính là ttởng thủ tiêu đấu tranh – khuyết điểm của ngời trí thức thời kỳ cách mạng TânHợi

Có thể nói rằng Phơng Huyền Xớc đã có thời kỳ khí phách hiên ngang,

nh-ng sau khi lặn lội thì cho rằnh-ng việc gì cũnh-ng “một chín một mời”, chẳnh-ng tốt, chẳnh-ngxấu, không phải, không trái, dần dần đâm ra tiêu cực, đồi bại

Lã Vi Phủ (Trong quán rợu) từng là một chiến sỹ dũng cảm, đã dấn thân

vào cuộc đấu tranh chống phong kiến Khi đã trở thành bi quan chán nản, ôngvẫn còn nhớ rõ hình ảnh của mình thời trai trẻ: “Chắc anh lấy làm lạ, so với ngàytrớc, tôi thay đổi quá nhiều, có phải không? Đúng thế đấy Tôi còn nhớ những lúcchúng mình rủ nhau đến đền Thành Hoàng nhổ râu các ông tớng ở đấy, rồi bànhết ngày này sang ngày khác phơng pháp cải cách nớc Trung Quốc, hăng đến nổi

có thể đánh nhau đợc Nhng bây giờ thì tôi ra nh thế này đấy Cái gì cũng muốnqua loa xong chuyện thì thôi Cõ lúc chính tôi cũng nghĩ rằng giá bạn bè ngày tr-

ớc có gặp lại, e khi họ không nhận ra mình là bạn bè nữa cũng nên” và “Bây giờtất nhiên tôi mụ mẫm đi nhiều rồi, nhng cũng có đôi điều còn nhận ra đợc” [1.274] Tuy rằng buổi đầu anh ta có sự phẫn nộ, có lý tởng, có tinh thần phảnkháng nhng vì tính giao động và thoả hiệp vốn có của giai cấp tiểu t sản nên dầndần anh ta trở thành chán nản, sống cũng nh không, sống cho qua ngày đoạntháng Trớc kia anh ta hăng hái bao nhiêu thì về sau anh lại trở nên an phận thủthờng, đi làm cái nghề gõ đầu trẻ, chỉ dạy mấy chữ “Tử viết thi vân” mà thôi

Nếu nh Lã Vi Phủ bi quan, chán nản trớc cuộc đời bao nhiêu thì cảnh sắc xungquanh anh ta lại hoàn toàn trái ngợc: “Tuyết xuống mà mấy gốc mai già, hoa vẫn

nở đầy, hình nh bất chấp cả ngày đông tháng giá Cạnh cái đình đổ nát, còn cómột cây sơn trà giữa nền lá xanh sẫm, nổi bật lên mơi cánh hoá đỏ chói, xungquanh là tuyết trắng, nên trông đỏ nh là ngọn lửa Nhìn hoa mà tởng nh hoa có vẻphẫn nộ, ngạo mạn, khinh thị ngời du khách từ phơng xa đến đây thởng thức” [1.268]

“Trong quán rợu” Lỗ Tấn đã nói đến u điểm của Lã Vi Phủ là có lý tởng,

muốn cải cách xã hội Tuy về sau tinh thần đó bị mai một và biến đổi nhng lúcnào anh ta cũng suy nghĩ và nuối tiếc về những dự định tốt đẹp lúc trớc của mình:

“Anh xem, những việc dạo đó chúng ta định làm, hỏi có việc nào đợc vừa ý? Tôibây giờ không biết một cái gì hết, ngày mai đây làm gì cũng không biết, phút sắp

đến cũng thế ” [1 281] Thế nhng Lỗ Tấn cũngkhông ngần ngại khi nói đếnnhững khuyết điểm của Lã Vi Phủ Anh ta có tinh thần đấu tranh nhng lại khôngtheo đuổi đến cùng, không những không một phơng pháp cải cách nào đợc thựchiện mà trái lại bản thân Lã Vi Phủ còn bị xã hội cải biến đi nữa Cuộc đời củaLã Vi Phủ cũng giống nh: “con ong hay con ruồi đang đậu, hễ có cái gì làm kinh

động, là bay vù đi; bay quành đợc một vòng bé tị, lại trở lại đậu vào chỗ cũ, mìnhcho là buồn cời và đáng thơng hại Không ngờ chính mình bây giờ cũng nhchúng nó, vừa bay quanh đợc một vòng bé tị, đã bay trở về” [1 271]

Nếu nh Lã Vi Phủ trong sự chán nản, chìm lặng của mình vẫn còn ý thức

đợc nỗi đau khổ và giãy dụa Còn Nguỵ Liên Thù (Ngời cô độc) vốn xuất thân từ

xã hội phong kiến, nhng anh đã phản lại xã hội và tiếp thu t tởng mới Anh tự côlập, xa lánh mọi ngời, đã trở thành một kẻ lạnh lùng, âm thầm cô quạnh phản lại

lý tởng của mình để chết dần chết mòn trong cuộc sống bê tha phóng túng

Nguỵ Liên Thù đã chiến đấu kiên cờng với xã hội trong một thời gian nhngthất bại liên tiếp, và vì mấy bài báo công kích anh trên các tờ báo lá cải màkhông đầy ba tháng sau thì mất việc Cuộc sống của anh lâm vào tình trạng khốnkhó, tởng không thể nào sống nổi Anh hoang mang thất vọng về cuộc đời dẫn

đến căm thù và muốn tìm cách báo thù: “Tất cả những cái gì xa kia tôi thù ghét,phản đối, bây giờ tôi làm hết Tất cả những cái gì xa kia tôi sùngbái, chủ trơng,bây giờ tôi bỏ hết Tôi đã thất bại thực sự rồi! Nhng mà tôi đã thắng lợi” [1 379].Trớc kia anh ta sống cô độc, tởng là mình đã thất bại và mong muốn cuộc sống

kéo dài nhng thật ra đó mới là lúc cuộc sống có ý nghĩa đối với anh Còn bây giờkhi cuộc sống đã đủ đầy, mọi ngời xung quanh tâng bốc đề cao anh thì anh chorằng đó mới thực sự là thất bại Bi kịch của Nguỵ Liên Thù chính là ở chỗ anh đã

tự mình sống cô độc, tự mình tách rời với chung quanh, nhng vẫn không saotránh khỏi, chống cự nổi cái áp bức của hiện thực đè nặng trên mình: “Chính anhlàm cho anh cô độc Nh con tằm, anh tự bủa xung quanh anh một tổ kén, rồi nhốtmình vào trong đó” [1 371] Và cuối cùng anh thực là một kẻ thất bại khi anh làmột ông cố vấn, xung quanh anh toàn là những ngời giả dối mà thôi “ở đây, cónhững ông khách mới, có những lễ lạt mới, những lời tâng bốc mới, những sựchạy chọt mới, những cái cúi đầu khom lng mới, những cuộc chơi bài đánh đốmới, những đêm thức trắng mới và những lúc thổ huyết mới”[1.380]

Tuy nhiên, bên cạnh những nhợc điểm mà Nguỵ Liên Thù mắc phải dosống cô lập, tách rời với quần chúng nhân dân, không kiên trì cách mạng đã dẫn

đến kết quả là thất bại, đau khổ, thậm chí truỵ lạc Dù sao anh ta vẫn còn nhận ra

đợc sự giả dối, xấu xa của xã hội phong kiến khi chứng kiến cuộc đời của bà nộimình Tiếng khóc của Nguỵ Liên Thù về cái chết của bà đúng hơn là khóc chochính cuộc đời anh ta: “Tôi đã khóc trớc cho số phận của tôi khi tôi khóc bàcụ ” [1 371] “Nhng không hiểu làm sao, lúc đó cả cuộc đời bà cụ lai thu gọn

và hiện ra trớc mắt tôi, cuộc đời một ngời chính mình làm cho mình cô độc, rồingồi nghiền ngẫm cái cảnh cô độc của mình Tôi cảm thấy những ngời nh thếkhông phải là ít Và những ngời đó làm cho tôi phải khóc lên” [1 371 Nhận ra

đợc kẻ thù, căm ghét cái xã hội phong kiến giả dối và hơn thế nữa Nguỵ LiênThù còn có niềm tin, niềm hy vọng vào bọn trẻ: “Trẻ con không có những tínhxấu của ngời lớn Về sau con ngời hỏng đi, nh anh thờng vẫn công kích, là hoàncảnh làm cho h hỏng đi mà thôi, chứ vốn không phải h hỏng, mà là chất phác hồnnhiên Tôi cho rằng Trung Quốc ta mà còn có hy vọng là chỉ hy vọng ở chỗ đó”[1 364]

Mặc dù căm ghét xã hội phong kiến, mong muốn cải cách xã hội nhng vìsống thiếu sự liên kết, kết hợp với mọi lực lợng xã hội nên cuối cùng đã dẫn đến

sự đau khổ, thất bại

Trong xã hội cũ, những ngời trí thức có ít nhiều chính nghĩa đều đau khổ,

đều muốn tìm một lối thoát Họ cũng biết phản kháng,ôm ấp nhiều hoài bão, chịutiếp thu t tởng mới, có lý tởng sống, muốn cải cách xã hội, muốn làm cách mạng

Nhng họ lại nặng về cá nhân, cha quan tâm phục vụ lợi ích nhân dân, hay hoangmang, dao động trớc thất bại, dễ chán nản và bảo thủ, giữa đờng rẽ ngang.

1.3 Hình tợng ngời trí thức trong phong trào Ngũ Tứ.:

Trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn xuất hiện khá nhiều những ngờitrí thức trong phong trào Ngũ Tứ Đó là những ngời đã nhận ra đợc sự xấu xa, bấtcông ngang trái của xã hội và dũng cảm phản kháng lại chế độ, kiên quyết đấutranh cho lý tởng cao đẹp của mình Nhng khi đi vào cuộc sống thực tế gặp phảinhững khó khăn về vật chất hay bị những thế lực lạc hậu cản trở thì lùi bớc, bỏ dở

sự nghiệp đấu tranh Tiêu biểu là Tử Quân – Quyên Sinh (Tiếc thơng những

ngày đã mất), Nhà văn (Một gia đình hạnh phúc).

Trong “Một gia đình hạnh phúc”, nhân vật nhà văn mong muốn viết đợc một tác phẩm mang tên “Một gia đình hạnh phúc” ở đó có cuộc sống đủ đầy

của hai vợ chồng đều là trí thức, họ có đầy đủ mọi nhu cầu thiết yếu của cuộcsống, và hạnh phúc của gia đình họ là kết quả của sự tự do kết hôn; hai ng ời hếtsức bình đẳng, hết sức tự do Đó là nguyện vọng chính đáng của nhân vật nhà vănnói riêng và của tầng lớp trí thức Trung Quốc nói chung Tuy nhiên, hiện thựccuộc sống mà nhà văn đang tồn tại lại còn rất khó khăn Ngay lúc nhà văn đang

viết “Một gia đình hạnh phúc” thì cuộc sống gia đình anh ta thờng xuyên thiếu

tiền mua củi, nhà chật chội nên củi, bắp cải chất đầy gầm giờng, con lạikhócluôn Viết lên điều này Lỗ Tấn muốn nói rằng: trong khi xã hội còn đen tối thì sự

đòi hỏi hạnh phúc gia đình chỉ là ảo tởng thoát ly thực tế Còn trong “Tiếc thơng

những ngày đã mất” chúng ta thấy rằng không thể có tự do hôn nhân khi cha giải

phóng xã hội, muốn có tự do hôn nhân thì phải gắn với việc giải phóng toàn xãhội Chính vì không hiểu rõ về mối quan hệ này nên cuộc sống của Tử Quân vàQuyên Sinh đã không đa lại kết quả tốt đẹp

Để đến đợc với tình yêu, hôn nhân Tử Quân - Quyên Sinh đã dũng cảm

đứng lên đấu tranh để có tự do trong tình yêu và hôn nhân Họ đã bất chấp mọitrở ngại của gia đình, bè bạn và xã hội Tử Quân đã từng tuyên bố: “Ngời em làcủa em, không ai có quyền can thiệp vào đời em cả” [1 393] Họ từ bỏ tất cả để

có cuộc sống riêng, không bị ai quấy rầy Và khi mục đích hôn nhân đạt họ liềnquên mất lý tởng ban đầu – nhất là Tử Quân đã hoàn toàn chìm ngập trong côngviệc gia đình Nàng dần quên đi những giây phút lãng mạn, tình tứ và cả sự phản

kháng cũng dần dần nguội lạnh Ngày ngày đối mặt với nhau, tình yêu cũng vìthế rạn nứt Tuy nhiên, điều đó cha đủ để làm cho tình yêu tan vỡ mà hiện thựccuộc sống còn tàn khốc hơn nhiều Tởng rằng hạnh phúc gia đình chỉ cần có tìnhyêu là đủ nhng một khi xã hội không thừa nhận thì rất khó có hạnh phúc QuyênSinh mất việc làm vì những ngời xung quanh họ không vừa lòng đối với sự luyến

ái và chung sống của họ Cuộc sống gia đình ngày càng khốn khó và hơn thế nữa

họ không còn có một chỗ dựa nào Vì vậy mà tất cả những gì tốt đẹp trớc kia họ

đã đặt ra đều không thực hiện đợc Tình yêu tan vỡ và mỗi ngời lại quay trở về vịtrí xuất phát mà trớc kia họ đã ra đi Tử Quân quay về với gia đình – nơi trớc kianàng đã từ bỏ để ra đi, chẳng bao lâu nàng chết Còn Quyên Sinh lại một mìnhquay trở về hội quán xa Viết truyện ngắn này Lỗ Tấn muốn ca ngợi ngời trí thức

đã biết đấu tranh cho tự do hôn nhân những phê phán họ cha biết hớng đến hạnhphúc, cuộc sống chung của toàn xã hội

Từ sau Ngũ Tứ, thời đại đã thay đổi, vấn đề mà trí thức quan tâm cũngkhác Đó là vấn đề giải phóng cá tính và tự do hôn nhân Lỗ Tấn hiểu rõ điều đó

và đã chỉ ra đợc u khuyết điểm của tầng lớp trí thức trong giai đoạn này

1.4 hình tợng ngời trí thức là nhân vật “Tôi”:

Trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn ngoài một số lợng lớn nhữngtruyện viết về ngời trí thức thuộc tầng lớp nho sĩ phong kiến, trí thức trong thời

kỳ cách mạng Tân Hợi hay Ngũ Tứ còn có một số lợng khá nhiều truyện mà ngời

trí thức tự xng là “Tôi” Tiêu biểu là Một mẫu chuyện nhỏ , Cố h“ ” “ ơng , Lễ cầu” “

phúc , Trong quán r” “ ợu , Ng” “ ời cô độc , Tiếc th” “ ơng những ngày đã mất ”

Thông qua nhân vật “Tôi”, t tởng tình cảm của tác giả đợc bộc lộ rõ néthơn “Tôi” có lơng tri và luôn luôn suy nghĩ, day dứt về hiện thực đen tối của xã

hội “Tôi” trong Cố h“ ơng” sau hai mơi năm sống ở chốn thị thành phồn hoa đô

hội đợc trở về quê hơng yêu dấu không làm cho tình cảm đối với quê hơng phainhạt mà luôn đậm đà nh thuở nào “Tôi” xót xa khi gặp lại những ngời bạn thuở

xa của mình nay đã thay đổi: “Anh cao gấp hai trớc, khuôn mặt tròn trĩnh, nớc dabánh mật trớc kia nay đổi thành vàng xạm, lại có thêm những nếp răn sâu róm”[1 102] “Tôi” đau khổ khi nhận ra sự ngăn cách giữa ngời bạn cũ với mình: “Tôi

nh điếng ngời đi Thôi đúng rồi giữa chúng tôi đã có một bức tờng khá dày ngăncách Thật là bi đát Tôi cũng nói không nên lời” [1 103] Nhìn thấy sự tàn phá

khốc liệt của cuộc sống, những ngời dân quê hơng mà cụ thể ở đây là Nhuận Thổ– ngời bạn thuở niên thiếu – “Tôi” đã mong muốn trong cuộc sống sắp đến sẽkhông còn sự cách bức giữa con cháu họ mà trớc mắt là cháu Hoằng và ThuỷSinh: “Tôi mong ớc chúng nó sẽ không giống chúng tôi, không bao giờ phải cáchbức nhau cả Nhng tôi cũng không muốn chúng nó vì thân thiết với nhau màphải vất vả, chạy vạy nh tôi, cũng không muốn chúng nó phải khốn khổ mà đần

độn nh Nhuận Thổ; cũng không muốn chúng khốn khổ mà tàn nhẫn nh bao ngờikhác Chúng nó cần phải sống một cuộc đời mới, một cuộc đời mà chúng tôi chatừng đợc thấy” [1 107] “Tôi” đã ý thức đợc rằng cần phải có sự kết hợp giữa tríthức và nông dân, xã hội không còn có sự áp bức, đè nén của lễ giáo phong kiếnlạc hậu thế nhng mong ớc, hy vọng của “Tôi” lại còn xa vời, còn phải chờ đợi thế

hệ con cháu Chỉ đến “tôi” trong “Một mẫu chuyện nhỏ” thì chúng ta mới thấyxuất hiện hình ảnh ngời trí thức chủ động tuyên bố phải học tập phẩm chất củangời lao động Xét về địa vị thì “Tôi” hơn hẳn anh xe nhng hành động của “Tôi”

đối với bà già bị xe quệt ngã thì lại quá nhỏ bé, tầm thờng so với hành động củaanh xe Chính nhờ hành động giúp đỡ bà cụ của anh xe đã thức tỉnh, giúp “Tôi”nhìn thấy sức mạnh lớn lao của ngời lao động: “Lúc bấy giờ, tôi vụt có một cảmgiác rất lạ: cái bóng anh xe, ngời đầy cát bụi kia, nhìn từ phía sau bỗng to dần ra.Anh càng bớc tới, cái bóng càng to thêm, phải ngớc lên mới nhìn thấy đợc và dầndần cơ hồ biến thành một sức nặng đè lên ngời tôi đến nỗi làm cho cái “thằng tôinhỏ nhen” che dấu dới lần áo da, nh muốn lòi ra ngoài” [1 70] Hành vi cao đẹpcủa ngời phu xe và tinh thần dám chịu trách nhiệm trớc việc làm của anh ta đãkhiến cho “tôi” phải xấu hổ, tự cảm thấy mình là kẻ nhỏ nhen Mẫu chuyện nàyluôn theo sát, cắn rứt suy nghĩ của “tôi”, khiến cho “tôi” hết sức xấu hổ và thúc

dục “tôi” phải tự sửa mình Còn trong Lễ cầu phúc“ ”, “Tôi” tỏ ra vô trách nhiệmkhi trả lời câu hỏi của thím Tờng Lâm: “Con ngời ta chết rồi thì còn có linh hồnnữa không, ông ?” [1 241] rằng “Không đợc rõ” [1 243] Tuy nhiên, điều đángnói ở đây là ngay sau đó cả một chuỗi ngày dài “Tôi” sống trong tâm trạng daydứt, ân hận trớc cái chết của thím Tờng Lâm “Tôi” nhận ra rằng vì sự vô tráchnhiệm của mình trớc nỗi đau tinh thần của thím chính là nỗi đau cuối cùng màthím phải chịu đựng trong một chuỗi những nỗi đau trong cuộc đời thím

Có khi “Tôi” lại là ngời kể chuyện “Tôi” đứng cùng bình diện với các nhân

vật khách quan của tác phẩm nh trong truyện: Trong quán r“ ợu , Ng” “ ời cô độc ,”

Tiếc th

“ ơng những ngày đã mất ”

ở Trong quán r“ ợu” và Ng“ ời cô độc” thì “Tôi” chính là bản thân của

nhân vật chính, kể lại cuộc đời đầy những đổi thay của nhân vật chính “Tôi” làmột nhân vật trong tác phẩm, do đó có quyền tự do thẳng thắn tỏ rõ ý kiến của

mình đối với sự kiện mình miêu tả Trong Tiếc th“ ơng những ngày đã mất” thì

“Tôi” là một trong hai nhân vật chính của truyện “Tôi” chính là Quyên Sinh kểlại những ngày tháng chung sống giữa anh ta và Tử Quân: “ghi lại đây lòng hốihận, nỗi đau thơng của tôi”[1]

“Tôi” là bóng dáng của những ngời trí thức trong xã hội Trung Quốc lúcbấy giờ, “Tôi” lên tiếng yêu cầu xoá bỏ cái hố sâu ngăn cách cuộc sống của

những ngời lao động chân tay nh giữa anh xe và “Tôi” (Một việc nhỏ), giữa Nhuận Thổ và “Tôi” (Cố hơng), phê phán một cách triệt để sự áp bức, lâu đời dẫn

đến quan hệ của kẻ bề trên đối với ngời nông dân không thể nào thay đổi nh

trong Lễ cầu phúc“ ” Mặt khác, “Tôi” còn lên tiếng phê phán tinh thần đấu tranhkhông triệt để, dễ dao động của trí thức “Tôi” không chỉ nói lên niềm hy vọngvào một tơng lai tốt đẹp mà còn khẳng định trong tơng lai con ngời sẽ sống vớinhau trong một tình yêu thơng và sự nhân ái

Có thể nói, hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn thời kỳ đầu của LỗTấn thật phong phú và đa dạng Trong từng giai đoạn lịch sử khác nhau thì hìnhtợng ngời trí thức lại có sự thay đổi phù hợp

Chơng 2

Nghệ thuật xây dựng hình tợng ngời trí thức trong truyện ngắn thời kỳ đầu của Lỗ Tấn.

Có thể nói Lỗ Tấn đã rất thành công trong việc xây dựng hình tợng ngời tríthức Để có đợc điều này là cả một quá trình lao động không biết mệt mỏi của

ông Ông đã tiếp thu nền văn học Tây Âu, văn học Nga - Xô viết và đặc biệt là sựchắt lọc những kinh nghiệm sáng tác truyền thống tạo điều kiện cho Lỗ Tấn có đ-

ợc phơng pháp xây dựng nhân vật điển hình một cách có hệ thống

Thành công của Lỗ Tấn trong việc xây dựng hình tợng ngời trí thức là kếtquả của việc sử dụng rất nhiều những thủ pháp nghệ thuật, miêu tả ngoại hình,miêu tả nội tâm và hành động, miêu tả ngôn ngữ, miêu tả thiên nhiên

2.1 Miêu tả ngoại hình:

Ngoại hình là cử chỉ, chân dung, diện mạo, phong thái, y phục của nhânvật Miêu tả ngoại hình là miêu tả toàn bộ biểu hiện tạo nên dáng vẻ bề ngoài củanhân vật Ngời Việt Nam chúng ta có câu “Nhìn mặt mà bắt hình dong”, cái tâmtính con ngời bộc lộ trên khuôn mặt ngời ta có thể nhanạ thấy cốt cách, tình cảmcủa ngời đó Tuy nhiên, trong truyện ngắn Lỗ Tấn, ngoại hình của nhân vậtkhông đợc miêu tả ngay từ khi xuất hiện mà phải đợi đến khi triển khai kiện, tìnhtiết, tâm lý, hành động thì diện mạo nhân vật mới đợc thể hiện Mà ngoại hìnhcủa nhân vật lại đợc thể hiện thông qua sự quan sát và ngôn ngữ của ngời kể

chuyện Chẳng hạn, trong truyện ngắn “Khổng ất Kỷ”, hình dáng của ngời trí

thức Khổng ất Kỷ chỉ xuất hiện sau lời giới thiệu của nhân vật “Tôi” về quán rợuHàm Hanh về công việc của “Tôi” ở đó và kể lại những lần tiếp xúc với Khổng

ất Kỷ thì lúc đó Khổng ất Kỷ mới xuất hiện với sự lạ kỳ của nó: “Bác Khổng ất

Kỷ là ngời độc nhất mặc áo dài mà lại ra đứng trớc quầy uống rợu Bác ta ngờicao to, mắt xanh lè giữa những nếp răn thờng có vài vết sẹo lại có một bộ râu hoarâm lồm xồm, rối nh mớ bòng bong áo tuy là áo dài, nhng vừa bẩn lại vừa rách,hình nh hơn mơi năm nay cha hề vá mà cũng cha hề giặt” [1 35] Qua cách miêutả hình dáng bề ngoài của Khổng ất Kỷ nh vậy, Lỗ Tấn muốn đề cập đến mộttrạng thái tâm lý đã trở thành căn bệnh cố hữu trong con ngời trí thức Họ mặc dù

bị xã hội vùi dập, đã thất bại trên con đờng khoa cử và không còn giữ đợc vị tríxã hội nữa thế nhng họ vẫn không chịu chấp nhận Để vào đợc trong quán rợu

Hàm Hanh, ung dung gọi các món đồ nhậu ngồi uống khề khà thì chỉ có các vịkhách áo dài, còn các vị khách áo ngắn thì phải đứng trớc cửa quày mà uống rợu.Khổng ất Kỷ là ngời duy nhất mặc áo dài mà lại đứng ở cửa để uống rợu Chỉqua những nét miêu tả hình dáng bề ngoài vậy thôi nhng Lỗ Tấn đã phản ánh đợc

sự bảo thủ, cố thực hiện những điều không thể có Hình ảnh Lã Vi Phủ (Trong

quán rợu) sau nhiều năm xa cách nay “Tôi” mới có dịp gặp lại: “Nhìn kỹ thấy

mái tóc, bộ râu của anh vẫn bờm xờm nh độ nọ, khuôn mặt vẫn dài dài và xanhxao, có điều gầy tóp đi Trông anh có vẻ rất điềm tĩnh, nói là tiều tuỵ thì đúnghơn Dới cặp lông mày vừa rậm, vừa đen, mắt anh không còn gì là tinh anh nữa.Nhng sau khi anh chậm rãi nhìn xung quanh, rồi nhìn xuống mảnh vờn hoang thìbất chợt tôi lại thấy mắt anh sáng hẳn lên nh hồi còn đi học” [1 269] “Đôi mắt

là cửa sổ của tâm hồn”, nhìn vào đôi mắt ta có thể nhìn sâu vào bên trong thế giớinội tâm của nhân vật Lã Vi Phủ và “Tôi” sau một thời gian dài không gặp nhau,giờ đây nhìn anh không có gì khác xa nhiều lắm, duy chỉ có “đôi mắt” là đã thay

đổi, không còn cái vẻ tinh anh ngày trớc Lã Vi Phủ vốn là ngời trí thức thôngminh, có tinh thần, lý tởng đấu tranh chống phong kiến nhng thay đổi cả một chế

độ phong kiến đen tối lâu đời là chuyện không dễ Thông qua hình ảnh “đôi mắtanh không còn gì là tinh anh nữa” Lỗ Tấn muốn nói đến sự chiến bại của Lã ViPhủ nói riêng và của trí thức thời cách mạng Tân Hợi nói chung Tuy nhiên, Lã

Vi Phủ mặc dù đã thất bại, đã trở nên bi quan trên con đờng đấu tranh không biếtmệt mỏi của mình thế nhng vẫn không thể nào quên những ngày tháng hăng hái,dũng cảm trớc đây Hình ảnh “mắt anh sáng hẳn lên nh hồi còn đi học” đã nóilên điều đó

Miêu tả ngoại hình nhân vật, Lỗ Tấn thờng sử dụng nghệ thuật phác tả và

đặc tả Ông không miêu tả một cách thoáng qua nh các tác giả của tiểu thuyếtMinh Thanh nhng cũng không đi sâu vào miêu tả tỷ mỷ tất cả các chi tiết nhtrong văn học phơng Tây mà ông thờng dừng lại miêu tả rõ hơn về các chi tiếtmang ý nghĩa Cụ thể là trong khi miêu tả hình tợng ngời trí thức, Lỗ Tấn thờng

dừng lại ở đôi mắt, mái tóc hay màu da Tử Quân trong Tiếc th“ ơng những ngày

đã mất” hạnh phúc, sung sớng khi đón nhận tình yêu của Quyên Sinh: “Đôi mắt

nàng ngây thơ nh mắt con trẻ, ánh lên một niềm vui mừng lẫn lộn buồn thơng,trong đó lại có sự ngạc nhiên, sự nghi hoặc nữa” [1 395] Đây là ánh măt của TửQuân khi đợc sống trong tình yêu – nàng đã cùng Quyên Sinh từ bỏ tất cả, tựtách mình ra khỏi mối ràng buộc của xã hội Sống chung với nhau, tử Quân xem