Hình tượng cặp đôi nhân vật donquijote và sanchopanxa trong tác phẩm donquijote nhà quý tộc tài ba xứ man tra của cervantes

Tìm hiểu “Hình tượng cặp đôi nhân vật Don Quijote và Sancho Pansa trong tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche của Cervantes” trước hết chúng tôi nhằm mục đích tìm hiểu sâ

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

  

-Hồ THị THANH NGA

HìNH TƯợNG CặP ĐÔI NHÂN VậT DON QUIJOTE

Chuyên ngành: VĂN HọC NƯớC NGOàI

Vinh 2010–

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

  

-HìNH TƯợNG CặP ĐÔI NHÂN VậT DON QUIJOTE

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: VĂN HọC NƯớC NGOàI

Giỏo viờn hướng dẫn: Nguyễn Thị Thanh Hiếu

Sinh viờn thực hiện: Hồ Thị Thanh Nga

Lớp: 47B2 Văn

Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn, cô Nguyễn Thị Thanh Hiếu cùng các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành khóa luận này.

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Cấu trúc khóa luận 8

CHƯƠNG 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 9

1.1 Thời đại Phục hưng, văn học Phục hưng, văn học Phục hưng Tây Ban Nha 9

1.1.1 Thời đại Phục hưng 9

1.1.2 Văn học Phục hưng 11

1.1.3 Văn học Phục hưng Tây Ban Nha 14

1.2 Cervantes và tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche 15

1.2.1 M.Cervantes 15

1.2.2 Tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche 16

1.3 Hình tượng “cặp nhân vật” trong văn học 19

1.3.1 Cơ sở của hình tượng cặp nhân vật 19

1.3.2 Các cặp nhân vật tiêu biểu 19

1.3.3 Don Quijote và Sancho Pansa - cặp đôi nhân vật độc đáo 21

CHƯƠNG 2 DON QUIJOTE – SANCHO PANSA TRONG CÁI NHÌN ĐỐI SÁNH 22

2.1 Những điểm khác biệt 22

2.1.1 Nguồn gốc xuất thân 22

2.1.2 Tính cách, lối sống và hành động 24

2.1.3 Nguyên nhân khác biệt 31

2.2 Quá trình Don Quijote hóa Sancho Pansa và Sancho Pansa hóa Don Quijote 33

2.2.1 Quá trình Don Quijote hóa Sancho Pansa 33

2.2.2 Quá trình Sancho Pansa hóa Don Quijote 37

2.3 Lý tưởng nhân văn qua cặp đôi nhân vật Don Quijote và Sancho Pansa 40

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CẶP ĐÔI NHÂN VẬT DON QUIJOTE Và SANCHO PANSA 43

3.1 Giễu nhại 43

3.1.1 Giễu nhại - một thủ pháp châm biếm 43

3.1.2 Giễu nhại - hình thức “gậy ông đập lưng ông” 46

3.2 Xây dựng những tính cách nhân vật độc đáo 48

3.3 Xây dựng không gian, thời gian như một phương tiện làm nổi bật nhân vật 53

KẾT LUẬN 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO 60

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thời đại Phục hưng đã tạo nên một luồng ánh sáng kỳ lạ lan tỏa ở

hầu khắp các nước Tây Âu Nó đã làm biến đổi các nước này trên cả hai lĩnh vực: đời sống vật chất và tinh thần Chính F.Engels đã đánh giá: “Đó là bước ngoặt tiến bộ vĩ đại nhất từ trước đến bây giờ loài người chưa từng thấy”.Bước ngoặt ấy diễn ra trên mọi lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, khoa học kĩ thuật… Đặc biệt nhất là trong lĩnh vực văn học Nhiều nhà văn vĩ đại đã xuất hiện như: Dante, Bocaccio của Ý, Rabelais của Pháp, Shakespeare của Anh, Cervantes của Tây Ban Nha…Các tác gia đã đóng góp vào kho tàng một loạt kiệt tác Chính vì vậy mà văn hóa Phục hưng nói chung, văn học Phục hưng nói riêng được thừa nhận một trong những mốc son chói lọi trong lịch sử văn minh nhân loại

Tìm hiểu “Hình tượng cặp đôi nhân vật Don Quijote và Sancho Pansa

trong tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche của Cervantes”

trước hết chúng tôi nhằm mục đích tìm hiểu sâu hơn về nền văn học Phục hưng

1.2 M.Cervantes ( 1547 – 1616 ) là đại biểu xuất sắc, cây đại thụ vĩ đại

của nền văn học Phục hưng Tây Ban Nha Đó là một trong những “con người khổng lồ” của thời đại Cervantes đã có nhiều đóng góp cho văn học Phục hưng Tây Ban Nha nói riêng và văn học thế giới nói chung

Nhắc đến Cervantes không thể không nhắc đến tác phẩm Don Quijote

nhà quý tộc tài ba xứ Manche Đó là một công trình sáng tạo độc đáo, để đời,

một cuốn tiểu thuyết xuất sắc nhất trong văn nghiệp của ông, là niềm tự hào của nhân dân Tây Ban Nha và của cả thế giới

Seligon, nhà phê bình văn học Đức đã đánh giá rất cao cuốn tiểu thuyết này: "Đây là tác phẩm có một không hai trong thể loại của nó, mở đầu cho

tiểu thuyết cận đại” [1,9] Tác phẩm này độc đáo xét về cả phương diện nội dung lẫn nghệ thuật.

Cervantes đã sáng tạo nên cuốn tiểu thuyết với trên hai trăm con người, xoay quanh hai nhân vật trung tâm là Donquijote và Sancho Pansa Hình tượng cặp đôi nhân vật này là một sáng tạo lớn của Cervantes Cặp đôi nhân vật này vừa đối lập, vừa mâu thuẫn nhưng lại bổ sung hoàn thiện cho nhau trên chặng đường phiêu lưu kỳ thú Qua cặp đôi này, chúng ta nhận thấy rõ tài năng văn chương của Cervantes, đồng thời thấy được tư tưởng nhân văn của thời đại Phục hưng

Tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche trong suốt mấy

trăm năm qua đã được dịch, giới thiệu với hàng triệu độc giả trên thế giới Nhân dân Tây Ban Nha và nhân loại tiến bộ trên thế giới đã tìm thấy ở trong

đó chủ nghĩa nhân văn sáng ngời của thời đại Phục hưng Hình ảnh chàng hiệp sĩ cùng bác giám mã khắc sâu trong ấn tượng của độc giởi mọi lứa tuổi bởi cái vẻ hài hước mà cũng rất đáng yêu, đáng quý Vì vậy, tìm hiểu hình

tượng cặp đôi này, chúng ta sẽ hiểu thêm về Cervantes, về tiểu thuyết Don

Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche, cũng như vị trí của tác giả, ý nghĩa của

tác phẩm trong nền văn chương thế giới

2.3 Ngoài ra, lựa chọn đề tài này, chúng tôi cũng xuất phát từ một lí do

mang tính thực tiễn Trong chương trình giảng dạy Ngữ văn ở trường trung

học có một trích đoạn thuộc tiểu thuyết này (Don Quijote đánh nhau với cối

xay gió) Vì thế, việc tìm hiểu hình tượng cặp đôi nhân vật Don Quijote và

Sancho Pansa sẽ cung cấp thêm cho chúng tôi kiến thức và kĩ năng để sau này giảng dạy tiết học tốt hơn

Chính từ những lí do trên đã khuyến khích chúng tôi tiếp cận đề tài

2 Lịch sử vấn đề

Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche là một tác phẩm lớn, độc đáo

của văn học Phục hưng Tây Ban Nha đồng thời nó được nhiều nhà phê bình xem là tiểu thuyết số một thế giới Tác phẩm là sự hội tụ, kết tinh những truyền thống văn hóa Tây Ban Nha lúc bấy giờ

Ngay từ khi ra đời cho đến tận bây giờ, cuốn tiểu thuyết này vẫn luôn khẳng định được vị thế của mình Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu mà nó còn được độc giả nhiều nước trên thế giới mến mộ Bằng chứng là tác phẩm này được dịch ra nhiều thứ tiếng trên toàn cầu, được dựng thành phim, thành kịch, nhân vật được dựng tượng, ngôn ngữ được bắt chước

Do hạn chế về trình độ ngoại ngữ, chúng tôi chỉ dừng lại ở việc khảo sát các tài liệu tiếng Việt Đây là những bài viết được công bố rộng rãi mà tác giả của chúng là những nhà nghiên cứu uy tín

2.1 Bài viết Giá trị văn nghệ và nội dung tư tưởng của tập truyện

Đônkihôtê của Đặng Thai Mai in trong Tạp chí nghiên cứu văn học số 2/1961

Đúng như nhan đề của bài viết, tác giả Đặng Thai Mai đã tập trung đánh giá những thành tựu cụ thể ở hai phương diện là nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Đồng thời, ông cũng khái quát được những nét điên rồ, lỗi thời của nhân vật Donquijote, qua đó làm toát lên những quan niệm, tư tưởng tiến bộ mới mẻ, giàu tính nhân văn của Cervantes: “Đônnkihôtê điên nhưng bao nhiêu hành động của Đônkihôtê vẫn có một ý nghĩa cao quý, vẫn bộc lộ một tâm hồn, một con người giàu tình cảm, giàu tinh thần chính nghĩa, sẵn sàng

hy sinh cho chính nghĩa” [4,55]

Bài viết này cũng đã có nhắc đến bác giám mã Sancho Pansa Tác giả cho rằng trong chặng đường phiêu lưu, bác giám mã cũng đã học được những nét tốt của chủ, cũng biết yêu thương con người, cũng có những khao khát tự

do cháy bỏng Vì vậy, tác phẩm được đánh giá là có ý nghĩa xã hội hết sức to lớn, đánh dấu một tinh thần mới trong nghệ thuật sáng tác tiểu thuyết.

2.2 Bài viết Đôngkysốt bất hủ của tác giả Đỗ Đức Mục in trong Tạp chí

văn học số 6/1988

Bên cạnh việc đánh giá những thành tựu của tác phẩm, tác giả Đỗ Đức

Mục coi Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche là “bản hùng ca khôi hài”

và nhân vật Don Quijote có chỗ đáng cười đó là muốn làm sống lại chế độ lỗi thời đã không còn tồn tại nữa Nhưng mặt khác Don Quijote lại là một nhân vật anh hùng đáng trọng vì lý tưởng tự do và công lý, cũng như vì nhiệt tâm

và ý chí kiên cường vượt qua mọi khó khăn, gian khổ để đạt tới lý tưởng của mình “Nói vì lý tưởng thì rõ ràng anh ta có một lý tưởng cao cả, anh ta đứng

về phía những người nghèo khổ, những kẻ bị áp bức và nhất là anh ta có đủ nhiệt tình, đủ lòng dũng cảm và tính kiên trì để hy sinh cuộc đời mà bảo vệ lý tưởng của mình, anh ta vững vàng tin ở sự tất thắng của chính nghĩa, của đức hạnh, của chân lý.” [6,61] Tác giả bài viết còn chỉ ra được rằng Don Quijote chỉ điên trong hành động chứ không điên trong lời nói, chàng điên khi đi làm

kỵ sĩ giang hồ nhưng không điên khi mang trong lòng mơ ước tự do và công

lý Hình tương bác giám mã Sancho Pansa ít được đề cập đến trong bài viết này

2.3 Lời giới thiệu của dịch giả Trương Đắc Vị trong tác phẩm Don

Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche, tập 1, Nxb Văn học, 2004.

Do tính chất của một bài giới thiệu cho công trình dịch thuật, dịch giả chú trọng những đánh giá khái quát về vấn đề tác giả và tác phẩm Dịch giả nhận định: “ Cuốn tiểu thuyết cận đại đầu tiên của Tây Ban Nha viết theo hướng hiện thực phê phán” [1,8] và “toát lên từ pho truyện một bài học nhẹ nhàng, ý nhị về chính nghĩa, công lý, tự do” [1,12]

Dịch giả Trương Đắc Vị đã chú tâm đến hai nhân vật chính Don Quijote

và Sancho Pansa trên bước đường phiêu lưu độc đáo của họ Đồng thời qua

đó ông cũng đã chỉ ra một số nét đối lập trong hai con người này: “Và nếu như trí tưởng tượng phong phú của Đônkihôtê đã biến quán trọ thành lâu đài, chậu thau thành mũ sắt, đàn cừu thành đạo quân thì trái lại những lời nói giản

dị và chí lý của bác giám mã gốc nông dân luôn luôn lôi kéo ta về với hiện thực”[1,10]

Dịch giả Trương Đắc Vị cũng đã chú ý nhấn mạnh vào lý tưởng và khát vọng cao đẹp của nhân vật Donquijote - một con người đại diện cho công bằng, chính nghĩa Don Quijote là một chàng hiệp sĩ điên rồ với ảo tưởng làm sống lại cái xã hội lỗi thời đã qua Đằng sau những cuộc phiêu lưu với những hành động có vẻ điên rồ của chàng vẫn toát lên tình yêu thương nhân loại, yêu

tự do, công lý, chính nghĩa: “Đáng tiếc là những lý tưởng, mục đích cao đep của Donquijote lại mâu thuẫn với thực tại xã hội lúc bấy giờ: "Don Quijote là biểu tượng của sự tương phản giữa thực tế phũ phàng với lý tưởng cao đẹp mà chàng mơ ước và chiến đấu cho nó, là hình ảnh tượng trưng cho cuộc đấu tranh giữa thế giới thực tại và thế giới tương lai mà chúng ta vươn tới” [1,12]

2.4 Bài viết Đônkihôtê và những chuyện hoang đường của Rosernegueramas

(Viện Cervantes) in trong Tạp chí Nghiên cứu văn học số 6/2005.

Tạp chí số 6/2005 có một số bài viết về Cervantes và tiểu thuyết Don

Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche nhân kỷ niệm bốn trăm năm ngày cuốn

tiểu thuyết này ra đời, trong đó có bài viết kể trên

Bài viết này chú trọng khai thác ở một số nét cụ thể như hoàn cảnh ra đời, đóng góp của cuốn tiểu thuyết, đặc biệt là nghệ thuật “nhại” tiểu thuyết

hiệp sĩ của tác phẩm Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche

Rosernegueramas đã đi sâu phân tích tính độc đáo của nhân vật Don Quijote:

“Don Quijote đi chuyếnh choáng trong cái biên giới mờ ảo và lỗ chỗ ấy, giữa

sự điên khùng và minh mẫn, cái ngưỡng mà nhiều nhà văn và nghệ sĩ phiêu lưu tìm kiếm”[8,33], qua đó tác giả đã lên án tố cáo xã hội Tây Ban Nha lúc bấy giờ

Tác giả cũng đã chú ý đến nhân vật bác giám mã Sancho Pansa Việc đặt Sancho bên cạnh Don Quijote để làm nổi rõ chủ đề tư tưởng mà tác giả Cervantes muốn thể hiện Đáng chú ý là bài viết này đã chỉ ra được những tác động qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau giữa hai nhân vật chính là Don Quijote và Sancho Pansa để rồi họ gắn kết với nhau như những đôi bạn thân thiết, ở họ

cố sự tương tác, bổ sung cho nhau “ như âm với dương” vậy

2.5 Bài viết của tác giả Lương Duy Trung in trong công trình Văn học

phương Tây, Nxb Giáo dục, 2006

Tác giả Lương Duy Trung đã nghiên cứu cụ thể về cuộc đời, sự nghiệp

sáng tác của Cervantes, đồng thời tác giả đã khai thác tiểu thuyết Don Quijote

nhà quý tộc tài ba xứ Manche ở các phương diện nội dung và nghệ thuật, từ đó

nâng Cervantes lên tầm cao của một nhà nhân văn chủ nghĩa “Đằng sau câu chuyện hài hước về hiệp sĩ Đônkihôtê dường như để mua vui, giải trí kia, Xecvangtet đã đề cập đến nhiều vấn đề rất nghiêm túc, mật thiết liên quan đến vận mệnh đất nước mình, nhân dân mình Thảm trạng của đất nước Tây Ban Nha dưới ách thống trị của bọn tăng lữ, cuộc sống của nhân dân, tương lai của

tổ quốc đã đặt thành vấn đề đáng lo ngại băn khoăn”.[3,180]

Trong công trình này Don Quijote là nhân vật được khai thác dưới nhiều góc độ: khi thì nhân vật tự bộc lộ, có khi tác giả tự mạo danh nhân vật này để nói lên những tư tưởng, quan niệm của mình về vấn đề chính trị, xã hội, văn học nghệ thuật và đặc biệt là những vấn đề nhân sinh

Bài viết này đã khái quát được những tư tưởng nhân văn trong tác phẩm

đó là tự do, phê phán những thói hư tật xấu của xã hội lúc bấy giờ: “Don Quijote là con người yêu tự do, công bằng, chính nghĩa, y sẵn sàng chiến đấu,

hy sinh cho những giá trị tinh thần cao quý đó, cái điên rồ của Don Quijote đâu phải là nét bản chất của chàng, mà y điên rồ do ngốn quá nhiều tiểu thuyết hiệp sĩ Trước kia y vốn là một con người hiền lành và trung thực, khi

tỉnh ngộ ra y trở về với bản chất Y chết trong sự thương tiếc của mọi người”.[3,183]

Bên cạnh đó, người viết cũng khái quát một số nét về bác giám mã Sancho Pansa Sancho Pansa là một bác dân cày, bác ta mang trong huyết quản của người nông dân chất phác, hồn nhiên, thực tế Chính nhờ vậy mà cuối cùng Sancho là người đạt được mục đích của mình Sancho Pansa trở về

có tiền, có của trao cho vợ con và có thêm những đức tính tốt mà Don Quijote

đã truyền cho như lòng yêu tự do, yêu công bằng chính nghĩa…

Xây dựng hình ảnh Sancho Pansa có sự tương phản với Don Quijote nhưng tương phản mà không đối lập, ngược lại bổ sung cho nhau “Cuối cùng thì hầu như cái điên rồ của Đônkihôtê cũng như cái mộng tưởng của Sancho Pansa cũng chỉ là cái vỏ tạm thời rất xa lạ với bản chất của họ Những phẩm chất tốt đẹp của hai con người này chung đúc lại để làm nổi bật truyền thống đạo đức của nhân dân mình”[3,184]

Như vậy, nhìn chung, các nhà nghiên cứu đã đi sâu phân tích những nét nổi bật về tiểu thuyết cũng như hệ thống nhân vật, chú trọng ở hai nhân vật chính là Don Quijote và Sancho Pansa Chính những nhận định, những đóng góp to lớn của các công trình ấy đã gợi mở, soi chiếu cho chúng tôi triển khai

đề tài “Hình tượng cặp đôi nhân vật Don Quijote và Sancho Pansa” với nỗ lực nhận diện thêm về cặp đôi nhân vật độc đáo này, cũng như những giá trị tư tưởng mà Cervantes muốn gửi gắm qua hai hình tượng ấy

3 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài

ba xứ Manche Chúng tôi dựa vào bản dịch của dịch giả Trương đắc Vị (sách

đã dẫn ở trên) Bên cạnh đó, chúng tôi còn tìm hiểu thêm một số tác phẩm văn học khác của thời Phục hưng để có thể có những đối sánh

Do phạm vi của khoá luận, chúng tôi chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu về hai nhân vật Don Quijote và Sancho Pansa Những vấn đề khác của tiểu thuyết, nếu có điều kiện, chúng tôi sẽ tiếp tục tìm hiểu.

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp chủ yếu sau:

Phương pháp phân tích

Phương pháp so sánh

Phương pháp tổng hợp

5 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, khoá luận của chúng tôi gồm ba chương:

Chương 1 Những tiền đề lý thuyết liên quan đến đề tài

Chương 2 Don Quijote – Sancho Pansa trong cái nhìn đối sánh

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng cặp đôi nhân vật Don Quijote và Sancho Pansa

Và sau cùng là Tài liệu tham khảo

Chương 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ LÍ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Thời đại Phục hưng, văn học Phục hưng, văn học Phục hưng Tây Ban Nha

1.1.1 Thời đại Phục hưng

Trong hai thế kỷ XV, XVI ở châu Âu đã dấy lên một cuộc vận động tư tưởng và văn hóa mới rất mực hào hứng và quyết liệt, nó dấy lên thành một phong trào lớn từ trước đến bây giờ loài ngưới chưa từng thấy Đó chính là thời đại Phục hưng

Người Italia gọi phong trào này là Rennascota, tạm dịch là “phục hưng”

hay “tái sinh” Nhưng vấn đề là ở chỗ “phục hưng” (hay “tái sinh”) cái gì?Theo các nhà nghiên cứu Phục hưng là nhằm làm “sống lại” những giá trị tốt đẹp của nền văn hóa Hy Lạp và La Mã cổ đại Vì thế trong suốt ba thế kỷ XIV, XV, XVI, ở châu Âu có cả một phong trào đi tìm kiếm những di tích của hai nền văn hóa ấy Phong trào ấy đã từng có, nhưng nay bị Nhà thờ Trung cổ và chế độ phong kiến cắt đứt Vì thế, Phục hưng không chỉ là làm sống lại những truyền thống cũ mà còn phải thổi vào đó luồng sinh khí mới của thời đại, xây dựng những con người mới có khát vọng, có khả năng và triển vọng to lớn

Cuộc vận động tư tưởng và văn hóa Phục hưng đã gặt hái được những mùa hoa trái tốt đẹp, phong phú Nó làm cho Tây Âu như bừng thức dậy sau

“đêm trường Trung cổ”; đưa những nước này tiến nhanh, tiến mạnh vào lịch

sử cận đại Vì thế, văn hóa Phục hưng được thừa nhận là một trong những nền văn hóa rực rỡ bậc nhất của trong lịch sử văn học

Thời đại Phục hưng diễn ra trong hai thế kỉ XV, XVI ở Tây Âu Đây là thời kì quá độ từ Trung cổ phong kiến sang cận đại tư bản chủ nghĩa Và thời đại Phục hưng “là bước ngoặt tiến bộ vĩ đại nhất từ trước đến bây giờ loài

người chưa từng thấy” (Engels) Bước ngoặt ấy diễn ra trên tất cả các lĩnh vực

từ kinh tế, chính trị, xã hội, tôn giáo, tư tưởng, khoa học kỹ thuật, văn học nghệ thuật… Điều đó đã làm biến đổi một cách mạnh mẽ, sâu sắc đời sống vật chất và tinh thần của xã hội Tây Âu Qua đó chúng ta cũng thấy được tính chất trì trệ, lạc hậu, lỗi thời của những thiết chế tinh thần và vật chất mà chế

độ phong kiến và nhà thờ Trung cổ mang lại Bên cạnh đó nó còn tạo nên một

đà phát triển mới cho các lĩnh vực nói trên khiến cho xã hội Tây Âu vào nửa sau thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII thự sự đã mang một bộ mặt mới - khởi sắc, phồn vinh, đầy khí thế

Italia là một trong những trung tâm kinh tế lúc bấy giờ Cơ sở ấy đã tạo nên tiền đề cho phong trào Phục hưng phát triển ở đây sớm nhất, sau đó lan tỏa sang các nước Tây Âu khác Trong khi Anh, Pháp đang tham gia cuộc chiến “Một trăm năm”, Tây Ban Nha vừa bước ra khỏi chiến tranh, tình hình kinh tế tiêu điều, chính trị, xã hội bất ổn định, Italia lại giàu lên nhờ buôn bán

vũ khí, len dạ cho các nước đang chiến tranh Cho nên ở Italia sớm xuất hiện các đô thị, kéo theo đó là tầng lớp thị dân ngày càng đông đảo Đây là tầng lớp có tư tưởng tiến bộ, sẵn sàng đón nhận những luồng tư tưởng mới Chính

họ đã khơi nguồn và là nơi khởi phát phong trào Phục hưng

Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế đòi hỏi cần tìm kiếm những thêm thị trường Các nước phương Tây nhanh chóng đi tìm những con đường giao thông buôn bán mới Đặc biệt, vào năm 1492, Côlômbô tìm ra châu Mỹ

Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, Marx và Engels đã nói về ý nghĩa của

sự kiện đó như sau: “Việc tìm ra châu Mỹ và đường hàng hải quanh châu Phi

đã tạo ra cho giai cấp tư sản đang lên một môi trường hoạt động mới.” Sau sự kiện đó, hàng loạt cuộc phát kiến địa lý khác ra đời

Bên cạnh sự phát triển mạnh mẽ của thương nghiệp thì đây cũng là thời

kỳ phá sản của một bộ phận nông dân và thợ thủ công, họ buộc phải bán sức lao động, trở thành những người làm thuê trong các nhà máy, xí nghiệp Mâu

thuẫn giai cấp diễn ra gay gắt Vì thế, ở thời kỳ này, đã có một số cuộc khởi nghĩa nông dân ở Đức (1524 – 1525) và một số cuộc khởi nghĩa ở các nước Tây Âu khác

Đặc biệt thời đại Phục hưng còn được đánh dấu bằng một phong trào cải cách tôn giáo rộng lớn, sôi động xưa nay chưa từng thấy chống lại nhà thờ và giáo hội Kết quả bước đầu là nền “độc tài tinh thần” của Giáo hội bị phá vỡ, đại bộ phận các dân tộc Giécmanh đã bỏ thẳng Giáo hội để đi theo đạo Tin lành…

Thời đại Phục hưng còn là thời đại của những bước tiến về khoa học kỹ thuật Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật đã làm đảo lộn hẳn vũ trụ quan và nhân sinh quan Trung cổ thần bí, giáng đòn mạnh vào thần học Trong đó Côpecnich với lý thuyết mới về thiên văn học đã làm nên một "cuộc cách mạng trên trời tạo tiền đề cho những cuộc cách mạng dưới đất"

Nói tóm lại thời đại Phục hưng là một bước ngoặt vĩ đại, là một sự tiến

bộ vượt bậc so với những thế kỉ trước Bước ngoặt ấy đã làm thay đổi mọi phương diện trong xã hội Tây Âu Chính trong bối cảnh đó văn học nghệ thuật Phục hưng đã nở hoa, kết quả, một mùa hoa quả tốt đẹp hiếm có

Như vậy việc tìm hiểu những nét cơ bản, khái quát về thời đại Phục hưng

ở trên sẽ là cơ sở quan trọng giúp chúng tôi có một cái nhìn lịch sử - cụ thể khi tiếp cận đề tài này

1.1.2 Văn học Phục hưng

Nằm trong sự phát triển của phong trào văn hóa Phục hưng là sự phát triển mạnh mẽ của nền văn học

Nền văn học Phục hưng bắt đầu từ thế kỷ XIV, phát triển mạnh mẽ, rực

rỡ trong thế kỷ XVI Hòa chung vào dòng chảy ấy, văn học Phục hưng Italia phát triển với nhiều thành tựu độc đáo Quê hương của phong trào văn nghệ Phục hưng là vùng Bắc Italia, nơi nổi lên những quốc gia, đô thị tự do và giàu

có Trên cơ sở những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội mới của đô thị đã làm

nảy sinh tầng lớp thị dân với đòi hỏi phải được tự do phát triển mọi khả năng,

và được thỏa mãn mọi ham muốn Điều đó đã làm xuất hiện một luồng tư tưởng mới, thế tục, chống lại ý thức hệ phong kiến và nhà thờ Văn học Phục hưng Italia ra đời trong hoàn cảnh ấy với đại diện tiêu biểu là Dante, cha đẻ

của tác phẩm Thần khúc Tuy nhiên tác phẩm này còn mang nặng những tư

tưởng Trung cổ Nhưng đóng góp lớn của tác phẩm này là nó đã lóe lên tư tưởng mới của thời đại, đó là niềm tin vào con người, cái nhìn mới về giá trị con người

Văn học Phục hưng như một dòng chảy lan tỏa từ vùng này đến vùng

khác với rất nhiều đại diện Chúng ta biết đến Bocaccio với tác phẩm Truyện

mười ngày Chỉ trong vòng mười ngày, một trăm câu chuyện được kể với rất

nhiều chủ đề thú vị, hấp dẫn, với rất nhiều đề tài khác nhau đã thu hút rất

nhiều độc giả Bocaccio đã từng hóm hỉnh nói rằng: Ông viết Truyện mười

ngày là để mua vui cho nữ giới vì đối với ông phái đẹp và tình yêu là ý nghĩa

cuộc đời trần thế này Truyện mười ngày toát lên tinh thần ham sống, yêu đời,

là sự khẳng định một nhân sinh quan mới mẻ Nó chống lại quan điểm tôn giáo cho rằng cuộc đời trần thế chỉ là tạm thời, rằng vật chất, thể xác là đáng khinh bỉ Nó vang lên giòn giã tiếng cười chế giễu, đả kích học thuật cũng như nền luân lý, đạo đức phong kiến và nhà thờ

Văn hóa Phục hưng nói chung, văn học Phục hưng nói riêng đã tạo nên một thời đại huy hoàng, đặc biệt “một thời đại cần đến những con người khổng lồ và đã đẻ ra những con người khổng lồ, khổng lồ về tư tưởng, về nhiệt tình và về tính cách, khổng lồ về tài năng mọi mặt và nhiều hiểu biết sâu rộng”.[5,119]

Bên cạnh những thành tựu rực rỡ của nền văn học Phục hưng Italia thì văn học Phục hưng Pháp cũng đạt được nhiều thành tựu với một số đại diện

tiêu biểu trong đó nổi lên là Rabelais với bộ tiểu thuyết Gacgăngchuya và

Păngtagruyen -“một thế giới phức tạp, phong phú vô cùng, đa dạng vô

cùng”[3,150]

Nền văn học Phục hưng phát triển một cách rực rỡ và mạnh mẽ như thế nhưng sẽ là thiếu sót lớn nếu chúng ta không kể đến nền văn học Phục hưng

Tây Ban Nha mà đỉnh cao là tác giả Cervantes với tiểu thuyết Don Quijote

nhà quý tộc tài ba xứ Manche.

Xét hoàn cảnh ra đời tác phẩm, ta có thể nhận thấy rõ những đóng góp của Cervantes thật ý nghĩa

Văn học Phục hưng phát triển mạnh mẽ qua nhiều giai đoạn và điểm kết thúc ấn tượng của nó là ở nền văn học Anh với cây đại thụ Shakespeare - nhà thơ, nhà soạn kịch thiên tài Ông đã để lại cho đời một sự nghiệp văn học đồ

sộ Người ta biết đến Shakespeare không chỉ là cây bút hài kịch hiếm có mà còn là một cây bút bi kịch kiệt xuất

Văn học Phục hưng đã làm cho bức tranh thời đại trở nên đa diện hơn, sinh động và phong phú hơn Với những thành tựu độc đáo, đặc sắc ấy, văn học Phục hưng đã tạo nên những giá trị to lớn mà cho đến giờ không một ai

có thể phủ nhận được Một trong số đó là trào lưu nhân văn chủ nghĩa Đây là sản phẩm tinh thần của thời đại Phục hưng, thể hiện khát vọng muốn tự giải phóng con người ra khỏi xiềng xích, trói buộc của phong kiến và nhà thờ Trung cổ

Như vậy hạt nhân cơ bản của chủ nghĩa nhân văn đó là con người và sự phát hiện lại con người Chủ nghĩa nhân văn xem con người là một sinh vật đặc biệt, đòi hỏi mỗi con người phải trở thành một cá nhân, đồng thời con người cũng là trung tâm của vũ trụ, là “kiểu mẫu và kích thước đo lường vạn vật” Tuy nhiên, chủ nghĩa nhân văn đòi hỏi phải trả con người về với tự nhiên: “thiên nhiên là mẹ của cái đẹp, tuân theo tự nhiên có cái đẹp, cái hài hòa, phản tự nhiên có sự rối loạn, héo úa” Chủ nghĩa nhân văn thời Phục hưng lấy triết lý tự nhiên làm cơ sở tư tưởng để chống đối lại các thế lực

phong kiến, phản tự nhiên, gò bó con người Tất cả những gì thuộc về quyền

tự nhiên, quyền tự do con người được chủ nghĩa nhân văn ca ngợi Qua đó các nhà nhân văn chủ nghĩa bộc lộ niềm tin vào tiềm lực, triển vọng về con người.Nếu như văn học Trung cổ gần như mất hẳn tiếng cười thì đến thời Phục hưng, văn học bừng bừng sinh khí Tiếng cười có một ý nghĩa quan trọng

trong chủ nghĩa nhân văn thời Phục hưng trong đó có tiểu thuyết Don Quijote

nhà quý tộc tài ba xứ Manche của tác giả Cervantes.

Tinh thần dân tộc cũng là một biểu hiện quan trọng của chủ nghĩa nhân văn Điều đó được thể hiện rất rõ trong sáng tác của Cervantes Cervantes đã nêu cao truyền thống dân tộc và tinh thần nhân đạo của đất nước Tây Ban Nha Ta có thể gặp điều này trong sáng tác của một số nhà văn khác nữa

Như vậy, có thể nói văn học Phục hưng đã có những thành tựu to lớn xét

về phương diện nội dung, tư tưởng lẫn những cách tân to lớn về nghệ thuật.Trong không khí chung ấy, Cervantes đã viết và đã thành công Tiểu

thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche ra đời, cặp đôi nhân vật Don

Quijote và Sancho Pansa đã đi vào lịch sử văn học - độc đáo, hồn nhiên, giàu

ý nghĩa

1.1.3 Văn học Phục hưng Tây Ban Nha

Trong thế kỷ XV, Tây Ban Nha thường xuyên bị những cuộc tranh đoạt ngai vàng xâu xé, đất nước chưa thống nhất, nhiều vùng còn giữ nguyên luật pháp riêng Vì vậy công thương nghiệp Tây Ban Nha vẫn trì trệ hơn một số nước Tây Âu cùng thời Nhà nước Tây Ban Nha bộc lộ sự hạn chế về chính sách đối nội cũng như đối ngoại, tiềm lực kinh tế, chính trị không ổn định… Mặt khác nền quân chủ Tây Ban Nha gắn bó với lý tưởng đạo thiên chúa và nung nấu một đầu óc cuồng tín đến mê muội Kết quả là từ giữa thế kỷ XVI kinh tế suy thoái rõ rệt, tình trạng phá sản diễn ra ở mọi tầng lớp, tâm trạng nhân dân ngày càng hoài nghi, bất mãn… Nhìn chung tình hình kinh tế, chính trị, xã hội suy thoái nghiêm trọng

Điều đáng chú ý trong khi chế độ chính trị, kinh tế, xã hội đang trên đà suy thoái thì văn học vẫn tiến lên để đạt tới đỉnh cao nhất của nó.

Phong trào văn nghệ Phục hưng Tây Ban Nha có thể chia làm hai giai đoạn: Sơ kỳ và Phục hưng Ở giai đoạn sơ kỳ thơ ca Tây Ban Nha chịu ảnh hưởng thơ ca Italia, thơ ca Prôvăngxơ và thơ ca cổ đại Sang giai đoạn sau, thời kì Phục hưng nở rộ, thành tựu văn học phát triển phong phú và toàn diện Trong số ấy nổi bật vẫn là thơ ca, tiểu thuyết, kịch

Cuốn tiểu thuyết gây được tiếng vang lớn trong giai đoạn này là Don

Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche của Cervantes Đó là một bước đột phá,

đánh dấu tài năng của Cervantes nói riêng và của cả nền văn học Phục hưng Tây Ban Nha nói chung

1.2 M.Cervantes và tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ

Manche

1.2.1 M.Cervantes (1547 – 1616)

Sự xuất hiện của thiên tài Cervantes không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, bất ngờ Đó là sự hội tụ và kết tinh những truyền thống quý báu mà văn học Tây Ban Nha nói chung và tiểu thuyết Tây Ban Nha nói riêng đến lúc bấy giờ đã xây dựng được

Cervantes trước khi làm nhà văn đã sống một cuộc sống thú vị, phong phú Chính cuộc sống phong phú, từng trải, giàu nghị lực đã chuẩn bị điều kiện cho ông trở thành một thiên tài chói lọi Ông sinh ra trong một gia đình quý tộc nhỏ sa sút, sống chủ yếu bằng nghề thầy thuốc Cuộc sống thời niên thiếu của ông là quãng đời phiêu bạt hết nơi này sang nơi khác Vì thế công việc học hành của Cervantes cũng dở dang đứt đoạn nhưng bù lại ông lại là người thông minh, có đầu óc quan sát, nhận xét tinh tế và đặc biệt là rất ham

mê đọc sách Đó là những tiền đề hết sức thuận lợi cho sự nghiệp văn chương sau này của ông

Không dừng lại ở đó cuộc đời của Cervantes còn là hang loạt những biến động: Ông đã từng phục vụ giáo chủ Aquaviva ở Rôma, rồi gia nhập quân đội Tây Ban Nha đồn trú trên đất Italia Cervantes từng tham gia nhiều trận chiến

ở nhiều vùng đất khác nhau, ông đã từng nhiều lần bị thương, lại bắt giam ở nhiều vùng đất khác nhau

Sau này khi được chuộc ra khỏi nhà tù ông hy vọng sẽ được triều đình trọng dụng, tạo điều kiện cho mình sau những cống hiến, những đau khổ mà ông đã từng gánh chịu Nhưng thực tế lại ngược lại, đất nước, quê hương, gia đình lại là những nguyên nhân sớm làm cho ông đau khổ Cuộc sống gia đình khốn cùng với đầy rẫy những mối lo toan Sau khi bố mất, triều đình lại dửng dưng quay lưng lại với Cervantes, cuối cùng ông lại trở về cuộc đời của một anh lính Không lâu sau đó ông lại từ bỏ quân đội, chán ngán quay trở về lập gia đình Khó khăn lại thêm chồng chất Chính trong thời gian này, Cervantes

đã sáng tác rất nhiều truyện ngắn, kiếm tiền trang trải, nuôi sống gia đình

Đây cũng là thời gian ra đời cuốn tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba

xứ Manche.

Cervantes kết thúc cuộc đời đầy khổ đau, lận đận nhưng cũng hết sức độc đáo vào ngày 23/4/1616 tại Mađrit, khi ông 69 tuổi

Tìm hiểu về tác giả Cervantes sẽ là cơ sở cung cấp thêm nhiều tư liệu để

chúng tôi có thể xem xét tác phẩm Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche

và đặc biệt là hình tượng cặp đôi Don Quijote và Sancho Pansa một cách thấu đáo, đầy đủ

1.2.2 Tiểu thuyết Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche

Cuốn tiểu thuyết này được xem là “đỉnh cao chói lọi” nhất trong sự nghiệp sáng tác của Cervantes Nó đã làm cho tên tuổi của ông bất tử

Năm 1605, tác phẩm này ra đời nó đã chinh phục được dư luận trong và ngoài nước Ngay sau đó nó đã được tái bản nhiều lần, được dịch ra nhiều thứ tiếng, được giới thiệu ở nhiều quốc gia trên thế giới Hơn 400 năm, vượt qua

sự đào thải của thời gian Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche, vẫn giành

được sự hâm mộ rộng khắp và được công nhận là một trong những tác phẩm lớn của nhân loại Năm 1795, đại văn hào Đức, Gớt viết cho nhà thơ Silơ:

“Tôi đã tìm thấy trong cuốn tiểu thuyết của Cervantes cả một kho tang thú vị

và bổ ích” Pho truyện này đã đi vào quần chúng, trong những ngày hội, cuộc vui ở Tây Ban Nha và ở những nước châu Âu khác người ta thường thấy xuất hiện hiệp sĩ Don Quijote và giám mã Sancho Pansa hệt như trong truyện

Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche là cuốn tiểu thuyết cận đại đầu

tiên của Tây Ban Nha viết theo hướng hiện thực phê phán Đây là một đóng góp to lớn mà cuốn tiểu thuyết này mang lại cho lịch sử văn học Tây Ban Nha Sự ra đời của tiểu thuyết này đã thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu “Chúng ta sẽ không quá lời khi khẳng định rằng cho tới nay

chỉ có hai cuốn tiểu thuyết đó là cuốn Don Quijote của Cervantes và cuốn

Vinhenmaixtơ của Gớt” (Sile) Còn Sơlêgơn, nhà văn người Đức lại đánh giá

đây là “tác phẩm có một không hai trong loại của nó, mở đầu cho tiểu thuyết cận đại”

Tiểu thuyết gồm hai tập được sáng tác trong hai chặng Tập đầu tiên ra đời năm 1605, khi ra đời nó đã gây được tiếng vang lớn Và đến năm 1614, ở Taragona bỗng xuất hiện tập hai của cuốn tiểu thuyết này nhưng không phải

là của Cervantes mà là một sự mạo danh Một năm sau đó, 1615, Cervantes nhanh chóng xuất bản phần thứ hai của cuốn tiểu thuyết Qua lời phần mở đầu, ông đã vạch mặt kẻ cướp đoạt văn chương và sự giả dối của kẻ đó đã tạo nên

Toàn bộ số tiểu thuyết là một bức tranh sinh động về xã hội Tây Ban Nha với những màu sắc thật của địa phương, của thời đại Cervantes đã từng nói, ông muốn “nhại” lại tiểu thuyết hiệp sĩ, và "tác phẩm của ông từ đầu đến cuối

là một lời thóa mạ dài” tiểu thuyết hiệp sĩ Lúc này, tiểu thuyết hiệp sĩ tràn ngập thị trường sách vở Tây Ban Nha cũng như một số nước Tây Âu khác gây

ra nhiều tác hại đáng phẫn nộ và lo lắng "Những người say mê loại sách đó thì mất công bỏ việc, hao tốn tiền của vì nó Đọc loại sách mô tả những chuyện rung rợn, hoang đường, phi lý này có nguy cơ làm cho thị hiếu thẩm

mỹ, trí tưởng tượng bị méo mó, lệch lạc Ấy là chưa kể đến lối sống giang hồ, phóng đãng mà nó truyền bá thực sự là một lối sống có hại cho trật tự và an ninh xã hội" [3,179]

Vì vậy tác phẩm không chỉ là tiếng cười chế giễu vào những cái lỗi thời, lạc hậu mà với tư cách là tiểu thuyết hiện thực, nó còn mở rộng cho người đọc những chân trời mới về con người và cuộc sống Điều đặc sắc là Cervantes đã đưa vào tác phẩm trên hai trăm nhân vật thuộc đủ lứa tuổi, tầng lớp: từ lão chủ quán “giảo quyệt” đến những cô gái trong quán trọ “nom cũng chẳng phải thiện nhân”; từ chàng sinh viên Grixotomo si tình đến cô Maraxela xinh đẹp

và yêu tự do; từ lão lái la độc ác đến tên chủ trại tham lam; đó còn là những cha xứ, bác phó cạo, bà quản gia, ông thầy tu, đội cảnh sát, đám phạm nhân;

đó còn là một loạt vương tôn công tử… Những con người ấy thật đông đúc,

đủ mọi thành phần nhưng ấn tượng nhất là hai nhân vật chính: anh chàng quý tộc nghèo Don Quijote và bác giám mã Sancho Pansa - một thợ cày chính cống

Câu chuyện xoay quanh ba cuộc phiêu lưu của Don Quijote với những câu chuyện hài hước, nực cười Liên tiếp những trận đánh, những tưởng tượng hết sức phong phú của Don Quijote và kéo theo đó là những chuỗi thất bại liên tiếp để đến lúc người nhà bèn phải dùng mưu cho Don Quijote vào cũi để lên xe bò đưa về nhà

Tác phẩm Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche trở thành kiệt tác

không chỉ bởi đó “lời thóa mạ dài đối với tiểu thuyết hiệp sĩ” mà còn bởi nội dung sâu sắc, nghệ thuật xây dựng nhân vật độc đáo, lỗi kể chuyện hài hước, bất ngờ, hấp dẫn, thấm đượm tư tưởng nhân văn, tiến bộ về con người, xã hội

mà không phải nhà văn nào cùng thời cũng có được Và trong khi “nhại” lại

tiểu thuyết hiệp sĩ, cống hiến to lớn của Cervantes là ông đã vượt qua khuôn khổ của nó, hướng tới chủ nghĩa nhân văn cao đẹp của thời đại Phục hưng.

1.3 Kiểu hình tượng “cặp nhân vật’’ trong văn học

1.3.1 Cơ sở kiểu hình tượng ‘’cặp nhân vật’’ trong văn học

Trong cuộc sống bất cứ sự vật hiện tượng nào cũng đều được nhìn nhận

ở nhiều khía cạnh, trong nhiều mối quan hệ Xét ở một góc độ nào đấy, đây cũng là biểu hiện của nguyên lí về sự phổ biến trong triết học Qua việc nghiên cứu nguyên lý này, chúng ta nhận thấy được mối liên hệ, sự tác động qua lại,chuyển hóa, quy định lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng….Vì thế trong hoạt động nhận thức và trong thực tiễn con người luôn phải tôn trọng quan điểm toàn diện, tránh cách so sánh phiến diện, lệch lạc

Trong chuỗi phân tích ấy, việc xuất hiện kiểu hình tượng cặp nhân vật trong văn học là có cơ sở Có một điều rất dễ nhận thấy là trong đời sống chúng ta không có một ai là hoàn thiện, hoàn mĩ Vì vậy khi đi vào văn học các nhà văn cũng không xây dựng các nhân vật có tính cách toàn vẹn, hoàn tất Nhân vật không tồn tại độc lập mà buộc phải gắn với các nhân vật khác.Cho nên các nhân vật thường tồn tại song hành, có khi đối lập, tương phản, có khi lại bổ sung, hoàn thiện nhau

Như vậy kiểu hình tượng cặp nhân vật trong văn học là một cách thức

tổ chức nhân vật quan trọng, có vai trò to lớn trong việc thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm đồng thời qua đó cũng thể hiện được tài năng sáng tác của nhà văn

1.3.2 Các “cặp nhân vật” văn học tiêu biểu

Trong văn học từ trước đến nay, từ văn học Việt Nam đến văn học thế giới, đã xuất hiện rất nhiều “cặp nhân vật”

Trong văn học dân gian Việt Nam, hình tượng các “cặp nhân vật” xuất hiện phổ biến Chúng ta cũng biết rằng bên cạnh cô Tấm thảo hiền tốt bụng thật thà là một cô Cám vừa độc ác, bất nhân, bất chấp tất cả thủ đoạn nhằm

đạt được mục đích của bản thân mình Hay bên cạnh chàng Thạch Sanh hiền lành chăm chỉ, thật thà hết lòng yêu thương con người là gã Lí Thông gian tà, lừa lọc, chỉ biết lợi ích của mình mà dẫm đạp lên cả lẽ phải, công lí…Như vậy

từ thời xa xưa, con người đã luôn có ý thức nhìn nhận sự vật, hiện tượng trên nhiều bình diện

Ở nhiều tác phẩm kinh điển của nền văn học Trung Quốc, chúng ta cũng

bắt gặp rất nhiều kiểu hình tượng “cặp nhân vật” Trong Tam quốc diễn nghĩa,

bên cạnh Lưu Bị “tuyệt nhân” là một Tào Tháo “tuyệt gian” Cặp nhân vật này trái ngược nhau nhưng lại chung một mục đích bình định thiên hạ Trong một tương quan khác, chúng ta lại nhìn nhận Lưu Bị trong quan hệ “cặp ba” nhân vật: Lưu Bị, Quan Vân Trường và Trương Phi Lưu Bị là một người luôn dùng

“chữ nhân” để trị, Quan Công là một dũng tướng nổi trội với chữ “nghĩa” còn

võ tướng Trương Phi tính nóng như lửa nhưng cũng dốc lòng tình anh em, bạn bè Chính những điểm khác biệt và gặp gỡ này đã tạo cho hình tượng ba anh

em “kết nghĩa vườn đào” một sức sống lớn trong lòng độc giả

Trong Tây du ký của Ngô Thừa Ân cũng vậy Ở đây không phải là cặp

đôi, cặp ba nữa mà tác giả đã được nâng lên thành kiểu nhân vật “cặp bốn”: Đường Tăng, Tôn Ngộ Không,Trư Bát Giới và Sa Tăng

Trong văn học Đức thế kỉ Ánh sáng, có một cặp đôi cũng rất ấn tượng

trong một sáng tác của Goethe, đó là Faust và quỷ Mephisto (Faust) Hai hình

tượng này là niểu hiện cho vấn đề bản thể nhị nguyên trong triết học Trong mỗi người, vừa có phần của Faust, vừa có phần của Quỷ Nhưng cái nhìn nhân đạo của Goethe là là ở sự nỗ lực vươn lên trong hành trình nhận thức của con người

Như vậy,có thể thấy, trong lịch sử văn học, kiểu hình tượng “cặp nhân vật” không có gì mới lạ Đó là kiểu tổ chức thế giới nhân vật của nhà văn nhằm những mục đích khác nhau Có nhân vật cặp đôi, cặp ba,cặp bốn - những dạng thức này không nhất thiết đối lập hoàn toàn cũng không hẳn đồng

điệu hoàn toàn Ở họ ta luôn cảm nhận được sự tác động qua lại, bổ sung, thêm bớt - như chính diễn tiến phức tạp của đời sống.

1.3.3 Don Quijote và Sancho Pansa - cặp đôi nhân vật độc đáo

Như đã khẳng định ở trên, Don Quijote nhà quý tộc tài ba xứ Manche là

một bức tranh tái hiện lại cuộc sống và hoạt động của trên hai trăm con người Nhưng điều đặc biệt là giữa hàng trăm con người, có hai con người trung tâm nhất, ấn tượng nhất, đó là Don Quijote và Sancho Pansa

Don Quijote và Sancho Pansa rõ ràng thể hiện được dụng ý nghệ thuật của Cervantes trong khi khắc họa kiểu hình tượng cặp đôi nhân vật Nếu thiếu Don Quijote, tiểu thuyết này sẽ chẳng còn gì nhưng nếu thiếu Sancho Pansa thì Don Quijote sẽ trở nên vô nghĩa Sự vấn vít giữa hai nhân vật này cho thấy được tài năng cũng như thế giới quan của Cervantes: vừa hóm hỉnh, hài hước vừa thâm thúy, sâu sắc

Cũng giống như những cặp đôi nhân vật khác trong văn học, đây cũng

là một cặp đôi được xây dựng với rất nhiều chi tiết thú vị, hứa hẹn nhiều điều hấp dẫn

Chương 2

DON QUIJOTE - SANCHO PANSA TRONG CÁI NHÌN ĐỐI SÁNH

Trong phê bình hiện đại, nhân vật văn học đã có nhiều biến thái so với nhân vật truyền thống Tuy nhiên nhân vật vẫn là phương tiện đắc địa để nhà

văn gửi gắm tư tưởng của mình qua tác phẩm Trong Don Quijote nhà quý tộc

tài ba xứ Manche, Don Quijote và Sancho Pansa là hai nhân vật tồn tại xuyên

suốt tiểu thuyết Hai nhân vật này luôn gắn liền với nhau và nhất thiết có nhân vật này phải có nhân vật kia Vắng một người, người còn lại sẽ không là gì cả

Đó là cơ sở để chúng tôi khảo sát hai nhân vật trong thế cặp đôi với cái nhìn đối sánh

2.1 Hai nhân vật – hai thế giới khác biệt

Thông thường, khi xem xét nhân vật trong cái nhìn đối sánh, ta thường khảo sát những nét tương đồng giữa họ, sau mới lưu tâm tới những cái khác biệt Nhưng ở phạm vi đề tài này,chúng tôi ưu tiên cho việc so sánh nét khác biệt trước Cụ thể hơn là họ khác nhau, xung khắc nhau nhưng họ vẫn đi cùng nhau và cuối cùng mới chịu ảnh hưởng của nhau…

Khác mà không đối lập - phải chăng đó cũng chính là một yếu tố tạo nên sức hấp dẫn của cuốn tiểu thuyết này?

2.1.1 Nguồn gốc xuất thân

Các tiểu thuyết hiệp sĩ thời Trung cổ thường chọn nhân vật chính là những người thuộc dòng dõi quý tộc, vương tôn, những chàng trai khỏe mạnh, tuấn tú, hào hoa làm nhân vật chính Trong khi đó nhân vật chính trong tiểu thuyết của Cervantes lại là một quý tộc nghèo, sa sút, lỗi thời Đó chính

thứ sáu đậu, chủ nhật thêm con chim câu nhỏ; thế là đã mất đứt ba phần tư số thu nhập”[3.21].

Cuộc sống của Don Quijote bình thường nếu như không muốn dùng từ đơn điệu, tẻ nhạt Trong nhà chàng có “một bà quản gia ngoài tứ tuần, một cô cháu gái chưa đầy đôi mươi và một anh người hầu kiêm cả việc trông nom ruộng vườn, dọn dẹp nhà cửa và chăm sóc con ngựa”[3.22] Khác với các chàng hiệp sĩ ngày xưa Don Quijote “tuổi xấp xỉ ngũ tuần, thể chất tráng kiện,da thịt săn seo, mặt mũi xương xẩu” Chàng ta còn có một sở thích đặc biệt, đó là say mê đọc sách kiếm hiệp Cũng chính những cuốn sách ấy đã đầu độc chàng, làm cho đầu óc chàng nẩy sinh ý tưởng phiêu lưu, tìm kiếm những chuyện bất bình trong thiên hạ Don Quijote đã có ba cuộc phiêu lưu, cuộc phiêu lưu lần thứ nhất chỉ là một bước thử nghiệm, phiêu lưu nháp Hai lần sau là những cuộc phiêu lưu chính thức với nhiều kỳ tích độc đáo của Don Quijote

Sau cuộc phiêu lưu đầu tiên, trên chặng hành trình của mình, mỗi bước chân của Don Quijote đã có bên cạnh một người nữa, bác giám mã Sancho Pansa

Tuy nhiên khác với ông chủ của mình, Sancho Pansa lại có một gia cảnh khó khăn, nghèo túng, đông con…Bác ta xuất thân từ tầng lớp nông dân, cuộc sống luôn túng thiếu, mặc dù cả gia đình bác đã phải lam lũ với ruộng đồng Xuất phát từ cuộc sống thiếu thốn, khó khăn đó cho nên chỉ cần một lời dụ dỗ của Don Quijote, một lời hứa tốt đẹp được làm thống đốc một hòn đảo nào đó sau khi thu được chiến lợi phẩm đã thôi thúc bác ta hăm hở lên đường

Một chủ một tớ với hai nguồn gốc xuất thân khác nhau đã đi cùng nhau hết cuộc hành trình Don Quijote dù sao cũng là một quý tộc, còn bác giám

mã Sancho Pansa là đại diện cho tầng lớp tiểu nông Sự khác nhau về nguốn gốc xuất thân là cơ sở của một loạt những khác biệt về tính cách, tư tưởng và hành động

Đọc nhiều đến mụ mị đầu óc khiến Don Quijote nảy sinh ý định đi làm hiệp sĩ giang hồ, tìm kiếm các cuộc phiêu lưu Để chuẩn bị cho những chuyến

đi, Don Quijote đã lau chùi những vũ khí hoen gỉ từ đời cụ tổ, đặt cho ngựa một cái tên lẫy lừng rất “kêu” Roxinante, còn mình là Don Quijote – nhà quý tộc tài ba xứ Manche Bắt chước các hiệp sĩ truyền thống, chàng ta cũng đã kiếm cho mình một tình nương với cái tên mà theo chàng là hết sức cao quý - nàng Dulxinea xứ Toboxo, một người phụ nữ mà chưa bao giờ Don Quijote gặp mặt

Và một hành trang quan trọng nữa là lí tưởng của chàng: “mình sẽ có tội với đời nếu trì hoãn việc trả thù cho những người bị xúc phạm, bênh vực kẻ hèn yếu, uốn nắn những điều sai trái, đả phá mọi lạm dụng bất công” [ 1.129] Quan niệm này theo suốt Don Quijote qua mỗi chặng đường Tuy nhiên do bị nhiễm nặng những điều viển vông của tiểu thuyết hiệp sĩ, chàng tưởng tượng

ra đủ thứ chuyện Với những suy nghĩ phong phú ấy, Don Quijote đã ra đi với niềm lạc quan phơi phới trong các chặng đường phiêu lưu kì thú

Trong cuộc phiêu lưu lần thứ nhất, Don Quijote tưởng quán trọ là lâu đài , chủ quán thì tưởng là quan trấn thành, hai cô hầu gái được chàng coi là bậc tiểu thư quyền quí Cũng ở lần này, chàng chứng kiến cảnh một em bé bị lão chủ đánh đập dã man “Giữa đường dẫu thấy bất bằng mà tha”, chàng đã “đối thoại” gay gắt với lão chủ: “Nhưng việc thằng bé phải chịu roi vọt, mặc dù nó không có tội tình gì, cũng đủ bù vào số tiền giày và tiền chích máu Nó làm rách da giày của ngươi thì ngươi làm rách da thịt của nó Người ta chích máu

nó khi nó đau ốm thì ngươi chích máu nó khi nó mạnh khỏe Như vậy là hòa” [5,40] Phương cách hành động của Don Quijote chưa được tính toán nhưng tấm lòng của chàng thì rất cao thượng Lí tưởng sống: ghét bỏ cái xấu, bênh vực kẻ yếu, đòi lại tự do công bằng cho con người, ở bất kì nơi nào, thời đại nào cũng đáng được ngợi ca và trân trọng

Sau mỗi trận đánh, mỗi chuyến phiêu lưu Don Quijote không “sứt đầu

mẻ trán” thì cũng bị thương tích nhừ tử Nhưng chừng ấy có hề hấn gì Lí tưởng sống lại thôi thúc chàng tiếp tục dấn bước

Cuộc phiêu lưu thứ hai tiếp sau cuộc thứ nhất không lâu Khi Don Quijote thấy khoảng hơn bốn mươi cối xay gió, chàng nghĩ đấy là mấy chục tên khổng lồ hung tợn Bất chấp sự can ngăn của bác giám mã Sancho Pansa, chàng cho rằng đó là “một giống xấu xa cần phải quét sạch khỏi trái đất” rồi xông vào cái đám sự vật vô tội ấy Kết quả không có gì mới, chàng bị trọng thương Đã thế, chàng còn viện cớ vào một thế lực thần bí để giải thích chuyện bị thương tích Chàng hiệp sĩ cứ đinh ninh rằng đó là do tên pháp sư

đã biến những tên khổng lồ thành cối xay gió để tước mất vinh quang, chiến thắng của chàng

Don Quijote không nhận ra thực tế trước mắt mà luôn huyễn hoặc mình tin vào những ảo tưởng không hề có thật Chính vì vậy, chàng làm người đọc cười ra nước mắt Chàng đinh ninh đã là hiệp sĩ giang hồ thì nhất quyết không phải trả tiền trọ; pho tượng Đức bà mà người ta đem đi giới thiệu là một cô

gái nhà lành vừa bị lũ ác tăng cướp đi, chàng cần giải cứu cô gái tội nghiệp đó; nhìn đàn cừu thì Don Quijote lại tưởng tượng ra cả một đạo quân phù thủy

và cần phải tấn công cho kì được; bao nhiêu nậm rượu chất trong phòng chàng nghĩ là bấy nhiêu tên quỷ sứ biến hình… Quả thật đầu óc của Don Quijote bị đầu độc quá nặng bởi tiểu thuyết hiệp sĩ khiến cho cả ý nghĩ và hành động của chàng cũng không còn đủ tỉnh táo

Xuất phát từ lí tưởng hiệp sĩ viển vông, dù động cơ tốt đẹp, Don Quijote

đã có những hành động hết sức điên rồ Sự vật, hiện tượng qua đầu óc tưởng tượng của chàng trở nên méo mó, lệch lạc Don Quijote không có ý niệm gì với thực tại nơi chàng đang sống mà tâm hồn và trí óc của chàng đang trôi theo những chuyện mơ hồ đầy phiêu lưu và ảo mộng Mặc dù nguyên nhân mỗi lần giao chiến khác nhau nhưng kết quả mà Don Quijote nhận được lại giống nhau, đó là sự thất bại: bị đánh ngã, bị ném đá, bị hành hung… Và mặc

dù thương tích đầy mình, đau ê ẩm nhưng Don Quijote vẫn không sờn lòng với quyết tâm chắc chắn: “các hiệp sĩ giang hồ bị thương cũng không rên rỉ dù

sổ cả ruột ra ngoài”

Don Quijote ngày càng mụ mị đi, đầu óc của chàng chỉ toàn chứa đựng những chuyện hoang đường, phi lí Tuy nhiên, điều đáng nói là đằng sau những hành động đáng buồn cười ấy là tấm lòng nhân ái, thương yêu đồng loại, yêu tự do và chính nghĩa của chàng Những hành động hết sức dũng cảm, dám xả thân của Don Quijote là cần có ở con người, nhất là con người trong thời đại Phục hưng Lí tưởng và hành động của Don Quijote vừa đem lại tiếng cười hài hước, vui tươi, vừa đáng chê trách, phê phán Có thể nói, tiểu thuyết của Cervantes thường xuyên đẩy cảm xúc người đọc đi từ trạng thái này sang trạng thái khác, biến hóa rất linh hoạt

Nói Don Quijote bắt chước các hiệp sĩ truyền thống là đúng nhưng chưa phải là hoàn toàn Bởi các trang hiệp sĩ xưa cũng ra đi và chiến đấu nhưng chủ yếu là để ghi công danh bảo vệ danh dự cho mình và cho dòng tộc Còn nếu

như có ai đó chiến đấu vì lẽ công bằng nào đó thì chắc cũng chẳng ai liều mình xả thân vì đại nghĩa, bất chấp gian khổ, không nề hà hiểm nguy như Don Quijote.

Bên cạnh những hành động điên rồ của Don Quijote chúng ta còn nhận thấy đó là một con người tỉnh táo, thông thái đến kì lạ Đó là lúc chàng luận bàn về trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái, là cuộc tranh luận về giải thưởng cuộc thi thơ, là những lời khuyên của chàng dành cho giám mã Đây

là lời khuyên của Don Quijote tới Sancho Pansa lúc bác ta lên đường nhận chức thống đốc: “Nếu anh bằng đức độ của mình làm được những việc tốt khiến anh thấy tự hào đừng vì lí do gì mà ghen tị với các ông hoàng bà chúa

Vì nếu dòng máu mang tính di truyền, đức hạnh phải lo tu dưỡng mới có và đức hạnh tự nó có giá trị cao hơn dòng máu” [6,316] Những lời lẽ này, thật kì

lạ, tác giả của nó lại là chủ nhân của những hành động đáng cười

Bên cạnh ông chủ Don Quijote được miêu tả cụ thể, tường tận từ hành động đến tính cách, Cervantes còn chú trọng đến người bạn đường của chàng, bác giám mã Sancho Pansa trong thế đối sánh

Ngược lại với ông chủ của mình, Sancho Pansa xuất thân từ tầng lớp nông dân “thấp cổ bé họng” Khác với vẻ bề ngoài cao lêu khêu, xương xẩu của Don Quijote là một thân hình vừa lùn vừa béo của bác giám mã Sancho Pansa Là một người xuất thân từ tầng lớp tiểu nông cho nên bác giám mã ấy có lối sống thực tế đến mức thực dụng Trong đầu của bác giám mã Sancho Pansa, vấn đề ăn uống luôn được coi trọng, thường xuyên được bác ta chú ý nhắc nhở Khi ông chủ nói rằng với người hiệp sĩ giang hồ cả tháng không ăn uống gì là một vinh

dự thì Sancho Pansa đối đáp lại hóm hỉnh: “Từ nay tôi sẽ nhét đầy các thứ quả khô vào túi hai ngăn để ngài dùng vì ngài là hiệp sĩ còn tôi không phải là hiệp sĩ nên sẽ kiếm những món có nhiều chất bổ béo hơn” [1.77]

Đã rất nhiều lần ông chủ của anh mải mê với những chuyện đâu đâu thì bác giám mã Sancho Pansa lại chúi đầu vào tìm cái ăn, đánh hơi rất nhanh với