Hình tượng người lính cách mạng trong tiểu thuyết của chu lai

Văn học viết vềchiến tranh và ngời lính cách mạng do đó cũng có những biến đổi sâu sắc.Với độ lùi của thời gian, các nhà văn có điều kiện nhìn nhận lại cuộc chiếntranh một cách toàn diện

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Cách mạng tháng 8- 1945 thành công đã mở ra một kỷ nguyênmới cho lịch sử dân tộc: Kỷ nguyên của độc lập tự do và Chủ nghĩa xã hội.Nhng liền sau đó chúng ta lại tiếp tục trải qua hai cuộc kháng chiến chốngthực dân Pháp và đế quốc Mỹ với biết bao gian khổ, hy sinh, mất mát nhngcũng hết sức anh dũng, hào hùng Từ trong hai cuộc kháng chiến đó, con ng-

ời Việt Nam đã phát huy cao độ sức mạnh quật khởi, kiên cờng của một dântộc có truyền thống lịch sử 4.000 năm dựng nớc và giữ nớc để giành thắng lợicuối cùng Đó là những con ngời kết tinh một cách chói lọi những phẩm chấtcao quý cuả cộng động, là hình mẫu lý tởng của thời đại Họ chính là nhữngngời lính cách mạng Viết về ngời lính cách mạng đã trở thành nguồn cảmhứng sáng tạo của các nhà thơ, nhà văn và là một đề tài quen thuộc xuyênsuốt trong văn học Việt Nam từ 1945 đến nay

1.2 Từ sau đại thắng mùa xuân 1975, hoà bình đợc lập lại, đất nớc bớcvào thời kỳ thống nhất, thế nhng d âm của chiến tranh vẫn còn vang vọng và

là nỗi ám ảnh, day dứt khôn nguôi trong lòng ngời Chính thực tiễn của đờisống xã hội mới, đòi hỏi nhà văn phải có những bớc biến đổi Văn học viết vềchiến tranh và ngời lính cách mạng do đó cũng có những biến đổi sâu sắc.Với độ lùi của thời gian, các nhà văn có điều kiện nhìn nhận lại cuộc chiếntranh một cách toàn diện hơn: chiến tranh đợc khúc xạ qua tâm hồn nhân vật,qua số phận nhân vật Đó là những ngời đã đi qua chiến tranh và sống ở thờihậu chiến Dới góc nhìn đổi mới đó, hình tợng ngời lính cách mạng cũng đợcsoi rọi từ nhiều chiều, nhiều phơng diện Trong không khí của đổi mới vănhọc sau 1975 , chúng ta không thể không nhắc đến công lao của các nhà văn:Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Nguyễn Trí Huân, NguyễnQuang Sáng, Bảo Ninh, Xuân Thiều… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn Và nhất là không thể bỏ qua nhà vănChu Lai Đây cũng là một lý do để chúng tôi lựa chọn đề tài này

1.3 Trong các tác phẩm của Chu Lai, đề tài về ngời lính và cuộc sốnghiện tại sau hoà bình của họ luôn trở đi trở lại Sự thật về chiến tranh hômnay đợc nhìn lại là một sự thật đã trải qua những năm tháng day dứt, trăn trởtrong tâm hồn nhà văn Ông đã từng có những năm tháng chịu trận nh thế ởmột vùng ven đô Sài Gòn Với vốn sống của một ngời từng “quăng quật”

giữa chiến trờng và đời thờng đã giúp cho ông xây dựng thành công hình ợng ngời lính cách mạng chân thực, sinh động.

Hơn nữa, Chu Lai là một nhà văn đơng đại, các công trình nghiên cứu

về tác phẩm của Chu Lai cha thực sự có hệ thống Với khóa luận này, chúngtôi muốn góp một cách nhìn nhận, đánh giá về hình tợng ngời lính cáchmạng trong tiểu thuyết của Chu Lai Qua đó để hiểu rõ hơn sự chuyển hớng

và cách tân của văn học sau 1975 viết về chiến tranh, về ngời lính cách mạng,

đồng thời có thể thấy đợc những đóng góp của nhà văn đối với nền văn họcViệt Nam hiện đại Đây cũng là một lý do nữa để chúng tôi lựa chọn đề tài:

"Hình tợng ngời lính cách mạng trong tiểu thuyết của Chu Lai"

2 Lịch sử vấn đề.

Trong sự phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại, đề tài viết vềngời lính cách mạng chiếm một vị trí quan trọng cả về số lợng lẫn chất lợng.Vì vậy, mảng đề tài này cũng đã đợc nhiều nhà nghiên cứu phê bình quantâm.Nhà văn Chu Lai sau chiến tranh đợc xem là một cây bút có những đónggóp nổi bật ở lĩnh vực tiểu thuyết viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng,cho nên đã tạo đợc sự thu hút tranh luận trong giới nghiên cứu nói riêng vàbạn đọc nói chung Viết về Chu Lai và tác phẩm của ông đã có những ý kiến

và bài viết sau đây:

1 Lý Hoài Thu - Tập truyện ngắn "Phố nhà binh", Tạp chí văn nghệ quân đội

6 Mai Hơng- Nhìn lại văn xuôi 1992, Tạp chí văn học số 3 - 1993

7 Bùi Việt Thắng - Những biến đổi trong cấu trúc thể loại tiểu thuyết sau

1975, Năm mơi năm văn học Việt Nam sau cách mạng tháng 8, NXB Đạihọc Quốc gia, Hà Nội, 1996

8 Nguyễn Hà - Cảm hứng bi kịch nhân văn trong tiểu thuyết Việt Nam nửasau thập niên 80, Tạp chí văn học số 3 - 2000

9 Nguyễn Thanh Tú - "Cuộc đời dài lắm" - Một tiểu thuyết có sức hấp dẫn,Tạp chí Văn nghệ quân đội số 542 - 2002

Trong số các bài viết kể trên, đáng chú ý là ý kiến của các tác giả sau: Xuân Thiều trong bài viết: "Điểm qua các tác phẩm đợc giải thờng vănhọc về đề tài chiến tranh cách mạng và lực lợng vũ trang của Hội nhà văn đãnói : "Ăn mày dĩ vãng" là một tiểu thuyết trực tiếp viết về ngời lính vừa trongchiến tranh vừa trong hoà bình Cả hai môi trờng xen kẽ nhau trong một cốttruyện đợc h cấu khá giản dị … Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn Để viết tác phẩm này dờng nh Chu Lai phảivật vã, quặn đau nh ngời trở dạ Cái tâm huyết của tác giả đợc phơi bày ra y

nh ngời đọc có thể nghe rõ tiếng kêu tha thiết và đau đớn rằng: "Hỡi con ngời

đơng đại và cả mai sau nữ hãy tĩnh tâm lại, không đợc bỏ quên quá khứ hàohùng chứa đầy máu và nớc mắt của cả một dân tộc"

* Lý Hoài Thu trong bài: Tập truyện ngắn "Phố nhà binh" lại nhận xét:

"Dù trực tiếp viết về thời dĩ vãng mịt mùng bom đạn hay chuyển dịch sangtiếp nhận những "kênh" thông tin mới, xô bồ của thời hiện tại, bao giờ ChuLai cũng nghiền ngẫm suy t về hiện thực với sự nhiệt tâm và lòng trung thựccủa ngời lính … Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn Vì vậy trớc đề tài chiến tranh, anh không chỉ là viết, là tiếpcận mà là sống, là day dứt vật vã bằng tâm linh và máu thịt của chính mình"

* Khi nhận xét về bút pháp văn phong của Chu Lai các nhà phê bìnhcũng đều có ý kiến thống nhất đó là: Trầm tĩnh và tỉnh táo, không quá say satrữ tình đồng thời cũng không quá chao chát mà thấm thía tình ngời Ngônngữ vừa dung dị vừa sắc sảo Văn của Chu Lai vì thế gân guốc, khỏe khoắn

Xuân Thiều khi đánh giá tác phẩm "Ăn mày dĩ vãng" cũng có nói:

"Tác phẩm này đầy chất lính, giọng văn băm bổ, sôi động, các thứ tình cảmsuy t đều đẩy đến tận cùng, cốt truyện có pha chút ly kỳ, bí hiểm kiểu kiếmhiệp đọc rất cuốn hút Có những chơng những đoạn anh viết về chiến tranhhết sức linh hoạt, nếu không là ngời trong cuộc, không dựng lại đợc khôngkhí một địa bàn chiến đấu khá đặc biệt này"

Nhng đồng thời các nhà nghiên cứu phê bình cũng chỉ ra rằng: Văncủa Chu Lai nhiều chỗ hơi thô, quyết liệt, bố bã nhng lại hơi ồn ào Chính vìvậy mà tạo ra sự cờng điệu trong xử lý tình tiết, sự lộng ngôn trong câu văn.Tuy nhiên về cơ bản tiểu thuyết viết về chiến tranh và ngời lính cách mạngcủa Chu Lai là thành công, thể hiện đợc sức nặng, cái tâm của ngời cầm bút.

Nhìn chung, qua các ý kiến của các nhà nghiên cứu phê bình dù đi vàokhái quát hay đi vào cụ thể thì chúng ta có thể nhận thấy: Các nhà nghiên cứuphê bình đã nói lên đợc một số vấn đề cơ bản, những đặc điểm của văn ChuLai viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng Nhng cha có công trình nàophân tích một cách có hệ thống các tác phẩm của Chu Lai

Khóa luận này trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc ý kiến đánh giá của cáctác giả đi trớc, đồng thời chúng tôi mong muốn đóng góp thêm một cáchnhìn nhận mới về việc thể hiện hình tợng ngời lính cách mạng trong tiểuthuyết của Chu Lai

3 Đối tợng nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu của khoá luận

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Do khuôn khổ của một khoá luận tốt nghiệp Đại học nên chúng tôi chỉtập trung đề cập đến một số tiểu thuyết của Chu Lai trong những năm gần

đây viết về đề tài ngời lính cách mạng: Nắng đồng bằng (2003), Ăn mày dĩvãng (2003), Ba lần là một lần (2004), Phố (2004), Vòng tròn bội bạc (2004),Cuộc đời dài lắm (2003)

3.2 Nhiệm vụ của khoá luận

Để có cái nhìn về hiện thực chiến tranh và ngời lính cách mạng chúngtôi đã tái hiện một cách đầy đủ có hệ thống nội dung của các tác phẩm Đồngthời phân tích cách thể hiện hình tợng ngời lính cách mạng trong chiến tranh

và sau chiến tranh của nhà văn Chu Lai Từ đó chỉ ra những nét mới, nét đặcsắc về nội dung cũng nh về mặt nghệ thuật của các tác phẩm viết về ngời línhcách mạng của Chu Lai so với nhà văn khác cùng thời và so với mảng đề tàiviết về chiến tranh, về ngời lính cách mạng của nền văn học Việt Nam từ

1945 đến nay

Cuối cùng, rút ra đợc những kết luận cụ thể trong việc xây dựng hình ợng ngời lính cách mạng của Chu Lai và khẳng định đợc những đóng góp của

t-ông đối với nền văn học Việt Nam ở mảng đề tài này

4 Phơng pháp nghiên cứu.

Xuất phát từ lịch sử của đề tài và để thực hiện tốt nhiệm vụ của khoáluận, chúng tôi đã vận dụng nhiều phơng pháp, nhng chủ yếu là các phơngpháp sau đây:

- Phơng pháp phân tích: Đi sâu vào phân tích nội dung và nghệ thuật của tácphẩm trong việc thể hiện hình tợng ngời lính cách mạng

- Phơng pháp so sánh: So sánh đề tài viết về ngời lính của Chu Lai so với cácnhà văn khác để thấy đợc mặc dầu có cái mới, cái độc đáo nhng ông vẫn trêncơ sở tiếp thu những đóng góp của các tác giả đi trớc và cùng thời

- Phơng pháp tổng hợp: Chọn lọc những bài nghiên cứu đã có, kế thừa vàphát triển những ý kiến đúng đắn, đồng thời góp thêm một vài ý kiến nhỏ vào

đề tài này

- Phơng pháp thống kê, phân loại

5 Cấu trúc của khoá luận.

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung chính của khóaluận này gồm 3 chơng:

Chơng 1: Hình tợng ngời lính cách mạng trong văn học Việt Nam từ 1945

đến nay

Chơng 2: Hình tợng ngời lính cách mạng trong tiểu thuyết của Chu Lai

Ch-ơng 3: Nghệ thuật xây dựng hình tợng ngời lính cách mạng trong tiểu thuyếtcủa Chu Lai

Phần nội dung

Chơng1:

Hình tợng ngời lính cách mạng trong văn học Việt Nam từ sau cách mạng tháng tám- 1945 đến nay

1.1 Khái niệm hình tợng

Để sáng tạo ra tác phẩm là một quá trình ngời nghệ sĩ nhận thức và cắtnghĩa đời sống, thể hiện những t tởng tình cảm, thái độ của mình, giúp chocon ngời lĩnh hội đợc ý vị của cuộc đời và mọi quan hệ muôn màu muôn vẻcủa bản thân cũng nh thế giới xung quanh Nhng không giống với các nhàkhoa học, ngời nghệ sĩ không diễn đạt trực tiếp ý nghĩ và tình cảm bằngnhững khái niệm trừu tợng, bằng định lý công thức mà bằng hình tợng Nói

nh vậy có nghĩa là nhà văn trình bày thể hiện đời sống khách quan cũng nhtâm t, tình cảm, ớc muốn chủ quan của con ngời một cách cụ thể, sinh động

và truyền cảm Bằng sự sáng tạo của mình,ngời nghệ sĩ đem lại một vật phẩmmới, một hiện tợng mới khác với trớc đó về chất Nó in đậm dấu ấn chủ quancủa ngời nghệ sĩ

Từ những chất liệu của đời sống mà nhà văn đã h cấu và xây dựng nênhình tợng nghệ thuật trên cơ sở của những tài liệu đời sống đó Nhng nó lànhững tài liệu đã lột xác, nó cao hơn, sâu hơn, cụ thể hơn và độc đáo hơn đờisống Cho nên chúng ta không thể đồng nhất hình tợng nghệ thuật và nguyênmẫu của cuộc sống Hình tợng nghệ thuật chính là sản phẩm của phơng thứcchiếm lĩnh, thể hiện và tái tạo hiện thực theo quy luật của nghệ thuật T duynghệ thuật khác với t duy của các ngành khoa học khác ở chỗ nó không gạt

bỏ những chi tiết cụ thể, tiêu biểu Và qua hình tợng, cuộc sống hiện lên chânthực, sinh động nh nó vốn có Ta cũng có thể hiểu đợc tâm t, nguyện vọngcủa ngời nghệ sĩ, đợc tiếp xúc với những hình tợng cụ thể có số phận và hoàncảnh riêng

Có thể nói, t duy hình tợng chính là đặc trng của t duy nghệ thuật Tduy hình tợng đòi hỏi sự khái quát không làm mất đi cái cụ thể, trực quansinh động Đó là quá trình hình tợng hoá theo quan niệm chủ quan Hình t-ợng vừa là công cụ t duy, vừa là mục đích của văn học Hình tợng đợc xâydựng từ những hình ảnh và tự thân hình ảnh khi đạt đến một trình độ điểnhình hoá cao có thể là hình tợng, ví dụ nh hình ảnh con cò… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn ở mỗi thời kỳvăn học, mỗi khuynh hớng sáng tác đều có một số hình tợng nổi bật nh:Trong văn học trung đại có hình tợng ngời quân tử, trong văn học hiện thựcphê phán 1930 - 1945 thì nổi bật lên là hình tợng ngời nông dân, trong vănhọc từ 1945 - 1975 là hình tợng ngời lính, hình tợng Tổ quốc… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn

Nh vậy, "Hình tợng nghệ thuật chính là khách thể đời sống đợc nghệ sĩ

tái hiện bằng tởng tợng, sáng tạo trong những tác phẩm nghệ thuật” [6,122]

1.2 Hình tợng ngời lính cách mạng trong văn học Việt Nam từ 1945 1975.

-Từ sau cách mạng tháng 8 - 1945 đến 1975 dân tộc ta đã trải quanhững biến cố lịch sử lớn lao mà nổi bật lên là hai cuộc kháng chiến chốngthực dân Pháp và đế quốc Mỹ giành độc lập tự do, thống nhất đất nớc Cuộckháng chiến đã tập hợp đông đảo tầng lớp nhân dân tham gia "Mỗi ngời dân

là một chiến sĩ, mỗi khu phố là một pháo đài" tạo nên sức mạnh vô địch đểchiến đấu và chiến thắng kẻ thù Trong dòng thác của cuộc cách mạng ấy,ngời lính đã trở thành hình ảnh trung tâm, nêu cao ý chí quật cờng khởi chotoàn thể dân tộc Việt Nam Đó là những con ngời lí tởng của một thời kỳvinh quang oanh liệt, những con ngời sự nghiệp chung xả thân vì đất nớc Tấtcả mọi ngời ai cũng dành cho họ nhiều niềm tin, sự mến phục và ca ngợi họvới những phẩm chất đẹp đẽ, đại diện cho cả giai cấp, cho cả thời đại Chínhvì vậy, ngời lính cách mạng là đối tợng thẩm mỹ của chủ thể sáng tạo - nhàvăn Văn học Việt Nam 1945 - 1975 đã dành một vị trí trung tâm cho việcthể hiện hình tợng này

Cuộc kháng chiến trờng kỳ chín năm chống thực dân Pháp (1946 1954) đã đem lại cho các nhà văn một phát hiện lớn lao về sức mạnh dân tộc

-và con ngời Việt Nam trong vẻ đẹp mới lạ của đời sống cộng đồng Đó là sứcmạnh của một dân tộc tuy nhỏ bé nhng khi vận mệnh đất nớc lâm nguy thì họ

đã bất chấp tất cả với ý chí "thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mấtnớc, không chịu làm nô lệ " Chính hiện thực sôi động của lịch sử dân tộcnhững năm tháng chiến tranh đó đã thực sự tạo nên nguồn cảm hứng vô tậncho các cây bút viết về chiến tranh, đặc biệt là về ngời lính cách mạng trongvăn học từ thơ ca cho đến văn xuôi

Nói đến kháng chiến là nói đến gian khổ, khốc liệt nhng bất cứ ở đâu,vào lúc nào ngời lính cũng bộc lộ tinh thần quả cảm, ý chí quyết tâm sắt đá:

“Ta đi tới trên đờng ta tiếp bớcRắn nh thép, vững nh đồng

Đôi ngũ ta trùng trùng điệp điệpCao nh núi, dài nh sông”

(“Ta đi tới” - Tố Hữu)

Trong văn xuôi, nhất là trong tiểu thuyết hình tợng ngời lính cũng đợchiện lên với những phẩm chất cao đẹp, là những con ngời kết tinh cho sứcmạnh của dân tộc và con ngời Việt Nam

Tiểu thuyết "Xung kích" của Nguyễn Đình Thi đã dựng lên cuộc

chiến đấu gay gắt, quyết liệt với những khó khăn gian khổ của dân ta trênchiến trờng Bình Trị Thiên, Vĩnh Yên Trong cuộc kháng chiến đó nổi bật lêntrền nền khói lửa ác liệt vẫn là tinh thần lạc quan, là tình quân dân sâu nặngcủa những ngời dân quân du kích Những đoàn dân công gồm già , trẻ, trai,gái, tiểu đội trởng Na, anh liên lạc Luỹ đến những ngời dân vùng địch hậu

nh cụ Dậu, chị Lí… Và nhất là không thể bỏ qua nhà vănđều nô nức tham gia phục vụ chiến dịch và tất cả đều đợckhắc hoạ một cách đẹp đẽ với tinh thần hy sinh dũng cảm, đầy bất khuất trớc

kẻ thù

Nhìn chung, tiểu thuyết thời kỳ này đã đem lại cho nền văn học mộtsức sống mới, một không khí lạc quan phấn khởi đợc gửi gắm trong hình t-ợng con ngời mới - con ngời làm chủ thời cuộc Trong văn học đông đảoquần chúng công nông binh chiếm một vị trí trung tâm, là những hình ảnh

đẹp, hiện lên với vẻ đẹp của tinh thần yêu nớc và lòng căm thù giặc, vớinhững hành dộng lẫy lừng của lí tởng cách mạng Những tiểu thuyết giai

đoạn này thờng chỉ dựng lên những nhân vật đám đông, điển hình tập thể chứcha có điển hình cá nhân

Đến 1954, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi với chiếndịch Điện Biên Phủ làm chấn động địa cầu, cả dân tộc tng bừng hân hoantrong niềm vui chiến thắng nhng sau đó chúng ta lại tiếp tục bớc vào thời kỳkhó khăn khốc liệt hơn, đó là cuộc kháng chiến chống Mỹ xâm lợc Trongbối cảnh hiện thực đầy ác liệt, cuộc sống dân tộc bị dìm trong bể máu thìlòng yêu nớc, chủ nghĩa anh hùng cách mạng lại đợc thức dậy, chảy rần rậttrong huyết thống của mỗi con ngời Việt Nam Văn học viết về ngời línhhoàn toàn đã có một mảnh đất hiện thực màu mỡ để cắm rễ, đâm chồi, pháttriển

Nếu nh hình ảnh ngời lính cách mạng trong thời kỳ đầu kháng chiếnchống Pháp gần gũi với cuộc sống cần lao, đứng trong đám đông tập thể quầnchúng và thờng đợc thể hiện trong cảm hứng lãng mạn anh hùng với vẻ đẹp

bi tráng, phảng phất những mẫu ngời anh hùng tráng sĩ thời trớc thì đén thờikì chống Mỹ, tầm vóc của ngời lính đã đợc nâng lên một tầm vóc mới Trong

văn xuôi thời chống Mỹ ta bắt gặp hàng loạt sáng tác của các nhà văn xâydựng nên những con ngời anh hùng, chiến đấu vì lý tởng Họ là những conngời hết sức cụ thể, đời thờng, là tấm gơng sáng cho mọi ngời noi theo nh :anh Núp trong “Đất nớc đứng lên” - Nguyên Ngọc, anh Trỗi trong “Sống nhanh” - Trần Đình Vân, chị Sứ trong “Hòn Đất” - Anh Đức, chị út Tịch trong

“Ngời mẹ cầm súng” - Nguyễn Thi … Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn

Tiểu thuyết "Đất nớc đứng lên" của Nguyên Ngọc là cuốn tiểu thuyết

viết về anh hùng Đinh Núp và cuộc chiến đấu của một miền đất Tây Nguyêntrong thời kỳ kháng chiến chống Pháp Ông đã miêu tả cuộc chiến đấu khókhăn phức tạp nhng kiên cờng bất khuất của dân làng Kông Hoa và nổi bậtlên trong tập thể anh hùng đó là hình ảnh anh Núp Anh đã trở thành điểmtựa tinh thần, là sự kết tinh cho phẩm chất tốt đẹp của dân làng Trớc mọi khókhăn về nạn đói, nạn rét, hạn hán … Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn, những tởng không thể vợt qua nỗi thìanh luôn là ngời đi tiên phong, vạch đờng, chỉ lối cho dân làng Rồi khi phải

đối mặt với tên kẻ thù lớn mạnh, nguy hiểm anh Núp cũng là ngời đi đầu, tìmcách đánh Pháp với quyết tâm: "Đánh đến khi hết Pháp trên đất nớc mìnhmới thôi Đánh đời mình cha xong thì đánh đời con cháu mình nữa”

Tiểu thuyết "Dấu chân ngời lính" của Nguyễn Minh Châu miêu tả

một đơn vị quân đội ta hành quân dọc Trờng Sơn tiến hành chiến dịch baovây Khe Sanh, giải phóng Tà Cơn và vùng hành lang phía Tây Quảng Trị.Hình tợng những ngời lính cách mạng đi vào chiến dịch Khe Sanh lịch sử(1968) nh: Chỉnh uỷ Kinh, Trung đoàn trởng Nhẫn, Trung đội trởng Khuê,chiến sĩ thông tin Lữ là những con ngời mang trong mình lý tởng cáchmạng lớn lao, một ý chí mãnh liệt và tâm hồn tràn đầy sức sống Chính ủyKinh không chỉ là một ngời chỉ huy giỏi, đánh giặc dũng cảm, kiên cờng màcòn là một ngời con ngời có tấm lòng yêu thơng, chăm lo cho từng bữa cơm

của các chiến sĩ: "Làm sao cho bộ đội đợc ăn hai bữa cơm nóng và một bữa

cơm nguội" [4, 328] ở đây ta thấy có sự xuất hiện của hai thế hệ cùng sát

cánh chiến đấu vì lý tởng cách mạng : Lính già (Kinh) và lính trẻ (Lữ) Nhânvật Lữ đợc coi là nhân vật khá thành công về ngời chiến sĩ trẻ về thời chống

Mỹ Lữ "chứa đựng cả niềm vui và nỗi buồn, cả hoài bão và lý tởng của cảmột thế hệ tuổi trẻ" Đó là niềm say mê vơn tới lý tởng là sự trởng thành củanhân cách mới, là độ chín của sự giác ngộ giai cấp Suy nghĩ của Lữ rất tiêubiểu cho lớp trẻ "Chúng tôi chịu ơn những ngời sinh ra mình và chúng tôi cầnxứng đáng là những đứa con" Lữ đã hy sinh cho sự nghiệp trên đồi 475 bằngmột hành động vô cùng dũng cảm: Anh gọi pháo của ta rót xuống bọn địch

và cũng chính là trên cả đầu mình nữa, khi biết mình không thoát khỏi tay

địch

Nh vậy, ta thấy trong những sáng tác của các tác giả giai đoạn 1945

-1975, hình ảnh ngời lính cách mạng xuất hiện trên nền phông: khuynh hớng

sử thi và cảm hứng lãng mạn Cả một thời kỳ văn học đã dựng nên một bứctranh khá phong phú về họ và mỗi tác phẩm thực sự là một bài ca về ngờilính Yêu cầu và nhiệm vụ của cuộc chiến đấu lúc bấy giờ là tất cả cho tiềntuyến, cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc cho nên văn học 1945 -

1975 ra đời trong hoàn cảnh lịch sử sôi động này phải phục vụ đắc lực choviệc tuyên truyền chính trị, cổ vũ cách mạng Vì thế viết về ngời lính cáchmạng,văn học chỉ tập trung nêu bật những phẩm chất tốt đẹp của họ Ngờilính hiện lên với vẻ đẹp hoàn thiện hoàn mĩ, dờng nh họ là kết tinh cho sứcmạnh của dân tộc, của con ngời Việt Nam Hay nói đúng hơn, họ chính lànhững viên ngọc sáng lung linh mà không hề có tì vết gì

Hơn nữa, văn học thể hiện hình tợng ngời lính với những nét sống

động,chân thực, khoẻ khoắn nh thế là bởi một thế hệ nhà văn vừa là ngờichiến sĩ vừa là ngời nghệ sĩ Họ sống với không khí của thời cuộc với nhữngtấm gơng anh hùng, dũng cảm hi sinh cho lý tởng cách mạng Họ say sa vànhiệt huyết trong việc đảm trách "vai trò ngời th ký trung thành của thời đại"

nh : Nguyên Ngọc, Nguyễn Minh Châu, Hữu Mai, Chính Hữu, Nguyễn ĐìnhThi Đó chính là những nhà văn - ngời lính đã kinh qua, trởng thành trongchiến trận nên viết về những ngời lính cách mạng với niềm say mê, sự hiểubiết của chính bản thân mình Và ở đây, ngời lính đợc đặt trong mối quan hệvới cộng đồng, dân tộc, sẵn sàng hi sinh quyền lợi, hạnh phúc cá nhân cho lýtởng cộng đồng Họ là những con ngời sử thi Có thể nói, văn học Việt Nam

1945 - 1975 đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đợc giao, thậm chí theo sáttừng nhiệm vụ chính trị của đất nớc trong cuộc chiến đấu 30 năm

1.3 Hình tợng ngời lính cách mạng trong văn học từ sau 1975

Đại thắng mùa xuân 1975 với đỉnh cao là chiến dịch Hồ Chí Minh đãcắm cột mốc vinh quang trong lịch sử dân tộc Việt Nam, mở ra một thời kỳmới- thời kỳ hoà bình thống nhất đất nớc, con ngời trở về với những quy luậtbình thờng của cuộc sống Cả đất nớc bớc vào thời kỳ đổi mới một cách toàndiện trên mọi lĩnh vực của cuộc sống Trong thời kỳ đổi mới này do sự động

viên, khuyến khích của toàn Đảng, toàn dân cho nên các nhà văn đã nhìnthẳng vào hiện thực, có quyền nói thẳng, nói thật mọi vấn đề của đời sống

đứng trên lập trờng lợi ích của toàn Đảng, toàn dân Chúng ta thấy trong vănhọc có một sự đổi mới toàn diện nh : trong sáng tác, trong lí luận văn học.Chiến tranh đã qua đi, cuộc sống thời bình đợc lặp lại nhng d âm của nó vẫncòn là nỗi ám ảnh trong ký ức nhân loại dù con ngời đang sống ở thời hậuchiến Chiến tranh vẫn còn đó với những đống hoang tàn đổ nát, với biết baomất mát, đau thơng Có những nỗi đau cụ thể có thể sờ nắm đợc nhng cũng

có nhiều nỗi đau âm thầm mà giằng xé tâm can con ngời

Trong bối cảnh lịch sử mới nh thế, với một độ lùi thời gian cho phép,viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng các nhà văn đã có sự nhìn nhận lạimột cách khách quan, đa chiều đa diện hơn Ngời cầm bút cũng thức tỉnh sâusắc hơn ý thức cá nhân và về trách nhiệm của nhà văn đối với lịch sử xã hội

Họ viết về ngời lính với sự trải nghiệm của những ngời đã từng chịu trận và

đi qua chiến tranh Dù ngời ta có chê trách điều này, điều kia nhng ai cũngthừa nhận đổi mới, những đóng góp mà các tác giả đem đến cho văn học giai

đoạn sau 1975 Văn học sau 1975 đã bổ sung cho những gì văn học 1945

-1975 cha đề cập đến hay phải đề cập một cách dè dặt ở mảng đề tài viết vềngời lính cách mạng ở đây, các nhà văn đi sâu vào tìm hiểu thế giới tinhthần tâm lí của con ngời trong chiến tranh và đã lắng nghe, cảm thấu từngdiễn biến, suy nghĩ phức tạp nhất trong thế giới nội tâm ngời lính Trớc đây,ngời lính chỉ đợc nhìn nhận dới một góc độ, một chiều, còn bây giờ ngời lính

đợc đặt trong nhiều mối quan hệ, tiềm thức bản năng của ngời lính đợc xemxét nh một thế giới riêng Nếu nh trớc 1975 con ngời trong tác phẩm có sựphân tuyến rạch ròi giữa cái tốt - cái xấu, cao cả - thấp hèn, cái thiện - cái

ác… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn thì giờ đây ranh giới ấy bị xoá nhoà Ngời lính trở nên đa tính cách,mang tính toàn vẹn đem lại cho ngời đọc một vẻ đẹp nhân văn, dung dị, đầyxúc động Ngời lính đợc nhìn nhận dới góc độ thân phận, số phận của họkhông hề đơn giản ngay cả lúc chiến tranh cũng nh khi hoà bình lập lại

Lực trong "Cỏ lau" - Nguyễn Minh Châu là một sĩ quan dày dặn trận

mạc, một ngời đàn ông từng trải đợc mọi ngời kính trọng Những tởng rằngsau chiến tranh, anh sẽ trở về hạnh phúc bên mái ấm gia đình, nhng điều bấthạnh đã đến với anh Vợ anh do tởng chồng mình đã chết nên đi bớc nữa và

đã có những đứa con với ngời chồng mới Mặc dù còn yêu Thai mãnh liệt

nh-ng anh phải nén lònh-ng Cuộc sốnh-ng hạnh phúc, êm đềm nh-ngắn nh-ngủi nh-ngày xa vẫn

bám riết lấy anh không phút nào nguôi quên Với anh "Chiến tranh kháng

chiến không phải nh một số ngời khác, đến bây giờ tôi không hề mảy may hối tiếc đã dốc tất cả tuổi trẻ vào đấy cống hiến cho nó" [3,18] Nhng điều đau

xót là nó nh "một nhát dao phạt ngang mà hai nửa cuộc đời tôi bị chặt lìa

thật khó gắn liền lại nh cũ"[3,18] Với phẩm chất của một ngời lính đã không

cho phép Lực giành lấy hạnh phúc riêng cho mình để rồi những năm thángcòn lại anh phải chấp nhận cuộc sống cô đơn Điều đau khổ hơn nữa là Lựcphải sống trong sự dằn vặt, lơng tâm bị cắn rứt khi nghĩ rằng vì mình mà một

ngời lính phải chết: "Chỉ vì một cơn giận với ngời khác, lại một chút t thù đầy

nhỏ nhen với ngời lính mà tôi đã đa ngời lính vào chỗ chết” [3,64] Cả thiên

truyện dờng nh là những dằn vặt, giằng xé đau đớn của tâm hồn Lực NguyễnMinh Châu đã đi sâu vào từng ngõ ngách tâm hồn nhân vật để làm nổi rõ tấm

bi kịch nội tâm của ngời lính trở về sau chiến tranh

Viết về ngời lính trong chiến tranh các nhà văn sau 1975 không chỉnghiêng về những chiến công chói lọi, vẻ vang mà còn đi sâu thể hiện mọisuy t số phận của ngời lính cách mạng Bên cạnh vẻ đẹp anh hùng, ngọn lửachiến tranh còn giúp chúng ta nhận ra đâu là những kẻ hèn nhát, phi nhântính, sống trên xơng máu của đồng đội

Tiểu thuyết "Đất trắng" của Nguyễn Trọng Oánh miêu tả những hoạt

động của Trung đoàn 16 sau đợt một tổng tấn công Mậu Thân 1968.Giữa lúctình hình khốc liệt đầy khó khăn thử thách thì Tám Hàn, Phó chính uỷ quânkhu sắp đợc nhận quân hàm Thợng tá, bấy giờ là cán bộ cao cấp nhất ở khuvực này đã dao động và chui vào đồn địch để đầu thú Trong thực tế đã cónhiều ngời lính nh vậy nhng trong văn học lác đác mới có một vài cán bộ cấpthấp "chiêu hồi" chứ cha có một cán bộ cao cấp nào cỡ Tám Hàn phản bội cả.Việc miêu tả việc Tám Hàn đầu hàng, Nguyễn Trọng Oánh đã thẳng thắnnhìn vào mặt trái - một phía kết quả của hoàn cảnh chiến đấu ác liệt

Tiểu thuyết "Thân phận của tình yêu" - Bảo Ninh đã đa chúng ta đến

với những suy t day dứt của nhân vật Kiên Ngời lính ấy đã bớc ra khỏi cuộcchiến, trút bỏ bộ quân phục nhng qúa khứ vẫn là những ám ảnh khôn nguôi

Nó tồn tại và hiện hữu trong cuộc sống hàng ngày của anh Nó khiến anhkhông có phút giây nào thanh thản bởi hai chiều quá khứ - hiện tại luôn song

hành giằng xé trong anh ngay cả trong giấc mơ: "Ký ức tình yêu và ký ức

chiến tranh kết thành sinh lực và thành thi hứng, giúp anh thoát khỏi cái tầm thờng bi đát của số phận anh sau chiến tranh Nhng đúng là chỉ hoàn toàn trong mơ, chỉ trong mơ mà thôi Khi đã một bớc rời khỏi chiêm bao thì thế là thôi hết tất cả, lập tức lại nỗi cô đơn rã rời, tan tác, tất cả lại trôi trợt

ra xa và con ngời anh lại trở về cái hình hài gã đàn ông tật nguyền dị mọ, đã luống tuổi hết thời, trỗng rỗng và đại bại" [2,586].

Tiểu thuyết thời kỳ này cũng dành phần quan tâm thoả đáng với số phậnngời chiến sĩ sau chiến tranh trở về khi tuổi xuân và nhan sắc không còn

nữa Quy trong "Chim én bay" của Nguyễn Trí Huân là một chiến sĩ cách

mạng đã chiến đấu dũng cảm trên chiến trờng, khi trở về những tởng sự annhàn, yên ổn sẽ bù lại những ngày gian nan trong quá khứ Nhng không phảithế, ngày ngày chị lao đầu vào công việc, đi cơ sở, soạn bài nói chuyện , khichiều đến những ngời đồng sự dắt xe đạp về nhà với chồng con họ thì chị chỉcòn lại một mình cô đơn trong khu nhà yên ắng, trỗng trải, rộng mênh mông.Rồi nhiều đêm chị để điện cho đến sáng mở rađiô thật to cho một đời sốngbình thờng của chị Suốt những năm tháng còn lại của cuộc đời, chị luôn ấp ủmột khát vọng mạnh liệt về hạnh phúc nhng dờng nh chị không tìm đợc chomình một lối thoát Để cuối cùng quên đi hạnh phúc riêng t, Quy dành nhữngngày cuối đời cho mọi ngời Bi kịch của đời chị là bi kịch của tình thơng yêu

và lòng trắc ẩn

Nh vậy, văn học sau 1975 đã đem đến cho ngời đọc một cách nhìnnhận về ngời lính trên nhiều góc độ chứ không còn là cái nhìn một chiều đơngiản nh giai đoạn trớc đây Đó là cái nhìn hoàn thiện hơn về ngời lính trongchiến tranh cũng nh sau chiến tranh Qua đó chúng ta có thể hiểu đợc những

đau thơng, mất mát, sự hi sinh của ngời lính tham gia chiến trận và càng thấyquý báu giá trị cuộc sống hoà bình hôm nay, cảm thông chia sẻ với những gì

họ đã trải qua

Chơng 2: Hình tợng ngời lính cách mạng trong tiểu

thuyết của Chu Lai.

2.1.Vài nét về tác giả và tác phẩm

Chu Lai sinh ngày 5-2-1946 tại xã Hng Đạo, huyện Phù Tiên, tỉnh HngYên Tên khai sinh là Chu Văn Lai Là con trai của nhà viết kịch Học Phi,học hết phổ thông ông vào trờng đại học Hết năm thứ nhất, đất nớc bớc vàocuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nớc, ông xin nhập ngũ và đợc điều về đoànkịch nói Tổng cục chính trị Sau đó Chu Lai xin đợc cầm súng trực tiếp thamgia chiến đấu Ông đã trở thành chiến sĩ đặc công hoạt động vùng sâu SàiGòn trong hoàn cảnh vô cùng gian khổ, ác liệt Từ chiến sĩ lên đến đại đội tr-ởng, ông hoạt động chiến đấu cho đến ngày giải phóng đất nớc, thống nhất

Tổ quốc

Sau 1975 ông về làm trợ lý tuyên huấn quân khu VII Cuối 1976, ông

về trại sáng tác văn học Tổng cục chính trị và sau đó học trờng viết vănNguyễn Du khoá 1 Tốt nghiệp, nhà văn về Tạp chí văn nghệ quân đội làmbiên tập và sáng tác Ngoài viết văn xuôi ông còn viết kịch bản sân khấu,kịch bản phim và tham gia đóng phim

Nhà văn đã đợc nhận giải thởng Hội đồng văn học chiến tranh cáchmạng và lực lợng vũ trang (Hội nhà văn) với tiểu thuyết "Ăn mày dĩ vãng"(1993), giải thởng văn học Bộ quốc phòng 1994, giải thởng tiểu thuyết nhàxuất bản Hà Nội với tiểu thuyết "Phố" (1993) và nhiều giải thởng sân khấu,

điện ảnh cho các kịch bản, kịch nói, phim truyện, sân khấu truyền hình

Những tác phẩm tiêu biểu của Chu Lai: Nắng đồng bằng (tiểu thuyết,1997), Ngời im lặng (Truyện ngắn, 1976), Sông xa (tiểu thuyết, 1982), Giókhông thổi từ biển (tiểu thuyết, 1985), Vòng tròn bội bạc (tiểu thuyết, 1990),

Ăn mày dĩ vãng (tiểu thuyết, 1992), Phố (tiểu thuyết, 1993), Phố nhà binh(truyện ngắn, 1992), Nhà lao cây dừa (ký sự, 1992), út Ten (truyện thiếunhi, 1983), Ba lần và một lần (tiểu thuyết, 2000), Cuộc đời dài lắm (tiểuthuyết, 2002) Những kịch bản sân khấu và kịch bản phim: Hà Nội đêm trởgió, Ngời Hà Nội, Ngời mẹ tự cháy, Ăn mày dĩ vãng

2.2 Hình tợng ngời lính cách mạng là hình tợng trung tâm trong sáng tác của Chu Lai.

Viết về chiến tranh và ngời lính cách mạng là một đề tài quen thuộcnhng không bao giờ cũ nó nh "một cánh đồng không bao giờ bạc màu, càng

đợc xới càng màu mỡ" Bởi mỗi thời đại trong những thời khắc lịch sử khácnhau, t duy khác nhau sẽ có cái nhìn khác nhau về cuộc chiến Nhà văn ChuLai trong bài phát biểu về đề tài chiến tranh đã nói: "Có hai lối viết về chiếntranh, một là mô tả chiến tranh nh một bản hoan ca, cuộc sống chiến đấu vui

nh trẩy hội, đầy lãng mạn; hai là mô tả chiến tranh đầy u tối, ảo não,chỉ cóchết chóc và mất mát Cả hai cách này đều là xúc phạm chiến tranh và làmtổn thơng ngời lính" Ông cho rằng: viết về chiến tranh điều quan trọng nhất

là phải chân thực

Đối với Chu Lai, chiến tranh đã trở thành nỗi ám ảnh thờng trực, lànhững miền ký ức nóng bỏng thôi thúc khôn nguôi ông phải nhớ lại tất cả,phải viết nh một sự trả nợ quá khứ Điều này đợc chính nhà văn cắt nghĩa tâm

sự: "Là ngời lính cầm súng trớc khi cầm bút cho nên trong mấy chục năm

qua, dờng nh hết thảy những gì tôi đã viết và sắp viết ra đây đều không tránh khỏi cái vòng cơng toả lạ kỳ của những cảm xúc chiến trận"[11,177].

Vì thế mà nhà văn đại tá quân đội này luôn luôn trăn trở và suy t về thái độthế hệ hôm nay trớc những biến cố lịch sử sôi động vừa qua của dân tộc Trêntừng trang viết của Chu Lai là tiếng gọi khẩn cầu hớng về những giá trị lịch

sử mà dân tộc ta một thời đã đánh đổi bằng xơng máu và nớc mắt: "Dù muốn

hay không, những năm tháng chiến tranh dặc dài và khốc liệt đã trót in đậm trong nếp nghĩ, trong tâm tởng và tình cảm của mỗi ngời mất rồi, đâu dễ mỗi lúc lãng quên, dứt ra cho đợc"[11,11] Đó chính là cơ sở cho một niềm tin

vững chắc "Tôi tin nh thế và viết nh thế"

ý thức và tâm niệm điều đó cộng với vốn sống đặc biệt phong phú củamột thời kỳ bom đạn khói lửa và tài năng, niềm say mê sáng tạo, Chu Lai đãkhắc hoạ thành công hình tợng ngời lính cách mạng Hình tợng này xuất hiệnvới tần suất mật độ cao trong các tác phẩm của ông Mỗi trang viết của ChuLai, hình tợng ngời lính cách mạng hiện lên rất cụ thể, chân thật, sinh động,bao quát cho hết thảy thế hệ cầm súng lại vừa có nét cá tính hoá một cách sâusắc để không nhân vật nào lặp lại trùng nhau Do đó hình tợng ngời línhtrong tiểu thuyết của Chu Lai thờng để lại nhiều ấn tợng cho ngời đọc ở đâycuộc đời và số phận, tính cách ngời lính hiện lên mỗi ngời một khác, đợc soirọi từ nhiều chiều cả trong thời chiến lẫn trong thời bình: có tốt - xấu, có anhhùng - hèn nhát, có cao cả - tầm thờng … Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn ờng nh Chu Lai không có ý định D

chỉ xây dựng "những tợng đài bất hủ" về ngời lính với phẩm chất cao đẹpmang tính sử thi mà ông còn xây dựng họ nh những con ngời đời t, đời thờng

để giúp ngời đọc có một cái nhìn toàn diện về ngời lính

Đọc các tác phẩm của Chu Lai chúng ta thấy, từ những ngời lính trẻ

đến những ngời lính già, từ ngời lính cầm súng cho đến ngời chỉ huy, từ ngờilính trên chiến trờng đến ngời lính trở về sau chiến tranh … Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn đều đợc nhà vănkhai thác với đầy đủ các khía cạnh phong phú, phức tạp Cuộc đời họ là nộidung chủ đạo đợc nhà văn quan tâm nhất, đặc biệt là những ngời lính bớc rakhỏi cuộc chiến trở về với cuộc sống hoà bình Trong chiến đấu, có nhữngngời lính kiên cờng dũng cảm (Linh, Sáu Hoá, Sáu Nguyện, Hai Hùng, Nam,

út Thêm, Năm Thúy ) nhng cũng có những kẻ hèn nhát đầu hàng, sống trênxơng máu của đồng đội (Kiêu, Năm Thành,… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn) Ngay cả trong bản thân ngờilính - những con ngời anh hùng cũng có phút giây yếu đuối, mắc sai lầm (SáuNguyện, Hai Hùng… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn) Đến khi trở về cuộc sống thời bình, số phận của họcũng không hề đơn giản, có những ngời lính vật lộn với cơ chế thị trờng mới

đầy khó khăn vất vả nhng vẫn giữ đợc phẩm chất của một ngời lính cụ Hồ(Linh, Vũ Nguyên, Sáu Nguyện, Nam ) lại có những ngời sa ngã, cơ hội, bịlôi vào vòng xoáy của nền kinh tế, đánh mất chính mình (Năm Thành, Đăng

Điền, Huấn )

Có thể nói, ngòi bút của Chu Lai giống nh một ống quay phim lia đủgóc độ khía cạnh về số phận của họ Trong từng tác phẩm của Chu Lai,chúng ta thấy rằng hình ảnh ngời lính chiếm vị trí chủ đạo tạo nên một bứctranh đa dạng, một cái nhìn đầy đủ về họ dù cho họ đợc khắc hoạ có lúc đậm

có lúc nhạt, xuất hiện nhiều hay ít Và trong số những ngời lính đó, bao giờChu Lai cũng tập trung khắc hoạ rõ nét cuộc đời của một ngời lính tiêu biểu

ở trong cũng nh sau chiến tranh: Hai Hùng trong "Ăn mày dĩ vãng", Linh trong "Vòng tròn bội bạc", Vũ Nguyên trong "Cuộc đời dài lắm", Sáu Nguyện trong "Ba lần và một lần", Nam trong "Phố"… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn Qua đây chúng takhẳng định rằng hình tợng ngời lính là hình tợng trung tâm trong sáng táccủa Chu Lai

Tiểu thuyết của Chu Lai chính là những ví dụ điển hình về sự thànhcông về sự chuyển hớng và cách tâm tiểu thuyết sau 1975 Ông luôn cố gắngbộc lộ sự khám phá mới mẻ, khai thác ở những tầng vỉa mới về chiến tranh vàngời lính cách mạng Chính vì vậy, Chu Lai đợc xem là một cây bút tiểu

thuyết có những đóng góp nổi bật ở mảng đề tài này Tác phẩm của ông đãlàm phong phú thêm diện mạo của văn học Việt Nam sau 1975 trên con đờng

đổi mới

2.3 Hình tợng ngời lính cách mạng trong tiểu thuyết của Chu Lai chân thật, sinh động, mang tầm khái quát cao

Chiến tranh đầy gian khổ, ác liệt và để chiến đấu chiến thắng kẻ thù

đòi hỏi phải có sự đoàn kết của toàn Đảng, toàn dân, toàn dân ta Trong dòngthác của cuộc cách mạng ấy, ngời lính đã trở thành hình tợng trung tâm, kếttinh vẻ đẹp và sức mạnh con ngời Việt Nam, dân tộc Việt Nam Không phảingẫu nhiên mà ngời lính giành đợc sự quan tâm của mọi ngời và của cả nềnvăn học Văn học từ 1945 đến nay luôn đặt một vị trí xứng đáng cho việc thểhiện hình tợng ngời lính, họ là đối tợng thẩm mỹ của văn học trong việc phản

ánh cuộc sống ở mỗi thời kỳ lịch sử Nhà văn Chu Lai cũng không nằm ngoàicảm hứng ngợi ca chung đó Bản thân nhà văn đã từng là ngời trực tiếp đánhgiặc, lăn lộn với chiến trờng cho nên có sự thấu hiểu sâu sắc về ngời lính

Ông viết về họ bằng chính sự trải nghiệm của đời mình và còn gì đầy đủ hơnkhi chính ngời lính viết về ngời lính Chúng ta thấy hình tợng ngời lính hiệnlên trong tác phẩm của Chu Lai hết sức chân thật, sinh động nhng cũng mangtầm khái quát cao Họ vừa là những anh hùng, vĩ nhân lại vừa lại là nhữngcon ngời đời thờng bình dị bao quát cho cả một thế hệ cầm súng cứu nớc.Nhà văn Chu Lai không chỉ tô hồng họ mà còn khai thác những tầng ngầm

ẩn sâu trong tâm hồn của ngời lính, phản ánh họ đúng nh bản chất của conngời tồn tại trong cuộc sống đời thờng Vì thế, đọc tác phẩm của Chu Lai ng-

ời đọc không hề cảm thấy ngời lính ấy xa lạ, ở trên cao, trái lại họ rất gầngũi, thân thuộc với mọi ngời Từ đó tạo nên một sự đồng cảm sâu sắc vớicuộc đời ngời lính, hiểu đợc sự tàn khốc của chiến tranh và những gì họ đãtrải qua để vơn lên trong cuộc sống

2.3.1 Ngời lính đợc xây dựng với t cách là nhân vật sử thi.

2.3.1.1 Khái niệm sử thi.

"Sử thi là thể loại tác phẩm tự sự dài, xuất hiện sớm trong lịch sử văn

học của các dân tộc nhằm ngợi ca sự nghiệp anh hùng có tính chất toàn dân

và có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc trong buổi bình minh của lịch sử"[6,233]

Văn học mang khuynh hớng sử thi đề cập đến những vấn đề có ý nghĩalịch sử, có tính chất toàn dân Nhân vật chính thờng tiêu biểu cho lý tởngcộng đồng, những phơng diện đời t đời thờng không đợc chú ý nhắc đến hoặcnếu có cũng chỉ để nhấn mạnh thêm trách nhiệm con ngời đối với cộng

đồng Do đó lời văn sử thi thờng trang trọng, tráng lệ và hào hùng Lịch sửcủa dân tộc ta là lịch sử dựng nớc và giữ nớc Qua các cuộc kháng chiếnchống xâm lợc, dân tộc Việt Nam đã xuất hiện những con ngời u tú, tiêu biểucho phẩm chất cao cả của thời đại Họ đã trở thành nhân vật trung tâm củavăn học giai đoạn 1945 - 1975 Và khuynh hớng sử thi là một trong những

đặc điểm cơ bản,nó thể hiện một cách sâu sắc, có hệ thống trong văn họctrong 30 năm qua Từ sau 1975, văn học vẫn tiếp tục xây dựng hình ảnhnhững con ngời anh hùng, ở đây là hình ảnh ngời lính theo khuynh hớng sửthi đó

2.3.1.2 Những con ngời chiến đấu hi sinh vì lý tởng, vì sự nghiệp chung.

Nói đến ngời lính là nói đến những con ngời mang trong mình hoàibão, lý tởng cao đẹp Họ sẵn sàng hi sinh bản thân minh vì sự nghiệp đấutranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nớc Họ tiêu biểu cho loại nhân vật

sử thi trong văn học Hình ảnh ngời lính - con ngời sử thi không phải đến giai

đoạn văn học sau 1975 mới thể hiện mà trớc đó văn học đã xây dựng rấtthành công, thậm chí có sức sống lâu bền nh: chị Sứ, anh Trỗi, anh Núp, chị

ời lính trong văn Chu Lai

Trên chiến trờng, ngời lính của Chu Lai cũng hội tụ đầy đủ những tốchất nh tính quyết đoán, nhanh nhạy, năng động, thông minh, trung thực, yêuthơng đồng đội Hiện thực của những trận đánh, những ngặt nghèo giữa sựsống và cái chết giúp ngời lính lợc đi những rờm rà kiểu cách, sống hồnnhiên chân thực với bản thân với đồng đội Họ hiểu rằng chiến tranh là mất

mát, đau thơng, là sự tàn phá đến khắc nghiệt: "Hầu nh không một căn cứ

hầm nào không bị chà nát, không một thân cây nào không bị xích sắt biến ngục Lẫn trong cái tan hoang, tơi tả, ngập ngụa khói xanh, khói vàng đó là những thân ngời, cả bên này lẫn bên kia nằm ngồi hỗn độn, chồng đè lên nhau, không còn phân biệt đâu là sắc phục mầu xanh lá cây của lính giải phóng và màu xanh vằn vện của lính nguỵ nữa, một cái mùi gì đó tanh nồng

nh mùi của lò sát sinh cha quét rửa xộc lên"[11,54] Rồi khi phải chứng kiến

"Cả cánh rừng chìm trong cái đói rã rời tóc trên đầu con gái bắt đầu rụng

dần rồi rụng từng đám Mặt mày con trai đã vêu vao,càng vêu vao hơn, không sinh khí, không chuyển động"[11,65], họ vẫn vợt qua tất cả và dũng

cảm đánh giặc hết mình, chấp nhận hy sinh để chiến thắng quân thù

Là một ngời chỉ huy tài ba, Hai Hùng trong "Ăn mày dĩ vãng" đã dồn

tất cả tâm trí của mình cho cuộc chiến Anh thực sự là "ngời mẫu của chiến

tranh sông lạch, thứ chiến tranh đòi hỏi sự tinh nhạy, khôn khéo và can trờng

đến tột độ"[10,35] Anh đợc mọi ngời kính nể: đồng đội thì tin cậy anh nh

"đoàn thuỷ thủ hết lòng tin cậy vào ngời thuyền trởng tài ba giữa muôn trùng sóng cả" Còn kẻ thù thì gọi anh là "tên sát nhân tài tử, là nghệ sĩ cầm súng

ảo thuật", bà con trong ấp chiến lợc thì dành cho anh tất cả sự âu yếm, tin

cậy Cả phân khu miền Đông này không ai là không biết đến anh: Hùng đặcnhiệm, Hùng ngời rừng, Hùng ác ôn Việt cộng Không chỉ quyết liệt với kẻthù, Hai Hùng còn rất thẳng thắn với chính mình Anh dám nhìn thẳng vào sự

thật, không né tranh dù đó là phần tối của bản thân bởi vì anh biết : "Chẳng

thằng nào đẻ ra là anh hùng Mà anh hùng không biết sợ chết, không biết chao đảo, không biết đôi lúc ngã lòng rồi cắn răng gợng lại thì không phải anh hùng"[10,131] Từ đó anh khẳng định đợc rằng những phút yếu lòng đó

không thể thắng đợc bản lĩnh của ngời lính Anh vẫn gan dạ xông lên chiến

đấu

Linh trong "Nắng đồng bằng" là trung đội trởng trung đội trinh sát

đặc công Sau cái chết của ngời anh kế mình, Linh từ bỏ con đờng nghệ thuậtlập tức nộp đơn xin xuống bổ sung cho những đơn vị đi chiến đấu Mọi ngời

khuyên can nhng ngay từ đầu anh đã tỏ rõ ý chí của mình "Anh muốn đi thật

xa và phải ở binh chủng nào có nhiều điều kiện giáp mặt với kẻ thù nhất Càng gần càng tốt"[13,79] Trong chiến đấu, Linh nổi tiếng là dũng cảm, gan

góc, là ngời xung phong đi đầu Theo anh :"Đã là chiến sĩ phải là ngời lính

thực thụ cầm súng ngoài chiến trờng", cho nên "Bám địch đã thành nghề, Linh cân nhắc chi ly từng đỉnh dốc, từng khúc cua, từng tiếng động lạ, từng mùi vị mới Chỗ nào khả nghi anh kiên quyết cắt tránh Dù sầy da tróc vẩy nhng tránh đợc cái chết vô ích”[13,41] Anh cũng thờng lập luận : "Đã mang nhau hàng ngàn dặm tới đây phải sống thẳng băng nh đờng đạn, cứ lẽ phải

mà hành động" Do ý thức đợc điều đó nên ở bất cứ hoàn cảnh nào Linh cũng

vợt lên tất cả Trong những ngày bị sốt rét quật không dậy đợc, bị mọi ngời

hiểu lầm đố kỵ anh vẫn tâm niệm "Không trở thành anh hùng cũng không

bao giờ phản bội đầu hàng" bởi vì anh không thể chết một cách ngớ ngẩn nh

thế này đợc

Nếu nh Hai Hùng, Linh, Nam là những chàng trai miền Bắc lên đờng

vào Nam chiến đấu thì Sáu Nguyện trong "Ba lần và một lần" lại là ngời

Nam Bộ với cốt cách ngang tàng Anh là một chiến sĩ quân báo tài ba, giàu

kinh nghiệm: "Hình nh chả sinh ra để làm cái nghề này, mọi giác quan trên

thân thể chả đều không giống ngời thờng, sáng ra chỉ cần vểnh mũi hít hít mùi đất, mùi trời, thè lỡi nếm xơng, nếm nớc suối một cái là chả có thể đoán trúng phóc bữa nay có càn hay không Một mình chả có sức mạnh bằng cả một binh đoàn quân thiện chiến Kẻ thù gọi chả là quái nhân, bà con kêu chả là Ngời Trời"[11,25] anh rất có ý thức trách nhiệm cao trong công việc

và kiên quyết bảo vệ chính kiến của mình khi cha có những thông tin chínhxác về trận đánh Lời khuyên của Sáu Nguyện với út Thêm đã bộc lộ tâm

hồn rộng mở, giàu yêu thơng nhng cũng rất can trờng của anh: "Bí quyết ở

rừng là cực thế nào cũng không đợc khóc, chết chóc thế nào cũng cấm có thở dài, ráo trọi hít vào trong, nuốt vào trong khi nào thấy buồn bực quá, thấy nản lòng quá, đầu óc thấy cứ rối trong cả lên thì hãy trèo lên cây hoặc ra sông mà ngồi, mà trải tầm mắt ra rõ xa Cảnh vật rộng dài, đất trời thoáng

đạt sẽ làm cho cái đầu của mình đỡ tủn mủn tăm tối đi "[11,21] Đó là triết lý

sống giản dị mà sâu sắc, là sự trải nghiệm của anh trong những năm thángchiến đấu Nhờ đó mà Sáu Nguyện đã vợt lên những thử thách ác liệt nhấtcủa chiến tranh ở hoàn cảnh nào cũng không làm mất đi niềm tin hy vọng,

tinh thần lạc quan của anh dù đó là trong trận đánh: "Hễ ném trả lại sau một

tạc đạn, chú lại quay phía cô, cời, khuôn mặt ám đen khiến cái cời bừng sáng

ánh lên vẻ kiêu hãnh lạ kỳ mà mãi sau này nhớ lại, cái cời đàn ông ấy cứ nhập vào những năm tháng tuổi trẻ mất mát và hào hùng của cô"[11,54].

Cho dù bị thơng anh vẫn coi thờng tỉnh bơ nh không: "Sáu Nguyễn vẫn ngồi

im, bình thản nh cái việc ngời ta móc máy trên da thịt mình kia là móc máy trên da thịt ngời khác”[11,62].

Với kẻ thù, với chính mình là thế, còn với đồng đội ngời lính cũng

luôn có một thái độ vừa gần gũi,vừa yêu thơng Có lúc họ “nớc mắt nớc mũi

chảy tràn xuống tận cằm bên nấm mồ đồng đội mới đắp”[14,28].Nhng nếu

phải chứng kiến những hành động hèn nhát của đồng đội, thì họ lại tỏ ra rấtnghiêm khắc: Hai Hùng đã phản ứng rất quyết liệt, cho dù đó là Ba Tiến- Phó

bí th Quận uỷ: "Lần sau nếu bộ đội của tôi ngã xuống, ông ta hay bất cứ ai

khác nh ông ta bỏ chạy nữa thì tôi sẽ bắn bỏ, kể cả lính của tôi" Bên ngoài

cái vẻ lạnh lùng của anh khi chứng kiến cái chết của đồng đội là sự nghẹnngào, đau đớn Phải quyết định chôn Bảo bị thơng rất nặng nhng cha chếthẳn, cũng chỉ vì đồng đội, không muốn để lại bất cứ khủng hoảng tâm lí cho

họ trong cuộc khốc liệt này

Thẳng thắn, trung thực, nghiêm khắc và bao dung vị tha với đồng đội

đó là bản chất con ngời Sáu Nguyện Anh tha cho Năm Thành - kẻ đã gây tổnthất nặng nề cho cuộc chiến đấu, thậm chí còn cố tình bênh vực, nói tốt cho

anh ta : "Một thằng rất khá, ít nhất đã trên hai lần ngời ta xét phong anh

hùng cho nó nhng cuối cùng … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, tài đánh giặc không ai hơn nhng lại thiếu bền, mọi suy nghĩ đều chỉ thu về mình, coi thờng ra mặt những ai hèn, dốt hơn nó… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn"[11,82] Và anh đặt sailầm của Năm Thành vào trong guồng quay chiến tranh của cả dân tộc đểphán xét chứ không phải từ gốc độ cá nhân riêng t Anh bị Hai Tính vì t thùcá nhân mà hãm hại anh thành thơng tật, gây bao nguy hiểm và khó khăn chomình nhng anh vẫn im lặng không hề có ý định trả thù Anh còn là một ngờicha, ngời chú ân cần chỉ bảo út Thêm bớc vào con đờng là một chiến sĩ quânbáo

Trong tiểu thuyết của Chu Lai, chúng ta còn bắt gặp nhiều hình ảnhngời lính đẹp nh thế : Sấu Hoá, Ba Đẩu, Sáu Dô, Tùng, Tám Tính, NămThuý, út Thêm… Và nhất là không thể bỏ qua nhà vănDù ở hoàn cảnh nào của cuộc kháng chiến họ cũng mang

trong mình ý chí sắt đá : "Hãy biết sống ngay cả khi cuộc sống tởng nh không

chịu nổi." Chính Tùng trong " Nắng đồng bằng" đã có lần tâm sự với Linh :

"Con ngời ta khi lao vào cuộc phải biết lạnh lùng bỏ qua những đau thơng,

mất mát Nếu chẳng may ai ngã xuống trớc thì ngời còn lại tuyệt nhiên không để rơi một giọt nớc mắt"[13,52] Lúc ấy, lòng tự trọng và truyền thống

cách mạng của quê hơng, gia đình đã nâng đỡ họ, tiếp thêm sức mạnh cho họ

để chiến thắng quân thù

Trở đi trở lại trong những cuốn tiểu thuyết của Chu Lai viết về ngời

lính là hình ảnh ngời nữ chiến sĩ đã "làm mềm đi một khoảnh khắc nghiệt ngã

cuả chiến tranh" Chu Lai thấu hiểu những vất vả mà ngời con gái trải qua

trong cuộc chiến cho nên đã dành một tình cảm mến yêu, trân trọng, ngợi casức chịu đựng cũng nh tinh thần quả cảm của họ Hiện thực khốc liệt, bom

đạn huỷ diệt thiên nhiên và con ngời nhng không thể làm mất đi vẻ đẹp tinhthần cách mạng của họ

Năm Thuý trong "Nắng đồng bằng" luôn tỏ rõ sự linh hoạt trong bất

cứ nhiệm vụ chiến đấu nào Mỗi khi bắt nối liên lạc cho các đơn vị chiến đấu,

ở chị luôn toát lên tinh thần dũng cảm, xung phong đi đầu và đặc biệt là "Từ

ngày Thúy nắm Bí th xã thay chú T, tình hình có ngon lành hơn Các tổ tự vệ mật, tổ thông tin, tổ phụ nữ trong ấp bắt đầu hoạt động Bọn tề điệp có vẻ co lại Đi đứng bán dân, bán ấp cũng dễ dàng hơn"[13,252] Chị còn tham gia

lôi kéo mọi ngời vào cách mạng với ý nghĩ "Phải làm cho bà con thấy cách

mạng luôn ở bên cạnh họ Mọi việc sẽ xuôi chèo mát mái hết"[13,254] ở đây

Chu Lai không chỉ thể hiện vẻ đẹp ngoại hình của Thúy mà còn làm toát lênphẩm chất tâm hồn cao đẹp trong con ngời chị, đó là phẩm chất của một ngờinữ chiến sĩ cách mạng

Bớc vào kháng chiến khi tuổi đời cha đầy mời lăm, cô bé út Thêm

trong "Ba lần và một lần" ngay từ đầu đã cho chúng ta thấy tính cách mạnh

mẽ, dũng cảm của mình, bị chú Sáu coi là một đứa con nít, cô bực bội và nảy

sinh ý định “sẽ bỏ nơi này, sẽ lén theo giao liên về trên để tìm nhập vào một

đơn vị chủ lực … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, cô sẽ tham gia tải th ơng, tải đạn, sẽ làm quân y, làm hậu cần, làm lính chiến”[11,16] Từ một cô bé, út Thêm dần dần trở thành một

cánh tay đắc lực của chú Sáu và hiểu hết ý nghĩa của nghề quân báo Mỗi lần

đi nắm tình hình hay bớc vào cuộc chiến cô vẫn đi băng băng không hề sợhãi, bắn chết địch ngày càng nhiều với tất cả sự bình thản tĩnh tại Nhìn thấy

cái chết của biết bao ngời lính và sự tàn phá của những trận càn quét càngthôi thúc dũng khí, sự quyết tâm cao độ của cô đối với bọn giặc

Qua việc miên tả hình ảnh ngời nữ chiến sĩ của Chu Lai, ta thấy rằngtham gia chiến đấu hết mình nhng ở họ vẫn dạt dào sức sống trẻ trung phơiphới, vẫn đẹp một cách dịu dàng, thẳm sâu, cuốn hút nh Thảo trong tiểu

thuyết "Phố": "Cô có mặt ở đâu là ở đấy hệt nh một phép màu dịu ngọt, mọi

cái ác liệt bỗng mềm đi, mềm đi cả những thân khộp khẳng khiu, nhan nhở, chiều chiều mọc thẳng lên bầu trời nh một quần thể những tợng đài tím bầm Ngọn lửa bom và làn ánh sáng lãng mạn từ cô toả ra ngào trộn, xung đột nh-

ng lại đồng nhất không phân biệt đợc"[14,26] Trên cái nền chiến tranh đẫm

máu đó, ngời nữ chiến sĩ đã hiện lên nh một phần không thể thiếu Họ bổsung hoàn thiện cho hình ảnh ngời lính trên chiến trờng, đồng thời sự hiện

diện của họ làm giảm đi sự ác nghiệt của chiến tranh: "Một bên chết chóc,

một bên em Một bên đắng khét, một bên ngọt ngào Có em cuộc chiến đấu này bỗng nhẹ thoảng đi nhiều lắm, em có biết không"[10,108]

Rõ ràng ngời lính trong tiểu thuyết của Chu Lai hiện lên hết sức chânthật sinh động với tất cả những đam mê, khát vọng thấm đẫm chất nhân bản

Họ chiến đấu dũng cảm, bất khuất và kiên cờng không chỉ vì mục đích cao

xa, chung chung mà còn vì hạnh phúc cá nhân của đồng đội, của cả chínhmình Nói cách khác, dù ở trong hoàn cảnh nào thì họ vẫn chiến đấu với tấtcả bầu máu nóng và lòng nhiệt huyết của tuổi trẻ, chiến đấu cho lý tởng cao

đẹp của những thế hệ "Xẻ dọc Trờng Sơn đi cứu nớc" vang dội thủa nào

Nh-ng ở đây chúNh-ng ta cũNh-ng thấy,Chu Lai đã cố gắNh-ng phản ánh một cách đầy đủ,

rõ nét nhất bộ mặt của chiến tranh và bộc lộ toàn diện những khía cạnh, góckhuất của tâm hồn ngời lính chứ không nh một số nhà tiểu thuyết khác viết

về ngời lính nhng chỉ lấy họ làm cái nền, cái phông mà đơn thuần ca ngợi cái

đẹp, cái vĩ đại Do đó trong trang văn Chu Lai, ngời lính bên cạnh vẻ đẹp củanhững con ngời sử thi còn là những con ngời hết sức đời thờng

2.3.2 Ngời lính đợc xây dựng với t cách con ngời đời t thế sự.

2.3.2.1 Con ngời đời t thế sự.

Văn học giai đoạn 1945 - 1975 ra đời và phát triển trong hoàn cảnh đấtnớc ta tiến hành hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ

đầy gian khổ mà vĩ đại Trong hoàn cảnh đó, vấn đề dân tộc phải đợc đặt lên

hàng đầu Cho nên để phục vụ nhiệm vụ chính trị, tuyên truyền cổ vũ toàndân, toàn quân ta chiến đấu và chiến thắng kẻ thù, văn học đã xây dựng nênhình ảnh những con ngời cao đẹp Họ kết tinh vẻ đẹp sức mạnh của con ngờiViệt Nam, cuả cả thời đại Vì vậy, con ngời sử thi là đối tợng chính,là hình

ảnh trungtâm văn học thời kỳ này, còn con ngời cá nhân lúc bấy giờ cha trởthành đối tợng thẩm mỹ của văn học Không gian đời t, đời thờng, cái mà conngời ấy phải từ bỏ hoặc tạm thời lãng quên Văn học nếu có đề cập đến thìcũng chỉ rất mờ nhạt, chủ yếu là làm nổi bật lên phẩm chất vì sự nghiệpchung

Đến văn học sau 1975, con ngời đợc soi rọi nhiều chiều, nhiều từngbậc : ý thức và vô thức đời sống t tởng, tình cảm và đời sống tự nhiên, khátvọng cao cả và dục vọng tầm thờng… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn Điều dễ nhận ra là trong phần lớn các"

tác phẩm văn học thời kỳ này, con ngời không còn là nhất phiến, đơn trị mà luôn là con ngời đa diện, đa trị, lỡng phân, trong con ngời đan cài, chen lẫn, giao tranh bóng tối và ánh sáng, rồng phợng và rắn rết, thiên thần vàd quỷ sứ"[16,55] Văn học khám phá và miêu tả con ngời ở nhiều bình diện nh vậy

không phải là đa đến sự hoài nghi hay phủ nhận con ngời mà đem lại sự cảmthông, thấu hiểu, đồng thời cũng đòi hỏi con ngời luôn tự ý thức để hớng tớicái thiện, cái đẹp và sự hoàn thiện nhân cách Từ đây chúng ta có thể khẳng

định rằng con ngời đời t thế sự là nội dung chủ đạo trong việc phản ánh cuộcsống và con ngời của văn học sau 1975 Vì thế việc xây dựng hình tợng ngờilính cách mạng cũng không nằm ngoài mạch phát triển chung nó

Tóm lại, con ngời đời t thế sự là những con ngời hết sức đời thờng vớibiết bao suy t, dằn vặt, khát vọng cá nhân trong mọi mối quan hệ phong phú,phức tạp của cuộc sống Họ trực tiếp bày tỏ những tâm t, tình cảm, những góckhuất trong tâm hồn mình trớc các vấn đề nhân tình thế thái

2.3.2.2 Những con ngời trong cuộc sống chiến đấu và cuộc sống đời ờng với vấn đề lợi ích cá nhân.

th-Đi theo xu hớng quan niệm con ngời một cách toàn diện và phức tạp

nh nó vốn tồn tại trong thực tế, Chu Lai đã không ngần ngại khi đề cập đếnnhững vấn đề nghịch chiều, những "điểm đen" trong nhân cách, tâm hồn ng-

ời lính Chiến tranh vốn là một thử thách khốc liệt, là nơi bộc lộ tính cách,

đạo đức, ý chí của ngời lính Cho nên qua những trang văn của mình, Chu Lai

giúp ngời đọc sẽ hiểu rằng: họ không phải là những thần thánh hay những cốmáy đánh giặc hoàn hảo để mà không va vấp, mắc sai lầm.

Kiêu trong "Nắng đồng bằng" là một trong những đại đội trởng xuất

sắc tài hoa của binh chủng Nhng trong một trận đánh sân bay ở biên giới,

đang cắt rào bị lộ, địch phản ứng dữ dội Kiêu đã nằm lì sau một ụ mối, bỏ vịtrí chỉ huy Cái con ngời ấy lúc bình thờng thì tỏ ra thông minh, tháo vát cònkhi gặp khó khăn thì lại trơn truội nh đi lơn Từng là chỉ huy vậy mà chỉ vì tthù cá nhân, Kiêu đã chạy sang hàng ngũ địch, gây ra bao tổn thất nặng nềcho cách mạng Kiêu đã đem hết vốn liếng, kinh nghiệm của một cán bộ đặccông Việt Cộng ra trang bị cho địch, đã bộc lộ rõ chân tớng là một thằng

chiêu hồi, phản bội với t tởng phản động: "Thuý tởng cuộc tấn công này sẽ

thắng lợi sao? Không đâu, sẽ chịu chuốc lấy thất bại thôi … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, chẳng lẽ chúng

ta sẽ chết dần chết mòn nh thế này mãi … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, Dù ta tiến công một đợt, hay cả chục đợt thì đâu vẫn hoàn đấy … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, Cách mạng có mặt tốt mặt hay của nó nh -

ng cách mạng hết thời rồi"[13,297]

Hoàn cảnh chiến tranh tàn khốc, đẫm máu, huỷ diệt "Chiến tranh … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm,

là cái quái ấy gì đấy nhỉ? Phải chăng nó chỉ gói gọn trong một định nghĩa mộc mạc: Là ngày nào cũng thấy ngời chết nhng lại cha đến phiên mình chết"[10,108] còn tơng lai thì cha biết thế nào đã có lúc làm cho ngời lính

không ít lần tỏ ra bi quan, nóng vội Năm Thành trong "Ba lần và một lần",

đại đội trởng trinh sát đã nóng vội trong việc chỉ huy trận tập kích mà changhiên cứu kỹ tình hình địa bàn, lực lợng địch, cha có phơng án tác chiến

phù hợp, dẫn đến thảm kịch đau đớn: "Cả gần ba chục con ngời, gần ba chục

chàng trai mạnh khoẻ, u tú, niềm tự hào của cả cánh rừng … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, ch a có một ai

có vợ, kể cả đại đội trởng đẹp trai, tài hoa, vậy mà chỉ trong thoáng chốc, chỉ sau một đêm ngủ dậy bỗng dng chẳng còn một ai nữa!"[11,50] Và cũng

chính sự bất cẩn manh động đó mà địch đã tổ chức cuộc phản kích mang ờng độ gấp ngàn lần "Máu trộn vào đất, mùi da thịt ngào vào mùi lá cây tanhnồng"

c-Nỗi đau tổn thất, mất mát cả về tinh thần lẫn thể xác nhiều lúc thật làkhó mà vợt qua đợc, nh Tuấn trong "Ăn mày dĩ vãng" là một chiến sĩ cách

mạng đã từng có phút hèn nhát, yếu đuối "muốn … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, cối nó tiện đứt đi hai cánh tay để … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, ợc cáng ra Bắc trở về nhà Ăn mày, bơm xe, bới rác, trông kho đ … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, làm gì cũng đợc, miễn là đợc trở về, đợc sống" [ 10,113] ].

Ngay trong bản thân ngời anh hùng cũng đã có những giây phút nhthế Ngời ta biết đến Hai Hùng - một đội trởng trinh sát năng nổ, dũng cảmbộc trực nhng ít ai nghi nghờ trong anh một sự thật: Từng phê phán gay gắthành động tự sát thơng của Tuấn lại đã nhiều lần lặp lại các động tác phản

anh hùng ấy Hai Hùng tâm sự: "Thực ra anh là một thằng ngời yếu đuối

S-ơng ạ không phải một lần đâu đã ít nhất trên ba lần anh thực hiện cái động tác khốn nạn đó Anh đã hành động giống nh thằng Tuấn, giống nh không ít

kẻ khác một khi đã đánh đến trận thứ mời mà cha chết Một cuộcđời tật nguyền không vợ không con, không tơng lại, không niềm vui, nỗi buồn, vô tri vô giác nhng còn ngàn lần hơn vĩnh viễn chui vào lòng đất, câm lặng"[10,132]

Việc miêu tả những hành động hèn nhát, yếu đuối của ngời lính đã có

nhiều nhà văn đề cập đến nh: Tám Hàn trong "Đất trắng" của Nguyễn Trọng

Oánh là phó chính uỷ quân khu sắp đợc nhận quân hàm thợng tá Giữa lúccuộc chiến đã đi đến giờ phút quyết định cuối cùng thì Tám Hàn đã dao động

và chui vào đồn địch đầu thú Những suy nghĩ lệch lạc đã khiến cho TámHàn đi đến một quyết định nh vậy là do cha tin vào cuộc tổng tiến công này

Ông nghĩ : Cuộc tổng tiến công này có thắng lợi trên toàn cục đi nữa, thìphân khu ông, bộ phận ông vẫn là nơi phải gánh chịu một sự hy sinh quá lớn

Đến nh ông Năm Truyện là cán bộ của t lệnh quân khu mà cũng không thoátkhỏi cái cảnh bị tróc hầm, bị săn đuổi hết nơi này đến nơi khác thì số phậncủa mình, có lúc Tám Hàn nghĩ có thể tính từng ngày nh số phận bất cứ mộtchiến sĩ nào trong phân khu này

Hay nh Can, Atrởng A2 trong “Thân phận của tình yêu”- Bảo Ninh

tuy không sợ chết nhng các trận đánh bắn nhau kéo dai đã làm cho anh suysụp cả tinh thần lẫn thể xác Anh đã quyết định bỏ trốn khỏi hàng trinh sát

trở về nhà với mẹ: “Đời tôi tàn rồi Cả đời đi đánh nhau, thú thật tôi chả

thấy cái trò này có gì là vinh”

Qua đây ta thấy, ngời lính trong tiểu thuyết của Chu Lai tuy có thể vavấp, sai lầm đáng tiếc nhng với bản lĩnh thẳng thắn, luôn khát khao chân lý,hớng thiện nên khi họ nhận thức đợc lỗi lầm thì dũng cảm sửa sai ở đâyngọn lửa chiến tranh đã soi rõ đâu là những phẩm chất tốt đẹp của ngời lính

và đâu là những điểm yếu trong tâm hồn họ Chu Lai đi vào khám phá diễnbiến suy nghĩ của ngời lính khi phải đối diện với những mất mát, hy sinh,

giữa ranh giới cái sống và cái chết của cuộc chiến tranh Do đó dòng chảycủa chiến tranh đợc nhìn nhận qua tâm hồn ngời lính Họ suy t, chiêmnghiệm về nó và thể hiện mình ra sao trong cuộc thử lửa ấy, chứ không đơnthuần chỉ là sự hiến dâng tất cả cho sự nghiệp Mặc dù có những điểm yếu,

mà điểm yếu đó là thuộc về bản chất tự nhiên của con ngời nhng hình tợngngời lính trong tiểu thuyết Chu Lai vẫn rất hết sức đẹp đẽ

Ngòi bút của Chu Lai còn tỏ rất bản lĩnh khi ông đề cập đến khía cạnh

tế nhị, nhạy cảm, đó là khát khao bản năng, khát khao hạnh phúc của ngờicầm súng đánh Mỹ Viết về vấn đề nhạy cảm này rất dễ sa đà vào những gì bịcoi là dung tục, tầm thờng, thậm chí là bậy bạ đồi trụy, nhng dới ngòi bút của

ông mọi vấn đề đợc coi là "bản năng gốc" của con ngời hiện ra một cách trầntrụi, mạnh mẽ, thấm đẫm chất nhân bản sâu xa Giữa hoàn cảnh bom đạn mùtrời, sự sống và cái chết quá mỏng manh "trận này nối tiếp trận kia cái mấtmát này nối cái mất mát, sự thành bại không ngớt đuổi theo nhau" thì khátvọng đợc sống, đợc yêu, đợc hạnh phúc của ngời lính vẫn không hề bị dậptắt Trái lại đợc bộc lộ tha thiết, mãnh liệt hơn Sự yêu thơng, đồng cảm đểdìu dắt, an ủi lẫn nhau chiến đấu và chiến thắng kẻ thù trong cái khắc nghiệtcủa chiến tranh là một tình cảm đáng quý đợc nhà văn Chu Lai luôn lấy nólàm điểm tựa cho hành trang bớc vào trận của ngời lính Tình yêu của ngờilính đợc Chu Lai diễn tả với mọi cung bậc, mọi sắc thái khác nhau đó là: tìnhyêu trong sáng, tinh khiết của Năm Thúy - Linh trong "Nắng đồng bằng",tình yêu sâu sắc mãnh liệt của Ba Sơng, Hai Hùng trong "Ăn mày dĩ vãng",tình yêu đẹp, nồng thắm giữa Nam - Thảo trong "Phố", mối tình kỳ lạ giữahai Hai Hợi - Tám Tính, tình yêu chớp nhoáng nhng đầy đam mê của Tuấn-Thu… Và nhất là không thể bỏ qua nhà văn

Con ngời Hai Hùng lạnh lùng tởng nh chỉ có biết chiến đấu, còn ngoài

ra không biết bất kỳ điều gì khác, tởng nh chẳng bao giờ rung động trớc bất

kỳ ngời con gái nào lại có một trái tim đa cảm Anh đã yêu, yêu hết mình,một tình yêu thủy chung duy nhất với Ba Sơng Bất chấp tất cả những lời dịnghị rằng cô có số sát chồng, anh vẫn đến với cô bằng cả tấm lòng giàu yêu

thơng của ngời lính, anh thách thức tất cả: "Ôi chao! Nếu những ngày này

không có em, không có cái dịu dàng cam chịu, cái thấu đáo thăm thẳm nhân hậu của em, cuộc đánh càn này, cả cuộc chiến đấu này sẽ nhạt nhẽo và khiên cỡng biết chừng nào"[10,135]

Còn mối tình giữa Hai Hợi và Tám Tính lại không bình thờng, khá đặcbiệt Hai Hợi trốn lên rừng xanh tham gia chống Mỹ vì thất tình, đến với Tám

Tính ban đầu là anh "đã làm chị sống lại mọi ớc mơ hy vọng, làm chị dần tìm

lại đợc cái tâm tính đàn bà tởng đã vĩnh viễn chốn chặt đi … vẫn là tại nó Quá thông minh, quá nhạy cảm, chị cũng tìm thấy ở ảnh một khí chất đàn ông toàn vẹn, hơi méo mó nhng vẫn toàn vẹn.

ảnh cần có chị và chị cũng cần có ảnh"[10,155] Và nguyên nhân sâu xa của

sự "đào ngũ" của Hai Hợi cũng là vì ngời yêu Tám Tính đã chết

Có thể nói, hoàn cảnh hủy diệt của trận mạc không làm chai sạn tìnhcảm của ngời lính mà còn giúp họ đi đến bên nhau với tất cả tình cảm trong

sáng, thánh thiện và khao khát hạnh phúc chân thành nhất: "Tại vì anh yêu

em và đợc em yêu lại Tại vì thần chết dù có chai sạn nhất cũng chẳng nỡ chia lìa lứa đôi một khi lứa đôi ấy yêu nhau"[10,181] Qua đó, nhà văn cũng

gửi một thông điệp tình yêu đầy táo bạo: "Hãy hết mình dẫu chỉ là một lần

các bạn thân yêu, một lần thôi cũng đủ cho mãi mãi bởi vì đêm mai đêm mốt

có thể một trong hai ngời, một trong chúng ta sẽ không còn"[10,79] Những

chuyện tình của ngời lính trong tiểu thuyết của Chu Lai thờng mộc mạc,mạnh mẽ mà lại có cái gì đó rất tự nhiên cao đẹp Do vậy tác phẩm của ôngmặc dù viết về hiện thực chiến tranh khốc liệt nhng không u ám nặng nề Vàngời lính ở đây hiện lên không chỉ với những chiến công vang dội, nhữngphẩm chất cao đẹp mà còn hiện lên những khao khát rất con ngời về tình yêu,

tự do của dân tộc, nay vì sự tồn tại của mỗi cá nhân con ngời với những tâmtrạng, nhu cầu và lợi ích riêng t

Cả tuổi trẻ hy sinh trong bom đạn chiến tranh, trở về cuộc sống hoàbình ngời lính không khỏi ngỡ ngàng, bối rối trớc nhịp sống ngày càng thay

đổi của xã hội "Tiếng đập trống rống của chiếc dạ dày đã che đi phần nào