Hình tượng người lính trong văn xuôi sau 1975

Trong cuộc gặp mặt và trao đổi về đề tài chiến tranh trong văn học 35năm qua, ở bài viết "Nghĩ về cái mới trong tiểu thuyết của ta hiện nay" trongBáo nhân dân ngày 25/5/1988, Nguyễn Văn

Bộ giáo dục và đào tạo

Trờng Đại học Vinh

Khoa NGữ văn

==========

Hoàng Thị Hảo

Hình tợng ngời lính trong văn xuôi sau 1975

Khoá luận tốt nghiệp

Chuyên ngành : Văn học Việt Nam

dám đứng dậy chống lại nhiều kẻ thù xâm lợc lớn mạnh để bảo vệ nền độc lậpnớc nhà

Với đại thắng mùa xuân năm 1975 nớc ta hoàn toàn độc lập Cả haimiền Nam -Bắc phải bớc vào những thử thách mới: đó là vừa bảo vệ Tổ quốc,vừa xây dựng đất nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa Những biến động lịchsữ xã hội lớn lao ấy kéo theo cuộc cách mạng trong đời sốngvăn hoá của dântộc Cùng với sự đổi thay của đất nớc,văn học cũng có những bớc "chuyểnmình"lớn lao.Một giai đoạn văn học mới đã ra đời, nó kế thừa những thành tựu

đã đạt đợc của văn học 30 năm chiến tranh, đồng thời có những bớc đổi mới

đáng ghi nhận

Chiến tranh đã đi qua , đất nớc đang đợc hồi sinh, và ngày càng pháttriển về mọi mặt Nhng dấu ấn của một thời đau thơng tàn khốc do bom đạncủa chiến tranh vẫn còn in đậm trong ký ức của mỗi ngời Văn học cũng pháttriển cùng với sự đi lên của đất nớc Nó phản ánh cuộc sống trong sự phong

phú , đa dạng "nhiều màu sắc", nhng nó không vì sự chảy trôi của thời gian mà

bỏ quên quá khứ Văn học vẫn viết về chiến tranh, về những con ngời đã làmnên những dấu ấn vẻ vang Nhng các nhà văn đã tìm tòi, đào sâu khám phátrong chiều sâu bí ẩn của nó

Hơn năm thập kỷ qua, mảng đề tài viết về chiến tranh và ngời lính vẫn làcảm hứng chủ đạo, là dòng chảy, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt nền văn học dân tộc

Và sáng tạo nghệ thuật trong giai đoạn sau 1975 là cả một quá trình trăn trở,

đổi mới Chiến tranh đã lùi vào quá khứ, trang sử vàng của dân tộc đã khép lạimột thời oanh liệt và đau thơng, mở sang trang mới với nhiều vận hội mới.Thế nhng ngời viết vẫn không ngừng nghiên cứu khám phá nó chỉ có điều: ởmỗi giai đoạn lịch sử khác , nhau nhà văn sẽ có cái nhìn khác nhau, t duy nghệthuật của họ cũng có sự thay đổi Đời sống xã hội đổi thay, thị hiếu bạn đọcthay đổi, đòi hỏi ngời sáng tạo phải đổi mới t duy nghệ thuật Vì vậy văn họcsau năm 1975 đã xuất hiện một quan niệm nghệ thuật mới về con ngời Cùngvới cái nhìn khách quan, vừa đa chiều, vừa khái quát, vừa cụ thể , các nhà văn

đã giúp ngời đọc hôm nay có cái nhìn toàn diện hơn về ngời lính, về cáchmạng Đây là lý do để ngời viết chọn đề tài này

Bên cạnh đó, thế hệ trẻ chúng tôi sinh ra và lớn lên trong hoàbình Chúng tôi không đợc trực tiếp chứng kiến không khí hào hùng của dântộc, không đợc tận mắt mình chứng kiến những đau thơng mất mát Những gìchúng tôi biết về chiến tranh, về những con ngời kiên cờng anh dũng trongchiến trận từ ''sử sách'' có cả văn học trong đó Trong đó ngoài sử sách, cách

tốt nhất, điều kiện tốt nhất là tiếp cận tìm hiểu qua văn học Mà cụ thể ở đây làtìm hiểu qua một số tác phẩm sau năm 1975 viết về mảng đề tài này.

Chọn đề tài này cũng là tìm hiểu về cái mới trong việc phản ánh về conngời, đặc biệt là những ngời lính qua cái nhìn của con ngời thời hậu chiến

Hơn nữa, mảng đề tài này đã đợc chọn giảng trong chơng trình giảngvăn ở trờng phổ thông Cho nên, việc đi sâu vào nghiên cứu khám phá nhữngcái mới trong mảng đề tài này sẽ mang một ý nghĩa thực tiễn, đó là hiểu sâusắc hơn, giảng đúng, giảng hay những tác phẩm đã chọn

2.Lịch sử vấn đề

Trong sự phát triển của nền văn học hiện đại Việt Nam, mảng đề tài vềchiến tranh và ngời lính cách mạng, chiếm một vị trí quan trọng cả về số lợng

và chất lợng Điều đó góp phần vào việc xác định diện mạo , thành tựu, sự tác

động xã hội và tính đặc thù của cả nền văn học dân tộc Từ sau đại thắng mùaxuân 1975 đến nay, đã có nhiều ý kiến, bài viết về vấn đề này:

1 Bùi Việt Thắng - Văn xuôi gần đây và quan niệm về con ngời, Tạpchí văn học số 6 - 1991

2 Nguyên Ngọc - Văn xuôi sau 1975, thử thăm dò đôi nét về quy luậtphát triển Tạp chí văn học số 4 - 1991

3 Ngọc Trai - Sự khám phá về con ngời Việt Nam qua chuyện ngắn vănnghệ quân đội - H 1987 - số 10

4 Thiếu Mai - Từ Dấu chân ngời lính tới Những ngời đi từ trong rừng

ra Nghĩ về Nguyễn Minh Châu, Văn nghệ Quân đội - H, 1983 - Số 4 (tháng

12 Nhiều tác giả - "Một thời đaị mới trong văn học" (NXB văn học1996)

13 Nhiều tác giả - "Văn học 1975 - 1985 tác phẩm và d luận" (NXBHội nhà văn)

14 Nhiều tác giả - "Kỷ yếu Hội thảo 5 năm ngày mất Nguyễn MinhChâu" (Hội nhà văn Nghệ an 1996)

Trong các bài viết của các tác giả, có một số ý kiến cần chú ý là :

1) "Văn xuôi sau 1975- Thử thăm dò đôi nét về quy luật phát triển" củaNguyên Ngọc Tác giả đã khái quát tiến trình phát triển của văn học Việt Nam,theo ông hai chữ "quán tính" rất đáng chú ý Nguyên Ngọc đã khẳng địnhnhững bớc đi phù hợp với lịch sử văn học và sự phù hợp đó biểu hiện bằng sự

ra đời của thể loại văn học trong từng thời điểm khác nhau Kết luận cuối cùngcủa tác giả đã đợc nhiều ngời quan tâm "Hành trình văn học ta mấy năm qua,

từ cố gắng rút ra khỏi đề tài số phận chung của khối cộng đồng đồng nhất đi

đến hiện thực Xã hội ngổn ngang với nhiều tính chất tả thực vội vã, rồi tiếptục đi sâu vào thế giới bên trong từng con ngời, cuộc hành hơng vô tận, cuộctìm hiểu khó nhọc bên trong thế giới riêng từng con ngời ( ) Nhiều mặt

"mới" (tức là cha biết hoặc bị né tránh lâu nay ) của đời sống con ngời đợckhai thác, hoặc ít ra đợc bắt đầu chạm đến"

2 Trong cuộc gặp mặt và trao đổi về đề tài chiến tranh trong văn học 35năm qua, ở bài viết "Nghĩ về cái mới trong tiểu thuyết của ta hiện nay" trongBáo nhân dân ngày 25/5/1988, Nguyễn Văn Bổng viết : "Ngày nay chúng ta đ-

ợc phép viết về cái xấu, đợc khuyến khích thúc dục, các biển cấm bị tháo gỡ.Chân lý đợc khôi phục, mọi ngời đều bình đẳng trớc pháp luật, đều phải lôi ratrớc d luận nếu làm sai Mới là chỗ đó, văn học đợc khôi phục trách nhiệm,khôi phục tác dụng, đợc góp tiếng nói tích cực vào quá trình dân chủ hoá trongxã hội"

3 Trong cuộc gặp mặt và trao đổi về đề tài chiến tranh trong văn học 35năm qua, ở bài viết "Từ tấm lòng ngời viết" Tạp chí VNQĐ số 6 - 1980,Nguyễn Trọng Oánh đã nói : "Phải lấy con mắt nhìn hôm nay để soi vào sựkiện hôm qua, con mắt nhà văn hôm nay nhìn lại sự việc hôm qua thờng tỉnhtáo hơn, khách quan hơn Điều đó có thật Nhng ngày hôm nay bao giờ cũng làngày kế tiếp hôm qua Hiện thực luôn phát triển và bổ sung cho nhau Cái hômnay bao giờ cũng là do cái hôm qua mà có Muốn có cái nhìn khái quát, cần

có cái nhìn cụ thể Phải nhìn cái nhìn cụ thể hôm qua thì mới có độ lùi kháiquát hôm nay"

4 Nhà văn Hữu Mai, trong công trình "40 năm văn học viêt về đề tàichiến tranh, thành tựu và trách nhiệm" - NXB VH 1985 đã viết : "Tác phẩmviết về chiến tranh đã mang những sắc thái mới Một số đi vào những đề tàirộng lớn của chiến tranh Một số laị có xu hớng khai thác những bình diện cha

đợc đề cập đến nhiều trong những tác phẩm trớc đây nh : Cái đau thơng , cáimất mát, ác liệt, cái thấp hèn, những vấn đề thuộc đạo đức trong chiến tranh.Tiểu thuyết hiện nay bám sát hiện thực, nhìn thẳng vào thực trạng, nói ra thẳngnhững gì mình và mọi ngời quan tâm"

Ngoài các công trình, các bài nghiên cứu phê bình, còn có các cuộc hộithảo luận bàn về một số tác phẩm văn xuôi viết về ngời lính cũng nh là viết vềchiến tranh, do Báo văn nghệ tổ chức vào các năm Nh 1991 thảo luận về tiểu

thuyết đoạt giải Bến không chồng của Dơng Hớng, và Thân phận tình yêu

Bảo Ninh

Nhìn chung cái bài nghiên cứu phê bình đêu thống nhất ý kiến cho rằng:Văn học nói chung, và văn xuôi nói riêng sau 1975, viết về chiến tranh đadạng hơn phong phú hơn, chân thực hơn, táo bạo hơn với nhiều suy ngẫmnhiều khám phá Đặc biệt văn xuôi sau 1975 tập trung khai thác và tô đậm sốphận ngời lính trong và sau chiến tranh Trong văn xuôi giai đoạn này, nhânvật ngời lính đợc đặt ra với t cách là con ngời cá thể với tất cả chung riêng củaxã hội Điều này cũng đợc Hồ Phơng khẳng định : "Nhà văn khám phá và biểuhiện tâm hồn tính cách, sức sống của con ngời qua những số phận khác nhautrong muôn vàn s kiện xẩy ra trong cuộc sống [15 ; 133]

Nhìn chung các bài viết dù khái quát hay cụ thể thì các nhà nghiên cứuphê bình cũng đã nói đợc một số vấn đề cơ bản, nhng cha có một bài viết haycông trình nào đề cập một cách có hệ thống hình tợng ngời lính trong văn xuôisau 75 (mà mới chỉ đề cập tới hình tợng ngời lính trong một số tác phẩm củamột hay vài tác giả cụ thể

Luận văn này sẽ tiếp thu những ý kiến đúng đắn, những tác phẩm đợc dluận chú ý để chứng minh hình tợng ngời lính trong văn xuôi sau 1975 mà cácnhà nghiên cứu, các nhà văn do khuôn khổ của một bài viết ngắn không có

điều kiện làm Qua đó chúng tôi cũng đóng góp một số ý kiến nhỏ cá nhân củamình về vấn đề này

3 Đối tợng nghiên cứu và nhiệm vụ khoá luận

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Do khuôn khổ của một luận văn đại học và thời gian có hạn, chúng tôichỉ đề cập tới một số tác phẩm tiêu biểu sau :

- Một số tác phẩm của Nguyễn Minh Châu

- Tác phẩm Thời xa vắng của Lê Lựu.

- Tác phẩm Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh

- Tác phẩm Thân phận tình yêu của Bảo Ninh

- Tác phẩm Ăn Mày dĩ vãng của Chu Lai

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tái hiện một cách đầy đủ, có hệ thống nội dung của các tác phẩm sau

1975 khi viêt về hình tợng ngời lính Đồng thời phân tích những nét đặc sắccủa các tác phẩm sau 1975 khi viết về vấn đề này, chỉ ra những nét khác biệt

đổi mới gì so với các tác phẩm trớc 1975

4 Phơng pháp nghiên cứu

Xuất phát từ lịch sử của đề tài chúng tôi sử dụng những phơng pháp:

Đọc tái hiện, phân tích, bình luận khái quát tổng hợp, kế thừa những ý kiến

đúng đắn đồng thời góp một số ý kiến nhỏ vào đề tài này

Mặt khác chúng tôi còn sử dụng phơng pháp so sánh (So sánh các tácphẩm trớc và sau 1975 để thấy rõ hơn những nét mới mẻ khác biệt trong hìnhtợng ngời lính ở hai giai đoạn )

5 Cấu trúc của khoá luận

Nội dung chính của khoá luận gồm 3 phần

Chơng 2: Hình tợng ngời lính trong văn xuôi sau năm 1975

Chơng 3: Nghệ thuật thể hiện hình tợng ngời lính trong văn xuôi sau

1975

Phần kết luận

Tµi liÖu tham kh¶o

Chơng 1:

Những vấn đề lý luận

1.1 Quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con ngời.

Văn học là nhân học Đối tợng chủ yếu của nó là con ngời Không thể

lý giải thơ, văn mà bỏ qua con ngời đợc thể hiện trong đó Không chỉ có conngời thực tế, mà còn là quan niệm về con ngời ấy một cách thẩm mỹ, nghệthuật, hay nói cách khác đó là quan niệm nghệ thuật về con ngời

Văn học là một sáng tạo nghệ thuật Nhiệm vụ của các nhà văn là sángtạo ra những con ngời trong tác phẩm Họ tất yếu phải hình dung con ngời trênphơng diện nghệ thuật Chính trên sự hình dung đó mà các nghệ sĩ dã làm racái mới cho nghệ thuật Quan niệm nghệ thuật về con ngời là khái niệm chỉphạm vi sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con ngời của nhà văn

Nhà văn miêu tả con ngời trong tác phẩm không bao giờ là sự sao chépchụp ảnh Vì tâm hồn nhà văn không phải là tấm gơng để cho sự vật phảnchiếu vào Hơn nữa nhân vật trong tác phẩm phần nhiều không phải là đã cósẵn để nhà văn t thể mà sao chép lại, mà nhà văn tự thế tạo ra nhân vật, nhàvăn phải là "Ngời thợ kim hoàn" năng động, tháo vát, kiên trì, để tôi luyện cho'' đứa con tinh thần " của mình thêm lung linh toả sáng Tác giả kể ra, miêu tả

ra nhân vật và bao giờ nhân vật cũng hiện ra theo cách hình dung, cảm nhậncủa tác giả

Quan niệm nghệ thuật về con ngời là nguyên tắc cảm nhận thẩm mỹ vềcon ngời, nằm trong cách miên tả thể hiện của tác giả qua tác phẩm Hay nóimột cách cụ thể là quan niệm nghệ thuật về con ngời là cách cắt nghĩa, cách

đánh giá, lý giải của nhà văn về phẩm chất, số phận và tơng lai của con ngờithông qua hệ thống hình thức nghệ thuật mà nhà văn sáng tạo ra trong tácphẩm

Quan niệm nghệ thuật về con ngời cũng chịu ảnh hởng của quan niệmtriết học, tôn giáo , pháp luật, đạo đức về con ngời Nhng quan niệm nghệthuật về con ngời là một giá trị độc đáo, không lặp lại các quan niệm trên Nókhác với quan niệm triết học về con ngời là ở chỗ, triết học sử dụng t duy lôgíc

để khám phá trìu tợng về con ngời Còn nghệ thuật sử dụng t duy hình tợng đểnói quan niệm về con ngời một cách cụ thể cảm tính thông qua hệ thống hìnhthức tác phẩm

Chúng ta cần phân biệt đợc quan niệm nghệ thuật về con ngời nh mộtphạm trù t tởng, đạo đức xã hội với quan niệm nghệ thuật về con ngời nh một

phạm trù thẩm mỹ Giáo s tiến sĩ Trần Đình Sử nhận xét rằng : "Việc phân tích

thi pháp nhân vật theo quan niệm của chúng tôi là miêu tả nhân vật, ít quan tâm đến nhân vật này, , mà quan tâm đến con ngời đợc cảm nhận qua các nhân vật loại này, hoặc miêu tả nhân vật của tác giả này thuộc tác giả tác phẩm này" [ 20; 29]

Vấn đề quan niệm nghệ thuật về con ngời thực chất là "vấn đề tính năng

động nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực, lý giải con ngời bằng các

ph-ơng tiện nghệ thuật là vấn đề phạm vi chiếm lĩnh vực đời sống của một hệ thống nghệ thuật là khả năng thâm nhập của nó vào các miền khác nhau của cuộc đời" [18 ; 20 ] Một khi cha có sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật

về con ngời, thì sự tái hiện các hiện tợng đời sống khác nhau chỉ có ý nghĩa mởrộng trên cùng một chiều Việc đổi mới quan niệm nghệ thuật về con ngờitheo hớng hiện thực khiến cho khả năng chiếm lĩnh con ngời của văn học ngàycàng sâu sắc hơn phong phú hơn và vì thế nhân bản hơn

Và nói đến quan niệm nghệ thuật về con ngời là nói đến sự sáng tạo chủquan của ngời nghệ sĩ khi phát hiện những mặt khác nhau trong thế giới conngời còn bị che lấp Ngay cả khi miêu tả con ngời giống hay không giống sovới đối tợng, nó cũng là sự phản ánh, khám phá về con ngời của nhà văn Nóphản ánh cấu trúc nhân cách con ngời và các hình thức phức tạp tơng ứng trongquan hệ, nhân sinh Bởi vì, chính con ngời nhiều khi cũng không hiểu nổichính bản thân mình mà chỉ có nghệ thuật mới phát hiện ra tính ngời cha bịtiêu diệt hoàn toàn ở kẻ cớp Vì trong tình huống kia nó là ác quỷ, nhng trongtình huống này nó là vị thánh đức nhân Nhà văn muốn nêu quan niệm củamình về con ngời thì phải hiểu con ngời, và không nên đánh giá con ngời bằngnhững bản mẫu về những giá trị cho trớc Cần phải khẳng định con ngời trongtình huống cụ thể để lý giải và đánh giá nó

Bên cạnh đó , quan niệm nghệ thuật về con ngời còn mang dấu ấn sángtạo riêng của cá tính ngời nghệ sĩ, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ Vì vậy màchính quan niệm nghệ thuật về con ngời rất riêng của mỗi nhà văn đã ảnh h-ởng chi phối đến cách xây dựng nhân vật, cũng nh triển khai nội dung tácphẩm

Quan niệm nghệ thuật về con ngời hớng tới con ngời trong mọi chiềusâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn đẻ đánh giá giá trị nhân văn của văn học.Ngời nghệ sĩ là ngời suy nghĩ về con ngời, cho con ngời, nêu ra những t tởngmới để hiểu về con ngời Do đó , càng khám phá nhiều quan niệm nghệ thuật

về con ngời thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, và càng đánh giá

đúng thành tựu của họ

Và một điểm nữa trong quan niệm nghệ thuật về con ngời là quan niệmnghệ thuật về con ngời tuy có nhiều điểm khác nhau rõ rệt, nhng giữa các nhàvăn trong cùng một thời điểm, một thời đại lại có những điểm tơng đồng, đánhdấu trình độ chiếm lĩnh con ngời trong từng giai đoạn lịch sử.

Cách mạng tháng tám -1945 thành công , mở ra thời đại mới trong lịch

sử, đồng thời mở ra thời đại mới cho văn học Qúa trình phát triển của văn học1945-1975, gắn với một quan niệm nghệ thuật về con ngời Và đó chính là sựxuất hiện con ngời quần chúng, con ngời chính trị, con ngời công dân nhữngcon ngời vì tập thể, vì nghĩa lớn,đẹp một cách hoàn thiện, hoàn mĩ Họ lànhững con ngời sử thi

Nhng sau khi 1975, hoà bình lập lại, đất nớc có nhiều biến đổi mới và

kéo theo sự đổi mới của văn học Bởi "nền văn học mới bao giờ cũng ra đòi với con ngời mới"(J.Bêsơ-nhà thơ Đức) Đó là sự xuất hiện con ngời đời t, con

ngời đợc nhìn nhận đầy đủ với tất cả sự phong phú đa dạng, phức tạp, bí ẩn và

đầy biến hoá của nó

Nh vậy có thể nói rằng, quan niệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn

sẽ chi phối cách cảm thụ, cách cắt nghĩa, cách lý giải về con ngời, về cách xâydựng hình tợng con ngời Sự phát triển của văn chơng gắn liền với sự phát triểntrong quan niệm về con ngời của nhà văn

1.2 Sự thể hiện quan niệm nghệ thuật về con ngời trong tác phẩm văn chơng

Quan niệm nghệ thuật về con ngời biểu hiện trong toàn bộ cấu trúc củatác phẩm văn học (nh trong đề tài, chủ đề, kết cấu, cốt truyện ) Nhng biểuhiện tập trung trớc hết ở các nhân vật, bởi "nhân vật văn học là con ngời đợcmiêu tả,thể hiện trong tác phẩm , bằng phơng tiện văn học "(giáo trình lý luậnvăn học, trang 61) Nhân vật văn học nào cũng biểu hiện cách hiểu của nhà văn

về con ngời theo một quan điểm nhất định và qua các đặc điểm mà anh ta lựachọn Nhân vật văn học chính là mô hình về con ngời của tác giả, tuy nhiênquan niệm nghệ thuật về con ngời phải là một Chẳng hạn ta thấy trong truyện

cổ tích "Tấm Cám", Tấm và Cám là hai nhân vật khác nhau nhng cùng thể

hiện một quan niệm nghệ thuật về con ngời Cũng vậy trong "Truyện Kiều"của Nguyễn Du, Thuý Kiều, Thuý Vân , Kim Trọng, Từ Hải là những nhân vậtkhác nhau nhng cũng đều thuộc một quan niệm nghệ thuật về con ngời

Và muốn tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngời thì phải xuấtphát từ các biểu hiện của nhân vật, thông qua các yếu tố tạo nên nhân vật Ng -

ời ta hiểu nhân vật văn học là một cấu tạo nghệ thuật bao gồm các yếu tố sau:Cách xng hô đối với nhân vật, tên gọi của nhân vật, chân dung nhân vật, ngoại

hình, trang phục, hành động, tâm lý, sinh lý, ngôn ngữ, giao tiếp Và thôngqua những sự biểu hiện của nhân vật, của con ngời trong tác phẩn thì chúng ta

đợc thấy rõ hơn về bức tranh đời sống trong tác phẩm cũng nh là hiện thựccuộc sống mà tác giả muốn phản ánh

Nh vậy, biểu hiện của quan niệm nghệ thuật về con ngời đợc thể hiện rõnhất qua nhân vật.Vì vậy, để miêu tả nhân vật thì chủ thể phải hiểu về con ngời

mà nhân vật là thể hiện cá biệt Từ cách xng hô gọi tên , miêu tả hay khôngmiêu tả chân dung, đến hành động đợc lặp đi lặp lại, tâm lý, ngôn ngữ củanhân vật đều thể hiện quan niệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn Chẳnghạn sự miêu tả chân dung nhân vật Thị Nở trong tác phẩm "Chí Phèo" củaNam Cao, đó không phải giản đơn là đặc điểm riêng cá biệt của nhân vật hoặc

là loại của nó mà đây chính là quan niệm về con ngời của Nam Cao

Và chúng ta thấy rằng từ quan niệm nghệ thuật về con ngời của mình,mỗi nhà văn đều hớng cho mình sự thể hiện cuộc sống để đa vào tác phẩm.Màcon ngời (nhân vật ) là biểu hiện rõ nhất trong bức tranh đời sống tác giả sángtạo nên

Tuỳ thuộc vào thế giới quan, vào cách cảm nhận, vốn sống, nhu cầuthẩm mỹ và hoàn cảnh lịch sử cụ thể mà mỗi nhà văn biểu hiện cuộc sống conngời trong tác phẩm nh thế nào Vì vậy mà trong hoàn cảnh nớc mất nhà tan,chịu sự áp bức của quân xâm lợc thì cuộc sống con ngời hiện lên với bao khókhăn vất vả trong cảnh mất tự do, trong thân phận là ngời dân nô lệ Nhng khitrong cảnh hoà bình, cuộc sống con ngời đợc ổn định,ấm no hơn thì ở con ngờilại hiện lên cuộc sống với bao lo toan vì cuộc sống cá nhân , riêng t, với những

sự phức tạp của nó

Ngợc dòng thời gian, lần theo những trang sách trong từng tác phẩm ởtừng xu hớng, trào lu, giai đoạn văn học chúng ta sẽ thấy rõ hơn về vấn đềnày

Chơng 2:

Hình tợng ngời lính cách mạng trong văn xuôi

Việt Nam sau năm 1975.

2.1 Những tiền đề xã hội - nghệ thuật.

Cuộc cách mạng tháng tám 1945 thành công là một bớc ngoặt vĩ đạitrong lịch sử dân tộc ta: mở đầu cho kỷ nguyên độc lập, tự do của dân tộc Tự

do cha đợc bao lâu thì giặc Pháp quay trở lại đánh chiếm miền Bắc Đất nớcthêm một lần chìm trong máu lửa chiến tranh Đánh Pháp cha xong ,thì giặc

Mỹ tràn tới Ba mơi năm ròng, dân tộc ta phải liên tiếp hai cuộc kháng chiếnchống thực dân Pháp và đế cuốc Mỹ để bảo vệ nền độc lập tự do và thống nhất

đất nớc Hoà trong không khí sôi sục của cách mạng là sự hớng về kháng chiến

"tất cả cho chiến thắng" của toàn Đảng, toàn dân , toàn quân ta Tất cả mọi

ng-ời cùng chung lng đấu cật, cùng đồng sức, đồng lòng nhất tề đứng lên bảo vệ

đất nớc với ý chí và quyết tâm sắt đá:

"Ta đi tới trên đờng ta tiếp bớc Rắn nh thép, vững nh đồng

Đội ngũ ta trùng trùng điệp điệp Cao nh núi dài nh sông

Chí ta lớn nh biển đông trớc mặt"

(Ta đi tới- Tố Hữu )

Với niềm tin ở tơng lai, ở phía trớc

"Xẻ dọc trờng sơn đi cứu nớc

Mà lòng phơi phới dậy tơng lai"

(Tố Hữu)

Những biến động lớn lao của lịch sử đã ảnh hởng mạnh mẽ tới văn học.Vì văn học bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống, nó phản ánh một cách chân thựckhách quan những gì xảy ra trong cuộc sống Và dới sự chi phối của lịch sử ,của chế độ xã hội mới, sau 1945, ở nớc ta, một nền văn hoá văn nghệ mới ra

đời và phát triển trong chiến tranh Đội ngũ các văn nghệ sĩ, đợc tôi luyệntrong cuộc kháng chiến chống Pháp Thực tế mới đã giúp cho các nhà văn vốnsống mới, đề tài mới để sáng tạo Trong cuộc chiến tranh chống Mỹ, với thực

tế xã hội "ra ngõ gặp anh hùng" đã mang lại cho nhà văn nguồn t liệu dồi dàotrong sáng tác Thời đại cho phép các nhà văn tự do ca ngợi sự nghiệp cáchmạng của tổ quốc Vì vậy, mà nhiều tác phẩm mang đậm khuynh hớng sử thi

và cảm hứng lãng mạn Bởi những năm tháng đó con ngời tuy đứng trong giankhổ tột cùng nhng tâm hồn chủ yếu sống với niềm tin yêu ấm áp của tình

đồng đội, đồng chí, của tình dân nghĩa Đảng và ánh sáng rực rỡ của lý tởng vàtơng lai Vì vậy những tác phẩm ra đời ở giai đoạn này hớng tới khai thácnhững đề tài chung của tập thể của dân tộc, cộng đồng, thiên về khẳng định cangợi với giọng điệu hào hùng Nhân vật trung tâm của tác phẩm là những conngời đại diện cho giai cấp, dân tộc, thời đại và kết t inh một cách chói lọinhững phẩm chất cao quý của cộng đồng

Với đại thắng mùa xuân năm 1975, nớc nhà đã hoàn toàn thống nhất Sựkiện vĩ đại này đã mở ra kỷ nguyên mới, vận hội mới Cuộc sống có nhiều biến

động, thay đổi, những khó khăn lâu dài và trớc mắt đang từng bớc đợc khắcphục Tuy vậy cái xấu, cái ác, tệ nạn xã hội, và những khó khăn phức tạp vẫn

đang tồn tại trong cuộc sống Vì vậy văn học phải có những đóng góp vào việcxác định những chuẩn mực, những giá trị chân chính trong xã hội, mặc dùnhận thức đợc toàn diện "khuôn mặt" của cuộc sống mới không phải là điều dễdàng

Và sau 1975 với yêu cầu bức thiết của lịch sử, khuynh hớng sử thi vàcảm hứng lãng mạn trong văn học không còn phù hợp , không đáp ứng với thịhiếu thẩm mỹ của ngời tiếp nhận Nhu cầu cổ vũ động viên, ca ngợi không cònphù hợp, không đáp ứng đợc thị hiếu thẩm mỹ của ngời tiếp nhận Nhu cầu cổ

vũ, động viên, ca ngợi không còn là vấn đề bức xúc cấp thiết nữa "Ngời đọc mới hôm qua còn mặn mà là thế mà bỗng dng bây giờ quay lng lại với anh"

[11; 57]

Xét đến cùng mọi sự đổi mới, cách tân văn học đều xuất phát từ sự thay

đổi về t duy nghệ thuật , đặc biệt là sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật vềcon ngời Trong văn học Việt Nam, quan niệm nghệ thuật về con ngời luônluôn có sự vận động và phát triển Con ngời lý tởng của văn học trung đại chủyếu là kẻ sĩ, là tài tử giai nhân; văn học 1930 - 1945 chú ý đến những thanhniên trí thức hoặc hớng về tìm hiểu số phận, phẩm chất của những con ngờinhỏ bé, những nạn nhân xã hội Trong giai đoạn 1945 - 1975 thực tế cáchmạng mang lại cho ngời cầm bút những định hớng mới về quan niệm nghệthuật con ngời Con ngời trong văn học 1945 - 1975 là con ngời sống với cộng

đồng, xả thân vì nghĩa lớn, họ tìm thấy ý nghĩa cuộc đời trong sự gắn bó vớicộng đồng

Và đến sau 1975 đặc biệt là những năm 80 do nhu cầu thẩm mỹ mới củabạn đọc, và đợc sự động viên khuyến khích của Đảng, văn học của chúng ta đã

có sự cách tân đổi mới Đây là thời kỳ văn xuôi có sự chuyển mình "trở dạ".Nghị quyết 05 về văn học nghệ thuật đã mở ra trong đời sống văn nghệ một cơchế quản lý tạo điều kiện cho văn học nói chung và văn xuôi nói riêng phát

triển Nó mang những tố chất mới so với thời kỳ trớc đó - thời kỳ mà nhữngtác phẩm hay nhất là những tác phẩm về đề tài chiến tranh ở đó là thế giớicủa cái cao cả, cái đẹp, đang vơn lên trên sự tàn phá, huỷ diệt của bom đạn, là

thế giới của lòng dũng cảm, của tình ngời, của lòng chung thuỷ "Nhng khi những biến động xã hội luôn luôn tác động đến cuộc sống, số phận của con ngời đổi thay, những vấn đề thế sự và nhân sinh luôn đặt ra những câu hỏi và dày vò lơng tâm của mỗi con ngời thì ngời viết cũng phải suy nghĩ và có thái

độ thích hợp" [7; 32]

Nếu nh trớc đây con ngời là đối tợng hầu nh chỉ để ca ngợi hay phê phánthì giờ đây đợc nhà văn đi vào thế giới nội tâm, đi vào số phận, tìm đến nhữngvấn đề cụ thể, đời thờng mà vẫn mang ý nghĩa nhân loại

ở bình diện t duy nghệ thuật cũng có sự đổi mới : Văn xuôi sau 1975chuyển dần từ t duy sử thi sang t duy tiểu thuyết Hiện thực đời sống thay đổikhác trớc đây rất nhiều, đòi hỏi các nhà văn cần có cách tiếp cận hiện thựcmới Văn học lúc này không chỉ chú trọng vào hai đề tài Tổ quốc và Chủ nghĩaxã hội nh trớc Một mảng hiện thực lớn trớc đây hầu nh bị bỏ quên nay đợc

đặc biệt chú ý : đó là vấn đề đời t, đời thờng và thế sự đạo đức "Hình nh cómột quan niệm mới ở mỗi nhà văn sau 1975, mọi vấn đề của cuộc sống haynói một cách khác tất cả những gì liên quan đến con ngời đợc các nhà vănquan tâm và đa vào văn học Từ những vấn đề lớn nh lý tởng sống đấu tranhgiải phóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội, đến những vấn đề nhỏ nhấttrong cuộc sống đời thờng đều đợc các nhà văn quan tâm Nếu nh văn học trớc

đây quan tâm đến số phận, hạnh phúc chung của cả cộng đồng, của cả dân tộcthì nay các nhà văn quan tâm đến từng số phận cá nhân Cảm hứng sử thi thời

kỳ 1945 - 1975 hớng ngòi bút của ngời nghệ sĩ vào việc khám phá ca ngợinhững con ngời tiên tiến, con ngời anh hùng Đó là những hình mẫu lý tởngcủa một thời kỳ vinh quang và oanh liệt, những con ngời của một sự nghiệp

chung, xả thân vì nghĩa lớn, vì tập thể "Mình vì mọi ngời" là lẽ sống đạo đức

của con ngời trong văn học sử thi Họ xuất hiện trong các trang văn, vần thơ

nh là sự đại diện trọn vẹn cho đất nớc, cho lý tởng, lơng tâm khí phách của thời

đại Họ đẹp một cách toàn diện, toàn mỹ nh những viên ngọc không tỳ vết".[17] Ngợc lại các tác phẩm sau 1975 viết về đời t, đời thờng, thế sự đạo đứcthì lại hớng tới những con ngời đời thờng, con ngời bình thờng trong cuộcsống, những số phận cá nhân hết sức phức tạp Sự khác biệt giữa những conngời đợc đa vào tác phẩm qua hai thời kỳ là ở chỗ: Nếu nh nhân vật trong vănhọc 1945 - 1975 là những con ngời mẫu mực lý tởng mà Đảng, cách mạng,nhà văn mong muốn để nêu gơng cho mọi ngời noi theo học tập, thì đến văn

học sau 1975 con ngời hiện lên vốn có nh trong cuộc sống Nh vậy, con ngờibình thờng, đời thờng, trớc đây (1945 - 1975 ) hầu nh bị bỏ quên thì nay đợccác nhà văn đặc biệt chú ý khám phá và miêu tả sâu sắc.

Trớc đây với t duy sử thi và cảm hứng lãng mạn, cách nhìn cuộc đời vàcon ngời của các nhà văn chủ yếu là cách nhìn đơn giản, một chiều, phiến diện

và hết sức rạch ròi thiện - ác ; địch - ta ; cao cả - thấp hèn, không hề có sự phatrộn trong các lĩnh vực ấy Tâm hồn con ngời ít phức tạp, không có sự giằng xénội tâm trong việc giải quyết mâu thuẫn giữa cái chung và cái riêng, giữanghĩa vụ và quyền lợi riêng t Ngời đọc có cảm giác nắm bắt, hiểu đợc con ng-

ời một cách dễ dàng

Tiếp xúc với con ngời văn học sau 1975, ngời đọc có cảm nhận ngợc lại,con ngời ở đây là một tiểu vũ trụ vô cùng phức tạp, chiều sâu tâm hồn khó nắmbắt Cái xấu, cái tốt đan xen một cách lẫn lộn, có khi cái cao cả, cái thấp hèncùng tồn tại trong một con ngời Nhiều khía cạnh mới trong tính cách con ngời

đời thờng đợc các nhà văn sau 1975 khám phá, khai thác ''Đó là những con ngời đợc nhìn nhận trong nhiều mối quan hệ phong phú và phức tạp , con ngời với những niềm vui và nỗi buồn, trong sự phần khởi và khổ đau, trong niềm tin và hoài nghi chính đáng Họ đẹp trong chất thép và cả sự mềm yếu"

[17; 10] Bên cạnh đó quan niệm nghệ thuật về con ngời đổi mới đã khiến

ng-ời viết phải mở rộng chân trng-ời tìm kiếm của mình đến những góc khuất và nhìn

thấy ngoài cái "con ngời xã hội kinh điển còn có một loạt những con ngời trong cùng một xã hội và ngay trong cùng một con ngời" [7; 32] Có thể nói

đây là thời kỳ mà trong văn học con ngời đợc soi chiếu từ rất nhiều phía

Nh vậy, văn xuôi sau 1975 đã bổ sung một mảnh hiện thực to lớn trong

đời sống mà văn học 1945 - 1975 trớc đây hâù nh bị bỏ quên Chính vì vậyhiện thực cuộc sống trong các trang văn đầy đủ, phong phú hơn, gần hơn với

hiện thực vốn đang tồn tại Văn học lúc này "thực hơn" "đời hơn" [17] và

mảng văn học viết về hình tợng ngời lính sau 1975 cũng không đi ra ngoài xuhớng này Tiếp cận và đi sâu tìm hiểu một số tác phẩm văn xuôi viết về ngờilính chúng ta sẽ thấy rõ hơn hình tợng ngời lính trong văn học phong phú dadạng hơn, với tất cả đặc điểm của đời t, đời thờng

2.2 Khái quát về hình tợng ngời lính trong văn xuôi trớc 1975

Văn học giai đoạn 1945 - 1975 là văn học của những sự kiện lịch sử, của

số phận toàn dân, của chủ nghĩa anh hùng Nhân vật trung tâm là những conngời đại diện cho giai cấp, dân tộc, thời đại Những con ngời này kết tinh mộtcách chói lọi những phẩm chất cao quý của cộng đồng, là hình tợng của thời

đại Họ chính là ngời lính cách mạng

Cuộc kháng chiến trờng kỳ của dân tộc đã đem lại cho nhà văn nhữngphát hiện lớn lao Trớc hết đó là sức mạnh quật khởi của dân tộc - con ngờiViệt Nam hiện ra với một vẻ đẹp mới lạ khác thờng Và với sự nhạy cảm củamình, ngời nghệ sĩ đã nhận thức đợc sức mạnh của "cả dân tộc vơn mình tới

ánh sáng", nhà văn đã phát hiện ra hình tợng nghệ thuật quan trọng bậc nhấtcủa văn học thời kỳ kháng chiến, đó là con ngời quần chúng

Thật vậy, ngời lính là hình tợng trung tâm xuyên suốt hầu hết các sángtác, những ngời lính ấy đợc đặt trong quan niệm "con ngời quần chúng" củacác nhà văn Ngời lính hiện lên trong đám đông tập thể, đám đông quầnchúng

Trong cảm hứng sáng tạo của các nhà văn, ngời lính trở nên rất đỗi thânthiết và tự hào ở đâu cũng thấy ngời lính rất đẹp, đẹp một cách hoàn hảo,hoàn mỹ không hề tìm thấy ở các anh một vài khuyết điểm Dờng nh họ là kếttinh những phẩm chất rất đẹp của nhân dân , hay nói đúng hơn họ là những

viên ngọc lung linh không hề có " tỳ vết"

Ta bắt gặp hàng loạt sáng tác của các nhà văn dựng lên những con ngời

nh thế Đó là anh hùng Núp trong tác phẩm Đất nớc đứng lên của Nguyên

Ngọc - Đây là một minh chứng về ngời anh hùng của quần chúng cách mạng,mang vẻ đẹp của quần chúng vừa phi thờng, vừa bình thờng Hay nh chị út

Tịch trong truyện ký Ngời mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, chị Sứ trong tác phẩm Hòn Đất của Anh Đức tất cả họ đều là những ngời lính, ngời chiến sĩ

đầy anh dũng

Hình tợng ngời lính - Con ngời anh hùng trong thời kỳ này, ngoài khíacạnh dũng cảm, hy sinh, kiên trì, còn đợc khắc họa thêm ở tài năng tạo nêntính cách khó quên Thông thờng tính cách ngời lính đợc phát triển theo mộtchiều nhất định, chỉ có tốt mà không có xấu, chỉ có thiện mà không có ác.Trong sáng tác của các nhà văn giai đoạn này, hình tợng ngời lính xuất hiệntrong tác phẩm trên nền phông : khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn.Chất sử thi và cảm hứng lãnh mạn kết tinh đậm đặc trong hình tợng ngời lính

Họ là những con ngời sử thi, con ngời đại diện cho đầy đủ tầm vóc sức mạnh,

ý chí, khát vọng của cộng đồng, dân tộc đất nớc

Dấu chân ngời lính - đợc coi là một trong những tác phẩm tiêu biểu

nhất cho văn xuôi chống Mỹ Hình tợng ngời lính ở đây trở thành trung tâm vàxuyên suốt tác phẩm Những ngời lính đi vào chiến dịch Khe Sanh (1968) dớingòi bút của Nguyễn Minh Châu là những con ngời mang lý tởng cách mạnglớn lao và ý chí mãnh liệt Tâm hồn của họ tràn đầy sức sống Họ là hiện thâncho sức mạnh, cho phẩm chất dân tộc

Có thể nói rằng : đến tiểu thuyết Dấu chân ngời lính Nguyễn Minh

Châu đã góp phần quan trọng vào việc đẩy những hình tợng anh hùng, hình ợng ngời lính trong văn học lên gần với những điển hình mà công chúng ngày

t-đêm mong đợi Và trong tác phẩm vẻ đẹp của các thế hệ ngời lính đợc nhà vănmiêu tả khá hoàn chỉnh

Chính uỷ Kinh đại diện cho thế hệ cha anh, anh đã từng tham gia đánh

đế quốc Pháp , anh là một trong những ngời đặt dấu chân đầu tiên lên đờngmòn Hồ Chí Minh Là một chỉ huy có tài, anh suốt một đời hy sinh quyền lợicá nhân cho cách mạng Đồng thời ở anh còn là sự chân thành, kiêm tốn đốivới lớp trẻ

Nhà văn đã xây dựng nên cả một thế hệ những ngời lính anh hùng.Những ngời cha anh hùng nh Kinh, thì tất nhiên sinh ra những đứa con anhhùng Lữ kế thừa tinh thần dũng cảm, sẵn sàng hi sinh vì tổ quốc của thế hệ

cha anh đi trớc Suy nghĩ của Lữ tiêu biểu cho lớp trẻ ''chúng tôi đã chịu ơn lớp ngời sinh ra mình và chúng tôi cần xứng đáng với những đứa con Khi giặc tràn đến Lữ đã có hành động hết sức dũng cảm: anh đã gọi pháo của ta rót xuống bọn địch và cũng chính là ở trên đầu mình nữa'', khi biết mình không

thể thoát khỏi tay địch anh đã nói dối là mình đã rút khỏi chốt để các ban yêntâm Lữ đã hi sinh trên đồi 475 bằng một hành động vô cùng dũng cảm Anhchiến đấu dũng cảm trên cơng vị công tác của mình - chiến sĩ thông tin, và anh

đón nhận cái chết một cách nhẹ nhàng Đó là một mẫu ngời đẹp, đẹp trongtâm hồn đẹp trong cách sống và ngay cả lúc chết Nguyễn Minh Châu miêu tảcái chết của anh thật buồn nhng lại ngới sáng lên vẻ đẹp của ngời chiến sĩ trẻ

anh hùng ''ngời chiến sĩ điện thanh ấy trớc lúc hi sinh còn ngẩng cao đầu lên một lần cuối Trên nền trời rất cao, và xanh, lá cờ đỏ một lúc một thắn tơi

đang bay, lá cờ mỗi lúc càng tiến dần đến trớc mặt Rồi anh nhắm mắt hẳn Những mái tóc rất xanh rối bù dính bết máu phủ kín cả vầng trán lấm tấm mồ hôi đã trắng nhợt, dờng nh từ ngực anh chiếc đài vẫn nói sang sảng'' [1; 530]

Trong tác phẩm, thì nhân vật Lữ đợc tác giả dành nhiều công phu xâydựng hơn cả Nó có ý nghĩa điển hình cho lớp ngời mới trong quân đội ngày

nay, ngời chiến sĩ trẻ ở thời chống Mỹ ở anh "chứa đựng cả niềm vui và nỗi buồn , cả hoài bảo và lý tởng của cả một thế hệ tuổi trẻ" Đó là niềm say mê

thực hiện vơn tới lý tởng, là độ chín của sự giác ngộ giai cấp, là sự trởng thànhcủa nhân cách mới, là sự vững vàng về trí thức

Bên cạnh nhân vật Lữ, ta còn thấy những gơng mặt nh Khuê, Lợng, Cận,

Đàm cách sống, sự suy nghĩ của họ đều giống nhau Tất cả họ đều là những

ngời chiến sĩ đầy anh dũng hi sinh "họ từ giã gia đình trờng học, từ giã tơng

lai cuộc sống đẹp đẻ hết sức bảo đảm đã bắt đầu xây dựng cho họ, từ bỏ trái chín đang ửng hồng trong vờn nhà để đi vào cuộc chiến đấu đầy vất vả hi sinh khá là vô t, lạc quan , tơi trẻ" [1; 202 - 2003]

Nh vậy Nguyễn Minh Châu trong sáng tác trớc 1975, qua tác phẩm tiêu

biểu Dấu chân ngời lính tác giả đã đi vào khám phá, ca ngợi những ngời

chiến sĩ anh hùng Đó là mẫu hình lý tởng trong thời đại vinh quang và oanhliệt Những con ngời có cùng sự nghiệp chung là xả thân vì nghĩa lớn, vì tậpthể Họ xuất hiện trên trang văn nh là sự đại diện trọn ven cho đất nớc, cho lýtởng, cho lơng tâm, khí phách của thời đại

Nguyễn Minh Châu đã đem đến cho ngời đọc vẻ đẹp ngời lính của hai

thế hệ cùng ra trận "Lớp cha trớc, lớp con sau Đã thành đồng chí chung câu quân hành "(Tố Hữu) Cùng mang trên mình vẻ đẹp hòan thiện hoàn mỹ của

ngời lính cách mạng Chúng ta khó có thể tìm thấy một khuyết điểm trongphẩm chất của họ Ngay nh lời nói dối bạn của Lữ cũng là sự nói dối rất đángkhâm phục và kính trọng, chứng minh về sự quyết tâm hy sinh của họ chothắng lợi chung

Hay đến với tiểu thuyết Xung kích chúng ta thấy Nguyễn Thi đã góp

phần tạo nên sự phong phú, đa dạng về hình tợng ngời lính Bởi nhà văn đã xâydựng đợc những ngời lính, những quần chúng cách mạng với những tính cáchkhó quên Đó là Sản - chính trị viên - trầm tĩnh, kiên nghị, có vẻ hoài nghikhắc khổ nhng lại có một trái tim dễ xúc động; là Kha - đại đội trởng, mangchút lãng mạn trong tâm hồn của một con ngời vốn gốc gác là một học sinhthành phố nhng rất dũng cảm Và còn một số anh em chiến sĩ khác, mỗi ngờimột vẻ, sắc sảo, già dặn Mặc dù cá tính khác nhau, nhng họ đều tự nguyệntập hợp trong đội quân cách mạng Đợc Đảng giác ngộ, giáo dục Vốn dĩ trong

họ đã mang nặng dấu ấn của sự cay đắng về một cuộc sống lầm than, cơ cực

d-ới ách áp bức tàn bạo của thực dân đế quốc Vì thế họ đã nhất tề vùng lênchiến đấu với tinh thần dũng cảm, trí thông minh, lòng căm thù giặc sâu sắc,

và tình yêu quê hơng tràn đầy

Nh vậy, có thể nói rằng hình tợng trung tâm của các tác phẩm văn xuôitrớc 1975, đã là hình tợng những ngời lính cách mạng Họ hiện lên với vẻ đẹptoàn diện, một vẻ đẹp mang tính chất sử thi, mang vẻ đẹp của cộng đồng dântộc Và do chịu sự chi phối của hoàn cảnh lịch sử, nhân vật ngời lính xuất hiệnmới chỉ là con ngời của giai cấp, của cộng đồng, cái tôi cá nhân cha đợc đề cập

đến đúng mức Cái riêng bị lu mờ trứơc cái chung cao cả Họ là những con

ng-ời đẹp một cách toàn diện toàn mỹ, là "viên ngọc không tỳ vết" Vì vậy ý kiến

của một số nhà nghiên cứu phê bình đánh giá là : hình tợng ngời lính nh vậy

là khiếm khuyết, là công thức, đơn giản và sơ lợc Vậy chúng ta thử xem xétvấn đề này nh thế nào ?

Trở lại những đặc điểm của nền văn học Việt Nam trong những nămchiến tranh (giai đoạn trớc 1975), đó là một nền văn học phục vụ cho chính trị,phản ánh cuộc chiến đấu kiên cờng anh dũng của quân và dân ta Một nền vănhọc dới sự chỉ đạo, của đờng lối văn hoá văn nghệ của Đảng Và cảm hứngchung của văn học giai đoạn này là ca ngợi, là lãng mạn , ngợi ca cuộc đấutranh giành độc lập của dân tộc ta, ngợi ca những anh hùng của thời đại Do

đòi hỏi nền văn nghệ phục vụ chính trị, phục vụ chiến đấu, cho nên, các nhàvăn, ở tác phẩm của mình cái đợc viết ra là cái đợc, cái chiến thắng nhiều hơn

là cái đau, cái mất ở hình tợng ngời lính cũng vậy, đó là những con ngời đẹp,

là toàn thiện toàn mỹ Họ tiêu biểu cho nét đẹp của cộng đồng tập thể, của dântộc Chứ cha phải con ngời trong văn học giai đoạn sau 1975 có sự xen kẽgiữa tốt - xấu; cao cả - thấp hèn; rồng phợng và rắn rết

Vì vậy chúng ta nên cho rằng việc các nhà văn viết về hình tợng ngờilính trớc 1975 nh thế nh là một đặc điểm của một thời kì văn học dân tộc

Không phải các nhà văn không nhìn thấy "con ngời cá nhân", con ngời thực

trong mỗi một con ngời, cũng nh ở hình tợng ngời lính nhng do hoàn cảnh lịch

sử, nên các nhà văn phải viết vậy Mặt khác do quan niệm nghệ thuật về conngời trong các nhà văn, cũng là một yếu tố chi phối cách viết, cách xây dựnghình tợng ngời lính trong tác phẩm trong văn học

2.3.Hình tợng ngời lính trong văn xuôi sau 1975

Năm 1975- cái mốc chấm dứt một giai đoạn lịch sử của dân tộc để sangmột vận hội mới Đối với văn học, bối cảnh mới đã tạo nên những chấn độngsâu xa trong ý thức nghệ thuật Từ một nền văn học của đấu tranh, của chiếntranh, của những yêu cầu nghiêm ngặt về chính trị và t tởng, đang có nhu cầumới, nhu cầu trở lại với sự sáng tạo trong dân chủ, nhu cầu mới trong việc táihiện mọi vấn đề của đời sống con ngời để tìm kiếm và thiết lập những giá trịtinh thần mới con ngời Muốn vậy nhà văn cần có sự đổi mới cách nhìn nhận,

đánh giá hiện thực cuộc sống, đổi mới t duy nghệ thuật Quan niệm nghệ thuật

về con ngời : từ t duy sử thi sang t duy tiểu thuyết, việc miêu tả số phận conngời trong chiến tranh và sau chiến tranh

Chiến tranh đã đi qua, con ngời đợc trở về với cuộc sống thời bình,

nh-ng mọi cái khônh-ng bỗnh-ng chốc đi vào quỹ đạo, phải có thời gian và nỗ lực củabao ngời Cuộc chiến đã lùi xa, nhng không phải đã vùi chôn bao tổn thơngmất mát vì thế đề tài chiến tranh hoàn toàn không xa lạ., lạc lõng trong vănhọc thời hậu chiến Và việc viết về chiến tranh cũng nh là về hình tợng ngời

lính ở trong văn học nói chung, hay trong văn xuôi nói riêng sẽ có điều kiện đisâu khám phá về cuộc sống, ở những tầng vỉa mới Giờ đây khi chiến tranh đãlùi xa, từ ngời cổ vũ cho cuộc chiến đấu vì lý tởng cao cả chân chính và thắng

lợi đã hiển nhiên thuộc về dân tộc, nhà văn đã trở thành "ngời có khát vọng

đ-ợc đào sâu trực tiếp vào tiến trình thực tế của cuộc chiến đấu để trình bày, phát hiện mọi mặt của nó, chiều sâu phức tạp và những điều cha kịp khám phá

về nó" [8; 12]

Đúng vậy trong văn học nói chung, và trong văn xuôi sau 1975 nói riêngthì ngời lính vẫn là hình tợng trung tâm trong văn học ở nhiều tác giả quatừng trang văn đã đi sâu khám phá, thể hiện hình tợng ngời lính ở những bìnhdiện mới Đó chính là hình tợng ngời lính vẫn mang trên mình những phẩmchất của ngời lính trong giai đoạn trớc 1975, nhng đồng thời còn là những conngời đợc đề cập đến ở phơng diện đời t, đời thờng

2.3.1 Mang trên mình vẻ đẹp ngời lính giai đoạn 1945 - 1975

Đọc những tác phẩm văn xuôi viết về ngời lính của văn học sau 1975,thì ngời đọc vẫn bắt gặp những ngời chiến sĩ Việt Nam anh hùng, con ngời đẹpnhất, là những tấm gơng sáng mẫu mực của lý tởng Đó là Hoà, Quỳ trong

truyện Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành' Đó là Lực trong Cỏ lau' Hay ngời chiến sĩ trong Bức tranh và ta cũng bắt gặp Giang Minh Sài trong Thời

xa vắng của Lê Lựu, Kiên trong Thân phận tình yêu của Bảo Ninh Tất cả

những con ngời đó dù miêu tả ở góc độ nào thì nó vẫn toát lên vẻ đẹp, trongcon ngời, trong phẩm chất của họ

Đọc Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành độc giả cha thể quên đợc

nhân vật Hoà - trung đoàn trởng trẻ tuổi, vốn là một sinh viên đang học nămthứ 2 khoa chế tạo máy - Trờng Đại học Bách Khoa Một ngời say mê họchành và học giỏi, thế nhng trớc hoàn cảnh đất nớc bị kẻ thù xâm lợc, anhkhông tiếp tục con đờng học hành của mình nh nhiều thanh niên khác lúc bấy

giờ "anh đã xếp sách vở một cách nhẹ nhõm và vui vẻ" để gia nhập vào quân

đội Và anh trởng thành bằng chính tài năng khoa học đã đợc chuyển thành tàinăng quân sự Ngời chỉ huy có tài ấy đã có bao nhiêu trận đánh thắng mà anh

là ngời góp phần quyết định Trong tâm niệm của đồng đội, anh là ngời hùng

Quỳ "khi đứng một mình chợt nghĩ ra, tự nhiên khám phá thấy: Hoá ra cuộc sống từ bao đời đã là nh thế, con ngời là một sự kết tinh của những tinh hoa, hoá ra thời nào cũng có những con ngời nh anh ấy, tập trung trí tuệ và tài năng trác tuyệt của nhân dân và mang trong lòng tất cả khát vọng của nhân dân" [2;141]

Cũng trong tác phẩm Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Quỳ

-nhân vật chính của truyện, là một nữ quân -nhân xinh đẹp, là cô gái có lý tởng.Trong thời chiến, tốt nghiệp lớp 10, đã đợc gọi đi học ở nớc ngoài nhng cô đãkhông đi mà tình nguyện khoác ba lô cùng với tuổi xuân đi vào chiến trờng,vào những cánh rừng bom đạn ấy ở đây, Quỳ đã trải quan đủ mọi công việc

nh "Diễn văn công, đánh máy, cấp dỡng, intilo, giao liên dẫn đờng, y tá, chụp

ảnh, viết báo, vác súng đi lùng biệt kích, gác nghĩa trang liệt sĩ và thậm chí một hồi còn là chỉ huy cả đại đội lái xe toàn nữ" [2;121] Một cô gái đa tài,

dũng cảm, giàu nghị lực và đầy sức sống ấy làm đợc tất cả moi công việc nặng

nề nguy hiểm mà một cô gái tởng nh khó có thể đảm đơng tại chiến trờng lửa

đạn Quỳ trong chiến tranh là ngời vợt qua mọi khổ đau mất mát để sống rất

đẹp Trong cuộc sống chị: "Rất tự nhiên thoải mái, tận tâm với mọi công việc, hết lòng vì mọi ngời" [2;122] Chị đợc rất nhiều ngời coi là một "thánh nhân"

Và nh Lực trong Cỏ Lau một con ngời anh hùng vì sự nghiệp chung mà

đã từng quên đi hạnh phúc cá nhân ở anh ta bắt gặp một tấm lòng cao thợngngay trong tình yêu, trong ứng xử, chấp nhận hy sinh hạnh phúc cho ngời khác Lực đã chọn cho mình những con đờng đi hợp lý nhất để không làm đau khổ,làm tổn thơng đến ngời khác mà nhận về mình tất cả những đắng cay Ta tìmthấy ở nhân vật này một bản lĩnh của ngời lính, mọi việc làm đều đợc đắn đo

kỹ lỡng, dờng nh ngời lính không chỉ anh hùng trong các cuộc chiến mà cònrất can đảm trong cuộc sống đời thờng

Truyện ngắn Bức tranh, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện một con ngời

đầy đủ phẩm chất của một chiến sĩ anh hùng Anh có một tình yêu bao la đốivới mẹ Với anh khi bớc chân vào những cuộc chiến đấu điều làm anh khôngyên tâm chính là mẹ Bởi thế trong những ngày tháng ác liệt của cuộc chiếntranh anh muốn an ủi mẹ bằng một tấm hình của chính mình, muốn nuôi dỡngtrong lòng mẹ một niềm tin- đứa con của mẹ vẫn còn sống và nhất định sẽ trở

về ở anh tình đồng đội, đức tính độ lợng bao dung thật đáng khâm phục Anh

đã không giận ngời hoạ sĩ khi nhờ ngời hoạ sĩ vẽ chân dung của mình, nhngngời hoạ sĩ đã không vẽ Anh vẫn là ngời thồ tranh cho ngời hoạ sĩ, dìu ngờihoạ sĩ qua suối , lấy dầu bóp chân và rồi giữa đêm đầy biệt kích , thú dữ đangrình rập anh vẫn ôm súng canh cho hoạ sĩ ngủ Không chỉ là giàu đức hy sinh

và tình thơng đối với đồng đội, đồng chí của mình, ở anh còn có đức tính giàulòng vị tha Lỗi lầm của ngời hoạ sĩ đã làm cho ngời mẹ của anh bị mù đi đôimắt

Ta còn bắt gặp Thăng trong Cơn giông hay Phái, Lu trong Mùa trái cóc

ở miền Nam tiêu biểu cho thế hệ trẻ anh hùng, với những phẩm chất hết sức

đẹp đẽ, vững vàng, dũng cảm trong chiến đấu Dù thời chiến hay thời bình họ

đều giữa đợc phẩm chất tốt đẹp , không thể lay chuyển Những ngời lính đócho dù gặp bất cứ khó khăn hay nguy hiểm nào họ đều đứng lên tiếp tục sống,chiến đấu gan góc và can đảm Đó chính là những ngời rất đỗi mẫu mực , làtấm gơng sáng cho mọi thế hệ noi theo

Trong toàn cảnh bức chân dung ngời lính cách mạng trong văn xuôi sau

1975, chúng ta vẫn nhớ mãi anh Giang Minh Sài - một ngời lính đã hy sinh sự

nghiệp học hành của mình để bớc vào quân ngũ ở trên chiến trờng "ngời ta vẫn nhắc nhở tên anh cùng với hàng trăm vạn ngời khác, trong những buổi thông báo , trong những buổi mít tinh hội họp của chiến khu nh những chiến

sĩ tiên phong trong nhiệm vụ chiến đấu" [10; 159] ở anh ớc mơ đợc trở

thành ngời lính đựơc đi B góp sức mình vào nơi ma bom lửa đạn đã thôi thúc

anh vợt qua mọi khó khăn gian khổ, không quản hy sinh vất vả : "Suốt tám tháng trời tập đeo đất, đeo gạch, tập bắn súng , tập tiểu đội trung đội tiến công, đánh chiếm từng căn nhà trong thành phố, tập dấu mình giữa đồng bằng, tập vợt núi lội sông đuổi địch Hàng mấy chục khoa mục anh đều cắn răn chịu đựng, cắn răn lại để đạt tới mục tiêu đi B" [10; 183]

ở anh cái ý chí chiến đấu, lòng dũng cảm càng thể hiện rõ hơn khi mà

"hành quân hai chân phồng lên nh bị bỏng Khi những bọc nớc vỡ ra hai gót

và xụng quanh bàn chân tuột hết một lợt da rồi lại đến lợt khác, máu tứa ra sung vạc vỏ ứa nhựa Anh vẫn nhắm mắt nghiến răng lại chịu đau để không bị rớt lại Khoác sọt đất ba, bốn chục cân trên vai đi cả ngày, cả đêm, có lúc hai chân run, mắt hoa, đầu óc quay cuồng, choáng váng, ngã dúi xuống bờ ruộng, thấy vẫn có thể ngồi dậy đợc là anh lại chống gậy đứng dậy chạy theo đơn vị"

[10; 194] Và khi gặp bất cứ cán bộ chiến sĩ ở binh trạm I N này cũng đều biết

đến Giang Minh Sài, biết đến con ngời bất chấp gian khổ hy sinh Hay nói mộtcách khác đối với anh trong cuộc chiến đấu một mất một còn từng giây từngphút này không hề có gian khổ, hy sinh Bởi vì không bao giờ anh nghĩ tới nó ,cũng không bao giờ ở đâu những hy sinh gian khổ lại có thể cản đợc nhịêt tìnhcách mạng ý chí kiên cờng của anh

Trong Đất trắng Nguyễn Trọng Oánh cho ta thấy sự dữ dội của chiến

tranh, chất hiện thực của chiến tranh và ở đấy là cả một cuộc chiến đấu dũng

cảm , sự hy sinh của những ngời lính : "Vừa qua bom xới gần hết ban chính trị, còn một mình ông Thêm sống sót giữa ban tuyên huấn Hết trận thử thách này đến trận thử thách khác hàng ngày chiến sĩ phải ngâm mình dới rạch , nhìn thấy trực thăng quạt quay trên đầu mình Cái quạt nó tạt gió vào mặt lực lợng đã ít ỏi nh vậy mà ngày nào cũng tổn thất Tiểu đoàn trởng Thực , chủ

nhiệm trinh sát Thân, chính trị viên phó Thận lần lợt hy sinh Những anh bộ

đội thiều mới ra đi nói chuyện vui vẻ thì đến đêm không còn quay về nữa" [17;

15]

Nh vậy, chúng ta thấy rằng ngời lính trong văn xuôi sau 1975, tuy lúcnày quan niệm nghệ thuật về con ngời của các nhà văn đã đợc nhìn nhận ởnhững phơngdiện mới - con ngời đời t, đời thờng Nhng ở họ vẫn mang trongmình những phẩm chất của ngời lính cách mạng ở giai đoạn trớc Những conngời này vẫn sáng mãi phẩm chất anh bộ đội Cụ Hồ Họ là những nhân tố quantrọng làm nên những trang sử vẻ vang của dân tộc

2.3.2 Ngời lính - đợc miêu tả, thể hiện ở phơng diện đời thờng - đời t cá nhân

Nếu nh trớc đây, cụ thể là trớc 1975, nhà văn thể hiện ngời lính ở nét

đẹp chủ nghĩa anh hùng, miêu tả họ là đại diện cho cộng đồng tập thể anhhùng Thì sau 1975 các nhà văn chú ý đi vào thể hiện ngời lính ở bình diện conngời đời t cá nhân Nghĩa là trong văn xuôi trớc 1975 yếu tố đời t cá nhân cha

đợc biểu hiện, cha đợc các nhà văn thể hiện, thì lúc này đây (sau 1975 ) conngời đời t cá nhân đựơc quan tâm một cách nhiều hơn, với những biểu hiện

phong phú đa dạng của nó "đó là những con ngời đợc nhìn nhận trong nhiều mối quan hệ phong phú phức tạp: quan hệ xã hội, quan hệ đời t, quan hệ lịch

sử, quan hệ đời thờng, con ngời có những niềm vui và nỗi buồn, trong sự phấn khởi và nỗi khổ đau, trong niềm tin và sự hoài nghi chính đáng Họ đẹp trong chất thép và cả sự mềm yếu" [3; 162]

2.3.2.1 Ngời lính trở về hiện thực với số phận con ngời sau chiến tranh

Nh chúng ta đã thấy rằng, trong chiến tranh ngời lính phải chịu bao khókhăn gian khổ, phải đối mặt với cái chết hằng ngày, từng giây từng phút Rồi

đã bao ngời lính đã anh dũng hi sinh, nằm lại chiến trờng Những ngời cònsống may mắn đợc trở về quê hơng, gia đình Nhng bao ảo tởng mơ ớc về cuộcsống hạnh phúc ngày mai, thì hạnh phúc quá xa vời Giờng nh cuộc sốngkhông mỉm cời đối với họ, hạnh phúc không đến trong tầm tay Trong cáchnhìn nhận về cuộc sống về con ngời trong mỗi nhà văn đã có sự thay đổi, lúcnày đây số phận con ngời cá nhân đợc các nhà văn quan tâm hơn, viết nhiềuhơn Hay nói một cách khác là các nhà văn đã đi sâu vào những bi kịch của họ,

bi kịch của những thân phận, số phận của ngời lính trong thời bình

Đến với Thân phận tình yêu của Bảo Ninh, ta bắt gặp bi kịch của nhân

vật Kiên Anh sống trong nỗi ám ảnh bởi quá khứ đau thơng và khiếp sợ, bởi

sự tàn khốc của cuộc chiến vẫn còn mãi trong anh:"Chao ôi ! Chiến tranh là