Hình tượng con người dưới đáy trong các sáng tác của cao bá quát

Tìm hiểu về Cao Bá Quát sẽ giúp chúng ta có thêm những hiểu biết về con ngời, cuộc đời cũng nh nội dung, nghệ thuật thơvăn của ông, đặc biệt là mảng đề tài viết về hình tợng con ngời "dớ

ơng 1:

Hình tợng con ngời "dới đáy" trong sáng tác của Cao Bá Quát

1.2 Hình tợng con ngời "dới đáy" trong sáng tác của Cao Bá Quát 111.2.1 Hình tợng con ngời "dới đáy" - bức tranh hiện thực với

1.2.1.1 Sự tái hiện cuộc đời số phận con ngời "dới đáy" 14

1.2.1.2 Tấn bi kịch "dới đáy" của chính Cao Bá Quát 211.2.1.3 Sự chiêm nghiệm đầy triết lý về cuộc sống 311.3 Cái nhìn phê phán và chiều sâu nhân đạo thể hiện qua hình tợng con ngời "dới

đáy"

1.3.2.1 Sự đồng cảm nhân ái với những con ngời lao khổ 38

1.3.2.2 Thế đứng của Cao Bá Quát khi viết về những con ngời "dới đáy" 43

Ch ơng 2:

Nghệ thuật biểu hiện hình tọng con ngời "dới đáy"

2.1 Sự vận dụng thủ pháp tự sự một cách linh hoạt, sắc sảo 48

C Kết luận 62

Lời nói đầu

Cao Bá Quát là một hiện tợng văn học "quá khứ" nổi bật gây nhiều d luận,tranh cãi trong giới nghiên cứu, phê bình Tìm hiểu về Cao Bá Quát sẽ giúp chúng

ta có thêm những hiểu biết về con ngời, cuộc đời cũng nh nội dung, nghệ thuật thơvăn của ông, đặc biệt là mảng đề tài viết về hình tợng con ngời "dới đáy"

Với luận văn này chúng tôi hy vọng sẽ góp một phần nhỏ công sức của mìnhvào công việc chung đó Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi đã nhận đợc

sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo

Em xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình tới tập thể các thầycô giáo trong khoa Ngữ Văn, đặc biệt là cô giáo Thạch Kim Hơng đã giúp đỡ emhoàn thành luận văn này

Dù đã hết sức cố gắng nhng do tính chất "nhạy cảm" và khó của đề tài, thờigian và năng lực lại hạn chế, chắc rằng luận văn không tránh khỏi những thiếu sót.Rất mong đợc sự góp ý của các thầy cô giáo và bạn bè

10 tuổi, Cao Bá Quát đã làm đợc các thể văn và tỏ ra xuất sắc Chính Cao Bá Quátcũng đã từng nói với bạn học của mình rằng:"Trong thiên hạ có 4 bồ chữ, mộtmình tôi chiếm hết hai bồ, anh tôi là Bá Đạt và bạn tôi là Nguyễn Văn Siêu giữ một

bồ, còn một bồ phân phát cho thiên hạ" Câu nói ấy tuy có ngạo mạn và quá đáng,nhng ai ai cũng phải công nhận Cao Bá Quát là một thiên tài lỗi lạc, một ng ời xuấtkhẩu thành chơng

Cao Bá Quát sáng tác khá nhiều Tuy nhiên, sau khi ông bị thảm ám "chu ditan tộc" chắc chắn thơ văn của ông đã bị cấm đoán hoặc bị thủ tiêu một phần, nhngcho đến nay di sản còn lại vẫn khá lớn, về thơ có 1.353 bài thơ và 21 bài văn xuôi[A1, 10]

Cao Bá Quát sáng tác vào giai đoạn chữ Hán đã thực sự trở lại địa vị độc tôn.Cho nên phần lớn thơ ca của ông đợc viết bằng chữ Hán Có thể nói những gì CaoBá Quát để lại cho chúng ta hôm nay là một gia tài lớn và vô cùng quý giá

Là một con ngời tài năng xuất chúng và đức độ, nhng cuộc đời Cao Bá Quátcũng trải qua không ít thăng trầm Mặc dù phải sống một quảng đời nghèo khổtrong nhiều năm và có một sự nghiệp làm quan đầy biến động, nhng ở bất kỳ hoàncảnh nào ông cũng vẫn giữ đợc cái khí phách hiên ngang và tinh thần tích cực trớccuộc đời

Qua việc nghiên cứu, khảo sát những tác phẩm của Cao Bá Quát còn lu lại,ngời thấy sức sáng tạo của ông thật dồi dào, phong phú Với cá tính sôi nổi, mạnh

mẽ, với tài hoa kiệt xuất, ông viết về nhiều tài nh: Viết về các nhân vật lịch sử;những ngời thân, vợ con, bạn bè; về đề tài thiên nhiên… ở đề tài nào chúng ta cũng ở đề tài nào chúng ta cũngthấy có tác phẩm đạt đến đỉnh cao nội dung và nghệ thuật Đặc biệt, hình tợng conngời "dới đáy" đã đợc Cao Bá Quát đề cập đến với số lợng tơng đối lớn trong sángtác của mình

Nghiên cứu hình tợng con ngời "dới đáy" trong thơ văn Cao Bá Quát mà chủyếu là trong thơ chữ Hán, trớc hết là góp phần hiểu sâu hơn về con ngời cũng nhnhân sinh quan của Cao Bá Quát Nếu nh một số giai thoại xem ông là một con ng-

ời ngỗ ngợc, một ngời thích hởng lạc, chè rợu, trai gái… ở đề tài nào chúng ta cũng thì ngợc lại, ở hình tợngnày Cao Bá Quát bộc lộ sự cảm thông, đồng cảm sâu sắc, thể hiện một cái nhìntràn đầy tình yêu thơng đối với những ngời dân lao động, đặc biệt là những con ng-

ời nghèo khổ sống "dới đáy" xã hội Đồng thời qua đó ông cũng thể hiện sự tin ởng vào phẩm chất rốt đẹp của họ Nh vậy, hình tợng con ngời "dới đáy" trongsáng tác của Cao Bá Quát chỉ là một mảng đề tài nhỏ nhng nó lại có một vị trí tơng

t-đối lớn trong việc thể hiện t tởng, tình cảm của ông t-đối với ngời dân lao động cũng

nh thái độ đối với giai cấp thống trị đơng thời

Mặt khác hầu hết các tài liệu nghiên cứu về cuộc đời, con ngời và sự nghiệpthơ văn của Cao Bá Quát đều chú trọng đến "Cái tài năng lỗi lạc","cái ngôngnghênh tự phụ","cái chí khí, nhân cách cứng cỏi" của ông Chính vì thế việc tìmhiểu thêm về hình tợng con ngời "dới đáy" trong sáng tác của Cao Bá Quát để thấy

ông không chỉ là ngời giàu lòng cảm thông, yêu mến đối với những con ngời ngèokhổ trong xã hội mà Cao Bá Quát còn là một nhà thơ có nhìn hiện thực rất sắc sảo

và tiến bộ

Có thể nói rằng ở thời đại nào với những ngời trí thức, đặc biệt là những nhàvăn, nhà thơ có tình yêu đối với, quê hơng, đất nớc, con ngời… ở đề tài nào chúng ta cũng thì viết về nhữngcon ngời sống "dới đáy" không phải là đề tài hiếm thấy mà dơng nh nó đả trởthành một vẫn đề chung đợc nhiều ngời quan tâm Tuy nhiên ở mỗi thời đại và ởtừng tác giả lại có cách cảm nhận, thể hiện với những góc độ và khía cạnh khácnhau Đi sâu vào tìm hiểu hình tợng con ngời "dới đáy" còn để thấy đợc nét độc

đáo riêng biệt cũng nh những điểm tơng đồng của Cao Bá Quát với một số tác giảcùng thời trong vịc thể hiện đề tài này

Hơn nữa, chúng ta thấy hầu hết các tác phẩm của Cao Bá Quát đều đợc viếtbằng chữ Hán Không những thế tác phẩm của ông bị mất mát nhiều, khó có thể

nhận định đợc một cách toàn diện khỏi thiên lệch, nên khó nắm bắt đợc sự pháttriển t tởng của tác giả Vì thế việc nghiên cứu thơ văn Cao Bá Quát dù chỉ ở mộtmảng đề tài nhỏ nhng nó cũng góp phần khẳng định những đóng góp cũng nh vịtrí, vai trò của ông trong nền văn học nớc nhà.

Cao Bá Quát là một trong những tác gia lớn của nền văn học trung đại ViệtNam, vì thế sự nghiệp sáng tác của ông là cả một thế giới phong phú và hấp dẫnkhông chỉ về nội dung mà về cả nghệ thuật đối với giới nghiên cứu Thực tế đã cókhông ít công trình nghiên cứu về tác gia này Mặc dù vậy Cao Bá Quát vẫn còn làmột ẩn số đối với nhiều sinh viên Và có thể nói đây là một cơ hội, một sự thửthách để chúng tôi tìm hiểu thêm về một tác giả mà tài năng của ông đ ợc xem nhthần thánh, đức độ của ông khiến ngời đời cảm thơng, yêu mến

Nghiên cứu về hình tợng con ngời "dới đáy" trong sự nghiệp sáng tác củaCao Bá Quát, chúng tôi không có tham vọng gì lớn mà chỉ mong muốn đợc gópmột tiếng nói nhỏ trong những tiếng nói lớn để hiểu thêm về sự nghiệp thơ văncũng nh cuộc đời con ngời Cao Bá Quát

2 Mục đích, ý nghĩa của đề tài:

Hình tợng con ngời "dới đáy" là một trong những hình tợng trung tâm vàcũng khá đông đảo trong sáng tác của Cao Bá Quát ở hình tợng này, ông bộc lộmột sự cảm thông, đồng cảm sâu sắc một tình yêu thắm thiết và niềm tin vô bờ bến

đối với những con ngời nghèo khổ

Tìm hiểu hình tợng con ngời "dới đáy" chúng tôi chỉ muốn góp phần làm nổibật giá trị nội dung và nghệ thuật của hình tợng này đối với sự nghiệp thơ văn CaoBá Quát nói riêng và của nền văn học Việt Nam nói chung, cũng nh để hiểu thêm

về con ngời Cao Bá Quát

Kết quả nghiên cứu của đề tài này có ý nghĩa vô cùng quan trọng và thiếtthực trong việc học tập, giảng dạy về thơ văn Cao Bá Quát ở các trờng cao đẳng,

Đại học cũng nh trong trờng phổ thông

3 Lịch sử vấn đề:

Cao Bá Quát - cái tên tuổi đã đi sâu vào lòng ngời Việt Nam nh một biểu ợng của sức mạnh, của tự do Nhắc tới Cao Bá Quát - một tác gia lớn của nền vănhọc trung đại Việt Nam, ngời ta thòng nghĩ tới một nhân cách hiên ngang, bấtkhuất, một nhà thơ có trái tim nhân đạo sâu sắc Từ trớc đến nay có rất nhiều côngtrình nghiên cứu về con ngời, cuộc đời cũng nh sự nghiệp thơ văn của ông Tuynhiên, nghiên cứu Cao Bá Quát cũng nh nghiên cứu nhiều tác giả trong văn họcquá khứ hiện nay còn vấp phải một khó khăn lớn đó là tác phẩm mất mát nhiều Vì

t-thế khó có thể nhận định đợc một cách toàn diện, tránh khỏi sự thiên lệch Khôngnhững thế ngày tháng ra đời của các bài thơ, các tập thơ cha xác định cụ thể, thậmchí không biết đợc sáng tác vào khoảng thời gian nào, cũng làm rối loạn việc nhận

định không sao nắm bắt đợc t tởng của tác giả cung nh mối liên hệ sự nhgiệp thơvăn với cuộc đời Cao Bá Quát Đó là cha kể đến những khó khăn nh chép sai, chépsót, chép nhầm của ngời này thành ngời kia… ở đề tài nào chúng ta cũng trong tình hình đó, hầu hết các bàiviết, các công trình nghiên cứu của các tác giả đều bày tỏ nnhững ý kiến đánh giánhững nhận định chỉ chú trọng xoay quanh cuộc đời thăng trầm với con đờng khoa

cử công danh của Cao Bá Quát, đến tài thơ lỗi lạc, đến cái chí khí cứng cỏi, tinhthần phản kháng quyết liệt và cái nhìn hiện thực sắc sảo, tiến bộ của ông đối với xãhội đơng thời Có thể nói đó là những nét nổi bật dễ thấy nhất ở Cao Bá Quát vàcũng đợc thể hiện rõ nét trong sự nghiệp thơ văn của ông Chính vì vậy mà các nhànghiên cứu chỉ tập trung khai thác vấn đề này, tuy nhiên bên cạnh đó những tácphẩm viết về hình tợng con ngời "dới đáy" cũng đã đợc điểm qua tuy cha thực sự

đầy đủ, trọn vẹn Nhìn chung, các tác giả ít nhiều cũng có nhận định về mảng đềtài này khi tìm hiểu nội dung t tởng trong thơ văn Cao Bá Quát Chỉ có điều cha cócông trình nào nghiên cứu về hình tợng con ngời "dới đáy" nh một vấn đề mangtính chất chuyên biệt Sau đây chúng tôi xin đợc điểm qua một số ý kiến mà cáctác giả đã đề cập đến trong các công trình nghiên cứu của mình

3.1 Trong cuốn"thơ chữ Hán Cao Bá Quát " do nhóm tuyển dịch: Vũ Khiêu,Nguyễn Văn Tú, Nguyễn Trác, Hoàng Hữu Yên, Hoàng Tạo, nhà xuất bản Vănhọc 1976, ở phần "Lời giới thiệu" các tác giả đã nói tới tấm lòng giàu tình yêu th-

ơng, cảm thông, chia sẽ và sự quan tâm của Cao Bá Quát tới số phận của nhân dânnhất là những ngời sống thiếu thốn, đói rét, những ngời đi ở, đi ăn xin… ở đề tài nào chúng ta cũng đó là

những con ngời sống ở tầng lớp "dới đáy"của xã hội lúc bấy giờ: "trong thời gian

nhàn rỗi, ông càng có dịp tiếp xúc với đời sống nhân dân Những cảnh túng thiếu,

đói rét, phải đi ăn xin, bị bắt phu, bắt lính đã khiến ông rất đau xót, ngày đêm nung nấu trong lòng ông những điều suy nghĩ vô cùng day dứt Làm sao để cứu n-

ớc, cứu dân " [A1,10].

Nhng nhìn chung các tác giả chỉ đề cập đến một cách sơ lợc sự "gặp gỡ" củaCao Bá Quát đối với nhân dân lao động, và đó chẳng qua nh một lời giới thiệu vềnội dung thơ chữ Hán của Cao Bá Quát mà thôi

3.2 Trong cuốn " Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII- Nửa đầu thế

kỷ XIX" (sách đại học s phạm) của các tác giả Đặng Thanh Lê, Hoàng Hữu Yên,Phạm Luận đã chia nội dung thơ văn Cao Bá Quát thành hai vấn đề lớn mang tính

khái quát đó là: "cái nhìn hiện thực sắc sảo, tiến bộ" và "Tâm hồn cao đẹp, trongsáng, tình cảm chứa chan, nồng hậu đối với cuộc đời và con ngời" Khi đề cập

đến hai vấn đề này các tác giả cũng có sơ qua một số nét chính về thơ trữ tình củaCao Bá Quát đó là giàu lòng u ái, thể hiện tinh thần nhân đạo chủ nghĩa rộng lớn,

chỉ ra đợc sự gần gũi giữa Cao Bá Quát với quần chúng: "trong thơ ông, rất nhiều

hạng ngời bất hạnh hiện lên đầy đau khổ, rất đáng thơng, nhà thơ bao giờ cũng dành cho họ một lời an ủi, một niềm cảm thông" [B5,249] Nhng có thể nói chúng

tôi thấy đây chỉ là những nhận định mang tính chất khái quát sơ lợc cha thực sự đivào nghiên cứu chuyên sâu hình tợng con ngời "dới đáy" nh một chủ đề lớn

3.3 Trong "Bộ sách mở rộng và nâng cao kiến thức" do nhà xuất bản Giáodục phát hành năm 1997 có một cuốn sách nghiên cứu chung về ba tác giả "PhạmThái- Nguyễn Công Trứ- Cao bá Quát" do Vũ Dơng Quỹ tuyển chọn và biên soạncũng đã nêu ra những nét tiêu biểu về giá trị nội dung và nghệ thuật thơ văn CaoBá Quát thông qua đề tài và những cảm hứng lớn trong thơ văn của ông Khi nói vềnhững tình cảm nồng hậu, tha thiết của Cao Bá Quát đối với con ngời và cuộc đời

Vũ Dơng Quỹ đã nhận định: "tình thơng của Cao Bá Quát trớc hết dành cho

những kiếp ngời nghèo khổ, nạn nhân của cái xã hội nhà Nguyễn mục nát" [B7,

106]

3.4 Tủ sách văn học trong nhà trờng có một cuốn viết chung về hai tácgiả"Cao Bá Quát - Nguyễn Công Trứ" do PTS Hồ Sĩ Hiệp- Lâm Quế Phong cùngmột số giáo viên chuyên văn su tập và biên soạn, nhà xuất bản Văn Nghệ thànhPhố Hồ Chí Minh phát hành năm 1997 đã nêu lên những nét chính về tiểu sử cũng

nh văn nghiệp của Cao Bá Quát Đồng thời cũng trong cuốn sách này cũng trích

dẫn hai bài nghiên cứu và bình luận về Cao Bá Quát đó là: " thơ Cao Bá Quát là

chí khí và tâm huyết" của Xuân Diệu và "một nhân cách cứng cỏi, một tâm hồn thắm thiết" của Lê Trí Viễn (trích) đặc biệt trong bài nghiên cứu của Lê Trí Viễn

tác giả đã điểm qua tơng đối đầy đủ những đề tài đợc thể hiện trong thơ văn CaoBá Quát Tuy nhiên cũng đang còn sơ lợc cha tập trung làm nổi bật dợc t tởng, tìnhcảm của Cao Bá Quát thông qua những tác phẩm viết về ngời lao động nghèo khổ-những con ngời sống dới đáy xã hội đơng thời

3.5 Mặt khác trong cuốn" Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII- hếtthế XIX" của tác giả Nguyễn Lộc do Nhà xuất bản Giáo Dục tái bản lần thứ IIInăm 1999 cũngđã trình bày những nghiên cứu về cuộc đời và thơ văn Cao Bá Quáttrong chơng XI Nói về thơ văn Cao Bá Quát, tác giả Nguyễn Lộc đã chia thành 4nội dung lớn đó là: "Cao Bá Quát , một nhà thơ có bản lĩnh", "Cao Bá Quát và chế

độ phong kién triều Nguyễn", "Cao Bá Quát, một tâm hồn nhiều cảm thông yêumến", "nghệ thuật thơ của Cao Bá Quát " Nh vậy, chúng ta thấy Nguyễn Lộc cũng

nh các nhà nghiên cứu khác đều nhìn nhận nội dung, t tỏng, tình cảm của thơ vănCao Bá Quát với một cái nhìn hết sức khái quát, chung chung mà cha tập trung vàotừng mảng đề tài cụ thể, riêng biệt Nhất là về hình tợng con ngời "dới đáy" chỉ đợc

điểm qua nhằm khẳng định: "Tình cảm trong thơ Cao Bá Quát là tình cảm lớn, có

tính chất nhân đạo chủ nghĩa sâu sắc, chứ không phải là tìm cảm chỉ đóng khung trong khuốn khổ của lễ giáo, không bó hẹp trong quan niệm nhân ái của đạo Khổng Không phải là thứ tình cảm của một kẻ bề trên rũ xuống ban ơn cho kẻ d- ới" [B5, 418].

3.6 Có thể kể thêm một số công trình khác nữa đó là cuốn "Nguyễn CôngTrứ, Cao Bá Quát, Cao Bá Nhạ" do Vũ Tiến Quỳnh đã tập hợp, tuyển chọn, tríchdẫn một số bài phê bình, bình luận Văn học của các nhà văn nhà nghiên cứu ViệtNam nhằm mục đích nâng cao kiến thức đã khai thác một số nét về cuộc đời vàthơ văn Cao Bá Quát Nhng có thể nói, những công trình nghiên cứu này, tựuchung lại chỉ nhằm nục đích nâng cao tri thức cũng nh sự hiểu biết cho học sinhphổ thông mà thôi Vì thế mà không có điều kiện để tập trung đi sâu vào tìm hiểunhững biểu hiện cụ thể về hình tợng con ngời "dới đáy" trong thơ văn Cao BáQuát

3.7 Trong bài viết "Tiếp cận nghệ thuật đối với hai chủ đề độc đáo trong thơCao Bá Quát " của tác giả Nguyễn Huệ Chi đăng trên Tạp chí Văn học số 8- 2003

đây là lần đầu tiên tác giả đã đề cập đến khái niệm con ngời "dới đáy" Tuy nhiêntrong bài viết này tác giả cũng mới nhìn nhận hình tợng con ngời "dới đáy"riêng vềgóc độ khía cạnh nghệ thuật biểu hiện chứ cha đi sâu vào phần nội dung, t tởng thểhiện qua hình tợng này

Nh vậy, qua những công trình nghiên cứu trên đây chúng tôi thấy cha cócông trình nào thực sự chú trọng và nghiên cứu một cách công phu về hình tợngcon ngời "dới đáy" đặc biệt là trong thơ chữ Hán của Cao Bá Quát Những côngtrình nghiên cứu, những bài bình luận, phê bình mà chúng tôi tập hợp, tìm hiểu,khảo sát và đa ra trên đây có thể cha đợc đầy đủ nhng dù sao đi chăng nữa cáccông trình đó là một trong những cơ sở , góp phần tạo nên tiền đề để chúng tôi tiếptục đi sâu tìm hiểu một cách rõ ràng, cụ thể, toàn diện, có tính chất qui mô, hệthống cả về nội dung cũng nh nghệ thuật của hình tợng này trong sáng tác của CaoBá Quát mà chủ yếu là trong thơ chữ Hán

4 Phạm vi và phơng pháp nghiên cứu:

4.1 Phạm vi nghiên cứu:

Di sản thơ văn Cao Bá Quát rất lớn nhng hầu hết đều bằng chữ Hán Về thơ vănNôm chỉ có tác phẩm quan trọng là "Tài tử đa cùng phú" chắc chắn là của ông.Chính vì vậy, những sáng tác đợc tập hợp, su tầm có thể xem là chính xác và đángtin cậy nhất là cuốn "Thơ chữ Hán Cao Bá Quát", do các tác giả Vũ Khiêu-Nguyễn Văn Tú- Nguyễn Trác- Hoàng Hữu Yên- Hoàng Tạo tuyển dịch, Nhà xuấtbản Văn học in năm 1976 đợc chúng tôi lấy làm tài liệu chính và trong khoá luậnnày chúng tôi chỉ đi sâu tìm hiểu tác phẩm của Cao Bá Quát viết về hình tợng conngời "dới đáy"

5 Cấu trúc luận văn:

Ngoài phần mở đầu và kết luận,luận văn gồm có 2 chơng:

Chơng 1: Hình tợng con ngời "dới đáy" trong sáng tác của Cao Bá Quát

Chơng 2: Nghệ thuật thể hiện con ngời "dới đáy"

B Nội dung

Ch ơng 1 Hình tợng con ngời "dới đáy" trong sáng tác của Cao Bá Quát.

1.1 Giới thuyết khái niệm:

Nh chúng ta đã biết t duy hình tợng là đặc trng của t duy nghệ thuật T duyhình tợng đòi hỏi một sự khái quát những sự khái quát ấy không làm mất đi cái cụthể trực quan sinh động đó là quá trình hình tợng hoá, điển hình hoá, khách quannhng theo quan điểm chủ quan của tác giả Hình tợng vừa mang tính khái quát vừamang tính cụ thể vừa là công cụ để t duy nhng cũng là mục đích của sự sáng tạo.Hình tợng đợc xây dựng từ những hình ảnh điển hình Trong thực tế có những hình

ảnh đạt đến trình độ điển hình hoá cao thì trở thành hình tợng Thông thờng hình

ảnh đợc lặp đi lặp lại nhiều lần gây ấn tợng sâu săc thì tạo nên hình tợng

Hình tợng con ngời "dới đáy" không phải là hình tợng xa lạ trong nền vănhọc Việt Nam nói chung và nền văn học trung đại nói riêng Có thể nói hình tợng

con ngời "dới đáy" đã xuất hiện rất sớm và in đậm trong sáng tác của nhiều tác giả

nh Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ… ở đề tài nào chúng ta cũng nhng tiêu biểu nhất vẫn là Cao Bá Quát Hìnhtợng con ngời "dới đáy" có thể xem là một trong những hình tợng trung tâm vàxuất hiện với số lợng khá lớn trong sáng tác của ông đồng thời nó cũng góp phầnlàm nên độ dày phong phú trong nền văn học nớc nhà

Cao Bá Quát đa vào trong sáng tác của mình những ngời dân có cuộc sốngnghèo đói vất vả, khổ cực, bần cùng, bế tắc Họ không những phải chịu đựng nỗikhổ về vật chất mà còn phải chịu đựng về nỗi khổ tinh thần Đó là sự đắng cay, tủinhục khi bị xã hội gạt ra ngoài lề cuộc sống họ phải sống "chui rúc" dới gầm xãhội, sống trong vòng xoáy nghiệt ngã của cuộc đời Số phận của họ chìm trong

đêm tối và hầu nh bế tắc không có lối thoát

Hình tợng con ngời "dới đáy" của Cao Bá Quát đó là những ngời thấtnghiệp, ngời làm thuê, đi ở, những ngời nông dân lao động chân lấm tay bùn, ngời

ăn xin và đặc biệt là những ngời ca nhi kĩ nữ bán thân nuôi miệng… ở đề tài nào chúng ta cũng Họ không có

địa vị, không có tiếng nói, không có tài sản trong xã hội hình ảnh của họ đã đợcCao Bá Quát tái hiện một cách khá sinh động, hiẹn thực và đầy đủ

Mảng đề tài viết về con ngời "dới đáy" trong sáng tác Cao Bá Quát , cónhững khám phá và thành công mới Đọc những sáng tác của Cao Bá Quát , ta thấydờng nh văn học đã bớt đi lòng thơng hại của kẻ bề trên ban ơn xuống, thái độquan tâm hời hợt, nông cạn, rẻ khinh hay chút ít lòng trắc ẩn muốn "rắc hoa hồnglên những cảnh đời tối tăm" , xoá mờ những mâu thuẫn giữa kẻ bề trên và kẻ bề d-

ới, giữa ngời giàu và ngời nghèo… ở đề tài nào chúng ta cũng Chính vì thế mà hình tợng con ngời "dới đáy"trong sáng tác của Cao Bá Quát có nhiều điểm mới mẻ, tiến bộ trong cách nhìnnhận cũng nh trong cách thể hiện

Những con ngời trong sáng tác của Cao Bá Quát là mảng đề tài đợc ôngdành khá nhiều tâm huyết Tuy những con ngời này hiện lên trên trang viết của ôngvới những cuộc đời, số phận khác nhau nhng tựu chung lại tạo thành một bức tranhhiện thực "dù không lời" nhng ngời đọc vẫn cảm nhận đợc những điều ông muốnnói qua hình tợng con ngời "dới đáy"

1.2 hình tợng con ngời "dới đáy" trong sáng tác của Cao Bá Quát

Cao Bá Quát sáng tác chủ yếu vào giai đoạn thống trị của triều đại nhàNguyễn, nhất là khi nền thống trị chuyên chế của chính quyền này đã đợc củng cố.Vơng triều Minh Mệnh đang dốc toàn bộ nhân tài cũng nh vật lực của cả nớc đểxây dựng cung điện, lăng tẩm, hoàng thành… ở đề tài nào chúng ta cũng nhằm tạo nên sự bề thế cho triều đạicủa mình Hơn ai hết quần chúng nhân dân là ngời phải gánh chịu hậu quả của nạn

thuế khoá, lao dịch nặng nề với bộ máy quan liêu, bảo thủ, hà khắc của giai cấpthống trị Chính vì thế mà họ tỏ ra vô cùng oán hận, nhiều cuộc khởi nghĩa củanông dân nổ ra rộng khắp đặc biệt, năm 1.853 nạn Châu chấu hoành hành, pháhoại mùa màng, nạn đói lan tràn khắp nơi, triều đình thì bỏ mặc, quan lại thì ra sứctham ô, quấy nhiễu… ở đề tài nào chúng ta cũngKhông những thế, triều đình nhà Nguyễn trên con đờng sadoạ của mình đã tỏ ra quay lựng lại với tài năng, đức hạnh và mọi sự chuyển biếntheo xu thế tiến bộ Cao Bá Quát là một nhân chứng đồng thời cũng là nạn nhâncủa tập đoàn phong kiến nhà Nguyễn là một ngời có tài và rất có ý thức về tráchnhiệm của ngời kẻ sĩ đối với dân, với nớc, nhng cho dù Cao Bá Quát có muốn đemtất cả tài năng của mình cống hiến cho dân, cho nớc cũng không đợc chấp nhận Vìthế Cao Bá Quát sớm nhận ra cái bản chất phản động của vơng triều này.

Trớc bối cảnh xã hội ấy, những trí thức giàu lòng yêu nớc thơng dân nh CaoBá Quát buộc phải quan tâm tới mọi vấn đề của thời đại và nhà thơ đã phản ánhhiện thực xã hội thời bấy giờ vào trong thơ văn của mình một cách tơng đôí đầy đủ,

ở mọi khía cạnh, góc độ Trong đó hình tợng con ngời "dới đáy" đã trở thành mộttrong những đối tợng chính, chiếm vị trí khá quan trọng trong sáng tác của Cao BáQuát , không chỉ về số lợng tác phẩm mà còn về cả nội dung phản ánh

Về hình tợng này, có thể nói Cao Bá Quát đã kế thừa và phát huy một cáchsáng tạo đề tài của một số nhà thơ lớp trớc nh Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ… ở đề tài nào chúng ta cũng.Nhng dù cùng viết về một đề tài nhng thái độ và nội dung phản ánh của mỗi tácgiả, bên cạnh những nét tơng đồng thì cũng có những điểm khác biệt Riêng vớiCao Bá Quát, hình tợng con ngời "dới đáy" xã hội không chỉ là mục đích của sựsáng tạo, phản ánh và khám phá mà còn là "phơng tiện" để tác giả khái quát nênhiện thực xã hội đơng thời

Hình tợng con ngời "dới đáy" xã hội trong sáng tác của Cao Bá Quát là mộtthế giới đông đảo, có đủ mọi hạng ngời trong xã hội Đó là ngời đi ở (Hàn dạngâm), ngời nông dân (Hiểu lũng quán phu), ngời thầy lang thất nghiệp(Đạophùng ngã phu), ngời dân bị bắt phu, bắt lính (Phúc lâm lão) rồi ngời ăn xin (Quanchẩn, Cái tử) cô gái nghèo (Mộ kiều quy nữ) và những bài thơ viết về chính sốphận" dới đáy" của tác giả Khi viết về những con ngời này, Cao Bá Quát đã phản

ánh hiện thực cuộc sống của họ đúng nh những gì nó vốn có Ông đã "lách" sâuvào mọi ngõ nghách khổ đau của những ngời nghèo, sống thiếu thốn, đói rách… ở đề tài nào chúng ta cũng

để bày tỏ tấm lòng yêu mến, cảm thông, chia sẻ với họ Đồng thời cũng là để lậttẩy bản chất xấu xa, thối nát vô trách nhiệm với nhân dân của bọn quan lại phongkiến

1.2.1: Hình tợng con ngời "dới đáy" xã hội - bức tranh hiện thực với cái nhìn sắc sảo.

Nh chúng ta đã biết, Cao Bá Quát là một ngời tài cao, chí lớn Cái tài, cái chícủa ông không chỉ bó hẹp trong phạm vi văn chơng mà còn mong ớc tạo nên đợcmột sự nghiệp nh vua Thang, vua Võ Tuy nổi tiếng là văn hay, chữ tốt, nhng con

đờng công danh của ông lại gặp không ít những thăng trầm Năm 1831, trong lầnthi Hơng, Cao Bá Quát đỗ á Nguyên, đứng hàng thứ hai nhng lại đẩy xuống cuốicùng Những lần thi hội về sau ông đều bị hỏng Ông lận đận ở chốn trờng thi bởivì ông không chịu tuân theo khuôn sáo của lối văn chơng trờng ốc, không nhữngthế ông còn bị quan trờng ganh ghét bởi cá tính cao ngạo, ngông nghênh nên tìmcách đánh hỏng

Khi còn là một hàn sĩ, cha có dịp tiếp xúc nhiều với cuộc sống, Cao Bá Quáttởng rằng với tài năng và ý chí của mình, moi cái đều có thể thay đổi một cách dễdàng Khi xuất kinh, với một chức quan nhỏ mọn làm hành tẩu bộ Lễ trong kinh

đợc tiếp xúc với vua quan trong triều, ông đã nhìn thấy sự thối nát của triều đình,thấy cái ăn chơi, sa đoạ, cái tàn bạo, xấu xa không có gì xa lạ với bản chất củanhững kẻ cầm quyền Đồng thời ông cũng cảm thấy uất ức, phẫn nộ vì mình cótài mà không đợc trọng dụng Không những thế Cao Bá Quát còn nhìn thấy cuộc

đời cơ cực của những ngời dân vô tội Ông bắt đầu làm thơ đả kích bọn cờng hàoquan lại và bộc bạch chí khí cũng nh t tởng, tình cảm đối với những ngời sống "dới

đáy" xã hội Qua những bài thơ ông để lại ta có thể thấy Cao Bá Quát là một nho

sĩ rất có ý thức về thời cuộc, có cái nhìn nhạy bén với những vấn đề xã hội Quathơ văn ông bức tranh hiện thực về xã hội đơng thời hiện ra tơng đối đầy đủ, đợcphản ánh khá rõ nét và cụ thể ở nhiều góc độ Dù ở trong hoàn cảnh nào khi sống ởkinh đô hay làm giáo thụ ở Quốc Oai,hoặc làm tạp dịch cho phái bộ công cánInđônêxia để chuộc tội … ở đề tài nào chúng ta cũng thơ văn Cao Bá Quát luôn có một sự nhất quán trong cáinhìn đối với vua quan triều đình nhà Nguyễn cũng nh sự nhất quán trong cái nhìn

đối với những con ngời cùng khổ trong xã hội

Trớc thực trạng cuộc đời, t tởng, ý chí của Cao Bá Quát luôn luôn tỉnh táo

Do đó thơ văn của ông có khả năng tái hiện đợc những bức tranh hiện thực về conngời và cuộc sống một cách sinh động , phong phú đúng nh nó vốn có Qua bứctranh toàn cảnh ấy ta thấy toát lên ý nghĩa phê phán gay gắt xã hội phong kiến đ-

ơng thời, mặt khác cũng thể hiện đợc nhiều suy nghĩ rất sâu sắc và tiến bộ của nhàthơ

1.2.1.1: Sự tái hiện cuộc đời- số phận con ngời "dới đáy" :

Hình tợng con ngời "dới đáy" trong sáng tác của Cao Bá Quát là mảngđề tài

đợc ông dành khá nhiều tâm huyết Cuộc đời của những con ngời này dới ngòi búttài năng sắc sảo đã hiện lên trên trang viết của nhà thơ với những nỗi bất hạnh khácnhau, những cuộc đời khác nhau, số phận khác nhau

Tuy nhiên, dù cuộc đời số phận của họ dù là những cảnh đời thơng tâm , cơcực ,đói rách, phải đi ở, đi ăn mày hay những ngời thất nghiệp, lang thang khắp nơi

để tìm việc làm, những cô gái bán thân nuôi miệng… ở đề tài nào chúng ta cũng thì ở họ đều có chung một

điểm : họ là nạn nhân của chế độ phong kiến triều Nguyễn

Nếu ở trong triều đình, Cao Bá Quát thấy bao nhiêu kẻ bất tài, chỉ biết xu nịnh, tham nhũng thì trên các đờng phố làng mạc mà ông đi qua Cao Bá Quát lạibắt gặp bao nhiêu kiếp ngời cực khổ nạn nhân của bọn quan nha ấy Đó là tìnhcảnh gia đình, làng xóm của một ông già trong bài "Phúc Lâm lão" (ông già PhúcLâm) nhà thơ đã ghi lại:

"Triêu hành ngẫu bạc Phúc-Lâm tứ

Phúc -Lâm phờng nhân kính tẩu ty,Nam đồng tơng khiếu cấp cáo bôn,Cấp cấp quan câu kim thả chí "

(Sớm đi chợt nghé Phúc - Lâm Ngời phố Phúc- Lâm sợ trốn chạyLớn bé ngọi nhau hối hả chuồn

" Gấp! gấp! công sai vừa tới đấy!")Dờng nh với ngời dân bấy giờ tất cả mọi quan lại đều là "công sai", là bọnchuyên đi lùng sục bắt ngời, cớp của Ông già Phúc Lâm vì sức cùng lực kiệtkhông chạy đợc đành phải ngồi lại, gặp nhà thơ và đợc nhà thơ động viên, an ủi

Ông già cho biết rằng ở đây ngời ta phải sống lẫn trốn, chui rúc nh chuột vì vuaquan liên tục sai ngời về bắt lính:

"Quân bất văn, kim tuế công đinh nhật trng đốc?

Kỳ mãn vô nhân tứ truy trục Huyện quan phụ mẫu phất ngã sát Tuyển tào tiên phác nh chiết trúc "

(Anh chẳng nghe? đinh tráng năm nay ngày một dục Hết hạc không ngời thì đuổi sục

Các quan phụ mẫu xét gì cho, Nha lại đánh dân nh chẻ trúc" )

Bài thơ vừa phản ánh sự bế tắc trong cuộc sống khốn khổ của ngời dân vừa

nh một dự cảm về sự tan vỡ, sụp đổ khó tránh khỏi của một triều đại Câu chuyệncủa ông già Phúc Lâm chắc chắn không phải là cá biệt ngoài ông già Phúc Lâm ,Cao Bá Quát đã bắt gặp bao ngời chung cảnh ngộ ấy:

" Vũ vũ thuỳ gia tử

Y phá lạp bất hoàn Thúc tòng nam phơng lai Hớng ngã tiền đầu than (Một ngời đi thất thểu áo nón rách tả tơi

Từ phía nam tiến lại Đến trớc ta than hoài)

(Đạo phùng ngã phu) Nhà thơ đã miêu tả hình ảnh một ngời đói thật cụ thể với giọng kể đậm đàchất hiện thực Ngời đọc nhận thấy rằng từ dáng "đi thất thểu" đến quần áo "rách tảtơi" và đặc biệt lời nói thì "than hoài", hình ảnh ngời khách lạ mà nhà thơ bắt gặpgiữa đờng hiện lên thật tiều tuỵ và đói khổ Mặc dù không phải là ngời hành khất

"chuyên nghiệp" song thân phận hiện tại của ngời thầy lang thất nghiệp cũngchẳng khác gì một ngời đi xin phiêu bạt từ miền xa tới Ngời thầy lang đã giãi bàynguyên nhân dẫn tới sự "thất nghiệp" của mình cùng tác giả:

" Tự vân: Trờng gian nan

Ra bần, nghiệp y bốcNgã lai tẩu Trờng anTrờng an vô bệnh nhânQuần y nh khâu sanLinh đinh vọng qui lộCực mục vân man man"

(Rằng: gian nan mãi thôiLàm nghề thuốc nghề bói

Đến kinh kỳ sinh nhaiKinh kỳ chẳng ai ốmThầy lang mọc khắp nơiMuốn quay về làng cũNghìn dặm đờng xa xôi) (Đạo phùng ngã phu)

Có thể nói Cao Bá Quát đã khắc hoạ đợc một hình tợng về kiếp ngời tha

ph-ơng cầu thực với những nét khá tiêu biểu, chân thực, không một chút ớc lệ sách vở

Có lẽ phải trải qua nhiều chặng đờng ghềnh thác, từng gặp gỡ nhiều kiếp ngời lu ly,đau khổ và phải có đôi mắt giàu tình thơng, Cao Bá Quát mới tạo đợc những câuthơ chạm khắc ấn tợng đến thế Đọc những câu thơ này, chúng ta phần nào hiểu đ-

ợc cảnh ngộ của ngời thanh niên Anh đâu phải là kẻ lời biếng, "ăn không ngồirồi" Anh vốn là một thầy lang, thầy bói vì nhà nghèo anh phải lên kinh kỳ mongkiếm sống qua ngày Nhng trớ trêu thay Kinh kỳ lại "chẳng ai ốm" Ngời ta không

ốm vì có sức khỏe tốt hay vì đợc sống no đủ? liệu những con ngời đó có khi nào để

ý tới những kẻ khốn cùng? Lời than thở cất lên sao nghe sót xa, ai oán Không chỉsót xa cho cuộc đời mình, chàng trai còn thơng xót cho số phận của bao nhiêu thầylang khác nữa:

" Quần y nh khâu san"

(thầy lang mọc khắp nơi) Tình cảnh của họ gợi lên trong lòng độc giả sự thơng cảm sâu sắc Chẳng lẽcuộc đời của những ngời thầy lang là nh vậy sao? Nghề thầy thuốc lẽ ra phải là cáinghề đem cuộc sống từ bàn tay gớm ghiếc của tử thần trở về trao tặng cho mọi ng-

ời… ở đề tài nào chúng ta cũng vậy mà giờ đây họ lại không cứu nổi đợc số phận của chính mình Định mệnhcủa họ nh một ngọn nến nhỏ đặt giữa vùng đất hoang, chỉ cần một cơn gió nhẹ làngọn nến sẽ tắt ngấm Đâu chỉ có ngời thầy lang mà xung quanh họ còn có bao ng-

ời dân khốn khổ khác, đang phải chịu đựng cảnh nghèo

" Linh linh vọng qui lộ, Cực mục vân man man"

(Muốn quay về làng cũ Nghìn dặm đờng xa xôi)

(Đạo phùng ngã phu)Giữa con đờng muôn dặm, ngời thầy lang đói rách cảm thấy mình bơ vơ lạclỏng Trớc mắt anh ta chỉ có đám mây dày đặc bao phủ mịt mờ, nó nh báo hiệumột bớc đờng cùng không có lối thoát Cao Bá Quát là một trí thức giàu lòng yêunớc và gần gũi nhân dân Trong xã hội phong kiến Việt Nam dờng nh vị trí của ng-

ời trí thức luôn luôn di động giữa nông dân và phong kiến Và do truyền thống hiếuhọc của dân tộc Việt Nam ta thấy có rất nhiều trí thức xuất thân từ nhân dân lao

động Những ngời này họ thờng dễ gần gũi nhân dân, dễ đồng tình với tâm tnguyện vọng của nhân dân, đứng về phía nhân dân mà suy nghĩ và hành động

Chính vì thế mà họ dễ phản ứng trớc sự tàn bạo của vua quan và thông cảm vớinhân dân bị áp bức bóc lột

Xuất thân từ một gia đình nhà Nho nghèo, Cao Bá Quát ở trong trờng hợp

nh thế Có thể nói rằng cuộc sống long đong của bản thân đã tạo điều kiện cho ônggần gũi với dân nghèo Những cảnh đói rét, cực khổ ở khắp nơi đã khiến ông daydứt, làm cho ông phải luôn luôn suy nghĩ phải tìm ra cách giải quyết

Mỗi số phận cuộc đời của những con ngời bần cùng sống "dới đáy" xã hội

đều có những nỗi đau riêng, không ai giống ai Trong 12 bài vịnh cảnh thôn quê,

ông đã nêu lên đời sống nghèo khổ vất vả của ngời nông dân lao động Ông đã tảcảnh những ngời tát nớc trên đồng cao buổi sáng, tuy trời rét và sơng mù còn dày

đặc, ngời tát nớc bụng đói, môi run cầm cập, trên lng chỉ khoác một manh áo tơingắn vậy mà phải luôn tay thoăn thoắt kéo những gàu nớc nặng:

"Vụ lý song cao tấn thủ khiên,Phúc hiệu, thần chiến, đoản xoa xuyênBách tầm phá thảo trờng đê mạchNgũ xích tân ơng thợng ban điền "

(Sơng nặng gàu đôi mới kéo lênMôi run, bụng lép, chiếc tơi quènVen đê cỏ vỡ ngoài trăm đámDăm thớc vừa gieo mạ ruộng trên)

(Hiểu lũng quán phu)Cao Bá Quát đã đa vào trang viết của mình cuộc đời số phận của những kẻbần cùng "dới đáy" một cách chân thực Ta cứ ngỡ những con ngời đó mình đã bắtgặp đâu đây trong cuộc sống Với ngòi bút hiện thực và sắc sảo mình ,Cao BáQuát càng tô thêm những nỗi xót xa, cơ cực của họ, khiến cho ngời đọc luôn tìmthấy một sự đồng cảm sâu sắc

Đó còn là số phận của ngời dân cày vì mất mùa, cuộc sống khó khăn, đóikém nên buộc phải tìm đến thành thị "bán sức cho một nhà buôn", trong suốt banăm trời lúc nào cũng phải chịu đựng những lời mắng chửi của chủ,cố gắng dànhdụm đợc mấy quan tiền công, những mong đem về trả nợ thuế những rồi:

"Triêu lai lý tửu tịch

Ngộ phá lu lý tôn"

(Chẳng may sáng nay dọn tiệc rợu Lại lỡ tay đánh vỡ mất cái bình ngọc của ông chủ)

(Phụ tơng tử)

Không những thế ngời đọc còn thực sự cảm động khi bắt gặp hình ảnh mộtngời con gái qua cầu lủc trời sắp tối giữa thời tiết mùa đông lạnh giá Vậy mà côsẵn sàng cởi chiếc áo duy nhất đang mặc trên ngời để đổi lấy tám và cám về nuôingời thân:

"T lờng hàn khổ vị đơng ky Khang ngột nh châu khớc điển y Phong lộ quá kiều hồn bất ác

ỷ môn ng hữu vọng nùng qui"

(Rét so với ngời đói vẫn còn thua Cám đắt hơn vàng, cố áo mua Sơng gió qua cầu không biết rét Tởng ngời tựa cửa nóng lòng chờ)

(Mộ kiều qui nữ)Nghĩ đến những ngời thân đang mong chờ mình về mà cô gái "qua cầukhông biết rét" Tuy nhiên những con ngời đau khổ với những cảnh đời rất đáng th-

ơng tâm trong sáng tác của Cao Bá Quát không chỉ có vậy Còn nhiều và rất nhiềunhững số phận thơng tâm khác

Điều đặc biệt trong sáng tác của Cao Bá Quát, chúng ta luôn bắt gặp sự xuấthiện lặp lại rất nhiều lần hình ảnh của những ngời phụ nữ Mặc dù xuất thân từnhiều thành phần xã hội khác nhau nhng họ có một điểm chung đó là có một sốphận hẩm hiu của lớp ngời bị xã hội phong kiến khinh rẻ Dơng nh nhà thơ luôndành sự u ái cho số phận của những ngời đàn bà xấu số nhất trong xã hội đó lànhững ngời ca nhi kĩ nữ Có thể nói đây là một đề tài đợc nhiều nhà thơ nhân đạonổi tiếng quan tâm, tập trung phản ánh và với Cao Bá Quát cũng vậy Ông luôn thểhiện sự đồng cảm với cuộc đời, số phận vô cùng bi đát và cũng rất đáng tội nghiệpcủa họ:

"Cộng thán tơng phùng vãnTơng phùng thị khách trungQuản huyền kim dạ nguyệtHơng quốc kỷ thu phong"

(Cùng than thở gặp nhau đã muộn

Mà gặp nhau lại ở nơi đất kháchTiếng đàn tiếng sáo dới ánh trăng đêm nayQuê hơng xa cách đã trãi mấy độ thu rồi)

(Du Hội-An phùng vị thành ca giả)

Cao Ba Quát viết về những ngời ca nhi kĩ nữ không phải với thái đọ khinh rẻ,miệt thị, giễu cợt mà bằng cái nhìn hết sức cảm thông, trân trọng, đồng cảm vớicảnh ngộ tủi nhục của họ Có thể nói đây là một quan điểm hết sức mới mẽ, tiến bộtrong cách cảm nhận cửa tác giả.

Có thể nói rằng tình thơng của ông đối với những ngời dân nghèo vô cùnggiản dị nhng cũng rất sâu sắc Giữa một đêm rét mớt, Cao Bá Quát không ngủ đợcnên ngồi dậy chữa thơ ông đánh thức chú ngời ở dậy để đốt đèn nhng vì lạnh nênchú ta cứ nằm rên rỉ mãi không dậy Ngời đọc tởng chừng rẽ có một sự giận dữ,bựcbội nào đó trút xuống đầu chú ta vì không chịu nghe lời sai bảo của ông chủ Nhng

điều đó hoàn toàn không xảy ra, điều bất ngờ chính là Cao Bá Quát đã:

1.2.1.2: Tấn bi kịch "dới đáy" của chính Cao Bá Quát

Trong sáng tác của chính Cao Bá Quát, đặc biệt là ở giai đoạn sau, khi ôngbắt đầu bớc vào tuổi trung niên, chúng ta thờng bắt gặp một đề tài xuất hiện khánhiều trong tác phẩm của ông, đó là tấn bi kịch "dới đáy" không phải là của một

đối tợng nào khác mà chính bản thân nhà thơ Tấn bi kịch "dới đáy" của Cao BáQuát thể hiện sự mâu thuẫn giữa ớc vọng và khả năng thực hiện, là sự chịu đựngcảnh nghèo túng, hoạn nạn của gia đình và bản thân nh một định mệnh

Cao Bá Quát là một ngời tài giỏi, văn hay chữ tốt đồng thời cũng là một ngời

có hoài bão lớn Ông từng nuôi dỡng cho mình những giấc mơ táo bạo và ông đãtừng tự vẽ cho mình một bức chân dung tự hoạ hết sức độc đáo:

"Tơi nét mặt th sinh lồ lộ, bng mắt trần toan đạp cửa phù đồ

Rửa buồng gan du tử nhơn nhơn, giơng tay tạo rắp xoay cơn khí số"

(Tài tử đa cùng phú) Tuy là một ngời có cốt cách, t chất cá nhân, đặc biệt là tài năng văn chơng- thứtài năng vốn đợc coi là quan trọng bậc nhất trong xã hội thời đại ấy Nhng ông lại

không bằng lòng chấp nhận khuôn khổ của chữ "lễ" nh ngời đời quan niệm Trênbớc đờng công danh ông đã gặp rất nhiều trắc trở, lận đận Bất đắc chí trên con đ-ờng hoạn lộ, chịu những bẽ bàng trong cuộc sống gian khổ, vốn có tính kiêu ngạonên khi va vào thực tế nghiệt ngã, tài năng, ý chí của ông bị quăng quật và lần hồi

bị nghiền nát Từ một con ngời ham hoạt động, ao ớc đem tài chí của mình ra phòvua giúp nớc để thoả chí trai, Chu Thần sa chân vào hoạn nạn bị bắt giam, bị kết ánrồi giảm án cho đi "dơng trình hiệu lực" để chuộc tội và trở thành ngời đứng "ngoàicuộc" lúc nào không hay Và có lẽ chính sự đối lập, tơng phản giữa nghị lực phi th-ờng của con ngời ông với sức ép của xã hội tàn nhẫn, giữa một bên là mộng ớc cao

xa với một bên là thực tế bi thảm đã tạo nên một âm hởng hết sức độc đáo, kỳ lạtrong thơ Cao Bá Quát Đó chính là điệp khúc tuyệt vọng của một con ngời biếtmình thất bại song luôn chống lại gông xiềng cuả chế độ xã hội bằng một chí khícứng cỏi

Khi phải "bó thân" giữ chức thuộc hạ ở triều đình, đụng chạm với những kẻquyền cao chức trọng nhng lại vô tài thì cái ý thức về tài năng kia của họ Cao nhcàng đợc củng cố và do đó chứa thêm nhiều khía cạnh bất mãn, bực tức khônghay Thay vào cái "tơi tắn" nhng ngây ngô của những lời tự kiêu thời thanh niêncòn nhiều chất cảm tính là cái nhận thức có suy nghĩ, có căn cứ thực tế và khảnăng và hoài bão của mình Đó cũng là nguyên nhân giải thích vì sao Cao Bá Quátthất bại trong cuộc sống với khuôn khổ triều Nguyễn và suốt đời phải chịu cảnhnghèo đói Một sự thực khá bi đát là từ nhỏ đến lớn họ cao không thoát khỏi cảnhnghèo Dĩ nhiên đó là nghèo theo kiểu nhà Nho và nhà quan thanh liêm Vì nghèo

mà gia đình Cao Bá Quát phải rời quê sang nơng náu gần Thăng Long, có lúc chị ởnhà chết mà cha mẹ thì đang còn ở nơi xứ ngời… ở đề tài nào chúng ta cũng

Đã từng phải nếm trải mùi bần hàn, có lúc Cao Bá Quát muốn "bán cáinghèo đi", nhng rồi nhà thơ cũng vẫn phải than thở rằng:

"Cứ ngô tiêu tán tự trờng ca Sấu cốt chi ly ủng mấn hoa Lão khứ văn chơng tri kỷ thiểu Bần lai khẩu phúc lụy nhân đa"

(Phờ phạc ngồi tự ghế những nghêu ngao hoài Nắm xơng gầy rời rạc mang mái đầu hoa râm

Về già, văn chơng ít đợc gặp ngời tri kỷ Khi túng, cái mồm, cái bụng làm rầy ngời ta nhiều)

(Thơng Sơn công hữu sở quy vật… ở đề tài nào chúng ta cũng)

Khi nghe nhà thơ họ Cao than về cách sinh nhai hay mô tả cảnh giữa đờng phảidùng sức nóng thừa của cái điếu cầy để hơ áo rét (Đi sớm gặp ma mù) hoặc tờngthuật cảnh gia đình dắt díu nhau đi tìm nơi nơng tựa (Ti địa) … ở đề tài nào chúng ta cũng Ngời đọc đều thấy

đó là những nỗi niềm chân thật của một tấm lòng từng biết cay đắng túng thiếu,nghèo khổ, bần hàn

Cao Bá Quát biết mình có tài nhng không làm sao thoát khỏi cảnh túng bấn

Dù vậy Cao Bá Quát không hề an ủi mình bằng số phận m à luôn luôn thể hiện mộtbản lĩnh cứng cỏi, khôngchịu cúi đầu trớc hoàn cảnh:

"Dĩ yếm phong trần do đạm bạc,

Khẳng tơng danh lợi dịch sơ ngu!

Thân bằng hữu vẫn tiền trình sự, Tiếu chỉ thơng thơng tại thợng phù."

(Bởi ngán phong trần, a đạm bạc, Há ham danh lợi chịu ngây ngô!

Bạn bè có hỏi đờng bay nhảy Cời, trỏ tầng xanh mây lững lờ!)

(Nhàn vịnh 1)Không chỉ có thế, Cao Bá Quát còn không chịu cam tâm công nhận cảnhngộ của mình mà muốn "vạch trời lên hỏi" và tìm đến cõi tiên để lấy thuốc "vàn

đơn" Hơn nữa Cao Bá Quát cũng không thèm chờ đợi để mợn thế lực của bất kỳ ai

mà muốn tự mình lấy tài sức của mình để thay đổi số phận:

"Quyết xoay bạch ốc lại lâu đài"

( Tài tử đa cùng phú) Điều đó chứng tỏ Cao Bá Quát có niêm tin ở sức mình, có quyết tâm chiếnthắng số phận chứ không chịu để số phận đè bẹp mình Giọng nói của ông mãnhliệt, đầy khí thế, khác hẳn cách than thân tủi phận thờng thấy trong thơ văn trung

đại nhng dù sao đi chăng nữa, trong bối cảnh thời đại khi mọi sự luồn cúi, phụctùng đã trở thành phơng châm cao nhất trong việc tiến thân trên con đờng côngdanh nh thời đại Cao Bá Quát đang sống thì những lời có tính chất "tuyên chiến"với cuộc đời, với xã hội để khẳng định mình cũng không mang lại kết quả gì tốt

đẹp Nên dù Cao Bá Quát mong muốn là một kẻ sĩ có danh vọng chính đáng vớidân, với nớc sống thực sự có ích thì cũng phải chịu cảnh sống nh một "ngời thừa",không địa vị, không tiếng nói, không quyền lợi

Xuất phát từ thực tại cuộc sống khổ đau của mình, chủ đề trữ tình bi phẫntrong sáng tác của Cao Bá Quát đã phản ánh đợc tấn bi kịch của cuộc đời ông:

"Trờng sa phục trờng sa,

Nhất bộ nhất hồi khớc

Nhật nhật hành vị dĩ, Khách tử lệ giao lạc

Quân bất học tiêu gia mỹ thuỵ ông Đăng sơn hiệp thuỷ oán hà cùng

Cổ lai danh lợi nhân Bôn tẩu lộ đồ trung."

(Bãi cát, bãi cát dài Mỗi bớc lại nh lùi Mặt trời đã lặn, đi cha nghỉ Khách bộ hành nớc mắt tuôn rơi Không học đợc tiên ông phép ngủ,) Trèo non, lội suối, giận không nguôi

Xa nay phờng danh lợi Bôn tẩu trên đờng đời)

(Sa hành đoản ca)Giữa bãi cát trong buổi chiều tà, ngời khách bộ hành gắng gỏi tởng đến kiêtsức Mỗi bớc đi của anh là một dòng nớc mắt và mồ hôi tuôn trào lã chã Ngờikhách đi đờng hay chính cái tôi tác giả tuy có than thở về sự hạn hẹp tài năng, sứclực của mình, tự giận mình không có "phép tiên" để chiến thắng đờng dài cát bỏng.Nhng dờng nh tiềm ẩn phía sau chúng ta vẫn thấy cháy lên một khát vọng, mộttinh thần, một bản lĩnh cứng cỏi quyết tâm tiến bớc Đây cũng chính là thái độsống mạnh mẽ của Cao Bá Quát Đồng thời nó cũng chứng minh một điều rằngCao Bá Quát đã cảm nhận đợc sự bế tắc, cùng cực của một loại hình nhà Nhokhông phù hợp với khuôn mẫu chế độ phong kiến hiện hành "Bãi cát" cũng làcuộc sống nói chung nó dài rộng mênh mông và luôn luôn thử thách con ngời

Trớc những thử thách của cuộc đời Cao Bá Quát đã từng băn khoăn day dứtmuốn buông xuôi nhng rồi ông lại vợt lên bằng chính bản lĩnh của một nhà nhochân chính yêu thơng con ngời, căm ghét bất công để cuối cùng đẩy tới cuộc khởinghĩa Mỹ Lơng chống lại triều đình nhà Nguyễn thối nát Nhng khát vọng của ông

về một thứ chủ nghĩa sơ khai đã vấp phải hiện thực cuộc đời đen tối, nghiệt ngã.Bản thân ông vì "mến tài", đã lấy muội đèn chữa cho các quyển thi"phạm huý" mà

bị tù tội, đánh đập Cao Bá Quát đã tự khắc hoạ mình trong thân thế của một tên tù

bị giam ở lao Thừa phủ năm 1841 Trong những bài thơ này, chúng ta thấy có sự

kết hợp chặt chẽ cảm hứng xót xa về cảnh ngộ bị rơi xuống vực thẳm với cảm hứng

bi phẩn không thừa nhận cảnh ngộ, chống lại cảnh ngộ:

"Cơ nhân bòng phát tạo đoạn sàng,

Bi phong táp táp xay y thờng

Bộ đinh yết lai thanh lang lang, Hoán thủ thúc xúc phó sảnh đờng

Phiên thân hạ giới tuỳ nhạn hàng,

Tệ cân bất chỉnh tẩu thả mang."

(Thân tù tóc rối, trên ghế long Gió thổi áo quần nghe xào xạc Lính lệ chạy lại miệngoang oang Thét to, thúc giục lên công đàng Đứng dậy mang gông theo sau hắn ) Khăn tàn xộc xệch bớc vội vàng)

(Đằng tiên ca) Đằng sau những vần thơ mang tính chất tự sự, ta thấy hiện lên tấm thân cơcực của một con ngời đang phải mang gông, suốt ngày không rời đợc nó và chính

"ngời mang gông" đã lên tiếng phủ định bạo lực ngay khi đang bị nó đẩy xuống

d-ới đáy vực thẳm của sự đau dớn:

"Đắc táng mệnhdã nhân chi thờng,

My mục nh nhân hà thích thơng, Quốc ân, Gia thạch vị thiẻu thờng, Dũng phu Nghệ An tử hàn mặc trờng"

ời có tài mà không đợc trọng dụng, không chỉ là nổi đau đớn về thể xác và tinhthần trong những ngày bị tù đày mà còn là cảnh vất vả, nghèo nàn nhng thanh bạchcủa chính cuộc đời ông Cảnh nghèo mà Cao Bá Quát diễn tả cũng hết sức xót xa,cảm động:

" Lều nho nhỏ kéo tấm tranh lớt thớt, ngày thê lơng nặng giọt ma sa

Đèn cỏn con chiếc chiếc lôi thôi, đêm tịnh mịch soi vừng trăng tỏ

áo Trọng Do bạc thếch, giải xuân thu cho đợm sắc cần lao

Cơm phiếu mẫu hẩm sì, đòi tuế nguyệt phải ngậm ngùi tân khổ

Gió trăng rỏi rụng để cái quyên gầy

Sơng tuyết hắt hiu làm con nhạn võ"

(Tài tử đa cùng phú)Cao Bá Quát không ngại tả cảnh hàn vi, lều tranh, vách đất, áo vải, cơmrau của mình Con ngời có dáng điệu th sinh ấy phải bôn tẩu phơng xa, tìm kế musinh Nhng Cao Bá Quát không thể uốn mình theo thế tục để cầu công danh, phúquý để giữ cho tâm trí của mình mãi thanh cao, ông sẵn sàng chịu cảnh đói rét nhBá Di, Thúc Tề ở núi Thú Dơng hay chịu cảnh hiển đạt chậm ,đành ngồi câu đếnbạc đầu trên bờ sôngvị nh Lã Vọng ngày xa Thói đời thờng"ấm lạnh" tuỳ theo lúchiển đạt, lúc hàn vi Thói đời đen bạc, Cao Bá Quát biết thế những xem khinh, xemthờng không cần chú ý đến

Chí lớn mà đời sống thì cơ cực, nghèo hèn nhng Cao Bá Quát vẫn khôngchịu khuất thân đi cầu cạnh, bản tính vẫn thanh khiết, hiên ngang

" Ngán nhẽ, kẻ tham bề khoá lợi, mũ cánh chuồn đội trên mái tóc, nghiêng mình đứng chực cửa hầu môn,Quản bao kẻ mang cái giàm danh, áo giới lâm trùm

dời cơ phu, mỏi gối quỳ mòn sân Tớng phủ

Khéo ứng thù chiều các quan trên Xin bái ngảnh cùng anh hàng phố "

(Tài tử đa cùng phú)Theo Cao Bá Quát nếu để thoát li khỏi cảnh đói nghèo, cơ cực mà phải nịnhhót quan trên để cầu mong đợc đề bạt, đợc tiến cử thì tự đánh mất phẩm giá conngời, tự hổ thẹn với lơng tâm Vì thế ông thà cam chịu nghèo khổ chứ quyết không

tự mình làm nhục minh nh thế

Nh vậy, ta thấy rằng hình tợng con ngời "dới đáy" xã hội trong sáng của CaoBá Quát không chỉ là những ngời dân nghèo khổ, bất hạnh, có số phận, cuộc đờithật trớ trêu, cay nghiệt… ở đề tài nào chúng ta cũngmà đó còn là tấn bi kịch "dới đáy" của chính tác giả

Trớc đây, do ý thức hệ phong kiến hẹp hòi không chấp nhận cái tôi cá nhân,nên trong sáng tác, nhiều nhà Nho không dám bộc bạch cảnh ngộ cùng những nổiniềm tâm sự riêng t Chỉ những tác giả tài hoa, giàu bản lĩnh, nhất là những "Nhànho tài tử" thuộc giai đoạn thế kỷ XVIII trở về sau mới mạnh dạn bứt phá khỏi cáihàng rào "vô ngã", "phi ngã" để cất lên tiếng nói "bản ngã" một cách chân thànhsâu sắc, thẫm đẫm ý nghĩa nhân văn Cao Bá Quát là một trong những ngời dũng

cảm ấy khi ông đa cảnh ngộ của riêng mình và những ngời thân vào trong sáng táccủa mình:

" Hốt nhiêu trung dạ mộng, Sậu kiến lệ nh thôi

Y phục hàn nh phá, Dung nhan thảm bất khai Thái diêm bần vị khuyết Tâm khổ nhữ quy lai!"

(Đêm qua bỗng thấy chiêm bao Gặp con, giọt lệ tuôn trào nh ma áo đơn lạnh lẽo xác xơ

ủ ê nét mặt, bờ phờ hình dung!

Tuy nghèo da muối đủ dùng

Đắng cay con hãy về cùng với cha)

(Mộng vong nữ)Cao Bá Quát đã nêu lên một cảnh ngộ thật đau khổ, đáng thơng tâm Nhàthơ phải chịu đựng cùng một lúc 3 nỗi đau: Phải xa nhà, bản thân đang ốm nặng vànhớ thơng con gái vừa mới mất, điều đó nh dày vò tâm can tác giả Nhng ông vẫn

"cố nén" đau thơng Đúng ! nhà thơ rất đau khổ, thơng cho thân phận mình phảisống cô độc , gieo neo nơi đất khách quê ngời Song đối với ông, điều dáng thơngnhất trên cõi đời này không phải dành cho bản thân mình mà là danh cho ngờikhác đó là những ngời lao động nghèo khổ, những ngời thân yêu, ruột thịt Chínhnhững cảm xúc rất chân thực của ông đã góp phần giúp ngời đọc cảm thông vớicảnh ngộ và thấu hiểu đợc tâm hồn nhân hậu, bản lĩnh cứng cỏi của Cao Bá Quát.Hình ảnh của con ngời áo quần mỏng manh, rách rới, thân hình gầy guộc, nét mặtbuồn rầu… ở đề tài nào chúng ta cũng ợc tái hiện trong bài thơ "Mộng vong nữ' vừa là hình ảnh của thế giới đtâm linh, vừa mang ý nghĩa tả thực Thực và mộng hoà quện khiến cho bài thơ trĩunặng nỗi đau thơng, xót xa, thấm thía Ngời con gái của Cao Bá Quát đã mất rồinhng vẫn cha hết khổ, vẫn đói rách, cơ hàn Có thể nói bài thơ nh một bức tranh tảthực hết sức độc đáo Nó vừa phản ánh cảnh ngộ về cuộc đời riêng của nhà thơ vừalên án xã hội phong kiến suy tàn

Cảnh ngộ "dới đáy" của chính Cao Bá Quát đợc nhà thơ thể hiện rất cụ thể,chân thực Tuy nói về cảnh bần cùng, nghèo khó của mình nhng tác giả không hề

tỏ ra bi lụy mà xem nó cũng nh cảnh ngộ chung của bao nhiêu ngời dân cùng khổkhác trong xã hội thời bấy giờ:

"Bần bậy niên lai độc tự ta,

Du du vô kế nại thiên hà!

Bất vi vật lụy tâm do khiết Khớc bị bi xâm mấn dục hoa"

(Từ một năm nay, vừa nghèo vừa ốm, chỉ tự phàn nàn,

Biết tính sao đây, việc đời vô tận, làm gì đợc trời

Không cho những việc tầm thờng làm luỵ, lòng ta vốn nh sắt

Nhng lại bị nỗi lo phiền tràn lấn, làm cho tóc muốn điểm hoa)

( Nhàn vịnh 1)

Từ cảnh ngộ riêng của bản thân mình, Cao Bá Quát còn nhìn thấy nỗi khổchung của nhiều kiếp ngời lầm than, ông tỏ ra lo lắng cho họ và tự trách mình đãkhông giúp đợc gì cho những ngời dân vô tội Ông tự nhận mình là một "ngờithừa", một kẻ "tầm thờng" :

"Tê cung thành nhũng thặng

Bích tích thả nê đồ Hàn lạo nãi liên phát Tai lê huống vị tô

Thái bình vô nhất lợc Lộc lộc sỉ vi nho"

(Đem thân ra đời đã thành ngời thừa Náu vết hãy chịu lầm than vậy

Nhng nạn rét, nạn lụt cứ phát sinh liên tiếp Huống chi dân đen bị tai nạn cha đợc hồi phục Không có một sách lợc gì làm cho đời đợc thái bình Thẹn mình là một nhà nho mà lại tầm thờng đến thế)

(Độc dạ)1.2.1.3: Sự chiêm nghiệm đầy triết lý về cuộc sống:

Có thể nói trớc cảnh ngộ của những con ngời sống "dới đáy" Cao Bá Quátkhông chỉ tái hiện cuộc đời, số phận của họ một cách chân thực, khiến ngời đọcxúc động mà ông còn suy ngẫm và đa ra những triết lý đúng đắn và thiết thực

"Thấy ngời ngẫm đến ta" chính là một sự chiêm nghiệm rất mới mẻ trong sáng táccủa Cao Bá Quát Từ việc suy ngẫm về một kiếp sống, rồi hai kiếp sống và tiếp đến

là suy rộng ra một thế giới nhân sinh Có lẽ vì thế mà Cao Bá Quát đã buông ra haicâu thơ nghe thật não nuột:

"Du du nghịch lữ trung

Bách niên thuỳ tự khoan?"

(Đời ngời nh quán trọ Ung dung nào mấy ai?)

(Đạo phùng ngã phu)

Đời ngời cũng nh một dòng sông chẳng bao giờ bình lặng,"lên bổng xuốngtrầm" là điều không thể tránh khỏi Nhất là khi cuộc sống trở nên khốn cùng thìcuộc đời cũng trở nên bất ổn nh sống trong một quán trọ, hay trong một túp lềuxiêu vẹo, một mái lá không biết đến khi nào gió sẽ thổi bay Cuộc sống tạm bợ,buông xuôi, vô vị trôi đi trong nỗi phấp phỏng lo âu "Quán trọ" vốn chỉ là nơi trúchân của những kẻ lữ hành, hôm nay quán trọ có thể đông ngời nhng liệu ai có thể

đoán trớc đợc ngày mai sẽ nh thế nào? Đời ngời cũng bấp bênh nh vậy! lúc này họ

có thể sống nhng hôm sau sẽ ra sao? Đây có thể xem nh là một triết lý về cuộcsống nhân sinh mà Cao Bá Quát đã nêu ra Triết lý của nhà thơ nh mang trongmình một tiếng thở dài đầy cam chịu Đa ra triết lý này Cao Bá Quát muốn an ủingời thầy lang, đồng thời cũng chua xót cho số phận của chính mình và những ng-

ời dân nghèo khác

Cao Bá Quát đã mạnh dạn nhìn thẳng vào hiện thực cuộc sống đầy bi kịch,bất công lúc bấy giờ Tuy ông cha nói lên một cách rõ ràng cái căn nguyên gây ranhững bi kịch xã hội, nhng cách nhìn và tấm lòng của ông đối với những con ngờivẫn đáng quí biết bao

Trong trang viết của Cao Bá Quát, ông luôn miêu tả những con ngời "dới

đáy" bần cùng với tất cả sự trân trọng ở họ luôn toát lên nét đẹp của những conngời lơng thiện Tuy phải sống trong cảnh đời túng quẩn rách nát nhng họ kông

đánh mất đi nhân cách của mình Qua số phận của những con ngời "dới đáy" ấy,Cao Bá Quát còn cho ta thấy một cái nhìn phê phán và t tởng nhận đạo sâu sắc của

ông

1 3 Cái nhìn phê phán và chiều sâu nhân đạo thể hiện qua hình tợng

con ngời "dới đáy"

1 3.1 Cái nhìn phê phán:

Cao Bá Quát là một ngời có tài Ông viết về hình tợng con ngời "dới đáy"bằng chính ngòi bút hiện thực tỉnh táo của mình Vì thế Cao Bá Quát đã khôngngần ngại khi vẽ ra trớc mắt bạn đọc cuộc sốngđầy mồ hôi, nớc mắt, nhẫn nhụccủa những kiếp ngời lu li đau khổ Qua đó, Cao Bá Quát muốn gián tiếp nêu lênnguyên nhân do đâu mà những ngời dân vô tội lại bị đẩy đến đờng cùng, không lốithoát trong cuộc sống mu sinh