Hình tượng người lính trong tiểu thuyết của chu lai sau 1980 luận văn tốt nghiệp đại học

Có người chững lại, không hoà nhập được xuthế, có người tự tìm cho mình những nguồn mạch mới, phản ánh những vấn đềtưởng quá đỗi bình thường nhưng lại tạo một hiệu quả cao trong một cái

Trờng Đại học Vinh Khoa ngữ văn

********************

HìNH TƯợng ngời lính trong tiểu thuyết của chu lai sau 1980

KhóA LUậN TốT NGHIệP đại học Chuyên ngành: văn học việt nam

Giáo viên hớng dẫn : ThS Ngô Thái Lễ

Sinh viên thực hiện : Lê Thị Linh

Lớp : 48A - Ngữ Văn

Vinh, 2011

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng 6

3.2 Nhiệm vụ 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

4.1 Phương pháp phân tích 6

4.2 Phương pháp so sánh, đối chiếu 6

1.2 Hình tượng người lính cách mạng trong văn học sau 1975 11

1.3 Vị trí văn học sử của nhà văn Chu Lai 15

1.4 Tiểu thuyết của Chu Lai viết về người lính 17

Chương 2: HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CHULAI SÁNG TÁC SAU 1980 XÉT TRÊN PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong việc thể hiện hình tượng người lính ở tiểu thuyết của Chu Lai sau 1980 20

2.2 Hình tượng người lính trong tiểu thuyết của Chu Lai sau 1980 28

2.2.1 Người lính với những giá trị truyền thống… … 28

2.2.2 Người lính cô đơn, lạc lõng giữa cuộc sống đời thường …… 36

2.2.3 Người lính tha hóa, biến chất trong cuộc sống mới……… 40

2.2.4 Những số phận không gặp may mắn trong cuộc sống mới…… 46

2.2.5 Những số phận thành công trong cuộc sống mới……… 57

Chương 3: HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CHULAI SAU 1980 XÉT TRÊN PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT

3.1 Kết cấu tiểu thuyết……… 62

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật……… … 65

3.3 Nghệ thuật trần thuật……… ……… 75

KẾT LUẬN……… 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Lời cảm ơn

Lời đầu tiên em xin gửi lời cảm ơn đến ban giám hiệu trường Đại học Vinh đã tạo điều kiện tốt nhất cho em trong quá trình thực hiện khóa luận Đặc biệt em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy giáo Ngô Thái Lễ - cán bộ giảng dạy trực tiếp hướng dẫn em trong quá trình thực hiện đề tài Trong quá trình làm khóa luận thầy đã luôn góp ý, định hướng, sửa chữa để giúp em không bị lạc lối trong biển kiến thức mênh mông Một lần nữa em xin gửi lời cảm ơn đến các thầy

cô trong tổ bộ môn Ngữ Văn đã có những đóng góp bổ sung cho em trong quá trình thực hiện khóa luận Thông qua đây em cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đình và bạn bè đã tạo điều kiện tốt nhất để em hoàn thành khóa luận một cách hiệu quả Mặc dù đã rất cố gắng nhưng khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được những góp ý chân thành từ phía các thầy cô để khóa luận hoàn chỉnh hơn.

Em xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên

Lê Thị Linh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong suốt chiều dài lịch sử, dân tộc ta luôn phải đấu tranh để bảo vệ

Tổ quốc Cũng từ đây, chúng ta thấy được sức mạnh của một dân tộc nhỏ bévới những con người kiên cường anh dũng, đã dám đứng dậy chống lại những

kẻ thù xâm lược hùng mạnh nhất để giữ vững nền độc lập cho dân tộc Ở đâyngười lính luôn là hình tượng trung tâm xuyên suốt, là biểu tượng cao nhất về

vẻ đẹp người anh hùng thời hiện đại Họ vượt lên tất cả để quyết một lòngphụng sự dân tộc bảo vệ đất nước không chỉ trong thời chiến mà ngay cả khihòa bình đã lập lại Cuộc sống thời hậu chiến với bao điều phức tạp xô bồ, mộtlần nữa người lính lại là đề tài được các văn nghệ sỹ đặc biệt quan tâm phảnánh Những người lính, họ trở về, có người lành lặn, có người để lại một phầntâm hồn và máu thịt trong những dải rừng xanh ngút ngàn, có những người một

đi không bao giờ trở lại Những người ra đi vĩnh viễn cho sự nghiệp của Tổquốc mãi mãi được tôn vinh, những người trở về họ lại tiếp tục bước vào cuộcchiến đấu mới Liệu phẩm chất người lính Cụ Hồ có còn giữ mãi được trong họkhi bước vào cuộc sống mới với bao cạm bẫy đang chờ đón Đây là một câu hỏilớn chưa thể có lời đáp rõ ràng Trong luận văn này, chúng tôi sẽ đi sâu vàomột số khía cạnh để làm rõ vấn đề này

1.2 Chiến tranh kết thúc đất nước ta bước vào một vận hội mới Trướcnhững chuyển biến của đất nước, văn học Việt Nam được đặt vào một tình thếmới đầy thử thách Điểm mấu chốt là hiện thực hôm nay mới mẻ hơn, nhiềuchiều hơn so với hiện thực ba mươi năm qua mà nhà văn quen phản ánh Tuynhiên, lịch sử mới cũng tạo điều kiện cho nhà văn thể hiện khả năng của mìnhmột cách mạnh mẽ nhất Lúc này, các nhà văn có điều kiện khai thác, khám pháđến tận vĩ tầng sâu nhất của đời sống hiện thực mà không bị hạn chế bởi bất kỳmột quy định nào Tuy hiên bên cạnh việc nhà văn vừa có cơ hội thể hiện mìnhthì họ cũng chịu thử thách lớn của nghệ thuật đặt ra Nhà văn phải tìm tòi, đổi

mới cảm hứng sáng tác của mình Có người chững lại, không hoà nhập được xuthế, có người tự tìm cho mình những nguồn mạch mới, phản ánh những vấn đềtưởng quá đỗi bình thường nhưng lại tạo một hiệu quả cao trong một cái nhìnmới mẻ, đầy tính thuyết phục đã có những tác phẩm khẳng định được chỗ đứng

của mình trong lòng độc giả như: Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Thời xa

vắng (Lê Lựu), Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai…Trong đó, Chu Lai không phải là

người mở đầu nhưng ông là một trong số ít người viết tập trung và đạt đượcnhiều thành công trong đề tài này

Chu Lai là một tác giả đứng ở địa vị từng là một người lính, ông có một

bề dày thực tế phong phú và sự chiêm nghiệm sâu sắc từ hiện thực chiến tranh,ông không bằng lòng với những gì đã có Với ông, chiến tranh không chỉ làchuyện sống chết mà cao hơn là giá trị nhân văn, giá trị hiện thực Chu Lai,bằng sự nhạy cảm của một tài năng văn học, bằng sự trải nghiệm của ngườilính trở về sau chiến tranh hoà chung vào tinh thần đổi mới văn học, ông đãphát hiện ra vấn đề Ông đã tự làm mới mình và tạo nên một phong cách riêngđộc đáo khi viết về hình tượng người lính trở về sau chiến tranh

1.3 Trong cuộc sống hôm nay, do sự tác động nhiều mặt của đời sống,nhiều thế hệ trẻ chưa hiểu hết được ý nghĩa cuộc chiến vĩ đại của dân tộc vàchưa biết trân trọng biết ơn những gì mình được thừa hưởng tù những conngười đã hy sinh vì màu cờ của Tổ quốc chịu mất mát một phần máu thịt cho

họ có cuộc sống như ngày hôm nay

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi mong muốn góp một cái nhìn mới vềhình tượng người lính trong thời bình trong tiểu thuyết của nhà văn Chu Lai.Qua đó đem lại những giá trị tinh thần to lớn để cuộc sống hôm nay ngày càng

tốt đẹp hơn Đó là lý do khiến chúng tôi chọn đề tài: Hình tượng người lính

trong tiểu thuyế củat Chu Lai sau 1980

2 Lịch sử nghiên cứu

Trong lĩnh vực nghiên cứu phê bình văn học, đã có nhiều bài viết và một

số công trình trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến hình ảnh người lính ở haiphương diện: người anh hùng trận mạc và người lính trong cuộc sống đờithường

Nhà văn Chu Lai sau chiến tranh được xem là một cây bút có đóng gópnổi bật ở lĩnh vực tiểu thuyết viết về chiến tranh và người lính cách mạng, ôngtạo được sự thu hút tranh luận trong giới nghiên cứu nói riêng và bạn đọc nóichung Viết về Chu Lai và tác phẩm của ông có những ý kiến bàn luận trongcác bài viết sau:

1 Hồng Diệu (1991), “Vấn đề của tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc ”, Tạp

chí Văn nghệ Quân đội số 05

2 Hồng Diệu (1994), “Chiến tranh và người lính qua một số truyện

7 Lý Hoài Thu (2001), “Tiểu thuyết tầm vóc hiện thực và con người”,Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 02

8 Xuân Thiều (1994) “Điểm qua các tác phẩm được giải thưởng văn học

về đề tài chiến tranh và lực lượng vũ trang của Hội nhà văn”, Tạp chí Văn nghệQuân đội số 5

9 Nguyễn Thanh Tú (2002), “Cuộc đời dài lắm - một tiểu thuyết có sức

hấp dẫn”, Văn nghệ Quân đội tháng 01

Nhìn chung, trong các bài viết trên, các ý kiến đi theo hai hướng nộidung và nghệ thuật

Về nội dung: Tiêu biểu như tác giả: Nguyễn Thanh Tú nhấn mạnh:

“Nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai là kiểu nhân vật vừa có chiều sâu lại vừa

có cá tính và dường như thân phận của các nhân vật đó ngoài đời vốn cũng đãđầy những bi kịch” [31, 6]

Ý kiến của Hồng Diệu: “Tiểu thuyết Chu Lai đề cập đến nhiều vấn đềnhưng bao trùm lên tất cả là những người lính sau chiến tranh, rồi chiến trườngtrở về, người thì tha hoá, người thì bước vào cuộc chiến đấu mới Cuộc chiếnđấu của những người lương thiện chống kẻ bất lương, mà thật trớ trêu thay: Cónhững người trước kia là đồng đội của nhau giờ đứng trên hai mặt trận đối lậpnhau” [5, 9]

Nguyễn Hương Giang nhận xét: “Phố của Chu Lai là cuốn tiểu thuyết

trong tiểu thuyết: Một cuốn về gia đình Thảo – Nam với sự phá vỡ và làm tannát những giá trị truyền thống, một cuốn khác về cuộc đời Lãm, một người lính

từ hai bàn tay trắng đi lên, bảo vệ và tha thiết giữ gìn những giá trị ấy Cái chếtthương tâm của Thảo , Lãm ở cuối tác phẩm đẩy suy nghĩ của người đọc về haihướng khác nhau nhưng đều thấm đượm nỗi buồn cao cả” [9, 10 ]

Lý Hoài Thu cũng nhận định: “Dù trực tiếp viết về dĩ vãng mịt mù bomđạn hay chuyển dịch sang tiếp nhận những “kênh” thông tin mới xô bồ củacuộc sống hiện đại, bao giờ Chu Lai cũng nghiền ngẫm suy tư về hiện thực với

nhiẹt tâm và lòng trung thực của người lính” trong tập truyện ngắn Phố nhà

binh Lý Hoài Thu viết: “Nếu như trước kia, nhân vật được anh mô tả chủ yếu

trong cốt cách anh hùng trận mạc thì hiện nay… Chu Lai tập trung khai thácquãng đời thứ hai: quãng đời phía sau chiến trận của người lính” [31, 15]

Về phương diện nghệ thuật: Có ý kiến của Phan Cự Đệ: “Tiểu thuyếtChu Lai không chỉ đa dạng trong các phương thức tiếp cận mà có trong các

biện pháp nghệ thuật, kết hợp độc thoại nội tâm “dòng ý thức”, nghệ thuật đồnghiện và có những thành công nhất định” [8, 18] Hay đánh giá của Hồng Diệu:

“Ông đánh giá cao nghệ thuật xây dựng nhân vật, cách tạo tình huống, những

xung đột đặc biệt là cái nhìn khá mạnh dạn của Chu Lai Ông nói rằng: “Vòng

tròn bội bạc của Chu Lai có những trang hấp dẫn, người đọc đã cầm đến sách là

phải đuổi theo câu chuyện đến cùng” [5, 9]

Bích Thu trong bài viết Những nỗ lực sáng tạo của tiểu thuyết Việt Nam

từ sau đổi mới cũng khẳng định: “Với Ăn mày dĩ vãng, nhà văn Chu Lai muốn

gửi đến bạn đọc thông điệp đừng lãng quên quá khứ Nhân vật Hai Hùng với tưcách người kể chuyện xưng tôi trong tác phẩm để từ một sự việc cụ thể củahiện tại gợi lại trong ký ức của anh những kỷ niệm đã qua Nhân vật chìm tronghồi tưởng Trạng thái cảm xúc, suy nghĩ, liên tưởng bất chợt như những dòngchảy, thay thế nhau, đan xen nhau một cách lạ lùng, phi lôgic Đó là dòng chảy

tự nhiên của ý thức con người, trong dòng chảy đó bộc lộ những bí mật của nộitâm nhân vật” [23, 590- 591] Ở một chỗ khác, Bích Thu lại đề cập đến mộtkhía cạnh của thi pháp tiểu thuyết sau 1975 và trong tiểu thuyết Chu Lai:

“Nhiều tiểu thuyết sau những năm đổi mới đeén nay đã sử dụng mô típ giấc

mơ, giấc mơ chiêm bao như một ngôn ngữ độc thoại đặc biệt để giả mã thể giới

vô thức của con người Thủ pháp này thể hiện rõ trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai ” [23, 590]

Những công trình ý kiến bàn luận về nhà văn Chu Lai và những sáng táccủa ông cho ta một cái nhìn khá đầy đủ về hình tượng người lính trong sáng táccủa Chu Lai và nghệ thuật thể hiện trong đó Tuy nhiên, có thể nói nghiên cứu

về hình tượng người lính trong tiểu thuyết Chu Lai sau 1980 còn nhiều vấn đề

bỏ ngỏ Ý kiến của những người đi trước là những gợi ý, những tư liệu quýgiúp chúng tôi đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề người lính trong tiểu thuyếtChu Lai sau 1980 trong một cái nhìn tập trung và hệ thống nhất

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu.

4 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ lịch sử đề tài và nhiệm vụ của khóa luận, chúng tôi vậndụng các phương pháp chủ yếu sau:

4.1 Phương pháp phân tích

Khóa luận sẽ đi sâu vào phân tích nội dung và nghệ thuật của các tácphẩm trong việc thể hiện hình tượng người lính thời hậu chiến

4.2 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để so sánh về các ngữ liệu và kếtquả phân tích các vấn đề đã nghiên cứu về đối tượng Ngoài ra, so sánh đốichiếu với các nhà văn khác cùng viết về đề tài chiến tranh và người lính để thấyđược nét khác biệt độc đáo mang phong cách riêng của nhà văn Chu Lai

4.3 Phương pháp tổng hợp

Trên cơ sở phân tích, so sánh, đối chiếu chúng tôi tiến hành khái quáttổng hợp lại vấn đề trong một cái nhìn toàn vẹn nhất về hình tượng người línhtrong các sáng tác của nhà văn Chu Lai sau 1980

5 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính củakhóa luận này gồm 3 chương:

Chương 1: Văn học Việt Nam sau cách mạng tháng Tám viết về người lính.Chương 2: Hình tượng người lính trong tiểu thuyết của Chu Lai sau 1980xét trên phương diện nội dung

Chương 3: Hình tượng người lính trong tiểu thuyết của Chu Lai sáng tácsau 1980 xét trên phương diện nghệ thuật

Chương 1 VĂN HỌC VIỆT NAM SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM VIẾT

VỀ NGƯỜI LÍNH

1.1 Hình tượng người lính trong văn học từ 1945 - 1975

Trước 1975, đất nước ta trải qua ba mươi năm trường kỳ kháng chiếnchống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ Vì vậy, văn học lúc này vừa có vai trònghệ thuật vừa có vai trò chính trị Nó góp một phần quan trọng vào thành côngcủa lịch sử dân tộc Văn học giai đoạn 1945 - 1975 là văn học của những sựkiện lịch sử, của số phận toàn dân của chủ nghĩa anh hùng và kéo theo đó nhânvật trung tâm lúc này là những con người đại diện cho giai cấp, dân tộc và thờiđại Họ là kết tinh những phẩm chất cao quý của cộng đồng, là hình tượng củathời đại Cuộc kháng chiến trường kỳ đó đã đem lại cho nhà văn những pháthiện lớn lao về con người Việt Nam Những con người nhỏ bé hiện lên với mộtthứ sức mạnh vĩ đại được trỗi dậy sau bao năm bị khuất lấp

Người lính là hình tượng trung tâm xuyên suốt hầu hết các sáng tác củacác nhà văn Những người lính này, được đặt trong quan niệm “con người quầnchúng” Họ hiện lên trong đám đông tập thể, đám đông quần chúng Trong cảmhứng sáng tạo của các nhà văn, người lính hiện lên rất đỗi thân thiết và đáng tựhào Ở đâu đâu cũng xuất hiện những người lính đẹp một cách hoàn mỹ, lunglinh huyền ảo với bao phẩm chất tốt đẹp của anh bộ đội Cụ Hồ Đi xuyên suốttrong văn học Việt Nam giai đoạn này nói chung và trong tiểu thuyết nói riêng,

ta bắt gặp hàng loạt những con người như thế Người lính hiện lên với vẻ đẹpcủa tinh thần yêu nước, lòng căm thù giặc tột độ Qua từng giai đoạn lịch sửhình tượng người lính hiện lên rõ nét và cụ thể hơn Nếu giai đoạn kháng chiếnchống Pháp, người lính chỉ là nhân vật đám đông tập thể chưa có điển hình cánhân thì đến giai đoạn kháng chiến chống Mỹ tầm vóc người lính được nânglên ở những bình diện mới Họ hiện lên là những người anh hùng chiến đấu vì

lý tưởng Họ là tấm gương sáng cho mọi người noi theo: Như người anh hùng

Đinh Núp trong Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc, anh Nguyễn Văn Trỗi trong Sống như anh của Trần Đình Vân, chị Sứ trong Hòn Đất của Anh Đức, chị Út Tịch trong Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi hay Nguyệt trong Mảnh

trăng cuối rừng của Nguyễ Minh Châu Hình tượng người lính trong thời kỳ

này, ngoài khía cạnh dũng cảm kiên cường còn được khắc hoạ thêm ở mặt tàinăng tạo nên một dấu ấn khó quên Trong giai đoạn này, hình tượng người línhxuất hiện trong tác phẩm trên nền phông là khuynh hướng sử thi và cảm hứnglãng mạn Chất sử thi và cảm hứng lãng mạn kết tinh đậm đặc trong hình tượngngười lính Họ là những con người đại diện cho tầm vóc, sức mạnh, ý chí, khátvọng của cộng đồng, dân tộc, đất nước

Tiểu thuyết Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc - cuốn tiểu viết về

người anh hùng Đinh Núp trong cuộc chiến đấu chống Pháp của người dân Tâynguyên Tác phẩm đã thể hiện cuộc chiến đấu khó khăn, phức tạp nhưng kiêncường của người dân Kôn Hoa và nổi bật lên trong tập thể anh hùng đó là hìnhảnh Núp Anh là điểm tựa tinh thần, sự kết tinh vẻ đẹp, sức mạnh của cả cộngđồng người dân Tây Nguyên Anh như là một ngọn đuốc bùng cháy soi đườngcho nhân dân Tây Nguyên bước đi vững chắc trong chặng đường dài đánh đuổi

kẻ thù và anh còn là người biết kết hợp toàn thể nhân dân để tạo nguồn sứcmạnh lớn đi đến thắng lợi cuối cùng

Hay cuốn tiểu thuyết Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu được

xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất cho nền văn xuôi chống Mỹ.Hình tượng người lính ở đây trở thành trung tâm xuyên suốt tác phẩm Họ đivào chiến dịch Khe Sanh (1968) đó là những con người mang lý tưởng cáchmạng lớn lao và một ý chí mãnh liệt Họ là hiện thân cho sức mạnh, cho phẩm

chất của dân tộc Có thể nói rằng: Tiểu thuyết Dấu chân người lính của Nguyễn

Minh Châu đã góp phần quan trọng vào việc đẩy hình tượng người lính trongvăn học lên gần với những điển hình mà công chúng ngày đêm mong đợi Và ởđây, vẻ đẹp người lính được nhà văn miêu tả khá hoàn chỉnh Chính uỷ Kinhđại diện cho thế hệ cha anh, anh đã từng tham gia kháng chiến chống Pháp, là

một trong những người đặt dấu chân đầu tiên lên đường mòn Hồ Chí Minh Đó

là một người chỉ huy có tài, suốt một đời hy sinh quyền lợi cá nhân cho cáchmạng, đồng thời ở anh còn là sự chân thành, khiêm tốn đối với lớp trẻ Nhà văn

đã xây dựng nên cả một thế hệ những người lính anh hùng Nếu như chính uỷKinh đại diện cho lớp cha ông đi trước thì Lữ đại diện cho lớp con em tiếpbước Lữ kế thừa tinh thần dũng cảm, sẵn sàng hy sinh vì Tổ quốc Suy nghĩcủa Lữ tiêu biểu cho lớp trẻ, anh đã nói rằng: Chúng tôi đã chịu ơn lớp ngườisinh ra mình và chúng tôi cần xứng đáng với những đứa con Khi giặc tràn đến

Lữ đã có hành động hết sức dũng cảm: anh đã gọi pháo của ta rớt xuống bọnđịch và cũng chính mình nữa Anh chiến đấu dũng cảm trên cương vị công táccủa mình - người chiến sĩ thông tin, và anh đón nhận cái chết một cách nhẹnhàng Đó là một mẫu người lính đẹp, đẹp trong tâm hồn, đẹp trong tính cách.Bên cạnh Lữ ta còn thấy những gương mặt như: Khuê, Lượng, Đàm cáchsống, sự suy nghĩ của họ đều giống nhau Tất cả họ đề là những người chiến sĩđầy anh dũng hy sinh: “Họ từ giã gia đình, trường học, từ giã tương lai cuộcsống đẹp đẽ hết sức đảm bảo đã bắt đầu xây dựng cho họ từ bỏ trái chín đangửng hồng trong vườn nhà để đi vào cuộc chiến đấu đầy vất vả hy sinh khá là vô

tư, lạc quan, tươi trẻ” [1, 202 – 203]

Như vậy, có thể nói rằng hình tượng trung tâm trong tiểu thuyết từ 1945– 1975 là những người lính cách mạng Họ hiện lên với vẻ đẹp toàn diện, toàn

mỹ Đó là vẻ đẹp mang tính chất sử thi, vẻ đẹp của cộng đồng dân tộc Và do

sự chi phối của hoàn cảnh lịch sử, nhân vật người lính hiện lên chỉ là con ngườicủa giai cấp, của tập thể chứ chưa có cái tôi cá nhân Lúc này, cái riêng bị lu

mờ trước cái chung cao cả Đứng trước vấn đề này, có một số ý kiến của cácnhà nghiên cứu phê bình coi hình tượng người lính như vậy là khiếm khuyết,công thức, giản đơn Vậy chúng ta sẽ nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Trở lại với văn học Việt Nam trong ba mươi năm chiến tranh Nền vănhọc lúc này, đặt dưới sự chỉ đạo của đường lối văn hoá văn nghệ của Đảng.Đây là nền văn học phục vụ cho chính trị Văn học nghệ thuật được xem là một

mặt trận và những người cầm bút phải là những chiến sĩ trên mặt trận ấy Vìthế, cảm hứng chung của văn học lúc này là ca ngợi cuộc kháng chiến trường

kỳ của dân tộc, thể hiện niềm tin, khuyến khích, cổ vũ cho toàn dân tộc trong

sự nghiệp chống giặc ngoại xâm Chính vì vậy, đặc điểm văn học giai đoạn này

là một đặc điểm của một thời kỳ văn học dân tộc, không phải nhà văn khôngnhìn thấy con người cá nhân, con người thực trong mỗi con người mà vì hoàncảnh lịch sử nhà văn mặc nhiên phải viết như vậy Mặt khác, do quan niệmnghệ thuật về con người trong mỗi nhà văn cũng là một yếu tố chi phối cáchviết, cách xây dựng hình tượng trong tác phẩm văn học

1.2 Hình tượng người lính cách mạng trong văn học sau 1975

Nếu như văn học trước 1975 chịu ảnh hưởng, tác động từ lịch sử xã hộinên chưa thể hiện được cái nhìn toàn diện về chiến tranh và người lính thì vănhọc sau 1975 có sự tiếp nối và đổi mới trên nhiều phương diện đem lại một cáinhìn hoàn chỉnh về mọi vấn đề, nhất là cái nhìn mới về hình tượng người lính

Năm 1975 - với đại thắng mùa xuân đã cắm mốc vinh quang trong lịch

sử dân tộc Việt Nam Nó mở ra một thời kỳ mới - thời kỳ hoà bình thống nhấtđất nước Cả nước bước vào thời kỳ đổi mới trên mọi lĩnh vực Đối với vănhọc, bối cảnh mới đã tạo nên những chấn động sâu sắc trong ý thức nghệ thuật

Từ một nền văn học của chiến tranh với những yêu cầu nghiêm ngặt về chínhtrị và tư tưởng thì giờ đây đang có nhu cầu mới là trở lại với sự sáng tạo dânchủ, tái hiện mọi vấn đề của đời sống con người để tìm kiếm và thiết lập nhữnggiá trị tinh thần mới Muốn vậy, nhà văn cần có sự đổi mới cách nhìn nhậnđánh giá hiện thực đời sống, đổi mới tư duy nghệ thuật và thay đổi quan niệmnghệ thuật về con người Tuy nhiên, mười lăm năm sau chiến tranh đất nướcđộc lập tự do, điều kiện hoà bình, cả nước đi vào công cuộc xây dựng chủnghĩa xã hội, khắc phục hậu quả chiến tranh Trước cuộc sống bộn bề của thờihậu chiến, nhà văn đã có điều kiện nhìn vào thực tại đời sống và số phận conngười nhưng chưa thể có điều kiện thể hiện hết cái nhìn đó Vì vậy, nền văn

học mười lăm năm sau chiến tranh vẫn đi theo nền cũ là mạch cảm hứng lãngmạn và sử thi trước đó

Phải đến những năm sau 1980, lúc này đất nước đổi mới, cả nước bắttay vào công cuộc xây dựng đất nước và đã đạt được một số thành tựu nhấtđịnh trên tất cả các mặt Tuy nhiên, thực tế bấy giờ cũng vấp phải một bất lợilớn đó là hậu quả của chiến tranh vẫn còn đó với bao mất mát, đau thương, tangtóc Sau những giây phút ngất ngây trong niềm vui chiến thắng thì người tanhìn lại đất nước sau chiến tranh còn lại gì? Thực tế trước mắt cho thấy đó lànhững đống hoang tàn, đổ nát, với biết bao mất mát đau thương Có những nỗiđau cụ thể có thể sờ nắn được nhưng cũng có những nỗi đâu âm thầm giằng xétâm can con người Trong bối cảnh lịch sử như vậy, với độ lùi thời gian chophép, viết về chiến tranh và người lính cách mạng, nhà văn có sự nhìn nhậnmột cách khách quan, đa chiều hơn Và họ cũng thức tỉnh sâu sắc hơn ý thức cánhân và trách nhiệm của mình đối với lịch sử xã hội Họ viết về người lính với

sự trải nghiệm của những người đã từng đi qua chiến tranh Dù có nhiều ý kiếnkhác nhau nhưng ai cũng phải thừa nhận những đóng góp mà các tác giả đemđến cho văn học sau 1980 là không thể phủ nhận được Đây là giai đoạn vănhọc đã tiếp tục bổ sung, hoàn chỉnh cho những vấn đề mà giai đoạn văn học bamươi năm chiến tranh còn thiếu sót hay đề cập đến một cách dè dặt

Ở đây, dòng văn học sau 1980 đã đi sâu vào tìm hiểu thế giới tinh thần,đào sâu vào từng ngõ ngách sâu kín nhất của cuộc sống con người Nếu nhưtrước đây, người lính chỉ được nhìn nhận một chiều có tính công thức thì bâygiờ người lính được đặt trong nhiều mối quan hệ đó là những con người có đầy

đủ phẩm chất của một con người đích thực bao hàm cả cao thượng lẫn thấphèn Và nếu như trước đây nền văn học chỉ mới nhìn nhận con người theo sựphân tuyến rạch ròi giữa cái tốt, cái xấu, cái cao cả, cái thấp hèn thì giờ đây,người lính hiện lên đa tính cách, có cái đẹp đáng ngưỡng mộ đồng thời cũng cócái hèn hạ, xấu xa đáng khinh bỉ Lúc này, người lính vẫn được hiện lên lànhững vị anh hùng mang những giá trị truyền thống của dân tộc nhưng đồng

thời họ còn được nhìn nhận dưới góc độ thân phận, những số phận không hềđơn giản Đọc những tác phẩm viết về người lính sau 1975 ta vẫn bắt gặpnhững người chiến sĩ anh hùng và những tấm gương sáng mẫu mực cho lý

tưởng Đó là Giang Minh Sài trong Thời xa vắng của Lê Lựu, Kiên trong Thân

phận tình yêu của Bảo Ninh, Lực trong Cỏ lau, Hoà, Quỳ trong Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của Nguyễn Minh Châu.

Đọc Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, độc giả chưa thể quên được

Hoà - người trung đoàn trưởng trẻ tuổi, vốn là sinh viên đang học năm thứ haikhoa chế tạo máy trường Đại học Bách Khoa Một người say mê học hành vàhọc giỏi thế nhưng trước hoàn cảnh đất nước bị kẻ thù xâm lược, anh khôngtiếp tục con đường học hành của mình như nhiều thanh niên khác mà anh xếpsách vở một cách nhẹ nhõm để gia nhập vào quân đội Và một lần nữa, anh thểhiện là một con người tài năng trong lĩnh vực quân sự Người chỉ huy ấy đã làmnên biết bao trận đánh đã trở thành kinh điển, làm kẻ thù khiếp sợ Cũng trongtác phẩm này, Quỳ - nhân vật chính của truyện là một nữ quân nhân xinh đẹp,

là cô gái có lý tưởng trong mắt của nhiều người Tốt nghiệp lớp mười, đã đượcgọi đi học ở nước ngoài nhưng cô đã từ chối và vác ba lô tình nguyện vào chiếntrường vào những cánh rừng đầy bom đạn luôn nằm giữa ranh giới mong manhcủa sự sống và cái chết Quỳ đã thể hiện mình là một cô gái đa tài, dũng cảm,giàu nghị lực và đầy sức sống Cô đã làm được tất cả mọi việc nặng nề, nguyhiểm mà một cô gái bình thường tưởng như khó có thể đảm đương được tạichiến trường lửa đạn Trong cuộc sống chiến tranh cô là vậy còn trong cuộcsống đời thường cô rất tự nhiên thoải mái, tận tâm với mọi công việc, hết lòng

vì mọi người

Hay Lực trong Cỏ lau, một con người anh hùng vì sự nghiệp chung đã

quên đi hạnh phúc cá nhân của mình Ở anh, ta bắt gặp một tấm lòng caothượng ngay thẳng trong tình yêu, trong ứng xử, chấp nhận hy sinh hạnh phúccủa mình cho người khác, anh đã chọn con đường ra đi để không làm ai đaukhổ, tổn thương, ai, anh nhận về mình tất cả những thiệt thòi, đắng cay Ta tìm

thấy ở nhân vật này một bản lĩnh của người lính, mọi việc làm đều được suynghĩ đắn đo kỹ lưỡng, dường như người lính không chỉ anh hùng trong cáccuộc chiến mà còn rất can đảm trong đời thường.

Văn học sau 1980 với cái nhìn mới mẻ và nhiều chiều về người lính, bêncạnh cái tốt đẹp vốn có nhà văn còn cho ta thấy những cái bình thường nhấttrong họ khiến họ gần gũi, cụ thể chứ không phải là những bậc thánh nhân chỉ

để nhìn ngắm ở trên cao Nhân vật Hòa trong Người đàn bà trên chuyến tàu tốc

hành, người được đơn vị suy tôn là anh hùng, trở thành mẫu người lý tưởng

đáng ngưỡng mộ của anh em nhưng anh cũng chỉ là một con người bình thườngnhư bao con người khác thậm chí ở anh còn có những cái tầm thường: “Cũngmừng rỡ hí hửng khi được thăng cấp, mới có dịp trông thấy anh ấy cũng ăn,cũng ngủ, cũng đi lại, cũng chăn một đàn gà riêng, cũng đánh một cái quần xàlỏn đi phát rẫy, cũng yêu người này nói xấu người khác sau lưng” [3, 128]

Hay như Quỳ - một người vượt qua nỗi đau và mất mát để sống đẹp.Nhiều người coi chị là một thánh nhân nhưng trong chị vẫn có những khuyếtđiểm của một con người: “Tôi đã nhầm lẫn Đời tôi là những điều nhầm lẫn dạidột khiến xúc phạm đến xung quanh” [3 ,104]

Lực trong Cỏ lau cũng là một nhân vật như vậy, anh được phong tặng

danh hiệu anh hùng, là người chỉ huy tài ba trong chiến đấu Những tưởng, anh

là người tiêu biểu cho vẻ đẹp toàn diện Vậy mà, con người ấy vẫn có nhữngkhuyết điểm vẫn có những lúc nhỏ mọn, tự ái thù vặt dẫn đến sai lầm đã làmngười lính của mình phải chết một cách oan uổng chỉ vì một cơn giận với ngườikhác, lại một chút tư thù đầy nhỏ nhen với người lính mà anh đã đưa người línhvào chỗ chết “nhân vô thập toàn” vì thế, trong con người dù mạnh mẽ đến mấyvẫn không tránh khỏi nhưng giây phút yếu hèn, nhụt chí Đó khhông phải làđiều quan trọng mà điều quan trọng là người ta biết đứng dậy sau những phútyếu hèn đó để giữ vững ý chí chiến đấu đến cùng Khi khai thác đời sống tâmhồn, đi sâu vào đời sống tâm hồn người lính, các nhà văn không hề ngần ngạikhi nói đến vấn đề này mà thậm chí họ còn rất chú trọng quan tâm đến nó

Trong mỗi con người ranh giới tốt, xấu luôn giao tranh khó phân biệt rõràng Bởi vậy, con người luôn có khát vọng hướng tới sự hoàn thiện chínhmình Khát vọng hướng tới cái chân - thiện - mỹ Những người lính ở chiếntrường, khi trở về cuộc sống đời thường họ lại mang trong mình nỗi đau, cảmgiác có tội Chính vì thế mà xuất hiện những cuộc tự vấn lương tâm Nhân vật

tự phân tiết mổ xẻ cả tâm hồn mình rồi đi đến quyết định tự thú nhận - một sự

tự thú về đạo đức

Nhân vật tiêu biểu có anh hoạ sĩ trong Bức tranh (Nguyễn Minh Châu),

không ai đổ tội cho anh mà anh đã tự chuốc, tự nhận về mình cái tội đã đẩy mẹanh lính dẫn đến bị mù loà, khi anh thực hiện lời hứa với đồng đội, với ân nhânmình Sau khi tình cờ gặp lại người lính đó, anh đã sống trong dằn vặt, đau đớn

tự vấn lương tâm, rằng nhận hay không nhận lỗi? Và anh công nhận rằng: “Có

lẽ thế trong con người tôi đang sống lẫn lộn người tốt kẻ xấu, rồng phượng lẫnrắn rết, thiên thần và ác qủy“ (3, 106)

Hay như Lực trong Cỏ lau: Trong quá trình dày vò đau đớn của nội tâm

anh đã tỉnh ngộ ra rằng con người ta như báu vật của đời, vậy mà báu vật đó cóthể mất đi bởi những lý do của lòng ích kỷ

Như vậy, văn học sau 1980, đem đến cho người đọc một cách nhìn nhận

về người lính trên nhiều góc độ chứ không còn là cái nhìn một chiều đơn giảnnhư giai đoạn trước đây Qua đó, có thể hiểu được những đau thương, mất mát,

sự hy sinh của những người lính đã tham gia chiến trận, biết cảm thông, chia sẻvới những gì họ đã phải trải qua, biết ơn những gì họ đã làm cho cuộc sốnghôm nay và thấy quý trọng giá trị của cuộc sống thời bình hiện nay

1.3 Vị trí văn học sử của nhà văn Chu Lai

Nhà văn Chu Lai tên đầy đủ là Chu Văn Lai, ông sinh ngày 05 02

-1946 Quê gốc là ở thôn Tam Nông, xã Hưng Hạo, huyện Tiên Lữ, tỉnh HưngYên Cha ông là nhà viết kịch Học Phi Gia đình Chu Lai chuyển lên Hà Nộisống từ lâu bởi vậy, trong tâm hồn nhà văn Chu Lai chẳng những có hương vịngọt ngào của quê hương làng mạc mà còn có cốt cách lịch lãm của một người

con trai đất kinh kỳ Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Chu Lai theo học Đại họcnhưng hết năm thứ nhất đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứunước, ông tình nguyện nhập ngũ và được điều về đoàn kịch nói của tổng cụcchính trị Sau đó ông được chuyển về đơn vị đặc công chiến đấu tại Sài Gòncho đến ngày Miền Nam hoàn toàn giải phóng Cuối 1975, ông làm trợ lý tuyênhuấn tại quân khu VII Cuối 1976, ông về dự trại sáng tác văn học của tổng cụcchính trị rồi theo học tại trường viết văn Nguyễn Du khoá I Sau khi tốt nghiệplàm việc tại tạp chí Văn nghệ Quân đội Ngoài viết văn xuôi ông còn viết kịchbản sân khấu, kịch bản phim Ông đạt được nhiều giải thưởng văn học danh dự

cả trong nước và có nhiều tác phẩm được dịch xuất bản ở nước ngoài như: giảihội đồng văn học chiến tranh và lực lượng vũ trang của hội nhà văn với tiểu

thuyết Ăn mày dĩ vãng, giải thưởng văn học bộ quốc phòng 1994 và nhiều giải

Út Ten (1983)Tiểu thuyết:

Nắng đồng bằng (1977)Sông xa (1982)

Gió không thổi từ biển (1985)Vòng tròn bội bạc (1990)Bãi bờ hoang lạnh (1990)

Ăn mày dĩ vãng (1992)

Phố (1993)

Ba lần và một lần (2000)Cuộc đời dài lắm (2002)

Ký sự:

Nhà lao cây dừa (1992)

1.4 Tiểu thuyết của Chu Lai viết về người lính

Chu Lai sáng tác trên nhiều thể loại khác nhau: Truyện ngắn, tiểu thuyết,bút ký, kịch Riêng về thể loại tiểu thuyết ông được đánh giá cao và đạt đượcnhiều thành tựu đáng kể, chúng ta có thể nói rằng: Chu Lai đã có những đónggóp rất lớn cho tiểu thuyết Việt Nam viết về đề tài chiến tranh và người lính nóichung và hình tượng người lính thời hậu chiến nói riêng

Ba mươi năm chiến tranh trong điều kiện sinh tử một mất một còn củadân tộc, trên mọi lĩnh vực nói chung và văn học nói riêng không có điều kiện đisâu vào số phận của mỗi cá nhân Hơn mười năm hoà bình mà nỗi đau vật chấtvẫn còn giằng xé, cả nước lo miếng ăn hơn là lo bảo vệ cội nguồn Bởi vậy,những năm đầu hoà bình, văn học quá mờ nhạt Theo đó, hình tượng người línhtrong văn học tiền hậu chiến rập khuôn theo một mô hình có sẵn Và cũng bởithế, nó thiếu đi cái chiều sâu bên trong của nội tâm con người Bánh xe lịch sửkhông thể vận hành mãi theo một con đường mòn Đại hội lần VI của Đảng làmột mốc quan trọng Tại Đại hội vấn đề đổi mới được đưa ra trên mọi lĩnh vực

Vì thế, các nhà tiểu thuyết tâm huyết với đề tài chiến tranh đã đi vào những vấn

đề đính thực mà trước đây chưa có điều kiện được đề cập đến như việc nhìnnhận về hình tượng người lính Tuy nhiên, không phải không có trở ngại Vấn

đề cá thể đã trở nên quá tải đối với văn học, thay vì hào khí tập thể, nay cá thểquằn quại, đau thương nên văn học chưa thật sự đi vào dòng mạch chính của

nó Phải đến năm 1980 trở về sau văn học mới thực sự đi vào đổi mới trên mọiphương diện, có cái nhìn thấu đáo về mọi vấn đề

Sau 1980 chiến tranh được nhìn nhận thiết thực hơn, chiến tranh baogồm cả cái bi thương mất mát nhưng lại có cả cái trong sáng, lãng mạn, hào

hùng Và cái đích thực của vấn đề phải là sự kết hợp giữa một bên là hào sảngtập thể một bên là chiều sâu tâm linh cá thể Văn học thời chiến do điều kiệnhoàn cảnh mà chưa đi hết con đường của nó Văn học thời kỳ này đã bổ sungđược thiếu sót đó và đã đạt được một số thành tựu đáng kể Ở phương diện này,các tiểu thuyết của Chu Lai viết về người lính sau 1980 cũng nằm trong quyluật đó Khảo sát hầu hết tiểu thuyết của ông, ta bắt gặp không ít những ngườilính mang vẻ đẹp anh hùng, lãng mạn, cũng không thiếu những kẻ lầm đường,lạc lối, quay mặt lại dẫm đạp lên lời thề thiêng liêng với Đảng, với Tổ quốc vàvới đồng đội Có lẽ, trong tác phẩm của Chu Lai sự góp mặt của người línhtương đối đa dạng và đầy đủ Có nam giới, có phụ nữ, có già, có trẻ, có ngườithuỷ chung, có kẻ bội bạc, có người sống bằng hoài niệm, có kẻ thờ ơ, lãnhđạm với quá khứ, có người thành danh trên mặt trận mới, cũng có những kẻthất bại, sa cơ.

Viết về chiến tranh, Chu Lai đã nói rằng: “Chiến tranh không chỉ cóhoảng loạn, đau đớn, khổ ải Nó bao giờ cũng có hai gam: dữ dội và lãng mạnđến tận cùng Tất cả những cuốn sách của tôi đều chứa đựng cả hai gam này

Và tất cả phải dựa trên một cái nền: Tình yêu Nói thật, nếu chiến tranh chỉ lànhững trận đánh kinh hoàng và chết chóc, sẽ không có ai đọc về chiến tranhđâu.” [12, 9]

Từ quan điểm đó, Chu Lai đã đóng góp cho tiểu thuyết viết về chiếntranh và người lính thời hậu chiến những trang khá đặc sắc, mang đặc điểm thipháp riêng của ông Đó là lối văn gai góc, gồ ghề tưởng như lạnh lùng mà chứachan cảm xúc Có hai tác giả Thu Hồng - Hương Lan đã có nhận định Chu Laicầm bút viết về chiến tranh bởi vượt lên tất cả đó là nỗi ám ảnh của máu vànước mắt

Ta có thể nhận thấy đóng góp lớn nhất mà tiểu thuyết của Chu Lai manglại trong những sáng tác sau 1980 đó là sự thể hiện hình tượng người lính thờihậu chiến Số phận của họ luôn được đẩy đến tận cùng của sự buồn vui, đaukhổ, bất hạnh hay sung sướng, hạnh phúc Nó khiến cho cuộc chiến tranh trong

tiểu thuyết của ông không thể đi đến kết thúc tròn trịa mà day dứt người đọcmãi đến trang cuối cùng khép lại.

Với mười một cuốn tiểu thuyết xoáy sâu vào một đề tài chủ lực là ngườilính thời bình, mối quan hệ đa chiều của họ trong các lĩnh vực phức tạp củacuộc sống hôm nay, Chu Lai là một trong những người ở vị trí hàng đầu củadòng văn học Việt Nam đương đại về đề tài người lính hậu chiến Chưa có mộtnhà văn Việt Nam nào viết nhiều tiểu thuyết chuyên về một đề tài với số lượnglớn như Chu Lai Ta vẫn biết rằng, đề tài chiến tranh và người lính là “một đềtài không cạn kiệt”, và số lượng tác phẩm không phải là yếu tố quyết định vị tríngười cầm bút Nhưng ở Chu Lai, những tác phẩm của ông không chỉ có sốlượng lớn mà chúng là sự hội tụ những giá trị xuất sắc về nội dung và nghệthuật Các tác phẩm của ông tuy chỉ tập trung ở một đề tài, song thông qua đó,rất nhiều lĩnh vực của cuộc sống được khai thác và phản ánh khá sâu sắc Tàinăng của ông thể hiện ở nhiều phương diện nhưng tiểu thuyết mới là thể loạilàm nên tên tuổi của ông và chính vì lẽ đó mà vị trí của Chu Lai trong việc thểhiện hình tượng người lính thời hậu chiến đóng một vai trò rất quan trọng trongvăn học Việt Nam nói chung và văn học viết về đề tài người lính nói riêng

Chương 2 HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CHU LAI

SAU 1980 XÉT TRÊN PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong việc thể hiện hình tượng người lính ở tiểu thuyết của Chu Lai sau 1980

Sau 1980, với độ lùi thời gian cho phép cộng với chủ trương chính sáchcủa Đảng tạo điều kiện cho nền văn học - nghệ thuật có điều kiện thể hiện phảnánh đầy đủ bộ mặt của cuộc sống, bổ sung những hạn chế, thiếu sót mà nền vănhọc giai đoạn trước chưa đáp ứng được đầy đủ Vì vậy, văn học giai đoạn này

có hai dòng cảm hứng chính là cảm hứng phê phán và bi kịch Hai mạch cảmhứng này xuất phát từ sự nhìn nhận lại một cách chân thực về cuộc chiến đãqua của dân tộc Đó không hẳn đơn chiều là cuộc chiến oai hùng, anh dũng,thiêng liêng, oanh liệt, cũng không hẳn một chiều là cuộc chiến chết chóc, bilụy thương tâm mà đó là sự kết hợp ở cái nhìn đầy đủ nhất Như vậy, văn họcsau mười lăm năm chiến tranh, nhìn nhận lại cuộc chiến ở tâm thế mới, có điềukiện nhìn nhận và bao quát tất cả, cái nhìn nhân bản và biện chứng triết họcmới chính là khuynh hướng đúng đắn để văn học nghệ thuật đi được đến hếtcon đường phản ánh về đề tài chiến tranh và người lính

Chu Lai - một nhà văn, một người chiến sỹ, đã từng đi qua cuộc chiến,từng là một anh lính, từng phải đứng ở ranh giới mong manh giữa sự sống vàcái chết, ông ý thức sâu sắc được phẩm chất số phận của những người línhtrong cuộc chiến đấu đó Vì vậy, hơn ai hết nhà văn Chu Lai trong suốt toàn bộcác sáng tác của mình về người lính luôn thể hiện cảm hứng mang ý nghĩa nhânvăn sâu sắc Và ông là một người trong cuộc, người có điều kiện nhìn nhận lạicuộc chiến với một tâm thế khác - người sau cuộc chiến (thời bình) nên ông cómột cái nhìn khái quát và biện chứng Vì thế, trong sáng tác của ông vừa thểhiện sự ngợi ca, vừa thể hiện sự phê phán các vấn đề được phản ánh trong cáctác phẩm Những biến cố lịch sử, những cơn lốc xoáy của cuộc sống đeo bám

dai dẳng, tác động đến phần “con” lẫn phần “người” ở người lính Đó là mốiquan tâm hàng đầu của Chu Lai khi ông viết về họ Tuy nhiên, bi kịch trong tácphẩm Chu Lai không đưa ta đến với cái bi quan, tiêu cực mà ngược lại, dẫu bịđẩy đến tận cùng của nỗi thống khổ, đau đớn thì bản chất người lính không chophép họ khuất phục trước số phận, sa ngã trước đồng tiền và cái ác Nhà vănluôn đặt niềm tin vào giá trị con người, giá trị đích thực của cuộc đời Vì thế,ông từng phát biểu rằng “Chiến tranh mang đến đau thương, mất mát, trần trụi,khốc liệt, nhưng cũng rất hào sảng, lãng mạn Con người được đẩy đến tậncùng của mọi số phận, mọi buồn vui và từ đó tính cách được bật lên Nhân vậtcủa tôi không quá bi thảm, không quá yếu đuối, đớn hèn nhưng về cuối bao giờcũng chết” [19, 12].

Đánh giá về chiến tranh bằng cảm hứng bi kịch không chỉ Chu Lai mớinói đến mà những nhà văn trước ông, cùng thời với ông cũng đã thể hiện Tuynhiên, đến nhà văn Chu Lai cảm hứng này được thể hiện một cách tận cùng,ông luôn đẩy bi kịch của nhân vật lên cao đến tột độ Cảm hứng này, thể hiện

rõ nét trong các sáng tác của ông viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ vừa qua.Trong các tác phẩm của mình, ông thường đề cập đến những nhân vật chính đó

là những người anh hùng quả cảm, đánh giặc thần sầu khiến cho quân dân ta tựhào, làm bọn giặc phải khiếp sợ, nhưng họ luôn vấp phải những bất hạnh trongthời chiến và cả trong thời bình Dường như số phận họ là một chuỗi dài củanhững cuộc chiến đấu không bao giờ nghỉ trước cái xấu và cái ác Họ luôn gặpphải những hiểu lầm, bị kẻ thù tẩy chay, quân dân mình không hiểu và cuốicùng đẩy ra một đường ray riêng của cuộc sống, không bên nào chấp nhận

Tiêu biểu là nhân vật Sáu Nguyện trong Ba lần và một lần Anh là điển

hình cho tấn bi kịch của một đời người: đầu tiên, anh mất đi tình yêu - mất đingười đàn bà anh yêu hơn bản thân vào tay người bạn thân nhất, tiếp đến anhphải rời khỏi hàng ngũ với lý do mất sức bởi một hành động khốn nạn của một

kẻ khốn nạn Trở về cuộc sống đời thường bằng vết thương dài trên cổ, hai bàntay trắng, muốn sống cuộc sống yên ổn, bình thường nhưng không thể, anh lại

bị lôi vào guồng quay của nền kinh tế thời đổi mới, bị tẩy chay khỏi xã hội vàcòn suýt bị tước danh hiệu Đảng viên Cuối cùng anh chết khi cái ác chưa bị lật

đổ và không biết được rằng trên đời mình vẫn còn người thân, giọt máu mà baonăm anh không hề nghĩ đến Có thể nói, mỗi trang sách là một sự nhức nhối về

bi kịch của người lính thời hậu chiến

Bên cạnh cảm hứng bi kịch, Chu Lai còn thể hiện rõ cảm hứng ngợi ca,mỗi trang văn miêu tả người lính trong thời chiến cũng như thời bình, họ luônvấp phải những bất hạnh gây nhức nhối trong lòng người đọc Nhưng khi miêu

tả họ, Chu Lai luôn thể hiện cảm hứng ngợi ca, giành cho họ những trang viếtđẹp nhất Dù trước hoàn cảnh như thế nào lòng họ vẫn luôn một lòng son sắt,kiên trung với Tổ quốc, với đồng đội và với chính lòng mình Vì vậy, khi suýt

bị tước danh hiệu Đảng viên, Sáu Nguyện đã đứng dậy và mắt long lên, quyếtbảo vệ đến cùng, anh thà mất tất cả chứ không bao giờ để mất nó vì suốt cuộcđời mình anh chưa bao giờ hổ thẹn trước Đảng, trước dân và với chính bản thân

mình Hay như Tám Linh trong Vòng tròn bội bạc, một người lính can tràng,

dũng cảm, ra đi bỏ lại bao nhiêu ước mơ, khát vọng tuổi trẻ, tương lai tươi đẹp

để vào chiến trường, lập bao chiến tích Thắng lợi trở về, anh vấp phải baophức tạp của cuộc sống đời thường, bao cạm bẫy của quyền lực, đồng tiền,thậm chí phải đối lập với chính người đồng đội ngày xưa từng chung vai sátcánh của mình (Trần Văn Huấn) nhưng anh không một phút lùi bước, sa ngãtrước đồng tiền, quyền lực Anh luôn giữ vững phẩm chất của một người línhkiên trung Anh đã dám đứng lên lấy danh dự của một người lính, một nhà báovạch trần những trò bỉ ổi, xấu xa, những bất công ở đời và cuối cùng anh đãngã xuống vì lý tưởng của mình

Tiêu biểu cho cảm hứng sáng tác này trong những tiểu thuyết sáng tác

sau 1980 của Chu Lai là tác phẩm Ăn mày dĩ vãng Tác phẩm thể hiện rõ nhất

hai mặt của cuộc chiến Nó không làm mất đi màu sắc sử thi, gam màu lãngmạn của những tác phẩm giai đoạn trước 1975 mà nó bổ sung và nhìn nhận mộtcách đầy đủ hơn Ở đây, cuộc chiến được soi ngắm qua nhiều góc độ khác

nhau Một điều dễ nhận thấy ở tác phẩm Ăn mày dĩ vãng là tác giả thực sự quan

tâm đến góc độ đời tư của nhiều nhân vật, đồng thời chú ý đến những nhu cầumang tính bản năng, rất đời thường của con người Chiến tranh có lẽ đã đến độchín Những sự kiện lịch sử và cả những sự kiện đời thường được phản chiếuqua tâm hồn của người lính Nhà văn Chu Lai đi sâu vào khai thác những vấn

đề rất “con người” Những vấn đề ấy mang đậm sắc màu xương máu Đọc suốttác phẩm, ở đâu ta cũng bắt gặp bi kịch Bi kịch xảy ra ngay trong đời sống nộitâm của mỗi con người và nó xảy ra ở bất kỳ nơi nào của cuộc sống Và nổi bậtlên trong tác phẩm này là bi kich tình dục Qua nhân vật Tám Tính, ông đưa raquan niệm “bệnh lý tình dục” Tám Tính chỉ có một ngón đòn duy nhất trướcđàn bà con gái đó là “vồ”, “Không biết nói, không biết đẩy đưa, chỉ biết thèm,biết ào ào bươn tới Cứ thấy hơi hướng đàn bà, bất kể già trẻ lớn bé miễn là có

da thịt là tâm hồn bấn loạn, mắt nhìn như lồi ra, toàn thân cứng ngắc như bịthôi miên, như bị hoá thạch” [14, 73 - 74]

Ở một nhân vật khác, nhân vật Bảy Thu - một người nữ pháo thủ xinh

đẹp, trong tác phẩm Ba lần và một lần cũng góp phần thể hiện tấn bi kịch tình

dục trong chiến tranh.: “Chính mắt cô đã trông thấy một chị đang lau súng, độtnhiên lăn đùng, ngã ngửa ra, bọt mép sôi xèo xèo trên miệng, tay chân chòi đạpbấn loạn, chiếc cạp quần ny lông trễ xuống dưới hông để hở một mảng bụnglẫn mảng ngực trắng lốp Nếu cứ đà này thì chỉ một lát nữa thôi, trên thân thểchị ấy kể cả chỗ kín, sẽ không còn một mảnh vải nào che đậy!” [15, 16] Nhữngngười lính như Tám Tính, Bảy Thu đều là những người anh hùng dũng cảm sẵnsàng xông pha lửa đạn, họ không sợ bất cứ điều gì, kể cả cái chết, nhưng trướctiên họ vẫn là con người mà đã là con người thì ở họ luôn tồn tại cả phần conlẫn phần người Đó là những nhu cầu cá thể đương nhiên Đã từ lâu, nó bị vùilấp dưới những cái ta chung, nay với thời kỳ đổi mới sau những năm tám mươithì nó mới được thể hiện, đáp ứng nhu cầu của người đọc Tuy nhiên, thị hiếunghệ thuật được thoả mãn thì những day dứt về đời thường lại dâng lên Chiếntranh đã qua lâu rồi mà sao vẫn còn quá nhiều đau đớn Đến bao giờ, những

khoảng trống như vậy mới được lấp đầy? Trong tiểu thuyết của mình, Chu Lainhìn dưới góc độ khác lại cho ta thấy tình dục gắn với tình yêu thiêng liêng vàngọt ngào Cuộc ái ân bất ngờ giữa Thu - cô giao liên và Tuấn - một chiến sỹtrẻ chưa từng được trải qua tình yêu, tình dục một lần, cho ta thấy thêm thấmthía cuộc sống vật chất và tinh thần khắc nghiệt trong chiến tranh Những ngườilính, họ thiếu thốn tất cả mọi thứ nhưng trong hoàn cảnh khắc nghiệt đó họ lạigiành trao nhau tất cả những gì là trong trắng quý giá nhất mà không hề so đotính toán Cuộc ái ân của họ cho ta thêm mến yêu và thông cảm hơn cho nhữngcon người đã hi sinh tất cả trong chiến tranh để cho ta có cuộc sống ngày hômnay Tuấn đã kể một cách say sưa và hồn nhiên cái thầm kín mà chẳng thấyngượng ngùng Đó chính là cái hồn nhiên, lãng mạn của chiến tranh “ Lần đầutiên…ấy, đúng là lần đầu tiên, thề thần phật, em không còn biết xoay xở ra saocả… Rồi mọi việc cũng kết thúc Thu ngồi dậy mặc quần áo, gục đầu xuốngđầu gối khóc: Anh Tuấn đừng khinh tôi Tôi không phải là đứa con gái… thấyTuấn khổ quá , ngày mai lại đi vào chổ chết nên… nên tôi không nỡ Mà cũngtại Tuấn cơ Người gì mà tàn bạo, tôi… tôi không thể cưỡng… em cũng mếumáo lại: khinh gì? Sao lại khinh? Chính tôi là kẻ đáng khinh thì có Nếu Thucòn khóc nữa, tôi nhảy xuống sông tôi chết để tin nhau” [14, 137- 138]

Sống trong hoàn cảnh chiến tranh: “Ngày nào cũng chôn nhau mà chưađến lượt chôn mình ” thì hành động của Thu và Tuấn đem đến sự bùi ngùi vàxót xa Nhà văn Chu Lai khi miêu tả người lính dù trong hoàn cảnh nào ôngcũng thể hiện một ngòi bút mang đậm tính nhân văn sâu sắc Cuộc sống củanhững người lính luôn căng thẳng, họ phải đương đầu với tử thần bất cứ lúcnào Cuộc sống khắc nghiệt bắt buộc người lính luôn phải nghiêm khắc với bảnthân mình Trong hàng ngàn áp lực, áp lực của bản thân là áp lực nặng nề nhấtđối với người lính Mỗi ngày một trận đánh, có thắng được chính mình mớithắng được đối phương Khi Chu Lai miêu tả người lính trong cuộc chiến đó,chính là lúc ông đề cao, ca ngợi phẩm chất của họ, đưa họ trở về với chính bảnchất của họ và khẳng định rằng họ là những “con người”

Hai Hùng - một người chỉ huy tài ba can tràng, dũng cảm, làm bao kẻđịch khiếp sợ, cùng đồng đội chiến thắng bao trận đánh khốc liệt, là chỗ dựatinh thần cho anh em đồng chí, là niềm tin tưởng đối với bà con trong các ấp.Một con người như thế, tưởng chừng không có gì có thể ngăn được trên conđường tiến công kẻ thù vậy mà, anh cũng có lúc giành phần sữa của thươngbinh, từng có những phút giơ chân lên trong trận đánh để pháo tiện đứt chân đểđược cáng ra Bắc trở về nhà… và anh cũng sợ chết, co giò chạy để lại BaSương một mình chống chọi với kẻ thù, đấu tranh giành sự sống… hay Tuấncũng vậy, anh có lúc muốn bị thương để được trở về nhà Dù là ăn mày, bơm

xe, bới rác, trông kho… làm gì cũng được miễn là được sống, được trở về nhà

Viết về chiến tranh, về người lính trung thực pha chút trần trụi nhưngđây là những trang viết đáng trân trọng dù nó gợi buồn, gợi đau đớn chứ khônghoành tráng và oai hùng như văn học thời chiến Ở đây, chúng ta có thể thấy sựđổi mới văn học sau những năm 1980 không còn là lý thuyết nữa mà đã đi ngayvào những trang viết của các nhà văn đầy máu và nước mắt Chu Lai đã thểhiện bằng những trang viết chân thực, chính xác nhưng cũng mang đậm tìnhngười Con người dù vĩ đại đến đâu cũng chỉ là con người chứ không phải lànhững bậc thánh nhân Có lúc nản lòng, có lúc vị kỷ là một điều thường tình.Ngày hôm nay, chúng ta với tâm thế của những người tự do, thế hệ đi sau nhìnlại cuộc chiến vĩ đại của dân tộc hẳn chúng ta có được sự bình tâm để nhìnnhận thấu suốt tất cả Những khoảnh khắc đáng thương, đáng nhỏ lệ nhưtrường hợp của Hai Hùng hay của Tuấn hoàn toàn không phải là sự hạ thấpdanh dự của người lính mà qua đó để thấy những người lính ấy biết vượt lênkhỏi những thử thách, để toàn vẹn với đạo lý làm người, làm một chiến sỹtrung kiên của Đảng, của nhân dân Chu Lai đã để cho nhân vật của mình làHai Hùng nói ra một cách khách quan, chính xác và đó không phải là sự biệnminh cho một phút yếu lòng như một thời chúng ta đã nói quá lên Hai Hùng đãnói rằng: “Chẳng thằng nào sinh ra đã là anh hùng Mà anh hùng không biết sợ

chết, không biết chao đảo, không biết đôi lúc ngã lòng rồi cắn răng gượng lạithì không phải là anh hùng” [14, 123]

Qua đây, ta phần nào thấy được phẩm chất tốt đẹp của những người lính

và sự đa chiều trong cuộc sống, sự phong phú, đa dạng trong tình cảm của conngười Nhưng để hiểu được điều đó thì chúng ta phải nhìn mọi vật bằng cáinhìn nhân văn và biện chứng mới cảm thông và thấu hiểu được Thế hệ chúng

ta hôm nay, sinh ra và lớn lên trong thời bình khó có thể hình dung được nhưthế nào là sống trong cảnh sự sống và cái chết cận kề Lúc đó người ta sẽ yêuquý cuộc sống của mình biết bao nhiêu nhưng trước vận mệnh của dân tộc họsẵn sàng xem cái chết nhẹ tựa lông hồng Hoàn cảnh chiến tranh kéo dài suốt

ba mươi năm đã sinh ra những người lính như vậy Chu Lai hướng ngòi bút củamình quan tâm, đề cập đến số phận của những con người như vậy Trong chiếntranh, bi kịch không của riêng ai, nó là của tất cả mọi người, bi kịch của tập thể.Ông miêu tả, sau những trận đánh ác liệt, những người lính nhìn lại trận địađược ông thể hiện thật chân thực pha sự xót xa, đau đớn, kinh hoàng: “Máutrộn đất, mùi da thịt ngào vào mùi lá cây tanh nồng, tiếng rên la quện vào tiếngpháo rít trên cao Bầu trời trên nghiêng Rung giật… chỉ nghe ục! rồi sau đó làcăn hầm biến mất trong một hốc đỏ bầm Biến mất năm sinh mạng cả con gáilẫn con trai trong đó Chú mục nhìn xuống, người có bộ thần kinh vững nhấtcũng không tránh khỏi mặt mày Một đống tạp nham gồm cả đất cả lá cây, hơikhói, cả xương thịt con người ngào trộn vào nhau đến không phân biệt ra đâuvới đâu nữa! Góc kia một khúc đùi, góc này một bộ ruột, góc kia nữa là mộttảng mông không hiểu của đàn ông hay đàn bà nhô lên trắng hếu ” [15, 53].Đọc đoạn văn ta không khỏi rùng mình, đau đớn xót thương cho những conngười đã ngã xuống một cách tức tưởi khi ở cái tuổi còn quá trẻ, chết bất ngờđến không thể tin nổi vào mắt những người còn sống Lưỡi hái tử thần laoxuống trong chốc lát lấy đi năm sinh mạng con người và đau đớn hơn, xót xahơn là họ chết đi mà thân thể không còn được nguyên vẹn “Giắt hờ trên chạccây đang ứa nhựa trên đầu Sao lại có thể thế được nhỉ, một mảng ngực con gái

vẫn còn trắng lắm, căng tròn như đang phập phồng hơi thở” [ ,52- 53] Hìnhảnh này khiến ta thấy được nỗi đau, sự mất mát đến tột cùng đau đớn nhữngngười con trai, con gái mất đi khi còn quá trẻ, khi lòng ham sống, ham yêu,khát khao ở đời còn đang ngập tràn trong lồng ngực Có lẽ chẳng còn bi kịchnào đau đớn hơn thế nữa Với cả nhân loại chiến tranh đã là bi kịch, với ngườiViệt Nam, hơn ba mươi năm chiến tranh, đó là một tấn bi kịch và với ngườilính thì đó là tấm thảm kịch ghê rợn nhất Trong các sáng tác của mình, ChuLai đã xoáy sâu vào tấm thảm kịch đó Có thể nói sắc màu ảm đạm, tangthương của chiến tranh xuất hiện với mật độ dày trong các tiểu thuyết của ông.Gam màu hoành tráng, hào hùng không còn chiếm vị trí độc tôn mà nhạt dầncùng với xu thế chung của thời cuộc Càng về sau, thời gian nghệ thuật từ chiếntranh vắt qua thời bình càng rõ nét Trong đó, tỷ lệ miêu tả cuộc sống hiện tạităng dần lên Tuy nhiên, ấn tượng sâu đậm về sự hủy diệt của chiến tranh từnhững trang viết của Chu Lai vẫn còn mãi trong lòng độc giả

Trong nhiều tiểu thuyết của Chu Lai còn thể hiện một cảm hứng khác đó

là sự phê phán trước nhiều vấn đề phức tạp trong cuộc sống thời bình, phê phánlòng phản trắc của con người Những người lính từ chiến tranh trở về nhiềungười đã không còn giữ được phẩm chất của người lính mà lùi bước, sa ngãtrước cái ác, đồng tiền, trước những tham vọng thấp hèn của cá nhân không saocưỡng lại được Đó là những kẻ đâm dao sau lưng đồng đội, hạng người nàykhông phải là hiếm trong xã hội Bằng kinh nghiệm vốn sống và thu thập thực

tế, Chu Lai đã xây dựng lên hàng loạt những nhân vật phản diện trong thờichiến cũng như trong thời bình Trước năm 1980 có nhân vật Chiêu trong

Nắng đồng bằng Sau năm 1980 có Năm Thành trong Ba lần và một lần, Đăng

Điền trong Cuộc đời dài lắm Những nhân vật này cùng với từng giai đoạn càng

về sau càng thể hiện sự tinh vi, mưu mô, xảo quyệt hơn Cái xấu nó luôn nằmkhuất lấp sau vẻ ngoài hào nhoáng, tốt bụng khiến không ít người bị lừa Nếu

như ở Nắng đồng bằng, Vòng tròn bội bạc cái ác hiện rõ ra ngoài ánh sáng thì ở những tác phẩm sau như Cuộc đời dài lắm, Ba lần và một lần thì cái ác nó lại

được ngụy trang dưới những vẻ ngoài tốt bụng để hãm hại người tốt Và trongcuộc chiến đánh đổ những thế lực đó quả không phải là đơn giản ngày mộtngày hai là có thể lật tẩy được mà đó là cả một chặng đường dài cực kì giankhổ, vất vả thậm chí phải hy sinh bằng chính mạng sống của mình Ở dòng cảmhứng này, Chu Lai cho ta thấy những trăn trở nặng lòng về nhân tình thế thái,

về cuộc đời và số phận con người

Miêu tả về chiến tranh và người lính, Chu Lai đã thể hiện rất nhiều cảmhứng: có cảm hứng ca ngợi, có cảm hứng phê phán, có cái nhìn đồng tình,không đồng tình, có cái hiện thực trần trụi, có cái lãng mạn hùng tráng nhưngchúng ta thấy rõ nhất là cảm hứng bi kịch khi miêu tả về chiến tranh Chiếntranh đương nhiên là khốc liệt dữ dội Tuy nhiên, ở những tác phẩm của ChuLai, điều này như được nhân lên tô đậm, khắc sâu vào lòng người hơn Mặcdầu vậy, cảm xúc về tình yêu cuộc sống lại không hề bị tàn lụi mà cao vút lên

đó có một thứ thanh âm đặc biệt của lòng ham sống, của sự sẻ chia đùm bọc.Tình người, tinh thần nhân văn cao cả là giá trị mà tiểu thuyết Chu Lai đã manglại Từ những trang viết đó, cảm hứng bi kich khi viết về người lính trongnhững tác phẩm của Chu Lai không chỉ là hướng vào những người lính trongchiến tranh mà còn là người lính trong thời bình Điều đáng nói là cảm xúc bikịch thấm vào người lính thời bình không hề nhạt hơn người lính thời chiến nếukhông nói là có phần sâu đậm hơn Dù đứng ở góc nhìn nào Chu Lai cũng luônthể hiện hình tượng người lính được nhìn ở hai phương diện hào hùng lãng mạntrong chiến tranh và bi kịch trong cuộc sống đời thường

2.2 Hình tượng người lính trong tiểu thuyết của Chu Lai sau 1980

2.2.1 Người lính với những giá trị truyền thống

Cuộc sống mười lăm năm sau chiến tranh có những bước thay đổi, đấtnước bước vào thời kỳ mở cửa có bao nhiêu vấn đề bất cập, phức tạp của đờisống đã hiện rõ trên từng trang viết của nhiều nhà văn Có người tốt, việc tốtđáng khen ngợi đồng thời nhiều cái xấu, cái ác đáng lên án Những người línhtrở về hành trang là chiếc ba lô, hai bàn tay trắng cùng những vết thương về thể

xác lẫn tâm hồn tưởng chừng không bao giờ lành sẹo Với hành trang như vậy,

có lẽ may mắn đến với các anh chẳng có nhiều Chu Lai đã đặt người lính củamình trong bối cảnh phưc để tạp thời hậu chiến để tập trung khai thác Hai

Hùng trong Ăn mày dĩ vãng, Sáu Nguyệt trong Ba lần và một lần, Linh trong

Vòng tròn bội bạc, Vũ Nguyên trong Cuộc đời dài lắm Họ là những người

không gặp may trong cuộc sống đời thường Cuộc sống trong chiến tranhkhông một ngày bình yên khiến họ có lúc tưởng chừng phải gục ngã nhưng bảnlĩnh của người lính không cho phép họ lùi bước trước cái ác, gục ngã trước cáixấu

Hầu hết các tác phẩm Chu Lai viết sau 1980 luôn xuất hiện hình ảnhngười lính đan xen giữa hai thời gian và không gian khác nhau Nhân vật đượcmiêu tả ở hiện tại lại được soi chiếu vào quá khứ, miêu tả trong quá khứ lại soichiếu vào hiện tại nhưng ở đâu thì người lính vẫn luôn giữ trong mình phẩmchất của anh bộ đội Cụ Hồ Họ truy quét và tấn công cái ác đến tận cùng sàohuyệt của nó dù phải chịu hy sinh bản thân mình Vì vậy, người lính được ChuLai thể hiện vừa có nét lãng mạn, sử thi trong thời chiến, vừa có nét chân thực,dung dị trong thời bình

Ở tác phẩm Ba lần và một lần, nhân vật Sáu nguyện là một người như

vậy Anh được miêu tả là một con người mang dáng hình khắc khổ, nước dađen sạm, gầy guộc Khuôn hình Sáu Nguyện như quắt lại vì gian khổ và cũng là

để chống chọi lại với gian khổ Sáu Nguyện được miêu tả như vậy giúp ta thấyđây là một người lính sinh ra để chiến đấu đánh đuổi cái ác và chính bản thânanh cũng có ý thức tự biến thân hình cho phù hợp với hoàn cảnh Trong cáinhìn về quá khứ của nhân vật, Chu Lai chú ý thể hiện cho ta thấy Sáu Nguyệntrong chiến tranh là một chiến sỹ quân báo tài ba, anh được miêu tả trong ánhmắt, dáng điệu, đó là ánh mắt mà Út Thêm từng nói là “lạ lắm” nhìn vào khôrát cả họng, ánh mắt khiến tay nhà báo lui về ở ẩn phải nhận xét là: “ánh mắtkhiến cho người đối diện muốn lột sạch hết tâm can ra mà nói” và anh được thểhiện là người từng làm nên bao chiến công lừng lẫy bao lần giúp anh em định

hướng tấn công kẻ thù, giành giữ từng tấc đất Anh hiện lên là một người línhtài ba, sống tình cảm, hết lòng vì anh em đồng đội và đặc biệt với một tấm lòngkhoan dung độ lượng Anh tha thứ cho tất cả, một con mắt nhìn thấu mọi vấn

đề Anh đã tha thứ cho những lỗi lầm của Năm Thành - người bạn thân thiếtngười đồng đội chung vai sát cánh trong chiến trường mặc dù hắn đã phạmphải những lỗi lầm không sao tha thứ được Năm Thành cướp đi người đàn bàanh yêu thương nhất anh tha thứ, hắn phản bội lại đồng chí, phản bội lại Tổquốc anh cũng tha thứ Anh tha thứ ngay cả khi hắn trở thành một giám đốckinh doanh làm đủ trò xấu xa phạm vào tội ác kinh tế, đối xử ác với con ngườivới xã hội Chà đạp lên tất cả nhưng khi tội ác vượt lên thành nỗi nhục quốc thểthì anh không thể tha thứ

Trong chiến tranh anh là người hết lòng vì đồng đội, vì đất nước này.Anh đã tự kỷ luật mình dày vò bản thân vì cho rằng một chút yếu lòng củamình mà đã để cho đồng đội mình nằm trong nguy cơ bị tiêu diệt Anh có thểtha thứ cho sai lầm của kẻ khác nhưng anh lại không thể tha thứ được chochính mình Vì vậy, anh đã tự nhận hình thức kỷ luật bằng cách lui về trôngkho cho đội sản xuất ở tuyến sau, chịu sống những ngày chờ đợi, thấp thỏmmột ngày được trở lại với anh em, để được cống hiến sức mình cho sự nghiệpđấu tranh giải phóng dân tộc Nhưng trớ trêu thay, anh lại bị đẩy ra khỏi cuộcchiến vì vết thương bị chính đồng đội của mình đánh lén, trả thù một cách hèn

hạ Anh bị đẩy ra khỏi cuộc chiến vì lý do sức khỏe không phù hợp Anh trở lạicuộc sống đời thường, không trách gì ai Anh nghiệm lại cuộc chiến đấu củamình Anh nghĩ có lẽ mình không còn phù hợp nữa, mình không còn đủ sứccống hiến nữa mà những người như Út Thêm sẽ là những người đứng lên tiếpvác trọng trách Trong chiến tranh anh là một người hùng nhưng bị bật ra khỏicuộc chiến với hai bàn tay trắng và vết thương kéo dài ở cổ như da cá chết.Mang nặng nỗi đau mất đi tình yêu, mất đi lẽ sống, anh tự thấy mình không còn

ai thân thích trong cuộc đời này Trở lại thời bình, anh mong muốn được sốngyên ổn không ai biết đến Thậm chí anh đã tự thay tên mình, hay nói đúng hơn

là lấy một cái tên trong giấy khai sinh mà những năm tháng trong chiến trườnganh tưởng như đã lãng quên Thế nhưng, với một con người tài năng , một tínhcách khác người như anh muốn ẩn mình, muốn cuộc sống yên ổn không ai biếtđến cũng không được Và có lẽ những chặng đường gian nan,vất vả, oan tráitrongcuộc đời của anh khi anh trở về cuộc sống đời thường mới thực sự bắtđầu Đi đến đâu anh cũng vấp phải kẻ thù Có những kẻ muốn bài trừ, tẩy chayanh chỉ vì anh là một người thông minh, chính trực không vào bè với chúngtrong những việc làm, phi vụ mờ ám Vào đồn điền cao su thay chức giám đốc

cũ nhưng ở đây, thậm chí anh còn vấp phải bi kịch là một con người bị tẩy chayhoàn toàn ra khỏi xã hội Phía kẻ ác thì muốn tiêu diệt muốn đẩy anh đi, phíanhững người bị hại không hiểu anh cũng tẩy chay, phê phán anh Anh rơi vàolạc lõng, nằm ở một “kênh” riêng với tất cả mọi người và cuối cùng phải khăngói ra đi Anh đến làm việc cho Hai Tính chăn nuôi hồ tôm nhưng cuối cùngvới sự thay đổi của đời sống, sự nghiêng ngã của những giá trị truyền thống,Hai Tính lại phải tiễn đưa anh vì một lý do là anh không phù hợp Không phùhợp chỉ vì anh là một con người chính trực quá không bao giờ chịu nhúnnhường, khuất phục, bắt tay cùng cái ác Bến đỗ cuối cùng của anh là ở xínghiệp sản xuất của quân đội Anh giữ chức bảo vệ, trông coi kho cho xínghiệp nhưng dường như số phận không buông tha cho anh Lúc này anh lạitiếp tục nhận thấy sức bành trướng ma quỷ của công ty Thành Long đến tất cảmọi cơ quan xí nghiệp sản xuất kinh tế, thậm chí anh đã bị cảnh cáo khi anh có

ý định thay đổi bộ máy kinh tế của xí nghiệp Sau bao cố gắng của anh kết cục

là anh phải chịu một án kỷ luật: tắc trách, vô trách nhiệm trong công việc làmthiệt hại tiền của của công ty Suốt cuộc đời vì người khác, sống cho tập thể màkhông giữ lại bất cứ thứ gì nhưng chỉ chuốc họa vào bản thân, bị phủ nhận quykết những tội danh mà kẻ xấu đã cố tình gài bẫy cho anh Sáu Nguyện dù thờichiến hay thời bình luôn mang trong mình phẩm chất của anh bộ đội cụ Hồ,sống và chiến đấu không một chút hổ thẹn Dù đời sống có xô đẩy anh, conngười có phụ bạc anh thì trong anh phẩm chất người lính vẫn ngời sáng luôn

luôn soi đường trong cuộc chiến chống lại cái xấu, cái ác Trong các tiểu thuyếtcủa Chu Lai viết sau 1980 hình tượng những người lính dù vấp phải những khókhăn như thế nào trong cuộc sống thì họ vẫn giữ mãi những phẩm chất truyền

thống đáng ca ngợi Độc giả từng đọc tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc ắt hẳn

không thể quên được hình ảnh người lính trở về cuộc chiến với sự bỡ ngỡ thậmchí là khờ khạo Họ trở thành đối tượng bị hại bởi họ không chịu ép mình theoguồng quay của thói quan liêu cửa quyền Họ không chịu chạy theo tiếng gọicủa đồng tiền và quyền lực Hình ảnh Trần Hoài Linh - một người lính dũngcảm trong chiến tranh, một nhà báo chân chính trong cuộc sống thời bình hẳnkhông ai từng đọc tác phẩm này có thể quên được Anh hiện lên với nhữngphẩm chất của người lính chân chính trên mặt trận chống lại cái xấu, cái áctrong thời buổi kinh tế thị trường lên ngôi kéo theo sự xuống cấp của các giá trịnhân phẩm truyền thống Chu Lai xây đựng nên nhân vật Linh - một người línhkhông thể nhắm mắt làm ngơ trước những sai lầm của người khác mà đặc biệtlại là sai lầm của đồng đội cũ Dù ở mặt trận nào thì sự đấu tranh của người línhluôn phát huy cao độ Linh tấn công vào tận sào huyệt của cái ác, phanh phui

sự thật mặc dù sự thật đó được ngụy trang bằng một vỏ bọc tưởng như khá antoàn Tuy trong cuộc đấu tranh đó, đã có lúc Linh chịu sức ép của gia đình, xãhội, cơ quan tưởng chừng như không chịu nổi, phải chùn bước nhưng phẩmchất người lính không cho phép anh được gục ngã vì vậy anh đã đứng dậychiến đấu đến cùng trong cuộc chiến ấy

Hà Nội - thành phố mà bao năm sống ở rừng Linh khao khát được trở

về, nay đang ở ngay trong lòng nó mà Linh lại thấy như xa lạ chẳng cảm nhậnđược một chút thân quen, gần gũi nào Trở về Hà Nội, anh thấy mình cô đơnlạc lõng.Vì vậy, anh trở về với rừng trong nỗi nhớ cái thênh thang rộng mở Cáithân quen gần gũi của những người lính, tình đồng đội, đồng chí gắn bó cùngnhau sống chết Đối mặt với hiện tại là đời sống hòa bình đang kỳ phôi thaimới, đang trong cơn lốc cựa mình dữ dội để chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang

cơ chế thị trường Linh, một người lính sau bao năm lăn lộn trong chiến tranh

trở về trong bối cảnh đó anhkhông thể chấp nhận nó Sự phân biệt các hạngngười xuất hiện khắp mọi nơi Ở tòa soạn nơi anh làm việc, trong con phố màanh sống, giữa những người hàng xóm láng giềng và ngay cả trong gia đình anhcũng có sự phân biệt này Hàng xóm của anh là cô Hạnh xinh xắn, táo tợn Mỗitối có một người đàn ông vào nhà và cô sẵn sàng “lên nước” để mọi người chỉdám xì xào chứ không giám lớn tiếng Bên cạnh nhà anh còn là nhà vợ chồnganh xích lô đánh đập nhau, khóc lóc, rên rỉ suốt ngày, là đôi vợ chồng quân y

cả hai vợ chồng đều là Đảng viên cuộc sống yên lặng, đến mức thái quá dù đãlâu năm mà chưa sinh nở Và cơ quan - nơi anh làm việc còn ngột ngạt khó thởhơn gấp trăm lần Tòa báo là tiếng nói của xã hội nhưng dường như tòa báo nơiLinh làm việc thì tiếng nói đó bị bịt lại bởi đồng tiền và nói theo tiếng nói củađồng tiền Còn một số ít những tiếng nói chính nghĩa vang lên như Linh, Khâmthì bị chặn lại, yếu ớt không đủ sức chống lại thế lực lớn mạnh của đồng tiền.Còn trong gia đình Linh, Ông bố là mẫu người lý tưởng của một thời oanh liệt,nay bất mãn trước sự xuống cấp của đạo đức gia phong suốt ngày lầm lì, âmthầm như một triết gia lỡ thời thất thế Ông anh cả của Linh là một kiến trúc sư

“ngơ ngác”, luôn cãi nhau với cô con gái mười tuổi, rút cục vợ của anh coi cảhai là con Anh ta chỉ về nhà bố đẻ vào mồng một Tết nhâm nhi chén rượu vàbình luận nhiều lần một câu duy nhất “triết học đấy” Trong cái gia đình ấyngười em út của Linh là hiện thân cho cái mới, cách sống mới, phát ngôn mới:

“Đối với những con người cách mạng, nhà tù bao giờ cũng là trường Đại họcCộng sản Trước kia, hôm nay và cả sau này” [21, 46] Trong gia đình, đã cólúc Linh bế tắc thực sự “hay là lại xách ba lô ra đi? nhưng đi đâu? Làm gì cònđại đội nữa mà về! Đến tòa soạn nằm ư? Không ổn Chật chội thế nằm ở đâu?Chưa nói đến sự khinh thị của mọi người Hay đến tạm trú nhà bạn bè? Cũngkhông ổn nốt Biết mỗi nhà thằng Khâm mà bản thân nó cũng lo không xongcòn nói chi đến chuyện chứa thêm mình Thuê một chỗ cốt là có nơi chui rachui vào vậy? Ngớ ngẩn nốt Hà Nội chật hẹp những đôi vợ chồng mới cướicòn chưa có nơi hưởng tuần trăng mật với nhau kia kìa, trong khi toàn bộ tài

sản vốn liếng của mình chỉ có chiếc xe đạp bó lốp đến kẻ trộm cũng chê Vậy làtận đường rồi chăng?” [21, 59] Không phải tự dưng anh cô độc, chới với trongcuộc sống mới này mà đây là một điều hợp lý Một con người như anh, luônthủy chung với đồng đội luôn nhận rõ cái ác đến tận cùng thì làm sao có thểhòa nhập được với lão Quách, trưởng phòng, trưởng ban biên tập Phong -những kẻ đục nước béo cò Những kẻ này, chúng có đầy đủ mọi thủ đoạn kiếmtiền, thích ngồi trên ghế lãnh đạo để hạch sách, để ăn đút lót và sẵn sàng bưngbít mọi vụ việc tiêu cực mà dân tình đệ đơn khiếu nại lên tòa soạn của hắn Kể

cả việc hắn ta bố trí cho Linh đi công tác kéo dài trong dịp Đại hội Đảng, bầucấp ủy cơ quan cũng là một âm mưu bẩn thỉu của bọn chúng Trong tòa soạnkhông phải tất cả đều tuân theo tiếng gọi của đồng tiền mà cũng có những ánhsáng của chính nghĩa le lói lên như Khâm - người bạn viết thân thiết của Linh.Nhưng cũng vì bênh vực Linh, lớn tiếng vạch trần cái xấu mà Khâm cũng chịukhông ít thiệt thòi, không được đứng trong hàng ngũ của Đảng Tuy biết rằng,kết quả sẽ là như vậy, nhưng Khâm vẫn quyết tâm đi cùng Linh trên con đườngđấu tranh chống lại cái xấu cái ác Có lẽ vì Khâm cũng từng là lính, đi ra từnhững cánh rừng bạt ngàn mang trong mình dòng máu lính không ngại khó,ngại khổ, không lùi bước trước mọi khó khăn Trước hiện thực cuộc sống mới,Linh muốn thể hiện sứ mệnh của người lính nhưng anh gặp phải sự ngáng trởcủa gia đình, khiến anh phải thốt lên đau đớn thể hiện sự dằn vặt lương tâm ghêgớm: “Tức là theo bố, sau chiến tranh, tụi con chỉ nên sống lại, sống vật vờkhông cần cống hiến, không cần đòi hỏi, không cần sự phẫn nộ gì hết?” [21,125] Anh tự dằn vặt mình: Người lính sau cuộc chiến phải sống thế nào đây?Anh phải thoát ra khỏi tình trạng hiện tại như thế nào khi mà gia đình anhkhông còn là chỗ dựa tinh thần cho anh nữa, cơ quan không phải là môi trườngtrong sạch, xã hội không ưu đãi anh… làm thế nào khi anh hầu như hoàn toànđơn độc? Chỉ có những người lính như Linh mới đủ bản lĩnh và sự quyết đoán

để vượt qua Càng trong tình huống nguy nan, tâm trí người lính càng tỉnh táo,sáng suốt phát huy được phẩm chất sẵn có từ những ngày đánh Mỹ, Linh đã tìm

được lời đáp cho bài toán khó mà cuộc đời buộc anh phải tiến hành Chínhtrong lúc này, cái hồn lính thực thụ mới thực sự chiếm được ưu thế, mới xứngđáng với phẩm chất ngưới anh hùng cách mạng vốn có Không đắn đo, khôngkhoan nhượng, Linh đã tấn công xã Thạch Lâm bằng hàng loạt bài báo, anh đãphát hiện và sẵn sàng đối mặt với khối u ác tính ấy cho dù nó có thể vỡ ra vàtiêu diệt anh bất cứ lúc nào Bằng những trang viết của mình, anh đã vạch trần

sự bỉ ổi xấu xa của đường dây tham nhũng từ cấp xã trở lên và không tránhkhỏi sự nhúng chàm của người đứng đầu cơ quan anh Anh đã đấu tranh đếntận cùng để những bài báo phanh phui sự thật của anh được đăng, được đưa ratrước công luận, dù kết quả của nó là anh bị kiểm điểm trước chi bộ, bị cô lập,cảnh cáo trước toàn cơ quan Nhưng anh không hề nao núng, không bị mất cânbằng, anh như đã thuộc trong lòng bàn tay những đường đi nước bước của kẻthù đã bày ra Anh bình tĩnh, sáng suốt như trước khi bước vào trận công đồn.Tuy nhiên, con đường của những người chiến sỹ cách mạng dù ở trên mặt trậnnào cũng không hề bằng phẳng nhưng Linh đã không hề khoan nhượng, anhvạch mặt Hòe với những tội danh, hành vi xấu xa, tham nhũng chà đạp lên cuộcsống nghèo khổ của những người nông dân Nhưng đau đớn và xót xa làm sao,khi kẻ thù của Linh trên mặt trận này lại là Phạm Văn Huấn - một trong bốnngười bạn, bốn người đồng chí ăn đói mặc rét, từng hứa hẹn thề nguyền Giờđây là kẻ đi đầu tham ô, móc ngoặc với kẻ gian chiếm đọat tài sản của nhànước và có liên quan đến đường dây buôn bán ma túy, hàng cấm vận vào tậnSài Gòn Cùng một lúc, người lính của chúng ta phải đối mặt với rất nhiều kẻthù, trong đó kẻ thù khó khăn nhất là Hòe xưa là bạn nay là thù Tình huốngthật trớ trêu, cuối cùng với bản lĩnh của một người lính chỉ còn một cách duynhất mà anh lựa chọn đó là chiến đấu, chiến đấu đến tận cùng thì anh mới xứngđáng với tình đồng đội ngày xưa và với những con người đã ngã xuống vànhững con người con sống trở về hôm nay Trong cuộc chiến này, chính Hòe đã

sử dụng chiêu bài mua chuộc, dụ dỗ bằng tiền bạc, địa vị…không được hắnbuông lời hăm dọa nhưng Linh trước sau không hề lùi bước không hề bị sa ngã